Darshana Upanishad

Darshana Upanishad (Sanskrit दर्शनोपनिषद् darśanopaniṣad f.) ist eine Yoga-Upanishad, in der u.a. ausführlich die Nadis erklärt werden. Der Inhalt gleicht stark dem des Yoga Sutra.

Die Darshana Upanishad, auch Jabala Darshana Upanishad oder Yoga Darshana Upanishad genannt, gehört zu den Yoga Upanishaden des Samaveda. In der traditionellen Liste der 108 Upanishaden des Muktika-Kanons steht sie an 90. Stelle. Sie ist als Lehrgespräch zwischen Dattatreya und seinem Schüler Sankriti gestaltet und beschreibt den vollständigen Weg des achtgliedrigen Yoga zur Erkenntnis des Atman.

Ihre zehn Khandas behandeln Yama, Niyama, Asana, Pranayama, Pratyahara, Dharana, Dhyana und Samadhi. Besonders ausführlich sind die jeweils zehn Yamas und Niyamas, neun Asanas, die Lehre von 72.000 Nadis und vierzehn Hauptnadis, die zehn Vayus, Kundalini, die inneren Pilgerstätten, Nadi-Reinigung, Atemlenkung und die nichtduale Erkenntnis von Jivatman und Paramatman. Die hier verwendete vollständige Sanskritfassung umfasst 224 nummerierte Verse in zehn Khandas; anderslautende moderne Verszahlen beruhen auf abweichenden Zählungen oder Fehlern.

Die Schrift verbindet das Achtgliederschema des Yoga Sutra mit Elementen, die später im Hatha Yoga wichtig werden. Dadurch steht sie in enger Beziehung zur Shandilya Upanishad, Yoga Tattva Upanishad, Yoga Shikha Upanishad, Yoga Kundalini Upanishad sowie zu späteren Werken wie Goraksha Shataka, Yoga Bija und Hatha Yoga Pradipika. Ihre genaue Datierung ist unsicher; sie gehört zur späteren, praxisorientierten Schicht der Upanishaden.

Für heutige Yoga-Aspiranten liegt ihre wichtigste Botschaft in der Einheit von Ethik, Körperpraxis, Atem, Meditation und Selbsterkenntnis. Yoga beginnt mit Ahimsa, Wahrhaftigkeit, Mitgefühl, Mäßigung und innerer Reinheit. Der eigene Körper wird zur inneren Pilgerstätte, doch das Ziel liegt jenseits aller Technik: in der Erkenntnis, dass der Atman das eine, unvergängliche Brahman ist. Fortgeschrittene Atemhalte- und Drucktechniken sind historische Lehrinhalte und sollten nicht ohne qualifizierte persönliche Anleitung praktiziert werden.

Darshana Upanishad – Sanskrit Text, deutsche Übersetzung und Wort-für-Wort-Erklärung

Diese MediaWiki-Fassung enthält den vollständigen Text in IAST, eine deutsche Übersetzung und begriffsgestützte Wort-für-Wort-Erklärungen.
Alle 224 nummerierten Verse sind enthalten. Syntaktisch und inhaltlich unmittelbar zusammengehörige Verse werden in einem gemeinsamen Übersetzungsblock erklärt; die Versgrenzen bleiben im IAST-Text vollständig sichtbar.
Die Wort-für-Wort-Zeilen erläutern zentrale Wörter und Komposita der jeweiligen Versgruppe; sie isolieren nicht mechanisch jedes Flexionssuffix.
Traditionelle Aussagen über Heilung, Lebensdauer und außergewöhnliche Kräfte werden als Aussagen der historischen Schrift übersetzt, nicht als medizinische Versprechen oder Anleitung zur unbegleiteten Praxis.

Eröffnungsvers

yamādyaṣṭāṅgayogeddhaṃ brahmamātraprabodhataḥ |
yogino yatpadaṃ yānti tatkaivalyapadaṃ bhaje ||

Übersetzung:
Ich verehre den Zustand der Befreiung, den die Yogis durch den mit Yama beginnenden achtgliedrigen Yoga und durch das Erwachen zur reinen Wirklichkeit des Brahman erreichen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama-ādi – mit Yama beginnend; aṣṭāṅga-yoga – achtgliedriger Yoga (Ashtanga Yoga); brahma-mātra-prabodhataḥ – durch das Erwachen zur Wirklichkeit Brahmans; yoginaḥ – die Yogis; yat padam – jener Zustand; yānti – sie erreichen; tat kaivalya-padam – dieser Zustand der Befreiung (Kaivalya); bhaje – ich verehre.

Shanti Mantra

oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ||
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

Übersetzung:
Om. Mögen meine Glieder, Rede, Lebenshauch, Augen, Ohren, Kraft und alle Sinne erstarken. Alles ist das Brahman der Upanishaden. Möge ich Brahman nicht zurückweisen und möge Brahman mich nicht zurückweisen. Möge kein Zurückweisen sein. Mögen die in den Upanishaden gelehrten Tugenden in mir, der ich dem Atman hingegeben bin, gegenwärtig sein. Om. Frieden, Frieden, Frieden.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āpyāyantu – mögen sie wachsen und erstarken; mama aṅgāni – meine Glieder; vāk – Rede; prāṇaḥ – Lebenshauch (Prana); cakṣuḥ – Auge; śrotram – Ohr; balam – Kraft; indriyāṇi – Sinne (Indriya); sarvam brahma – alles ist Brahman; mā nirākuryām – möge ich nicht zurückweisen; mā brahma nirākarot – möge Brahman mich nicht zurückweisen; dharmāḥ – Tugenden und Lehren (Dharma); ātmani nirate – dem Atman hingegeben; śāntiḥ – Frieden (Shanti).

1. Khanda: Yama – die ethischen Grundlagen

1.1–1.4

dattātreyo mahāyogī bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
caturbhujo mahāviṣṇuryogasāmrājyadīkṣitaḥ || 1 ||
tasya śiṣyo munivaraḥ sāṃkṛtirnāma bhaktimān |
papraccha gurumekānte prāñjalirvinayānvitaḥ || 2 ||
bhagavanbrūhi me yogaṃ sāṣṭāṅgaṃ saprapañcakam |
yena vijñātamātreṇa jīvanmukto bhavāmyaham || 3 ||
sāṃkṛte śṛṇu vakṣyāmi yogaṃ sāṣṭāṅgadarśanam |
yamaśca niyamaścaiva tathaivāsanameva ca || 4 ||

Übersetzung:
Der große Yogi Dattatreya, der vierarmige Mahavishnu und gekrönte Herrscher im Reich des Yoga, wird als Wohltäter aller Wesen vorgestellt. Sein hingebungsvoller Schüler, der Weise Sankriti, nähert sich ihm in Demut und bittet um eine vollständige Erklärung des achtgliedrigen Yoga, durch dessen Erkenntnis er ein Jivanmukta werden könne. Dattatreya fordert ihn zum aufmerksamen Hören auf und beginnt mit Yama, Niyama und Asana.

Wort-für-Wort-Übersetzung: mahāyogī – großer Yogi; bhagavān – der Erhabene, Herr (Bhagavan); caturbhuja – vierarmig; mahāviṣṇu – der große Vishnu; yoga-sāmrājya – Reich des Yoga; śiṣya – Schüler (Shishya); sāṃkṛti – der Weise Sankriti; guru – geistiger Lehrer (Guru); prāñjali – mit gefalteten Händen; vinaya – Demut; jīvanmukta – zu Lebzeiten befreit (Jivanmukta); yama – ethische Enthaltung (Yama); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); āsana – Sitzhaltung (Asana); mātrā – Zeit- oder Lautmaß (Matra); viṣṇu – Vishnu (Vishnu); jīva – individuelles Lebewesen (Jiva); yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman).

1.5
prāṇāyāmastathā brahmanpratyāhārastataḥ param |
dhāraṇā ca tathā dhyānaṃ samādhiścāṣṭamaṃ mune || 5 ||

Übersetzung:
Als weitere Glieder nennt Dattatreya Pranayama, Pratyahara, Dharana, Dhyana und als achtes Samadhi.

Wort-für-Wort-Übersetzung: prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); pratyāhāra – Zurückziehen der Sinne (Pratyahara); dhāraṇā – Konzentration (Dharana); dhyāna – Meditation (Dhyana); samādhi – meditative Einheit (Samadhi); brahman – das Absolute (Brahman); yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman).

1.6
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam |
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ caiva yamā daśa || 6 ||

Übersetzung:
Die zehn Yamas sind Ahimsa, Satya, Asteya, Brahmacharya, Daya, Arjava, Kshama, Dhriti, Mitahara und Shaucha.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); ahiṃsā – Nichtverletzen (Ahimsa); satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); asteya – Nichtstehlen (Asteya); brahmacarya – sexuelle und geistige Selbstdisziplin (Brahmacharya); dayā – Mitgefühl (Daya); ārjava – Aufrichtigkeit (Arjava); kṣamā – Geduld, Vergebung (Kshama); dhṛti – Standhaftigkeit (Dhriti); mitāhāra – maßvolle Ernährung (Mitahara); śauca – Reinheit (Shaucha); brahman – das Absolute (Brahman); yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman).

1.7–1.8 Verse Darshana Upanishad vedoktena prakāreṇa vinā satyaṃ tapodhana |
kāyena manasā vācā hiṃsā'hiṃsā na cānyathā || 7 ||
ātmā sarvagato'cchedyo na grāhya iti me matiḥ |
sa cāhiṃsā varā proktā mune vedāntavedibhiḥ || 8 ||

Übersetzung:
Ahimsa bedeutet, entsprechend der vedischen Ordnung weder mit dem Körper noch durch Gedanken oder Worte Gewalt zu üben. Ihre höchste Form ist die Einsicht, dass der Atman alles durchdringt, unteilbar und nicht als Gegenstand zu ergreifen ist.

Wort-für-Wort-Übersetzung: satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); sarva-gata – alles durchdringend; vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); mati – Überzeugung, Ausrichtung; yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman).

1.9–1.10 Verse Darshana Upanishad cakṣurādīndriyairdṛṣṭaṃ śrutaṃ ghrātaṃ munīśvara |
tasyaivoktirbhavetsatyaṃ vipra tannānyathā bhavet || 9 ||
sarvaṃ satyaṃ paraṃ brahma na cānyaditi yā matiḥ |
tacca satyaṃ varaṃ proktaṃ vedāntajñānapāragaiḥ || 10 ||

Übersetzung:
Satya ist zunächst das wahrheitsgemäße Aussprechen dessen, was die Sinne wirklich wahrgenommen haben. Seine höchste Form ist die feste Erkenntnis, dass alles das höchste Brahman ist und nichts von ihm getrennt besteht.

Wort-für-Wort-Übersetzung: satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); brahman – das Absolute (Brahman); vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); jñāna – Erkenntnis (Jnana); mati – Überzeugung, Ausrichtung; yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman).

1.11–1.12 Verse Darshana Upanishad anyadīye tṛṇe ratne kāñcane mauktike'pi ca |
manasā vinivṛttiryā tadasteyaṃ vidurbudhāḥ || 11 ||
ātmanyanātmabhāvena vyavahāravivarjitam |
yattadasteyamityuktamātmavidbhirmahāmate || 12 ||

Übersetzung:
Asteya ist die völlige geistige Abkehr vom Besitz anderer – sei es auch nur Stroh, ein Edelstein, Gold oder eine Perle. Für den Kenner des Selbst bedeutet es darüber hinaus, den Atman niemals als Nicht-Selbst zu behandeln.

Wort-für-Wort-Übersetzung: asteya – Nichtstehlen (Asteya); ātman – Selbst (Atman); anātman – Nicht-Selbst (Anatman); yama – ethische Selbstführung (Yama); brahman – das Absolute (Brahman).

1.13–1.14 Verse Darshana Upanishad kāyena vācā manasā strīṇāṃ parivivarjanam |
ṛtau bhāryāṃ tadā svasya brahmacaryaṃ taducyate || 13 ||
brahmabhāve manaścāraṃ brahmacaryaṃ parantapa || 14 ||

Übersetzung:
Brahmacharya wird als Enthaltung von sexueller Betätigung in Körper, Rede und Geist beschrieben; für Verheiratete nennt der Text eine traditionelle Ausnahme in der fruchtbaren Zeit. Seine höhere Bedeutung ist die beständige Bewegung des Geistes im Bewusstsein Brahmans.

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahmacarya – sexuelle und geistige Selbstdisziplin (Brahmacharya); brahman – das Absolute (Brahman); yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman).

1.15
svātmavatsarvabhūteṣu kāyena manasā girā |
anujñā yā dayā saiva proktā vedāntavedibhiḥ || 15 ||

Übersetzung:
Daya ist das liebevolle und mitfühlende Verhalten gegenüber allen Wesen, als wären sie das eigene Selbst – körperlich, geistig und durch die Rede.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dayā – Mitgefühl (Daya); vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); sarva-bhūta – alle Wesen; yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman).

1.16
putre mitre kalatre ca ripau svātmani santatam |
ekarūpaṃ mune yattadārjavaṃ procyate mayā || 16 ||

Übersetzung:
Arjava ist die gleichbleibende Aufrichtigkeit gegenüber Sohn, Freund, Ehepartner, Gegner und dem eigenen Selbst, unter allen Umständen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: ārjava – Aufrichtigkeit (Arjava); ātman – Selbst (Atman); yama – ethische Selbstführung (Yama); brahman – das Absolute (Brahman).

1.17
kāyena manasā vācā śatrubhiḥ paripīḍite |
buddhikṣobhanivṛttiryā kṣamā sā munipuṅgava || 17 ||

Übersetzung:
Kshama ist die Fähigkeit, auch unter körperlicher, geistiger oder verbaler Bedrängnis durch Gegner die Ruhe des Denkens nicht zu verlieren.

Wort-für-Wort-Übersetzung: kṣamā – Geduld, Vergebung (Kshama); yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman).

1.18
vedādeva vinirmokṣaḥ saṃsārasya na cānyathā |
iti vijñānaniṣpattirdhṛtiḥ proktā hi vaidikaiḥ |
ahamātmā na cānyo'smītyevamapracyutā matiḥ || 18 ||

Übersetzung:
Dhriti ist die gefestigte Einsicht, dass Befreiung aus Samsara durch die Erkenntnis der vedischen Wahrheit möglich ist, verbunden mit der unerschütterlichen Überzeugung: Ich bin der Atman und nichts anderes.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhṛti – Standhaftigkeit (Dhriti); saṃsāra – Kreislauf des Daseins (Samsara); mokṣa – Befreiung (Moksha); jñāna – Erkenntnis (Jnana); mati – Überzeugung, Ausrichtung; yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman).

1.19
alpamṛṣṭāśanābhyāṃ ca caturthāṃśāvaśeṣakam |
tasmādyogānuguṇyena bhojanaṃ mitabhojanam || 19 ||

Übersetzung:
Mitahara bedeutet eine maßvolle, reine und dem Yoga förderliche Ernährung, bei der ein Viertel des möglichen Fassungsvermögens frei bleibt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: bhojana – Nahrung, Mahlzeit; yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman).

1.20–1.22 Verse Darshana Upanishad svadehamalanirmokṣo mṛjjalābhyāṃ mahāmune |
yattacchaucaṃ bhavedbāhyaṃ mānasaṃ mananaṃ viduḥ |
ahaṃ śuddha iti jñānaṃ śaucamāhurmanīṣiṇaḥ || 20 ||
atyantamalino deho dehī cātyantanirmalaḥ |
ubhayorantaraṃ jñātvā kasya śaucaṃ vidhīyate || 21 ||
jñānaśaucaṃ parityajya bāhye yo ramate naraḥ |
sa mūḍhaḥ kāñcanaṃ tyaktvā loṣṭaṃ gṛhṇāti suvrata || 22 ||

Übersetzung:
Äußeres Shaucha ist die Reinigung des Körpers mit Erde und Wasser; geistige Reinheit ist kontemplative Sammlung und die Erkenntnis: Ich bin rein. Der Körper ist unrein und vergänglich, das in ihm wohnende Selbst seinem Wesen nach rein. Wer die Reinheit der Erkenntnis aufgibt und sich nur an äußerer Sauberkeit erfreut, gleicht einem Menschen, der Gold wegwirft und einen Erdklumpen aufhebt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: śauca – Reinheit (Shaucha); kāñcana – Gold; mokṣa – Befreiung (Moksha); jñāna – Erkenntnis (Jnana); vrata – Gelübde (Vrata); yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman).

1.23–1.25 Verse Darshana Upanishad jñānāmṛtena tṛptasya kṛtakṛtyasya yoginaḥ |
na cāsti kiṃcitkartavyamasti cenna sa tattvavit || 23 ||
lokatraye'pi kartavyaṃ kiṃcinnāstyātmavedinām || 24 ||
tasmātsarvaprayatnena mune'hiṃsādisādhanaiḥ |
ātmānamakṣaraṃ brahma viddhi jñānāttu vedanāt || 25 ||

Übersetzung:
Für den Yogi, der vom Nektar der Erkenntnis erfüllt ist und seine Aufgabe vollendet hat, bleibt nichts mehr zu tun. Auch in den drei Welten besteht für einen Kenner des Atman keine unerfüllte Pflicht. Deshalb soll Sankriti mit aller Kraft Ahimsa und die anderen Mittel üben und erkennen, dass der Atman das unvergängliche Brahman ist.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); brahman – das Absolute (Brahman); yama – ethische Selbstführung (Yama); ātman – Selbst (Atman).

Abschluss des 1. Khanda iti prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1 ||
Damit endet das 1. Khanda.

2. Khanda: Niyama – die spirituellen Verpflichtungen

2.1–2.2 Verse Darshana Upanishad tapaḥ santoṣamāstikyaṃ dānamīśvarapūjanam |
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam || 1 ||
ete ca niyamāḥ proktāstānvakṣyāmi kramācchṛṇu || 2 ||

Übersetzung:
Die zehn Niyamas sind Tapas, Santosha, Astikya, Dana, Ishvara-Pujana, Siddhanta-Shravana, Hri, Mati, Japa und Vrata. Dattatreya kündigt ihre Erklärung in dieser Reihenfolge an.

Wort-für-Wort-Übersetzung: santoṣa – Zufriedenheit (Santosha); āstikya – Vertrauen in die Offenbarung; dāna – Geben (Dana); īśvara-pūjana – Gottesverehrung (Ishvara Puja); siddhānta-śravaṇa – Hören der Lehre; hrī – sittliche Scham; mati – Überzeugung, Ausrichtung; vrata – Gelübde (Vrata); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.3–2.4 Verse Darshana Upanishad vedoktena prakāreṇa kṛcchracāndrayaṇādibhiḥ |
śarīraśoṣaṇaṃ yattattapa ityucyate budhaiḥ || 3 ||
ko vā mokṣaḥ kathaṃ tena saṃsāraṃ pratipannavān |
ityālokanamarthajñāstapaḥ śaṃsanti paṇḍitāḥ || 4 ||

Übersetzung:
Tapas bezeichnet einerseits die nach vedischer Vorschrift ausgeführten Askesen wie Kricchra und Chandrayana. Tiefer verstanden ist Tapas die gründliche Erforschung der Fragen: Was ist Befreiung, wie wird sie erlangt und wodurch gerät ein Wesen in Samsara?

Wort-für-Wort-Übersetzung: saṃsāra – Kreislauf des Daseins (Samsara); mokṣa – Befreiung (Moksha); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.5–2.6 Verse Darshana Upanishad yadṛcchālābhato nityaṃ prītiryā jāyate nṛṇām |
tatsantoṣaṃ viduḥ prājñāḥ parijñānaikatatparāḥ || 5 ||
brahmādilokaparyantādviraktyā yallabhetpriyam |
sarvatra vigatasnehaḥ saṃtoṣaṃ paramaṃ viduḥ |
śraute smārte ca viśvāso yattadāstikyamucyate || 6 ||

Übersetzung:
Santosha ist die Zufriedenheit mit dem, was ohne besonderes Fordern zukommt. Höchste Zufriedenheit entsteht aus Loslösung selbst von den höchsten Welten und aus Freiheit von Anhaften. Astikya ist das Vertrauen in Shruti und Smriti.

Wort-für-Wort-Übersetzung: jñāna – Erkenntnis (Jnana); santoṣa – Zufriedenheit (Santosha); āstikya – Vertrauen in die Offenbarung; niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.7
nyāyārjitadhanaṃ śrānte śraddhayā vaidike jane |
anyadvā yatpradīyante taddānaṃ procyate mayā || 7 ||

Übersetzung:
Dana ist das gläubige Geben rechtmäßig erworbenen Besitzes an einen erschöpften oder bedürftigen Menschen, der dem vedischen Weg folgt, sowie jede andere angemessene Gabe.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dāna – Geben (Dana); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.8
rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgaduṣṭānṛtādinā |
hiṃsādirahitaṃ karma yattadīśvarapūjanam || 8 ||

Übersetzung:
Ishvara-Pujana besteht in einem von Leidenschaft freien Herzen, einer von Lüge und Bosheit freien Rede und einem Handeln ohne Gewalt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: īśvara-pūjana – Gottesverehrung (Ishvara Puja); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.9
satyaṃ jñānamanantaṃ ca parānandaṃ paraṃ dhruvam |
pratyagityavagantavyaṃ vedāntaśravaṇaṃ budhāḥ || 9 ||

Übersetzung:
Siddhanta-Shravana ist das hörende und verstehende Erforschen der upanishadischen Wahrheit: Das innere Selbst ist Wahrheit, Erkenntnis, Unendlichkeit, höchste Glückseligkeit und unveränderliche Wirklichkeit.

Wort-für-Wort-Übersetzung: satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); jñāna – Erkenntnis (Jnana); ānanda – Glückseligkeit (Ananda); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.10
vedalaukikamārgeṣu kutsitaṃ karma yadbhavet |
tasminbhavati yā lajjā hrīḥ saiveti prakīrtitā |
vaidikeṣu ca sarveṣu śraddhā yā sā matirbhavet || 10 ||

Übersetzung:
Hri ist die sittliche Scham vor verwerflichem Handeln nach vedischem und allgemeinem Maßstab. Mati ist das vertrauensvolle Festhalten an den vedischen Lehren.

Wort-für-Wort-Übersetzung: hrī – sittliche Scham; mati – Überzeugung, Ausrichtung; niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.11
guruṇā copadiṣṭo'pi tatra saṃbandhavarjitaḥ |
vedoktenaiva mārgeṇa mantrābhyāso japaḥ smṛtaḥ || 11 ||

Übersetzung:
Japa ist die Übung eines Mantras auf dem von den Veden gewiesenen Weg; selbst eine Anweisung des Gurus soll nicht befolgt werden, wenn sie diesem Maßstab widerspricht.

Wort-für-Wort-Übersetzung: guru – geistiger Lehrer (Guru); japa – Mantra-Wiederholung (Japa); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

2.12–2.16 Verse Darshana Upanishad kalpasūtre tathā vede dharmaśāstre purāṇake |
itihāse ca vṛttiryā sa japaḥ procyate mayā || 12 ||
japastu dvividhaḥ prokto vāciko mānasastathā || 13 ||
vācikopāṃśuruccaiśca dvividhaḥ parikīrtitaḥ |
mānasomananadhyānabhedāddvaividhyamāśritaḥ || 14 ||
uccairjapādupāṃśuśca sahasraguṇamucyate |
mānasaśca tathopāṃśoḥ sahasraguṇamucyate || 15 ||
uccairjapaśca sarveṣāṃ yathoktaphalado bhavet |
nīcaiḥśrotreṇa cenmantraḥ śrutaścenniṣphalaṃ bhavet || 16 ||

Übersetzung:
Japa umfasst die Beschäftigung mit Kalpasutra, Veda, Dharmashastra, Purana und Itihasa sowie die Mantra-Wiederholung. Diese geschieht gesprochen oder geistig; gesprochenes Japa ist laut oder geflüstert, geistiges Japa besteht in Nachsinnen oder Meditation. Das leise Japa gilt als tausendfach wirksamer als das laute, das geistige wiederum als tausendfach wirksamer als das leise. Der Text warnt zugleich: Wird ein zur leisen Wiederholung bestimmtes Mantra von Unbefugten mitgehört, kann seine Frucht verloren gehen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhyāna – Meditation (Dhyana); japa – Mantra-Wiederholung (Japa); mantra – heiliger Laut oder Spruch (Mantra); niyama – spirituelle Verpflichtung (Niyama); śraddhā – Vertrauen (Shraddha); veda – heilige Offenbarung (Veda).

Abschluss des 2. Khanda iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2 ||
Damit endet das 2. Khanda.

3. Khanda: Asana – die Sitzhaltungen

3.1–3.2 Verse Darshana Upanishad svastikaṃ gomukhaṃ padmaṃ vīrasiṃhāsane tathā |
bhadraṃ muktāsanaṃ caiva mayūrāsanameva ca || 1 ||
sukhāsanasamākhyaṃ ca navamaṃ munipuṅgava |
jānūrvorantare kṛtvā samyak pādatale ubhe || 2 ||

Übersetzung:
Genannt werden neun Asanas: Svastikasana, Gomukhasana, Padmasana, Virasana, Simhasana, Bhadrasana, Muktasana, Mayurasana und Sukhasana. Anschließend beginnt die Beschreibung von Svastikasana: Beide Fußsohlen werden zwischen Knie und Oberschenkel der jeweils anderen Seite gelegt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); svastika – Svastikasana; gomukha – Gomukhasana; padma – Lotus; Padmasana; muktāsana – befreiender Sitz; mayūrāsana – Pfau (Mayurasana); sukhāsana – bequemer Sitz (Sukhasana); deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

3.3
samagrīvaśiraḥkāyaḥ svastikaṃ nityamabhyaset |
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet || 3 ||

Übersetzung:
In Svastikasana hält man Hals, Kopf und Rumpf in einer Linie. Danach beginnt die Beschreibung von Gomukhasana mit der gekreuzten Anordnung der Knöchel an den Gesäßseiten.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); svastika – Svastikasana; āsana – Sitzhaltung (Asana); deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

3.4–3.5 Verse Darshana Upanishad dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ tatpracakṣate |
aṅguṣṭhāvadhi gṛhṇīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu || 4 ||
ūrvorupari viprendra kṛtvā pādataladvayam |
padmāsanaṃ bhavetprājña sarvarogabhayāpaham || 5 ||

Übersetzung:
Bei Gomukhasana wird die Anordnung auf beiden Seiten spiegelbildlich vollzogen. Für Padmasana legt man beide Füße auf die gegenüberliegenden Oberschenkel und fasst die großen Zehen mit überkreuzten Händen; der Text preist diese Haltung als Schutz vor Krankheit und Furcht.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); gomukha – Gomukhasana; deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

3.6
dakṣiṇetarapādaṃ tu dakṣiṇoruṇi vinyaset |
ṛjukāyaḥ samāsīno vīrāsanamudāhṛtam || 6 ||

Übersetzung:
Virasana ist der aufrechte Sitz, bei dem der linke Fuß auf den rechten Oberschenkel gelegt wird.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); vīrāsana – Heldensitz (Virasana); deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

3.7–3.8 Verse Darshana Upanishad gulphau tu vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet |
pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam |
bhadrāsanaṃ bhavedetadviṣarogavināśanam || 7 ||
nipīḍya sīvanīṃ sūkṣmaṃ dakṣiṇetaragulphataḥ |
vāmaṃ yāmyena gulphena muktāsanamidaṃ bhavet || 8 ||

Übersetzung:
In Bhadrasana liegen die Knöchel unterhalb der Hoden an beiden Seiten der Dammnaht; die Füße werden mit den Händen festgehalten. Muktasana beginnt mit einem sanften Druck der Knöchel gegen die Dammregion.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); bhadrāsana – glückverheißender Sitz (Bhadrasana); muktāsana – befreiender Sitz; deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

3.9–3.10 Verse Darshana Upanishad meḍhrādupari nikṣipya savyaṃ gulphaṃ tatopari |
gulphāntaraṃ ca saṃkṣipya muktāsanamidaṃ mune || 9 ||
kūrparāgre muniśreṣṭha nikṣipennābhipārśvayoḥ |
bhūmyāṃ pāṇitaladvandvaṃ nikṣipyaikāgramānasaḥ || 10 ||

Übersetzung:
Muktasana wird weiter durch die Stellung der Knöchel oberhalb des Geschlechtsorgans beschrieben. Für Mayurasana setzt man die Handflächen auf den Boden und bringt die Ellbogenspitzen zu beiden Seiten des Nabels.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); muktāsana – befreiender Sitz; deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

3.11–3.12 Verse Darshana Upanishad samunnataśiraḥpādo daṇḍavadvyomnisaṃsthitaḥ |
mayūrāsanametatsyātsarvapāpapraṇāśanam || 11 ||
yena kena prakāreṇa sukhaṃ dhairyaṃ ca jāyate |
tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamāśrayet || 12 ||

Übersetzung:
In Mayurasana werden Kopf und Füße angehoben, während der Körper waagerecht wie ein Stab getragen wird; der Text schreibt der Haltung reinigende Kraft zu. Als Sukhasana gilt jede Sitzweise, die Bequemlichkeit und Standfestigkeit ermöglicht; wer die anderen Haltungen nicht ausführen kann, soll diese wählen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); mayūrāsana – Pfau (Mayurasana); sukhāsana – bequemer Sitz (Sukhasana); deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

3.13
āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam |
anena vidhinā yuktaḥ prāṇāyāmaṃ sadā kuru || 13 ||

Übersetzung:
Wer die Sitzhaltung gemeistert hat, gilt bildhaft als Bezwinger der drei Welten. Auf dieser Grundlage soll er beständig Pranayama üben.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); deha – Körper (Deha); abhyāsa – beständige Übung (Abhyasa).

Abschluss des 3. Khanda iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || 3 ||
Damit endet das 3. Khanda.

4. Khanda: Nadis, Vayus und die inneren Pilgerstätten

4.1–4.5 Verse Darshana Upanishad śarīraṃ tāvadeva syātṣaṇṇavatyaṅgulātmakam |
dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham || 1 ||
trikoṇaṃ manujānāṃ tu satyamuktaṃ hi sāṃkṛte |
gudāttu dvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrāttu dvyanṅgulādadhaḥ || 2 ||
dehamadhyaṃ muniproktamanujānīhi sāṃkṛte |
kandasthānaṃ muniśreṣṭha mūlādhārānnavāṅgulam || 3 ||
caturaṅgulamāyāmavistāraṃ munipuṅgava |
kukkuṭāṇḍasamākāraṃ bhūṣitaṃ tu tvagādibhiḥ || 4 ||
tanmadhye nābhirityuktaṃ yogajñairmunipuṅgava |
kandamadhyasthitā nāḍī suṣumneti prakīrtitā || 5 ||

Übersetzung:
Der Körper wird mit sechsundneunzig Fingerbreiten bemessen. In seiner Mitte liegt eine beim Menschen dreieckige, wie geschmolzenes Gold leuchtende Feuerstätte: zwei Fingerbreiten oberhalb des Anus und zwei unterhalb des Geschlechtsorgans. Neun Fingerbreiten oberhalb des Muladhara befindet sich der vier Fingerbreiten große, einem Hühnerei ähnliche Kanda. In seiner Mitte liegt der Nabel; durch den Kanda verläuft die Sushumna.

Wort-für-Wort-Übersetzung: sāṃkṛti – der Weise Sankriti; satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); aṅgula – Fingerbreite; kanda – Wurzelknolle des Nadisystems; nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); suṣumnā – mittlere Nadi (Sushumna); māyā – kosmische Erscheinungskraft (Maya); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.6–4.10 Verse Darshana Upanishad tiṣṭhanti paritastasyā nāḍayo munipuṅgava |
dvisaptatisahasrāṇi tāsāṃ mukhyāścaturdaśa || 6 ||
suṣumnā piṅgalā tadvadiḍā caiva sarasvatī |
pūṣā ca varuṇā caiva hastijihvā yaśasvinī || 7 ||
alambusā kuhuścaiva viśvodarī tapasvinī |
śaṅkhinī caiva gāndhārā iti mukhyāścaturdaśa || 8 ||
tāsāṃ mukhyatamāstisrastisṛṣvekottamottamā |
brahmanāḍīti sā proktā mune vedāntavedibhiḥ || 9 ||
pṛṣṭhamadhyasthitenānsthā vīṇādaṇḍena suvrata |
saha mastakaparyantaṃ suṣumnā supratiṣṭhitā || 10 ||

Übersetzung:
Um die Sushumna liegen zweiundsiebzigtausend Nadis, von denen vierzehn als Hauptnadis gelten: Sushumna, Pingala, Ida, Saraswati, Pusha, Varuna, Hastijihva, Yashasvini, Alambusa, Kuhu, Vishvodari, Tapasvini, Shankhini und Gandhari. Unter ihnen sind drei besonders wichtig, und die höchste wird Brahma-Nadi genannt. Sushumna verläuft entlang der Wirbelsäule bis zum Kopf.

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahman – das Absolute (Brahman); vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); tapas – Askese, Disziplin (Tapas); vrata – Gelübde (Vrata); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); suṣumnā – mittlere Nadi (Sushumna); iḍā – linke Mondnadi (Ida); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.11–4.13 Verse Darshana Upanishad nābhikandādadhaḥ sthānaṃ kuṇḍalyā dvyaṅgulaṃ mune |
aṣṭaprakṛtirūpā sā kuṇḍalī munisattama || 11 ||
yathāvadvāyuceṣṭāṃ ca jalānnādīni nityaśaḥ |
paritaḥ kandapārśveṣu nirudhyaiva sadā sthitā || 12 ||
svamukhena samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ mune |
suṣumnāyā iḍā savye dakṣiṇe piṅgalā sthitā || 13 ||

Übersetzung:
Zwei Fingerbreiten unterhalb des Nabel-Kanda liegt Kundalini. Sie wird als achtfache Prakriti beschrieben, ordnet die Bewegung der Lebenskräfte sowie Speise und Trank und verschließt mit ihrer Öffnung den Eingang zum Brahmarandhra. Links von Sushumna liegt Ida, rechts Pingala.

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahman – das Absolute (Brahman); aṅgula – Fingerbreite; kanda – Wurzelknolle des Nadisystems; suṣumnā – mittlere Nadi (Sushumna); iḍā – linke Mondnadi (Ida); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); kuṇḍalinī – aufgerollte Kraft (Kundalini); brahmarandhra – Scheitelöffnung (Brahmarandhra); vāyu – Luft, Lebensbewegung (Vayu); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.14–4.23 Verse Darshana Upanishad sarasvatī kuhuścaiva suṣumnāpārśvayoḥ sthite |
gāndhārā hastijihvā ca iḍāyāḥ pṛṣṭhapārśvayoḥ || 14 ||
pūṣā yaśasvinī caiva piṅgalā pṛṣṭhapūrvayoḥ |
kuhośca hastijihvāyā madhye viśvodarī sthitā || 15 ||
yaśasvinyāḥ kuhormadhye varuṇā supratiṣṭhitā |
pūṣāśca sarasvatyā madhye proktā yaśasvinī || 16 ||
gāndhārāyāḥ sarasvatyā madhye proktā ca śaṅkhinī |
alambusā sthitā pāyuparyantaṃ kandamadhyagā || 17 ||
pūrvabhāge suṣumnāyā rākāyāḥ saṃsthitā kuhūḥ |
adhaścordhvaṃ sthitā nāḍī yāmyanāsāntamiṣyate || 18 ||
iḍā tu savyanāsāntaṃ saṃsthitā munipuṅgava |
yaśasvinī ca vāmasya pādāṅguṣṭhāntamiṣyate || 19 ||
pūṣā vāmākṣiparyantā piṅgalāyāstu pṛṣṭhataḥ |
payasvinī ca yāmyasya karṇāntaṃ procyate budhaiḥ || 20 ||
sarasvatī tathā cordhvagatā jihvā tathā mune |
hastijihvā tathā savyapādāṅguṣṭhāntamiṣyate || 21 ||
śaṅkhinī nāma yā nāḍī savyakarṇāntamiṣyate |
gāndhārā savyanetrāntā proktā vedāntavedibhiḥ || 22 ||
viśvodarābhidhā nāḍī kandamadhye vyavasthitā |
prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānodāna eva ca || 23 ||

Übersetzung:
Der Text beschreibt ausführlich die Lage und Endpunkte der Nadis: Saraswati und Kuhu liegen an den Seiten der Sushumna; Gandhari und Hastijihva an der Rück- und Seitenregion von Ida; Pusha und Yashasvini bei Pingala. Weitere Nadis werden zueinander in Beziehung gesetzt. Ida endet am linken Nasenloch, Pingala am rechten; Yashasvini und Hastijihva reichen zu den großen Zehen, Pusha zum linken Auge, Payasvini zum rechten Ohr, Saraswati zur Zunge, Shankhini zum linken Ohr und Gandhari zum linken Auge. Alambusa verläuft zur Afterregion, Vishvodari bleibt im Kanda. Danach beginnt die Aufzählung der Lebenswinde.

Wort-für-Wort-Übersetzung: vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); dāna – Geben (Dana); kanda – Wurzelknolle des Nadisystems; nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); suṣumnā – mittlere Nadi (Sushumna); iḍā – linke Mondnadi (Ida); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); vyāna – durchdringender Lebenshauch (Vyana); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.24–4.30 Verse Darshana Upanishad nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ |
ete nāḍīṣu sarvāsu caranti daśa vāyavaḥ || 24 ||
teṣu prāṇādayaḥ pañca mukhyāḥ pañcasu suvrata |
prāṇasaṃjñastathāpānaḥ pūjyaḥ prāṇastayormune || 25 ||
āsyanāsikayormadhye nābhimadhye tathā hṛdi |
prāṇasaṃjño'nilo nityaṃ vartate munisattama || 26 ||
apāno vartate nityaṃ gudamadhyorujānuṣu |
udare sakale kaṭyāṃ nābhau jaṅghe ca suvrata || 27 ||
vyānaḥ śrotrākṣimadhye ca kukubhdyāṃ gulphayorapi |
prāṇasthāne gale caiva vartate munipuṅgava || 28 ||
udānasaṃjño vijñeyaḥ pādayorhastayorapi |
samānaḥ sarvadeheṣu vyāpya tiṣṭhatyasaṃśayaḥ || 29 ||
nāgādivāyavaḥ pañcatvagasthyādiṣu saṃsthitāḥ |
niḥśvāsocchvāsakāsāśca prāṇakarma hi sāṃkṛte || 30 ||

Übersetzung:
Die zehn Vayus heißen Prana, Apana, Vyana, Samana, Udana, Naga, Kurma, Krikara, Devadatta und Dhananjaya. Die ersten fünf sind die Hauptkräfte. Prana wirkt vor allem zwischen Mund und Nase sowie in Nabel und Herz; Apana im unteren Körperbereich. Vyana durchdringt zahlreiche Glieder, Samana verteilt sich im ganzen Körper, Udana wirkt besonders in Händen und Füßen; die fünf weiteren Vayus werden Haut, Knochen und anderen Bereichen zugeordnet.

Wort-für-Wort-Übersetzung: sāṃkṛti – der Weise Sankriti; dāna – Geben (Dana); vrata – Gelübde (Vrata); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); prāṇa – Lebenshauch (Prana); vyāna – durchdringender Lebenshauch (Vyana); samāna – ausgleichender Lebenshauch (Samana); udāna – aufwärtswirkender Lebenshauch (Udana); nāga – einer der Neben-Vayus; kūrma – der mit dem Lidschlag verbundene Vayu; vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.31–4.34 Verse Darshana Upanishad apānākhyasya vāyostu viṇmūtrādivisarjanam |
samānaḥ sarvasāmīpyaṃ karoti munipuṅgava || 31 ||
udāna ūrdhvagamanaṃ karotyeva na saṃśayaḥ |
vyāno vivādakṛtprokto mune vedāntavedibhiḥ || 32 ||
udgārādiguṇaḥ prokto vyānākhyasya mahāmune |
dhanañjayasya śobhādi karma proktaṃ hi sāṃkṛte || 33 ||
nimīlanādi kūrmasya kṣudhā tu kṛkarasya ca |
devadattasya viprendra tandrīkarma prakīrtitam || 34 ||

Übersetzung:
Prana bewirkt Ein- und Ausatmung sowie Husten; Apana die Ausscheidung. Samana führt zusammen und verteilt, Udana trägt aufwärts, Vyana ermöglicht vielfältige Bewegung und Auseinandersetzung. Naga bewirkt Aufstoßen, Dhananjaya Anschwellen, Kurma den Lidschlag, Krikara Hunger und Devadatta Schlaf.

Wort-für-Wort-Übersetzung: sāṃkṛti – der Weise Sankriti; vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); dāna – Geben (Dana); samāna – ausgleichender Lebenshauch (Samana); udāna – aufwärtswirkender Lebenshauch (Udana); kūrma – der mit dem Lidschlag verbundene Vayu; devadatta – der mit Schlaf verbundene Vayu; nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.35–4.39 Verse Darshana Upanishad suṣumnāyāḥ śivo deva iḍāyā devatā hariḥ |
piṅgalāyā virañciḥ syātsarasvatyā virāṇmune || 35 ||
pūṣādhidevatā proktā varuṇā vāyudevatā |
hastijihvābhidhāyāstu varuṇo devatā bhavet || 36 ||
yaśasvinyā muniśreṣṭha bhagavānbhāskarastathā |
alambusāyā abātmā varuṇaḥ parikīrtitaḥ || 37 ||
kuhoḥ kṣuddevatā proktā gāndhārī candradevatā |
śaṅkhinyāścandramāstadvatpayasvinyāḥ prajāpatiḥ || 38 ||
viśvodarābhidhāyāstu bhagavānpāvakaḥ patiḥ |
iḍāyāṃ candramā nityaṃ caratyeva mahāmune || 39 ||

Übersetzung:
Den Nadis werden Gottheiten zugeordnet: Shiva der Sushumna, Hari der Ida, Brahma der Pingala, Viraj der Saraswati, Pushan der Pusha, Vayu der Varuna, Varuna der Hastijihva, die Sonne der Yashasvini, der Wassergott der Alambusa, Hunger der Kuhu, der Mond Gandhari und Shankhini, Prajapati der Payasvini und Pavaka, das Feuer, der Vishvodari.

Wort-für-Wort-Übersetzung: bhagavān – der Erhabene, Herr (Bhagavan); suṣumnā – mittlere Nadi (Sushumna); iḍā – linke Mondnadi (Ida); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); candra – Mond (Chandra); vāyu – Luft, Lebensbewegung (Vayu); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.40
piṅgalāyāṃ ravistadvanmune vedavidāṃ vara |
piṅgalāyāmiḍāyāṃ tu vāyoḥ saṃkramaṇaṃ tu yat || 40 ||

Übersetzung:
Der Mond bewegt sich beständig in Ida, die Sonne in Pingala.

Wort-für-Wort-Übersetzung: iḍā – linke Mondnadi (Ida); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.41–4.47 Verse Darshana Upanishad taduttarāyaṇaṃ proktaṃ mune vedāntavedibhiḥ |
iḍāyāṃ piṅgalāyāṃ tu prāṇasaṃkramaṇaṃ mune || 41 ||
dakṣiṇāyanamityuktaṃ piṅgalāyāmiti śrutiḥ |
iḍāpiṅgalayoḥ saṃdhiṃ yadā prāṇaḥ samāgataḥ || 42 ||
amāvāsyā tadā proktā dehe dehabhṛtāṃ vara |
mūlādhāraṃ yadā prāṇaḥ praviṣṭaḥ paṇḍitottama || 43 ||
tadādyaṃ viṣuvaṃ proktaṃ tapasaistāpatottama |
prāṇasaṃjño muniśreṣṭha mūrdhānaṃ prāviśadyadā || 44 ||
tadantyaṃ viṣuvaṃ proktaṃ tāpasaistattvacintakaiḥ |
niḥśvāsocchvāsanaṃ sarvaṃ māsānāṃ saṃkramo bhavet || 45 ||
iḍāyāḥ kuṇḍalīsthānaṃ yadā prāṇaḥ samāgataḥ |
somagrahaṇamityuktaṃ tadā tattvavidāṃ vara || 46 ||
yadā piṅgalayā prāṇaḥ kuṇḍalīsthānamāgataḥ |
tadātadā bhavetsūryagrahaṇa munipuṅgava || 47 ||

Übersetzung:
Der Übergang des Prana von Pingala nach Ida wird als inneres Uttarayana, der Übergang von Ida nach Pingala als Dakshinayana gedeutet. Ihre Vereinigung gilt als innerer Neumond. Der Eintritt des Prana in Muladhara und Schädel wird mit den beiden Tagundnachtgleichen verglichen, Ein- und Ausatmung mit den Monaten. Erreicht Prana Kundalini durch Ida, spricht der Text von einer inneren Mondfinsternis, durch Pingala von einer Sonnenfinsternis.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); tapas – Askese, Disziplin (Tapas); śruti – Offenbarung (Shruti); mūlādhāra – Wurzelstütze (Muladhara Chakra); iḍā – linke Mondnadi (Ida); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); kuṇḍalinī – aufgerollte Kraft (Kundalini); prāṇa – Lebenshauch (Prana); sūrya – Sonne (Surya); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.48–4.56 Verse Darshana Upanishad śrīparvataṃ śiraḥsthāne kedāraṃ tu lalāṭake |
vārāṇasī mahāprājña bhruvorghrāṇasya madhyame || 48 ||
kurukṣetraṃ kucasthāne prayāgaṃ hṛtsaroruhe |
cidambaraṃ tu hṛnmadhye ādhāre kamalālayam || 49 ||
ātmatīrthaṃ samutsṛjya bahistīrthāni yo vrajet |
karasthaṃ sa mahāratnaṃ tyaktvā kācaṃ vimārgate || 50 ||
bhāvatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu |
anyathāliṅgyate kāntā anyathāliṅgyate sutā || 51 ||
tīrthāni toyapūrṇāni devānkāṣṭhādinirmitān |
yogino na prapūjyante svātmapratyayakāraṇāt || 52 ||
bahistīrthātparaṃ tīrthamantastīrthaṃ mahāmune |
ātmatīrthaṃ mahātīrthamanyattīrthaṃ nirarthakam || 53 ||
cittamantargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānairna śuddhyati |
śataśo'pi jalairdhautaṃ surābhāṇḍamivaśuci || 54 ||
viṣuvāyanakāleṣu grahaṇe cāntare sadā |
vārāṇasyādike sthāne snātvā śuddho bhavennaraḥ || 55 ||
jñānayogaparāṇāṃ tu pādaprakṣālitaṃ jalam |
bhāvaśuddhyarthamajñānāṃ tattīrthaṃ munipuṅgava || 56 ||

Übersetzung:
Im Körper liegen die inneren Pilgerstätten: Shriparvata am Scheitel, Kedara an der Stirn, Varanasi zwischen Augenbrauen und Nase, Kurukshetra im Brustbereich, Prayaga im Herzlotus, Chidambaram im inneren Herzensraum und Kamalalaya im Muladhara. Wer diese inneren Tirthas verlässt und nur äußere aufsucht, gibt Edelsteine aus der Hand und sucht Glasscherben. Entscheidend ist die innere Ausrichtung; dieselbe äußere Handlung kann aus völlig verschiedener Absicht geschehen. Der verunreinigte Geist wird durch äußeres Baden allein ebenso wenig rein wie ein Gefäß, das berauschenden Trank enthielt. Als wahre Pilgerstätte gilt auch das Wasser, das die Füße großer, der Erkenntnis und dem Yoga ergebener Menschen berührt hat.

Wort-für-Wort-Übersetzung: jñāna – Erkenntnis (Jnana); tīrtha – heiliger Übergang, Pilgerstätte (Tirtha); citta – Geistfeld (Chitta); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.57–4.59 Verse Darshana Upanishad tīrthe jñāne jape yajñe kāṣṭhe pāṣāṇake sadā |
śivaṃ paśyati mūḍhātmā śive dehe pratiṣṭhite || 57 ||
antasthaṃ māṃ parityajya bahiṣṭhaṃ yastu sevate |
hastasthaṃ piṇḍamutsṛjya lihetkūrparamātmanaḥ || 58 ||
śivamātmani paśyanti pratimāsu na yoginaḥ |
ajñānaṃ bhāvanārthāya pratimāḥ parikalpitāḥ || 59 ||

Übersetzung:
Obwohl Shiva im eigenen Körper wohnt, sucht der Unwissende ihn ausschließlich in Flüssen, Gaben, Rezitationen, Opfern sowie Bildern aus Holz und Stein. Wer das Innere aufgibt und nur dem Äußeren dient, gleicht jemandem, der die Speise in seiner Hand wegwirft und den eigenen Ellbogen lecken will. Yogis suchen Shiva im eigenen Selbst; Bilder dienen nach dem Text als Hilfe für Menschen, die diese innere Gegenwart noch nicht erkennen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātman – Selbst (Atman); jñāna – Erkenntnis (Jnana); śiva – Shiva, der Glückverheißende (Shiva); paramātman – höchstes Selbst (Paramatman); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

4.60–4.63 Verse Darshana Upanishad apūrvamaparaṃ brahma svātmānaṃ satyamadvayam |
prajñānaghanamānandaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 60 ||
nāḍīpuñjaṃ sadā sāraṃ narabhāvaṃ mahāmune |
samutsṛjyātmanātmānamahamityeva dhāraya || 61 ||
aśarīraṃ śarīreṣu mahāntaṃ vibhumīśvaram |
ānandamakṣaraṃ sākṣānmatvā dhīro na śocati || 62 ||
vibhedajanake jñāne naṣṭe jñānabalānmune |
ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kiṃ kariṣyati || 63 ||

Übersetzung:
Wahrhaft sieht, wer im eigenen Atman das anfangs- und endlose, wirkliche, nichtduale Brahman als unmittelbare Erkenntnis und Glückseligkeit schaut. Deshalb soll der Übende die bloße Verstrickung in den Nadi-Komplex hinter sich lassen und erkennen: Ich bin der Atman. Wer in allen Körpern das unkörperliche, höchste, machtvolle, selige und unvergängliche Eine schaut, überwindet Trauer. Wenn das Unwissen, das den scheinbaren Unterschied zwischen Atman und Brahman erzeugt, durch Erkenntnis vergeht, bleibt keine wirkliche Trennung.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman); jñāna – Erkenntnis (Jnana); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); sākṣin – Zeuge (Sakshi); ānanda – Glückseligkeit (Ananda); vāyu – Lebensbewegung (Vayu); deha – Körper (Deha).

Abschluss des 4. Khanda iti caturthaḥ khaṇḍaḥ || 4 ||
Damit endet das 4. Khanda.

5. Khanda: Reinigung der Nadis

5.1
samyakkathaya me brahmanāḍīśuddhiṃ samāsataḥ |
yathā śuddhyā sadā dhyāyañjīvanmukto bhavāmyaham || 1 ||

Übersetzung:
Sankriti bittet Dattatreya um eine kurze Erklärung der Nadi-Reinigung, durch die er in beständiger Meditation zum Jivanmukta werden könne.

Wort-für-Wort-Übersetzung: jīvanmukta – zu Lebzeiten befreit (Jivanmukta); brahman – das Absolute (Brahman); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); jīva – individuelles Lebewesen (Jiva); nāḍī-śuddhi – Reinigung der Nadis (Nadi Shuddhi); abhyāsa – Übung (Abhyasa); guru – Lehrer (Guru).

5.2–5.6 Verse Darshana Upanishad sāṃkṛte śṛṇu vakṣyāmi nāḍīśuddhiṃ samāsataḥ |
vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ kāmasaṃkalpavarjitaḥ || 2 ||
yamādyaṣṭāṅgasaṃyuktaḥ śāntaḥ satyaparāyaṇaḥ |
svātmanyavasthitaḥ samyagjñānibhiśca suśikṣitaḥ || 3 ||
parvatāgre nadītīre bilvamūle vane'thavā |
manorame śucau deśe maṭhaṃ kṛtvā samāhitaḥ || 4 ||
ārabhya cāsanaṃ paścātprāṅmukhodaṅmukho'pi vā |
samagrīvaśiraḥkāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ || 5 ||
nāsāgre śaśabhṛdbimbe bindumadhye turīyakam |
sravantamamṛtaṃ paśyennetrābhyāṃ susamāhitaḥ || 6 ||

Übersetzung:
Dattatreya beschreibt den vorbereiteten Übenden: Sein Handeln und Verhalten folgen den Regeln, er ist frei von eigennützigem Wollen, übt die acht Glieder des Yoga, ist ruhig, wahrheitsorientiert, erkennt das Selbst und folgt den Pflichten seines Lebensstandes. Er zieht sich an einen geeigneten Ort zurück, setzt sich auf eine reine Unterlage in ein stabiles Asana, richtet den Körper auf und sammelt den Geist.

Wort-für-Wort-Übersetzung: sāṃkṛti – der Weise Sankriti; aṣṭāṅga – achtgliedrig (Ashtanga Yoga); āsana – Sitzhaltung (Asana); satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); ātman – Selbst (Atman); amṛta – Unsterblichkeit, Nektar (Amrita); nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); bindu – Punkt, Samenprinzip (Bindu); nāḍī-śuddhi – Reinigung der Nadis (Nadi Shuddhi); abhyāsa – Übung (Abhyasa); guru – Lehrer (Guru).

5.7–5.10 Verse Darshana Upanishad iḍayā prāṇamākṛṣya pūrayitvodare sthitam |
tato'gniṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyañjvālāvalīyutam || 7 ||
bindunādasamāyuktamagnibījaṃ vicintayet |
paścādvirecayetsamyakprāṇaṃ piṅgalayā budhaḥ || 8 ||
punaḥ piṅgalayāpūrya vahnibījamanusmaret |
punarviracayeddhīmāniḍayaiva śanaiḥ śanaiḥ || 9 ||
tricaturvāsaraṃ vātha tricaturvārameva ca |
ṣaṭkṛtvā vicarennityaṃ rahasyevaṃ trisandhiṣu || 10 ||

Übersetzung:
Nach der Verehrung von Guru, Ganesha und der gewählten Gottheit beginnt die Wechselatmung. Der Yogi atmet durch Ida ein, hält den Atem und atmet durch Pingala aus; danach übt er in umgekehrter Richtung. Die Übung wird maßvoll, regelmäßig und zu den angegebenen Tageszeiten wiederholt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: vahni – Feuer (Agni); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); prāṇa – Lebenshauch (Prana); nāda – innerer Klang (Nada); bindu – Punkt, Samenprinzip (Bindu); māyā – kosmische Erscheinungskraft (Maya); nāḍī-śuddhi – Reinigung der Nadis (Nadi Shuddhi); abhyāsa – Übung (Abhyasa); guru – Lehrer (Guru).

5.11–5.12 Verse Darshana Upanishad nāḍīśuddhimavāpnoti pṛthak cihnopalakṣitaḥ |
śarīralaghutā dīptirvahnerjāṭharavartinaḥ || 11 ||
nādābhivyaktirityetaccihnaṃ tatsiddhisūcakam |
yāvadetāni sampaśyettāvadevaṃ samācaret || 12 ||

Übersetzung:
Als Zeichen der Reinigung nennt der Text Leichtigkeit und Leuchten des Körpers, ein stärkeres inneres Feuer und das Wahrnehmen des inneren Klangs. Danach wird der Übende immer stärker auf Pranayama ausgerichtet.

Wort-für-Wort-Übersetzung: nāḍī – feinstofflicher Kanal (Nadi); nāḍī-śuddhi – Reinigung der Nadis (Nadi Shuddhi); abhyāsa – Übung (Abhyasa); guru – Lehrer (Guru).

5.13–5.14 Verse Darshana Upanishad athavaitatparityajya svātmaśuddhiṃ samācaret |
ātmā śuddhaḥ sadā nityaḥ sukharūpaḥ svayaṃprabhaḥ || 13 ||
ajñānānmalino bhāti jñānacchuddho bhavatyayam |
ajñānamalapaṅkaṃ yaḥ kṣālayejjñānato yataḥ |
sa eva sarvadā śuddho nānyaḥ karmarato hi saḥ || 14 ||

Übersetzung:
Wie ein Spiegel durch Entfernen des Schmutzes klar wird, so offenbart sich das Selbst durch wahre Erkenntnis. Rein ist, wer den Schlamm des Unwissens mit dem Wasser der Erkenntnis abwäscht – nicht, wer sich lediglich in äußerem Karma bewegt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: jñāna – Erkenntnis (Jnana); nāḍī-śuddhi – Reinigung der Nadis (Nadi Shuddhi); abhyāsa – Übung (Abhyasa); guru – Lehrer (Guru).

Abschluss des 5. Khanda iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ || 5 ||
Damit endet das 5. Khanda.

6. Khanda: Pranayama

6.1
prāṇāyāmakramaṃ vakṣye sāṃkṛte śṛṇu sādaram |
prāṇāyāma iti prokto recapūrakakumbhakaiḥ || 1 ||

Übersetzung:
Pranayama besteht aus Rechaka, Puraka und Kumbhaka – Ausatmung, Einatmung und Atemruhe.

Wort-für-Wort-Übersetzung: sāṃkṛti – der Weise Sankriti; prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); pūraka – Einatmung (Puraka); kumbhaka – Atemruhe (Kumbhaka); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.2
varṇatrayātmakāḥ proktā recapūrakakumbhakāḥ |
sa eṣa praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmastu tanmayaḥ || 2 ||

Übersetzung:
Diese drei Phasen werden mit den drei Lauten A, U und M verbunden; der aus ihnen bestehende Pranava Om gilt deshalb als das Wesen des Pranayama.

Wort-für-Wort-Übersetzung: prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); pūraka – Einatmung (Puraka); praṇava – der Laut Om (Pranava); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.3–6.6 Verse Darshana Upanishad iḍayā vāyumākṛṣya pūrayitvodare sthitam |
śanaiḥ ṣoḍaśabhirmātrairakāraṃ tatra saṃsmaret || 3 ||
pūritaṃ dhārayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā |
ukāramūrtimantrāpi saṃsmaranpraṇavaṃ japet || 4 ||
yāvadvā śakyate tāvaddhārayejjapatatparaḥ |
pūritaṃ recayetpaścānmakāreṇānilaṃ budhaḥ || 5 ||
śanaiḥ piṅgalayā tatra dvātriṃśanmātrayā punaḥ |
prāṇāyāmo bhavedevaṃ tataścaivaṃ samabhyaset || 6 ||

Übersetzung:
Der Yogi atmet durch Ida ein und betrachtet dabei sechzehn Matras lang den Laut A. Er hält den Atem vierundsechzig Matras lang, betrachtet U und wiederholt innerlich Om. Danach atmet er zweiunddreißig Matras lang durch Pingala aus und richtet den Geist auf M. Diese Folge soll regelmäßig wiederholt werden.

Wort-für-Wort-Übersetzung: japa – Mantra-Wiederholung (Japa); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); praṇava – der Laut Om (Pranava); mātrā – Zeit- oder Lautmaß (Matra); vāyu – Luft, Lebensbewegung (Vayu); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.7–6.10 Verse Darshana Upanishad punaḥ piṅgalayāpūrya mātraiḥ ṣoḍaśabhistathā |
akāramūrtimatrāpi smaredekāgramānasaḥ || 7 ||
dhārayetpūritaṃ vidvānpraṇavaṃ saṃjapanvaśī |
ukāramūrtiṃ sa dhyāyaṃścatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā || 8 ||
makāraṃ tu smaranpaścādrecayediḍayānilam |
evameva punaḥ kuryādiḍayāpūrya buddhimān || 9 ||
evaṃ samabhyasennityaṃ prāṇāyāmaṃ munīśvara |
evamabhyāsato nityaṃ ṣaṇmāsādyatnavānbhavet || 10 ||

Übersetzung:
Dann wird die Übung spiegelbildlich vollzogen: sechzehn Matras durch Pingala einatmen und A betrachten, vierundsechzig Matras halten und U mit Om vergegenwärtigen, anschließend durch Ida ausatmen und M betrachten. So soll Sankriti täglich üben.

Wort-für-Wort-Übersetzung: prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); japa – Mantra-Wiederholung (Japa); piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); praṇava – der Laut Om (Pranava); mātrā – Zeit- oder Lautmaß (Matra); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.11–6.12 Verse Darshana Upanishad vatsarādbrahmavidvānsyāttasmānnityaṃ samabhyaset |
yogābhyāsarato nityaṃ svadharmanirataśca yaḥ || 11 ||
prāṇasaṃyamanenaiva jñānānmukto bhaviṣyati |
bāhyādāpūraṇaṃ vāyoḥrudare pūrako hi saḥ || 12 ||

Übersetzung:
Der Text verheißt nach sechs Monaten beständiger Übung Erkenntnis und nach einem Jahr Brahmavidya. Wer Yoga liebt und seine Pflichten erfüllt, löst durch Atemlenkung und daraus entstehende Erkenntnis die Bindungen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); brahman – das Absolute (Brahman); prāṇa – Lebenshauch (Prana); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.13
sampūrṇakumbhavadvāyordhāraṇaṃ kumbhako bhavet |
bahirviracanaṃ vāyorudarādracekaḥ smṛtaḥ || 13 ||

Übersetzung:
Das Füllen des Bauches mit äußerem Atem heißt Puraka; das Halten wie in einem gefüllten Gefäß heißt Kumbhaka; das freie Ausströmenlassen heißt Rechaka.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhāraṇā – Konzentration (Dharana); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.14–6.15 Verse Darshana Upanishad prasvedajanako yastu prāṇāyāmeṣu so'dhamaḥ |
kaṃpanaṃ madhyamaṃ vidyādutthānaṃ cottamaṃ viduḥ || 14 ||
pūrvaṃpūrvaṃ prakurvīta yāvadutthānasaṃbhavaḥ |
saṃbhavatyuttame prājñaḥ prāṇāyāme sukhī bhavet || 15 ||

Übersetzung:
Pranayama, das starken Schweiß hervorruft, gilt als niedrigste Stufe, Zittern als mittlere und ein Emporsteigen des Körpers als höchste. Die Intensität soll nur stufenweise erhöht werden; mit der höchsten Stufe verbindet der Text Meisterschaft und Freude.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.16–6.20 Verse Darshana Upanishad prāṇāyamena cittaṃ tu śuddhaṃ bhavati suvrata |
citte śuddhe śuciḥ sākṣātpratyagjyotirvyavasthitaḥ || 16 ||
prāṇaścittena saṃyuktaḥ paramātmani tiṣṭhati |
prāṇāyāmaparasyāsya puruṣasya mahātmanaḥ || 17 ||
dehaścottiṣṭhate tena kiṃcijjñānādvimuktatā |
recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakaṃ nityamabhyaset || 18 ||
sarvapāpavinirmuktaḥ samyagjñānamavāpnuyāt |
manojavatvamāpnoti palitādi ca naśyati || 19 ||
prāṇāyāmaikaniṣṭhasya na kiṃcidapi durlabham |
tasmātsarvaprayatnena prāṇāyāmānsamabhyaset || 20 ||

Übersetzung:
Pranayama reinigt den Geist, und im geklärten Geist erscheint das innere Licht. Prana und Chitta ruhen im höchsten Atman. Die Schrift beschreibt weitere außergewöhnliche Zeichen, die Überwindung von Verfehlungen und das Entstehen höchster Erkenntnis. Wer Pranayama zur tragenden Praxis macht, dem gilt nichts als unerreichbar; deshalb soll es sorgfältig geübt werden.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); ātman – Selbst (Atman); jñāna – Erkenntnis (Jnana); vrata – Gelübde (Vrata); prāṇa – Lebenshauch (Prana); recaka – Ausatmung (Rechaka); pūraka – Einatmung (Puraka); kumbhaka – Atemruhe (Kumbhaka); citta – Geistfeld (Chitta); puruṣa – geistiges Selbst (Purusha); paramātman – höchstes Selbst (Paramatman); sākṣin – Zeuge (Sakshi); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.21–6.32 Verse Darshana Upanishad viniyogānpravakṣyāmi prāṇāyāmasya suvrata |
sandhyayorbrāhmakāle'pi madhyāhne vāthavā sadā || 21 ||
bāhyaṃ prāṇaṃ samākṛṣya pūrayitvodareṇa ca |
nāsāgre nābhimadhye ca pādāṅguṣṭhe ca dhārayet || 22 ||
sarvarogavinirmukto jīvedvarṣaśataṃ naraḥ |
nāsāgradhāraṇādvāpi jito bhavati suvrata || 23 ||
sarvaroganivṛttiḥ syānnābhimadhye tu dhāraṇāt |
śarīralaghutā vipra pādāṅguṣṭhanirodhanāt || 24 ||
jihvayā vāyumākṛṣya yaḥ pibetsatataṃ naraḥ |
śramadāhavinirmukto yogī nīrogatāmiyāt || 25 ||
jihvayā vāyumākṛṣya jihvāmūle nirodhayet |
pibedamṛtamavyagraṃ sakalaṃ sukhamāpnuyāt || 26 ||
iḍayā vāyumākṛṣya bhruvormadhye nirodhayet |
yaḥ pibedamṛtaṃ śuddhaṃ vyādhibhirmucyate hi saḥ || 27 ||
iḍayā vedatattvajñastathā piṅgalayaiva ca |
nābhau nirodhayettena vyādhibhirmucyate naraḥ || 28 ||
māsamātraṃ trisandhyāyāṃ jihvayāropya mārutam |
amṛtaṃ ca pibennābhau mandaṃmandaṃ nirodhayet || 29 ||
vātajāḥ pittajā doṣā naśyantyeva na saṃśayaḥ |
nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya netradvandve nirodhayet || 30 ||
netrarogā vinaśyanti tathā śrotranirodhanāt |
tathā vāyuṃ samāropya dhārayecchirasi sthitam || 31 ||
śirorogā vinaśyanti satyamuktaṃ hi sāṃkṛte |
svastikāsanamāsthāya samāhitamanāstathā || 32 ||

Übersetzung:
Der Text nennt verschiedene Atemkonzentrationen und schreibt ihnen traditionelle Heil- und Langlebigkeitswirkungen zu: Atemhalten an Nasenspitze, Nabel, großen Zehen, Zungenwurzel, Augenbrauenmitte, Augen und Ohren sowie am Kopf. Das Trinken des Atems durch die Zunge und die Übung zu den drei Sandhyas werden ebenfalls beschrieben. Diese Aussagen gehören zur vormodernen yogischen Heilkunde und sind nicht als moderne medizinische Versprechen zu verstehen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: sāṃkṛti – der Weise Sankriti; āsana – Sitzhaltung (Asana); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); dhāraṇā – Konzentration (Dharana); satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); amṛta – Unsterblichkeit, Nektar (Amrita); vrata – Gelübde (Vrata); svastika – Svastikasana; piṅgalā – rechte Sonnennadi (Pingala); prāṇa – Lebenshauch (Prana); mātrā – Zeit- oder Lautmaß (Matra); vāyu – Luft, Lebensbewegung (Vayu); jīva – individuelles Lebewesen (Jiva); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.33–6.35 Verse Darshana Upanishad apānamūrdhvamutthāpya praṇavena śanaiḥ śanaiḥ |
hastābhyāṃ dhārayetsamyakkarṇādikaraṇāni ca || 33 ||
aṅguṣṭhābhyāṃ mune śrotre tarjanībhyāṃ tu cakṣuṣī |
nāsāpuṭavadhānābhyāṃ pracchādya karaṇāni vai || 34 ||
ānandāvirbhavo yāvattāvanmūrdhani dhāraṇāt |
prāṇaḥ prayātyanenaiva brahmarandhraṃ mahāmune || 35 ||

Übersetzung:
In einer Form der Shanmukhi Mudra sitzt der Yogi in Svastikasana, führt Apana aufwärts, wiederholt Om und verschließt mit den Fingern Ohren, Augen und Nasenöffnungen. Er hält die Sammlung im Kopf, bis innere Freude erscheint; dann, so die Lehre, tritt Prana in das Brahmarandhra ein.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhāraṇā – Konzentration (Dharana); brahman – das Absolute (Brahman); brahmarandhra – Scheitelöffnung (Brahmarandhra); prāṇa – Lebenshauch (Prana); apāna – abwärtswirkender Lebenshauch (Apana); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.36–6.38 Verse Darshana Upanishad brahmarandhraṃ gate vāyau nādaścotpadyate'nagha |
śaṅkhadhvaninibhaścādau madhye meghadhvaniryathā || 36 ||
śiromadhyagate vāyau giriprasravaṇaṃ yathā |
paścātprīto mahāprājñaḥ sākṣādātmonmukho bhavet || 37 ||
punastajjñānaniṣpattiryogātsaṃsāranihnutiḥ |
dakṣiṇottaragulphena sīvinīṃ pīḍayetsthiram || 38 ||

Übersetzung:
Wenn Prana in das Brahmarandhra eintritt, entsteht innerer Nada: zunächst wie ein Muschelhorn, dann wie Donner und schließlich wie das Rauschen eines Wasserfalls. Darauf offenbart sich der Atman; die Selbsterkenntnis reift und die Bindung an das weltliche Dasein fällt ab.

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahman – das Absolute (Brahman); saṃsāra – Kreislauf des Daseins (Samsara); jñāna – Erkenntnis (Jnana); brahmarandhra – Scheitelöffnung (Brahmarandhra); nāda – innerer Klang (Nada); sākṣin – Zeuge (Sakshi); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.39–6.43 Verse Darshana Upanishad savyetareṇa gulphena pīḍayedbuddhimānnaraḥ |
jānvoradhaḥ sthitāṃ sandhiṃ smṛtvā devaṃ triyambakam || 39 ||
vināyakaṃ ca saṃsmṛtya tathā vāgīśvarīṃ punaḥ |
liṅganālātsamākṛṣya vāyumapyagrato mune || 40 ||
praṇavena niyuktena binduyuktena buddhimān |
mūlādhārasya viprendra madhye taṃ tu nirodhayet || 41 ||
nirudhya vāyunā dīpto vahnirūhati kuṇḍalīm |
punaḥ suṣumnayā vāyurvahninā saha gacchati || 42 ||
evamabhyāsatastasya jito vāyurbhavedbhṛśam |
prasvedaḥ prathamaḥ paścātkampanaṃ munipuṅgava || 43 ||

Übersetzung:
Der Text beschreibt anschließend eine intensive Praxis mit Druck der Knöchel an Damm und Kniekehlen, innerer Anrufung Shivas, Ganeshas und Saraswatis sowie dem Aufwärtsziehen des Atems durch den Genitalbereich. Pranava und Bindu begleiten die Konzentration im Muladhara. Das vom Atem entzündete Feuer steigt zu Kundalini auf und vereinigt sich über Sushumna mit der Lebenskraft; dadurch soll Prana rasch gemeistert werden.

Wort-für-Wort-Übersetzung: vahni – Feuer (Agni); mūlādhāra – Wurzelstütze (Muladhara Chakra); suṣumnā – mittlere Nadi (Sushumna); kuṇḍalinī – aufgerollte Kraft (Kundalini); bindu – Punkt, Samenprinzip (Bindu); vāyu – Luft, Lebensbewegung (Vayu); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.44
utthānaṃ ca śarīrasya cihnametajjite'nale |
evamabhyāsatastasya mūlarogo vinaśyati || 44 ||

Übersetzung:
Als Zeichen der Meisterung des Vayu nennt der Text nacheinander starken Schweiß, Zittern und ein Emporsteigen des Körpers.

Wort-für-Wort-Übersetzung: prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.45–6.47 Verse Darshana Upanishad bhagandaraṃ ca naṣṭaṃ syātsarvarogāśca sāṃkṛte |
pātakāni vinaśyanti kṣudrāṇi ca mahānti ca || 45 ||
naṣṭe pāpe viśuddhaṃ syāccittadarpaṇamadbhutam |
punarbrahmādibhogebhyo vairāgyaṃ jayate hṛdi || 46 ||
viraktasya tu saṃsārājjñānaṃ kaivalyasādhanam |
tena pāpāpahāniḥ syājjñātvā devaṃ sadāśivam || 47 ||

Übersetzung:
Der Schrift zufolge verschwinden durch diese Praxis Krankheiten, Verfehlungen und geistige Trübungen; der Spiegel des Chitta wird klar. Aus der Erfahrung Brahmans entsteht Loslösung, aus Loslösung Erkenntnis und aus der Erkenntnis des glückverheißenden Herrn Befreiung von Bindung.

Wort-für-Wort-Übersetzung: sāṃkṛti – der Weise Sankriti; jñāna – Erkenntnis (Jnana); śiva – Shiva, der Glückverheißende (Shiva); citta – Geistfeld (Chitta); sadāśiva – der ewige Shiva (Sadashiva); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.48
jñānāmṛtaraso yena sakṛdāsvādito bhavet |
sa sarvakāryamutsṛjya tatraiva paridhāvati || 48 ||

Übersetzung:
Wer auch nur einmal den Nektar der Erkenntnis wirklich gekostet hat, lässt an Ort und Stelle die zwanghafte Verstrickung in Handlungen hinter sich.

Wort-für-Wort-Übersetzung: prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.49
jñānasvarūpamevāhurjagadetadvilakṣaṇam |
arthasvarūpamajñānātpaśyantyanye kudṛṣṭayaḥ || 49 ||

Übersetzung:
Die Wissenden erkennen die Welt als Erscheinung im Bewusstsein; Menschen mit verzerrter Sicht halten sie aus Unwissenheit bloß für eine Ansammlung von Besitz und Gegenständen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: jñāna – Erkenntnis (Jnana); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.50
ātmasvarūpavijñānādajñānasya parikṣayaḥ |
kṣīṇe'jñāne mahāprājña rāgādīnāṃ parikṣayaḥ || 50 ||

Übersetzung:
Durch Erkenntnis des Atman endet das Unwissen; mit dessen Ende vergehen Leidenschaft und die anderen inneren Bindungen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: jñāna – Erkenntnis (Jnana); nāda – innerer Klang (Nada); prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

6.51
rāgādyasaṃbhave prājña puṇyapāpavimardanam |
tayornāśe śarīreṇa na punaḥ samprayujyate || 51 ||

Übersetzung:
Wenn Leidenschaft und verwandte Kräfte verschwinden, erlöschen auch die bindenden Gegensätze von Verdienst und Schuld; damit endet die Identifikation mit dem Körper.

Wort-für-Wort-Übersetzung: prāṇāyāma – Atemlenkung (Pranayama); prāṇa – Lebenshauch (Prana); abhyāsa – Übung (Abhyasa).

Abschluss des 6. Khanda iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ || 6 ||
Damit endet das 6. Khanda.

7. Khanda: Pratyahara

7.1–7.2 Verse Darshana Upanishad athātaḥ sampravakṣyāmi pratyāhāraṃ mahāmune |
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu svabhāvataḥ || 1 ||
balādāharaṇāṃ teṣāṃ pratyāhāraḥ sa ucyate |
yatpaśyati tu tatsarvaṃ brahma paśyansamāhitaḥ || 2 ||

Übersetzung:
Pratyahara ist das entschlossene Zurückführen der Sinne, die ihrer Gewohnheit nach zu den Gegenständen des Genusses wandern.

Wort-für-Wort-Übersetzung: pratyāhāra – Zurückziehen der Sinne (Pratyahara); brahman – das Absolute (Brahman); indriya – Sinnesvermögen (Indriya); ātman – Selbst (Atman).

7.3–7.9 Verse Darshana Upanishad pratyāhāro bhavedeṣa brahmavidbhiḥ puroditaḥ |
yadyacchuddhamaśuddhaṃ vā karotyāmaraṇāntikam || 3 ||
tatsarvaṃ brahmaṇe kuryātpratyāhāraḥ sa ucyate |
athavā nityakarmāṇi brahmārādhanabuddhitaḥ || 4 ||
kāmyāni ca tathā kuryātpratyāhāraḥ sa ucyate |
athavā vāyumākṛṣya sthānātsthānaṃ nirodhayet || 5 ||
dantamūlāttathā kaṇṭhe kaṇṭhādurasi mārutam |
urodeśātsamākṛṣya nābhideśe nirodhayet || 6 ||
nābhideśātsamākṛṣya kuṇḍalyāṃ tu nirodhayet |
kuṇḍalīdeśato vidvānmūlādhāre nirodhayet || 7 ||
athāpānātkaṭidvandve tathorau ca sumadhyame |
tasmājjānudvaye jaṅghe pādāṅguṣṭhe nirodhayet || 8 ||
pratyāhāro'yamuktastu pratyāhārasmaraiḥ purā |
evamabhyāsayuktasya puruṣasya mahātmanaḥ || 9 ||

Übersetzung:
Eine höhere Form besteht darin, in allem Gesehenen Brahman zu erkennen. Der Text nennt außerdem das Loslassen der Früchte von Handlungen, die Abwendung von Sinnesobjekten und die Sammlung des Prana an bestimmten Körperorten. Die Aufmerksamkeit wird von den Füßen über Knie, Oberschenkel, Damm, Nabel und Herz bis zu Kehle, Gaumen, Nase, Augenbrauenmitte, Stirn und Scheitel geführt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: pratyāhāra – Zurückziehen der Sinne (Pratyahara); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman); kuṇḍalinī – aufgerollte Kraft (Kundalini); vāyu – Luft, Lebensbewegung (Vayu); puruṣa – geistiges Selbst (Purusha); indriya – Sinnesvermögen (Indriya).

7.10
sarvapāpāni naśyanti bhavarogaśca suvrata |
nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya niścalaḥ svastikāsanaḥ || 10 ||

Übersetzung:
Was der Weise wahrnimmt – rein oder unrein –, soll er im Bewusstsein sammeln und in den Atman zurückführen.

Wort-für-Wort-Übersetzung: āsana – Sitzhaltung (Asana); vrata – Gelübde (Vrata); svastika – Svastikasana; vāyu – Luft, Lebensbewegung (Vayu); pratyāhāra – Zurückziehen der Sinne (Pratyahara); indriya – Sinnesvermögen (Indriya); ātman – Selbst (Atman).

7.11–7.12 Verse Darshana Upanishad pūrayedanilaṃ vidvānāpādatalamastakam |
paścātpādadvaye tadvanmūlādhare tathaiva ca || 11 ||
nābhikande ca hṛnmadhye kaṇṭhamūle ca tāluke |
bhruvormadhye lalāṭe ca tathā mūrdhani dhārayet || 12 ||

Übersetzung:
Auch die Luft wird von den äußeren Bereichen schrittweise nach innen geführt: von den Zähnen zur Kehle, von der Kehle zur Brust, von dort zum Nabel und weiter bis zum Muladhara und schließlich zum Scheitel.

Wort-für-Wort-Übersetzung: pratyāhāra – Zurückziehen der Sinne (Pratyahara); indriya – Sinnesvermögen (Indriya); ātman – Selbst (Atman).

7.13–7.14 Verse Darshana Upanishad dehe svātmamatiṃ vidvānsamākṛṣya samāhitaḥ |
ātmanātmani nirdvandve nirvikalpe nirodhayet || 13 ||
pratyāhāraḥ samākhyātaḥ sākṣādvedāntavedibhiḥ |
evamabhyasatastasya na kiṃcidapi durlabham || 14 ||

Übersetzung:
Der Yogi zieht die Vorstellung, das Selbst sei auf den Körper begrenzt, zurück und lässt den Atman im nichtdualen, unterschiedslosen Atman ruhen. Dies nennen die Kenner des Vedanta den eigentlichen Pratyahara. Wer so übt, dem gilt nichts als unerreichbar.

Wort-für-Wort-Übersetzung: pratyāhāra – Zurückziehen der Sinne (Pratyahara); ātman – Selbst (Atman); vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); anātman – Nicht-Selbst (Anatman); mati – Überzeugung, Ausrichtung; sākṣin – Zeuge (Sakshi); nirvikalpa – frei von unterscheidender Vorstellung (Nirvikalpa); indriya – Sinnesvermögen (Indriya).

Abschluss des 7. Khanda iti saptamaḥ khaṇḍaḥ || 7 ||
Damit endet das 7. Khanda.

8. Khanda: Dharana

8.1–8.2 Verse Darshana Upanishad athātaḥ sampravakṣyāmi dhāraṇāḥ pañca suvrata |
dehamadhyagate vyomni bāhyākāśaṃ tu dhārayet || 1 ||
prāṇe bāhyānilaṃ tadvajjvalane cāgnimaudare |
toyaṃ toyāṃśake bhūmiṃ bhūmibhāge mahāmune || 2 ||

Übersetzung:
Dharana wird zunächst als fünffache Elementkonzentration gelehrt: Der äußere Raum wird im inneren Raum gehalten, die äußere Luft im Prana, das Feuer im Verdauungsfeuer, Wasser im Wasseranteil und Erde im erdhaften Anteil des Körpers.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhāraṇā – Konzentration (Dharana); vrata – Gelübde (Vrata); ākāśa – Raum, Äther (Akasha); pañca-bhūta – fünf Elemente (Pancha Mahabhuta); ātman – Selbst (Atman).

8.3
hayavaralakārākhyaṃ mantramuccārayetkramāt |
dhāraṇaiṣā parā proktā sarvapāpaviśodhinī || 3 ||

Übersetzung:
Dazu werden der Reihe nach die Keimsilben ha, ya, ra, va und la gesprochen. Diese Dharana gilt als besonders reinigend.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhāraṇā – Konzentration (Dharana); mantra – heiliger Laut oder Spruch (Mantra); pañca-bhūta – fünf Elemente (Pancha Mahabhuta); ātman – Selbst (Atman).

8.4–8.5 Verse Darshana Upanishad jānvantaṃ pṛthivī hyaṃśo hyapāṃ payvantamucyate |
hṛdayāṃśastathāgnaṃśo bhrūmadhyānto'nilāṃśakaḥ || 4 ||
ākāśāṃśastathā prājña mūrdhāṃśaḥ parikīrtitaḥ |
brahmāṇaṃ pṛthivībhāge viṣṇuṃ toyāṃśake tathā || 5 ||

Übersetzung:
Der Körper wird in Elementbereiche gegliedert: von den Fußsohlen bis zu den Knien Erde, bis zur Afterregion Wasser, bis zum Herzen Feuer, bis zur Augenbrauenmitte Luft und bis zum Scheitel Raum.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dayā – Mitgefühl (Daya); ākāśa – Raum, Äther (Akasha); pṛthivī – Erde (Prithivi); viṣṇu – Vishnu (Vishnu); dhāraṇā – Konzentration (Dharana); pañca-bhūta – fünf Elemente (Pancha Mahabhuta); ātman – Selbst (Atman).

8.6
agnyaṃśe ce maheśānamīśvaraṃ cānilāṃśake |
ākāśāṃśe mahāprājña dhārayettu sadāśivam || 6 ||

Übersetzung:
In diesen Bereichen werden Brahma in der Erde, Vishnu im Wasser, Maheshvara im Feuer, Ishvara in der Luft und Sadashiva im Raum gehalten.

Wort-für-Wort-Übersetzung: śiva – Shiva, der Glückverheißende (Shiva); ākāśa – Raum, Äther (Akasha); maheśvara – der große Herr (Maheshvara); sadāśiva – der ewige Shiva (Sadashiva); dhāraṇā – Konzentration (Dharana); pañca-bhūta – fünf Elemente (Pancha Mahabhuta); ātman – Selbst (Atman).

8.7–8.9 Verse Darshana Upanishad athavā tava vakṣyāmi dhāraṇāṃ munipuṅgava |
puruṣe sarvaśāstāraṃ bodhānandamayaṃ śivam || 7 ||
dhārayedbuddhimānnityaṃ sarvapāpaviśuddhaye |
brahmādikāryarūpāṇi sve sve saṃhṛtya kāraṇe || 8 ||
sarvakāraṇamavyaktamanirūpyamacetanam |
sākṣādātmani sampūrṇe dhārayetpraṇavena tu |
indriyāṇi samāhṛtya manasātmani yojayet || 9 ||

Übersetzung:
Als höhere Alternative soll der Weise im Purusha Shiva betrachten, den Lenker aller, erfüllt von Erkenntnis und Glückseligkeit. Er führt alle Wirkungen in ihre Ursachen und schließlich in die unmanifestierte Ursache zurück, hält diese durch den Pranava im vollkommenen Atman und vereinigt Sinne und Geist mit dem Selbst.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); dhāraṇā – Konzentration (Dharana); ātman – Selbst (Atman); śiva – Shiva, der Glückverheißende (Shiva); indriya – Sinnesvermögen (Indriya); puruṣa – geistiges Selbst (Purusha); sākṣin – Zeuge (Sakshi); ānanda – Glückseligkeit (Ananda); pañca-bhūta – fünf Elemente (Pancha Mahabhuta).

Abschluss des 8. Khanda ityaṣṭamaḥ khaṇḍaḥ || 8 ||
Damit endet das 8. Khanda.

9. Khanda: Dhyana

9.1–9.2 Verse Darshana Upanishad athātaḥ sampravakṣyāmi dhyānaṃ saṃsāranāśanam |
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma sarvasaṃsārabheṣajam || 1 ||
ūrdhvaretaṃ viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ maheśvaram |
so'hamityādareṇaiva dhyāyedogīśvareśvaram || 2 ||

Übersetzung:
Dhyana, das Samsara überwindet, richtet sich zunächst auf Ishvara als Wahrheit und höchstes Brahman, als Heilmittel gegen die Leiden des Daseins, mit aufwärtsgewandter Schöpferkraft, allumfassender Gestalt und dem Bewusstsein: Er bin ich.

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhyāna – Meditation (Dhyana); satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); brahman – das Absolute (Brahman); saṃsāra – Kreislauf des Daseins (Samsara); maheśvara – der große Herr (Maheshvara); ānanda – Glückseligkeit (Ananda).

9.3–9.5 Verse Darshana Upanishad athavā satyamīśānaṃ jñānamānandamadvayam |
atyarthamacalaṃ nityamādimadhyāntavarjitam || 3 ||
tathā sthūlamanākāśamasaṃspṛśyamacākṣuṣam |
na rasaṃ na ca gandhākhyamaprameyamanūpamam || 4 ||
ātmānaṃ saccidānandamanantaṃ brahma suvrata |
ahamasmītyabhidhyāyeddhyeyātītaṃ vimuktaye || 5 ||

Übersetzung:
Oder der Yogi meditiert auf das eigenschaftslose Selbst: Wahrheit, Herrschaft, nichtduale Erkenntnis und Glückseligkeit, vollkommen rein, unbewegt, ewig, ohne Anfang, Mitte und Ende, nicht grob, nicht räumlich begrenzt, unberührbar, unsichtbar, ohne Geschmack und Geruch, unermesslich und unvergleichlich. Er betrachtet: Ich bin dieses unendliche Brahman, Sein, Bewusstsein und Glückseligkeit.

Wort-für-Wort-Übersetzung: yama – ethische Enthaltung (Yama); satya – Wahrheit, Wahrhaftigkeit (Satya); brahman – das Absolute (Brahman); jñāna – Erkenntnis (Jnana); dāna – Geben (Dana); vrata – Gelübde (Vrata); ākāśa – Raum, Äther (Akasha); ānanda – Glückseligkeit (Ananda); dhyāna – Meditation (Dhyana).

9.6
evamabhyāsayuktasya puruṣasya mahātmanaḥ |
kramādvedāntavijñānaṃ vijāyeta na saṃśayaḥ || 6 ||

Übersetzung:
Bei einem Menschen, der so beständig übt, entsteht nach und nach die Erkenntnis des Vedanta – daran lässt der Text keinen Zweifel.

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātman – Selbst (Atman); vedānta – höchste Lehre der Upanishaden (Vedanta); jñāna – Erkenntnis (Jnana); puruṣa – geistiges Selbst (Purusha); dhyāna – Meditation (Dhyana); brahman – das Absolute (Brahman); ānanda – Glückseligkeit (Ananda).

Abschluss des 9. Khanda iti navamaḥ khaṇḍaḥ || 9 ||
Damit endet das 9. Khanda.

10. Khanda: Samadhi

10.1–10.5 Verse Darshana Upanishad athātaḥ sampravakṣyāmi samādhiṃ bhavanāśanam |
samādhiḥ saṃvidutpattiḥ parajīvaikatāṃ prati || 1 ||
nityaḥ sarvagato hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ |
ekaḥ sanbhidyate bhrāntyā māyayā na svarūpataḥ || 2 ||
tasmādadvaitamevāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ |
yathākāśo ghaṭākāśo maṭhākāśa itīritaḥ || 3 ||
tathā bhrāntairdvidhā prokto hyātmā jīveśvarātmanā |
nāhaṃ deho na ca prāṇo nendriyāṇi mano nahi || 4 ||
sadā sākṣisvarūpatvācchiva evāsmi kevalaḥ |
iti dhīryā muniśreṣṭha sā samādhirihocyate || 5 ||

Übersetzung:
Samadhi ist das Erwachen der Erkenntnis, dass Jivatman und Paramatman eins sind. Der Atman ist das ewige, alldurchdringende, stets gleiche, makellose höchste Brahman. Nur durch Maya erscheint das Eine geteilt; in Wahrheit besteht Nichtdualität, keine eigenständige Welt und kein Samsara. Wie ein Raum nach Gefäß oder Gebäude benannt wird, erscheint derselbe Atman als Jiva und Ishvara. Die Erkenntnis „Ich bin weder Körper noch Prana, Sinne oder Geist; ich bin der unveränderliche Zeuge, Shiva allein“ wird Samadhi genannt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: samādhi – meditative Einheit (Samadhi); ātman – Selbst (Atman); sarva-gata – alles durchdringend; ākāśa – Raum, Äther (Akasha); māyā – kosmische Erscheinungskraft (Maya); jīva – individuelles Lebewesen (Jiva); sākṣin – Zeuge (Sakshi); jīvātman – individuelles Selbst (Jivatman); paramātman – höchstes Selbst (Paramatman).

10.6–10.12 Verse Darshana Upanishad sāhaṃ brahma na saṃsārī na matto'nyaḥ kadācana |
yathā phenataraṅgādi samudrādutthitaṃ punaḥ || 6 ||
samudre līyate tadvajjaganmayyanulīyate |
tasmānmanaḥ pṛthaṅ nāsti jaganmāyā ca nāsti hi || 7 ||
yasyaivaṃ paramātmāyaṃ pratyagbhūtaḥ prakāśitaḥ |
sa tu yāti ca puṃbhāvaṃ svayaṃ sākṣātparāmṛtam || 8 ||
yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā |
yogino'vyavadhānena tadā sampadyate svayam || 9 ||
yadā sarvāṇi bhūtāni svātmanyeva hi paśyati |
sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma sampadyate tadā || 10 ||
yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati |
ekībhūtaḥ pareṇā'sau tadā bhavati kevalaḥ || 11 ||
yadā paśyati cātmānaṃ kevalaṃ paramārthataḥ |
māyāmātraṃ jagatkṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtiḥ || 12 ||

Übersetzung:
Der Yogi erkennt: Ich bin Brahman, nicht ein getrenntes Wesen des Samsara; außer mir besteht kein Zweites. Wie Schaum und Wellen aus dem Meer entstehen und in ihn zurückkehren, so erscheint und vergeht die Welt im Selbst. Wenn der innerste Paramatman unmittelbar offenbar wird, erreicht der Mensch den unsterblichen Zustand des Purusha. Leuchtet das alles durchdringende Bewusstsein beständig im Geist, verwirklicht sich Brahman von selbst. Wer alle Wesen im eigenen Atman und den eigenen Atman in allen Wesen sieht, wird Brahman. In der Vertiefung verschwindet die Wahrnehmung getrennter Wesen; die ganze Welt wird als Maya erkannt und höchste Glückseligkeit erlangt.

Wort-für-Wort-Übersetzung: samādhi – meditative Einheit (Samadhi); ātman – Selbst (Atman); brahman – das Absolute (Brahman); sarva-bhūta – alle Wesen; mātrā – Zeit- oder Lautmaß (Matra); mudrā – yogische Siegelgeste (Mudra); māyā – kosmische Erscheinungskraft (Maya); paramātman – höchstes Selbst (Paramatman); sākṣin – Zeuge (Sakshi); jīvātman – individuelles Selbst (Jivatman).

10.13
evamuktvā sa bhagavāndattātreyo mahāmuniḥ |
sāṃkṛtiḥ svasvarūpeṇa sukhamāste'tinirbhayaḥ || 13 ||

Übersetzung:
Nachdem der große Weise Dattatreya so gesprochen hatte, ruhte Sankriti furchtlos und vollkommen gelöst in der eigenen Wesensnatur.

Wort-für-Wort-Übersetzung: bhagavān – der Erhabene, Herr (Bhagavan); sāṃkṛti – der Weise Sankriti; samādhi – meditative Einheit (Samadhi); jīvātman – individuelles Selbst (Jivatman); paramātman – höchstes Selbst (Paramatman).

Abschluss des 10. Khanda iti daśamaḥ khaṇḍaḥ || 10 ||
Damit endet das 10. Khanda.

Abschluss und Shanti Mantra

oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ||
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
hariḥ oṃ tatsat ||
iti śrījābāladarśanopaniṣatsamāptā ||
Damit endet die Shri Jabala Darshana Upanishad. Om – das ist die Wahrheit. Frieden, Frieden, Frieden.

Text- und Übersetzungsgrundlage

Sanskrit Documents: Sanskrittext.
Die Übersetzung wurde am Sanskrittext erarbeitet und mit T. R. Srinivasa Ayyangars The Yoga Upanishads (1938), Seiten 116–150, verglichen: Digitalisat.

Literatur

• Das Yoga-Lexikon von Huchzermeyer, Wilfried

Darshana Upanishad – Hintergrund, Inhalt und Bedeutung

Name und Stellung unter den Yoga Upanishaden

Die Darshana Upanishad (Sanskrit: Darśanopaniṣad) ist auch als Jabala Darshana Upanishad, Yoga Darshana Upanishad oder Shri Jabala Darshana Upanishad bekannt. Sie gehört zu den Yoga Upanishaden, wird dem Samaveda zugeordnet und steht in der traditionellen Liste der 108 Upanishaden des Muktika-Kanons an 90. Stelle. Darśana bedeutet Sehen, Schau, Erkenntnis oder philosophische Sicht. Der Titel verweist auf eine Yogalehre, die nicht bei Theorie stehenbleibt, sondern zur unmittelbaren Schau des Atman führen soll.

Der Text ist als Lehrgespräch zwischen Dattatreya und dem Weisen Sankriti gestaltet. Dattatreya erscheint als großer Yogi, als vierarmiger Mahavishnu und als Herrscher im Reich des Yoga. Sankriti bittet ihn um die vollständige Lehre des achtgliedrigen Yoga, durch die er ein Jivanmukta, ein zu Lebzeiten Befreiter, werden könne.

Umfang und abweichende Verszählungen

Die hier zugrunde gelegte Sanskritfassung besitzt zehn Khandas mit 25, 16, 13, 63, 14, 51, 14, 9, 6 und 13 Versen. Das ergibt insgesamt 224 nummerierte Verse. In moderner Sekundärliteratur finden sich häufig Angaben von 209 oder sogar 109 Versen. Diese Zahlen stimmen nicht mit der fortlaufenden Zählung der verwendeten vollständigen Sanskritausgabe überein. Möglich sind abweichende Rezensionen, Auslassungen oder schlichte Weitergabe eines Zählfehlers. Für einen Wiki-Artikel sollte daher immer angegeben werden, auf welche Textfassung sich eine Verszahl bezieht.

Datierung und Überlieferung

Die genaue Entstehungszeit ist unsicher. Manche Darstellungen setzen frühe Schichten in die Zeit um die ersten Jahrhunderte vor oder nach unserer Zeitrechnung; andere halten die heute vorliegende Fassung wegen ihrer entwickelten Lehren über Nadis, Kundalini, innere Pilgerstätten und differenzierte Atemtechniken für jünger. Sicherer als eine enge Jahreszahl ist folgende Einordnung: Die Darshana Upanishad gehört zu einer späteren Schicht der Upanishaden, verbindet das achtgliedrige Yogamodell mit vedantischer Nichtdualität und enthält Material, das in der späteren Literatur des Hatha Yoga weiterentwickelt wurde.

Der Text kann verschiedene ältere Lehrstücke aufgenommen und redaktionell miteinander verbunden haben. Das erklärt Wiederholungen, Übergänge zwischen ethischer, physiologischer und nichtdualer Sprache sowie einzelne Zähl- und Zuordnungsprobleme. Seine historische Bedeutung liegt gerade darin, dass er mehrere Yogaströmungen in einer umfassenden Ordnung zusammenführt.

Aufbau der zehn Khandas

• Erstes Khanda: zehn Yamas und ihre äußere sowie höchste, nichtduale Bedeutung.
• Zweites Khanda: zehn Niyamas, darunter Tapas, Santosha, Dana, Gottesverehrung, Studium und Japa.
• Drittes Khanda: neun Asanas und die Vorbereitung auf Pranayama.
• Viertes Khanda: Körpermaße, Kanda, Kundalini, vierzehn Hauptnadis, zehn Vayus und innere Pilgerstätten.
• Fünftes Khanda: Voraussetzungen und Methode der Nadi-Reinigung.
• Sechstes Khanda: Pranayama, Om, Atemverhältnisse, Shanmukhi Mudra, innerer Nada und die Verbindung von Atembeherrschung und Erkenntnis.
• Siebtes Khanda: Pratyahara als Zurückziehen der Sinne, als innere Führung des Prana und als Auflösung der Körperidentifikation.
• Achtes Khanda: Dharana über die fünf Elemente und über den höchsten Atman.
• Neuntes Khanda: Dhyana über das Göttliche mit Eigenschaften und über das eigenschaftslose Brahman.
• Zehntes Khanda: Samadhi als Erkenntnis der Einheit von Jivatman und Paramatman.

Lehren der Darshana Upanishad

Yama und Niyama als Fundament

Die Darshana Upanishad lehrt nicht fünf, sondern zehn Yamas: Ahimsa, Satya, Asteya, Brahmacharya, Daya, Arjava, Kshama, Dhriti, Mitahara und Shaucha. Jeder Grundsatz wird zunächst lebenspraktisch und dann häufig in einer höheren vedantischen Form erklärt. Ahimsa ist nicht nur der Verzicht auf Gewalt, sondern erwächst aus der Einsicht, dass derselbe Atman alle Wesen durchdringt. Satya ist wahrhaftige Rede und zugleich die Erkenntnis, dass alles Brahman ist. Brahmacharya ist äußere Selbstdisziplin und innerlich das beständige Verweilen des Geistes in Brahman.

Auch die zehn Niyamas verbinden religiöse Praxis und Erkenntnis: Tapas wird sowohl als überlieferte Askese als auch als Erforschung von Bindung und Befreiung verstanden. Gottesverehrung besteht nicht allein in Ritualen, sondern in einem leidenschaftsfreien Herzen, wahrhaftiger Rede und gewaltlosem Handeln. Das Hören der Lehre richtet sich auf das innere Selbst als Wahrheit, Erkenntnis und Glückseligkeit.

Diese doppelte Deutung ist für die gesamte Upanishad charakteristisch. Äußere Disziplin wird nicht abgewertet, aber auf ihre innere Bedeutung hin geöffnet. Yoga ist weder bloße Moral noch bloße Technik; beides soll zur unmittelbaren Selbsterkenntnis führen.

Asana und feinstofflicher Körper

Das dritte Khanda beschreibt Svastikasana, Gomukhasana, Padmasana, Virasana, Simhasana, Bhadrasana, Muktasana, Mayurasana und Sukhasana. Die Auswahl zeigt, dass Asana hier vor allem einen stabilen und geeigneten Sitz für Atem- und Meditationspraxis schaffen soll. Zugleich erscheint mit Mayurasana eine anspruchsvolle Gleichgewichtshaltung, der traditionelle Reinigungswirkungen zugeschrieben werden.

Das vierte Khanda entfaltet eine ausführliche subtile Anatomie. Aus zweiundsiebzigtausend Nadis werden vierzehn Hauptnadis hervorgehoben, insbesondere Sushumna, Ida und Pingala. Kundalini liegt im Bereich des Kanda und verschließt den Zugang zum Brahmarandhra. Zehn Vayus regeln Atmung, Ausscheidung, Verteilung, Aufwärtsbewegung, Verdauung, Lidschlag, Hunger und Schlaf.

Diese Angaben bilden eine symbolisch-praktische Landkarte vormoderner Yogaphysiologie. Sie sollten nicht vorschnell mit Nerven, Blutgefäßen oder endokrinen Drüsen gleichgesetzt werden. Ihr ursprünglicher Sinn liegt in der kontemplativen Erfahrung von Atem, Körperraum, Aufmerksamkeit und Lebensenergie.

Die inneren Pilgerstätten

Besonders eindrucksvoll ist die Verlegung heiliger Orte in den menschlichen Körper. Shriparvata, Kedara, Varanasi, Kurukshetra, Prayaga, Chidambaram und Kamalalaya werden bestimmten Körperregionen zugeordnet. Wer die inneren Tirthas ignoriert und nur äußere Wallfahrtsorte aufsucht, gleicht nach dem Text einem Menschen, der Edelsteine wegwirft und Glasscherben sucht.

Damit verwirft die Upanishad äußere Pilgerfahrt nicht schlechthin. Sie kritisiert eine Religiosität, die das Göttliche nur außerhalb sucht. Shiva wohnt im eigenen Körper; Bilder und äußere Orte können helfen, doch die entscheidende Pilgerfahrt führt in den Herzraum und zur Erkenntnis des Selbst.

Pranayama, Nada und Erkenntnis

Das sechste Khanda ist der umfangreichste Praxisabschnitt. Pranayama wird als Verbindung von Puraka, Kumbhaka und Rechaka erklärt und mit A, U und M des Pranava Om verbunden. Das Verhältnis 16:64:32 erscheint als fortgeschrittene Atemzählung. Später folgen Konzentrationen des Atems an verschiedenen Körperstellen, Shanmukhi Mudra, das Wahrnehmen innerer Klänge und eine intensive Form der Kundalini-Praxis.

Der Text bleibt nicht bei Atemwirkungen stehen. Die Reinigung des Geistes soll zur Schau des inneren Lichts führen; der Nada leitet zur Offenbarung des Atman über. Mit Erkenntnis vergeht Unwissenheit, mit ihr schwinden Leidenschaft, Verdienst und Schuld sowie schließlich die Identifikation mit dem Körper. Atemübung erhält ihren Sinn durch Erkenntnis und Befreiung.

Pratyahara, Dharana, Dhyana und Samadhi

Pratyahara ist mehr als das Abschalten äußerer Reize. Er umfasst das Erkennen Brahmans in allem, den Verzicht auf Handlungsfrüchte, die Führung des Prana durch den Körper und schließlich das Zurücknehmen der Vorstellung, der Atman sei auf den Körper begrenzt.

Dharana verbindet die fünf Elemente mit Körperregionen, Keimsilben und Gottheiten. In einer höheren Form werden alle Wirkungen schrittweise in ihre Ursachen zurückgeführt, bis Sinne und Geist im Atman ruhen. Dhyana kann sich auf Ishvara als kosmische Gestalt oder auf das eigenschaftslose, unmessbare Brahman richten.

Samadhi ist die Erkenntnis der Einheit von Jivatman und Paramatman. Die Trennung in Jiva und Ishvara wird mit dem einen Raum verglichen, der nach Gefäßen verschieden benannt wird. Der Yogi erkennt sich als Zeuge jenseits von Körper, Lebenshauch, Sinnen und Geist. Wie Wellen aus dem Meer entstehen und in es zurückkehren, so erscheint die Welt im Bewusstsein und löst sich darin auf.

Verhältnis zu anderen Schriften

Verhältnis zum Yoga Sutra

Mit dem Yoga Sutra teilt die Darshana Upanishad die Ordnung von Yama, Niyama, Asana, Pranayama, Pratyahara, Dharana, Dhyana und Samadhi. Sie unterscheidet sich jedoch deutlich in der Ausgestaltung: zehn statt fünf Yamas und Niyamas, konkrete Asanas, eine ausführliche Nadi- und Vayu-Lehre, Kundalini, innere Tirthas und eine vedantische Definition des Samadhi als Einheit von Atman und Brahman.

Ob eine einzelne Passage unmittelbar vom Yoga Sutra abhängt, lässt sich nicht allein aus dem gemeinsamen Achtgliederschema beweisen. Das Schema könnte in mehreren Yogatraditionen zirkuliert haben. Die Darshana Upanishad zeigt jedenfalls, wie der achtgliedrige Yoga in einem vedantischen und körperenergetischen Milieu neu gedeutet wurde.

Verhältnis zu anderen Yoga Upanishaden

Besonders eng verwandt ist die Schrift mit der Shandilya Upanishad. Beide lehren zehn Yamas und zehn Niyamas, ähnliche Asanas, vierzehn Hauptnadis, zehn Vayus sowie eine Verbindung von Pranayama und Brahmavidya. Auch die Yoga Tattva Upanishad, Yoga Shikha Upanishad, Yoga Kundalini Upanishad, Yoga Chudamani Upanishad, Varaha Upanishad, Dhyana Bindu Upanishad und Nada Bindu Upanishad behandeln verwandte Themen.

Die Darshana Upanishad fällt durch ihre klare zehnteilige Ordnung und durch die innere Deutung von Pilgerfahrt und Gottesverehrung auf. Sie ist damit ein Bindeglied zwischen ethisch-meditativem Ashtanga Yoga, vedantischer Selbsterkenntnis und frühen Formen der später sogenannten Hatha-Yoga-Praxis.

Verhältnis zu Amritasiddhi und den Hatha-Yoga-Schriften

Die Amritasiddhi entwickelt ein eigenes System von Atem, Bindu und innerer Umkehrung. Die Darshana Upanishad teilt mit ihr das Interesse an der Beherrschung der Lebenskräfte und an der Überwindung gewöhnlicher körperlicher Begrenzungen. Eine direkte literarische Abhängigkeit sollte jedoch nur behauptet werden, wenn konkrete Textparallelen sie tragen; wahrscheinlicher ist die Beteiligung an einem breiten vormodernen Austausch yogischer Techniken.

Mit dem Goraksha Shataka, der Goraksha Paddhati und dem Yoga Bija bestehen Parallelen bei Nadis, Prana, Kundalini, Atemruhe und Befreiung. Die Hatha Yoga Pradipika ordnet viele vergleichbare Praktiken später zu einem einflussreichen Hatha-System. Shiva Samhita und Gheranda Samhita verbinden ebenfalls subtile Anatomie, Atem, Mudras und Meditation, setzen aber eigene Akzente und Stufensysteme.

Die Darshana Upanishad ist deshalb nicht einfach eine Vorstufe eines einzelnen späteren Werkes. Sie gehört zu einem gemeinsamen Überlieferungsraum, in dem Lehrstücke aufgenommen, neu geordnet und mit unterschiedlicher Theologie verbunden wurden.

Bedeutung der Darshana Upanishad

Bedeutung für die frühere Yogapraxis

Historisch zeigt die Upanishad einen Yoga, der das ganze Leben ordnen sollte. Ernährung, Wahrhaftigkeit, Gewaltlosigkeit, Mitgefühl, Studium, Gottesverehrung und Mantra bildeten die Voraussetzung für Asana und Pranayama. Körper und Atem wurden nicht als Selbstzweck kultiviert, sondern als Instrumente der Sammlung und Erkenntnis.

Die Schrift bezeugt zugleich die zunehmende Bedeutung des subtilen Körpers. Der menschliche Leib wird zum heiligen Raum, in dem Sonne und Mond, Pilgerstätten, Gottheiten und kosmische Elemente gegenwärtig sind. Die äußere Welt wird im Inneren nachvollzogen und schließlich im Bewusstsein überschritten.

Bedeutung für heutige Yoga-Aspiranten

Für moderne Übende ist vor allem die Reihenfolge bedeutsam. Yoga beginnt mit Ahimsa, Wahrhaftigkeit, Mitgefühl, Aufrichtigkeit, Standhaftigkeit, maßvoller Ernährung und Reinheit. Technischer Fortschritt ohne ethische Reifung gilt nicht als vollständiger Yoga.

Der Text lädt dazu ein, Asana, Atem, Meditation, Hingabe und Selbsterkenntnis wieder als Einheit zu verstehen. Die Lehre von den inneren Pilgerstätten kann helfen, den eigenen Körper nicht nur funktional, sondern als Raum bewusster Gegenwart zu erfahren. Ihre nichtduale Perspektive erinnert daran, dass das Ziel nicht die Optimierung eines getrennten Ichs, sondern die Erkenntnis des einen Selbst in allen Wesen ist.

Fortgeschrittene Atemverhältnisse, langes Kumbhaka, Drucktechniken und Praktiken im Genital- und Dammbereich gehören nicht in eine unbegleitete Selbstpraxis. Traditionelle Heil- und Langlebigkeitsaussagen sind historische Glaubens- und Erfahrungslehren, keine medizinisch gesicherten Garantien. Intensive Atemübungen sollten unter qualifizierter persönlicher Anleitung und bei gesundheitlichen Risiken nur nach medizinischer Abklärung erfolgen.

Bedeutung für Yogalehrer und Yoga-Meister

Für Yogalehrer bietet die Darshana Upanishad ein umfassendes Curriculum: Ethik, persönliche Disziplin, Körperhaltung, Atemschulung, Sinneslenkung, Konzentration, Meditation und Samadhi. Sie hilft, moderne Yogastunden in einen größeren spirituellen Zusammenhang zu stellen, ohne historische Techniken unkritisch zu übertragen.

Für einen Yoga-Meister liegt die entscheidende Mahnung in der Verbindung von Erfahrung und Erkenntnis. Weder äußere Reinheit noch Pilgerfahrt, Ritual, Atemmacht oder behauptete Siddhis genügen. Vollendung zeigt sich darin, dass der Übende den Atman in allen Wesen und alle Wesen im Atman erkennt, furchtlos in der eigenen Wesensnatur ruht und aus dieser Einsicht mitfühlend handelt.

=Darshana Upanishad – vollständiger Sanskrittext =

Diese Fassung enthält die vollständige Darshana Upanishad, auch Jabala Darshana Upanishad, in Devanagari und IAST.
Die zugrunde liegende Sanskritfassung besitzt zehn Khandas mit insgesamt 224 nummerierten Versen; verbreitete Angaben von 209 oder 109 Versen stimmen mit dieser Textfassung nicht überein.
Jeder Sanskrit- und IAST-Vers ist für die unmittelbare Übernahme in MediaWiki mit Zeilenumbrüchen gegliedert.

Eröffnungsvers

यमाद्यष्टाङ्गयोगेद्धं ब्रह्ममात्रप्रबोधतः ।
योगिनो यत्पदं यान्ति तत्कैवल्यपदं भजे ॥

yamādyaṣṭāṅgayogeddhaṃ brahmamātraprabodhataḥ |
yogino yatpadaṃ yānti tatkaivalyapadaṃ bhaje ||

Shanti Mantra

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥
सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ||
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

1. Khanda: Yama – die ethischen Grundlagen

1.1
दत्तात्रेयो महायोगी भगवान्भूतभावनः ।
चतुर्भुजो महाविष्णुर्योगसाम्राज्यदीक्षितः ॥ १ ॥

dattātreyo mahāyogī bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
caturbhujo mahāviṣṇuryogasāmrājyadīkṣitaḥ || 1 ||

1.2
तस्य शिष्यो मुनिवरः सांकृतिर्नाम भक्तिमान् ।
पप्रच्छ गुरुमेकान्ते प्राञ्जलिर्विनयान्वितः ॥ २ ॥

tasya śiṣyo munivaraḥ sāṃkṛtirnāma bhaktimān |
papraccha gurumekānte prāñjalirvinayānvitaḥ || 2 ||

1.3
भगवन्ब्रूहि मे योगं साष्टाङ्गं सप्रपञ्चकम् ।
येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भवाम्यहम् ॥ ३ ॥

bhagavanbrūhi me yogaṃ sāṣṭāṅgaṃ saprapañcakam |
yena vijñātamātreṇa jīvanmukto bhavāmyaham || 3 ||

1.4
सांकृते शृणु वक्ष्यामि योगं साष्टाङ्गदर्शनम् ।
यमश्च नियमश्चैव तथैवासनमेव च ॥ ४ ॥

sāṃkṛte śṛṇu vakṣyāmi yogaṃ sāṣṭāṅgadarśanam |
yamaśca niyamaścaiva tathaivāsanameva ca || 4 ||

1.5
प्राणायामस्तथा ब्रह्मन्प्रत्याहारस्ततः परम् ।
धारणा च तथा ध्यानं समाधिश्चाष्टमं मुने ॥ ५ ॥

prāṇāyāmastathā brahmanpratyāhārastataḥ param |
dhāraṇā ca tathā dhyānaṃ samādhiścāṣṭamaṃ mune || 5 ||

1.6
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् ।
क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चैव यमा दश ॥ ६ ॥

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam |
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ caiva yamā daśa || 6 ||

1.7
वेदोक्तेन प्रकारेण विना सत्यं तपोधन ।
कायेन मनसा वाचा हिंसाऽहिंसा न चान्यथा ॥ ७ ॥

vedoktena prakāreṇa vinā satyaṃ tapodhana |
kāyena manasā vācā hiṃsā'hiṃsā na cānyathā || 7 ||

1.8
आत्मा सर्वगतोऽच्छेद्यो न ग्राह्य इति मे मतिः ।
स चाहिंसा वरा प्रोक्ता मुने वेदान्तवेदिभिः ॥ ८ ॥

ātmā sarvagato'cchedyo na grāhya iti me matiḥ |
sa cāhiṃsā varā proktā mune vedāntavedibhiḥ || 8 ||

1.9
चक्षुरादीन्द्रियैर्दृष्टं श्रुतं घ्रातं मुनीश्वर ।
तस्यैवोक्तिर्भवेत्सत्यं विप्र तन्नान्यथा भवेत् ॥ ९ ॥

cakṣurādīndriyairdṛṣṭaṃ śrutaṃ ghrātaṃ munīśvara |
tasyaivoktirbhavetsatyaṃ vipra tannānyathā bhavet || 9 ||

1.10
सर्वं सत्यं परं ब्रह्म न चान्यदिति या मतिः ।
तच्च सत्यं वरं प्रोक्तं वेदान्तज्ञानपारगैः ॥ १० ॥

sarvaṃ satyaṃ paraṃ brahma na cānyaditi yā matiḥ |
tacca satyaṃ varaṃ proktaṃ vedāntajñānapāragaiḥ || 10 ||

1.11
अन्यदीये तृणे रत्ने काञ्चने मौक्तिकेऽपि च ।
मनसा विनिवृत्तिर्या तदस्तेयं विदुर्बुधाः ॥ ११ ॥

anyadīye tṛṇe ratne kāñcane mauktike'pi ca |
manasā vinivṛttiryā tadasteyaṃ vidurbudhāḥ || 11 ||

1.12
आत्मन्यनात्मभावेन व्यवहारविवर्जितम् ।
यत्तदस्तेयमित्युक्तमात्मविद्भिर्महामते ॥ १२ ॥

ātmanyanātmabhāvena vyavahāravivarjitam |
yattadasteyamityuktamātmavidbhirmahāmate || 12 ||

1.13
कायेन वाचा मनसा स्त्रीणां परिविवर्जनम् ।
ऋतौ भार्यां तदा स्वस्य ब्रह्मचर्यं तदुच्यते ॥ १३ ॥

kāyena vācā manasā strīṇāṃ parivivarjanam |
ṛtau bhāryāṃ tadā svasya brahmacaryaṃ taducyate || 13 ||

1.14
ब्रह्मभावे मनश्चारं ब्रह्मचर्यं परन्तप ॥ १४ ॥

brahmabhāve manaścāraṃ brahmacaryaṃ parantapa || 14 ||

1.15
स्वात्मवत्सर्वभूतेषु कायेन मनसा गिरा ।
अनुज्ञा या दया सैव प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ॥ १५ ॥

svātmavatsarvabhūteṣu kāyena manasā girā |
anujñā yā dayā saiva proktā vedāntavedibhiḥ || 15 ||

1.16
पुत्रे मित्रे कलत्रे च रिपौ स्वात्मनि सन्ततम् ।
एकरूपं मुने यत्तदार्जवं प्रोच्यते मया ॥ १६ ॥

putre mitre kalatre ca ripau svātmani santatam |
ekarūpaṃ mune yattadārjavaṃ procyate mayā || 16 ||

1.17
कायेन मनसा वाचा शत्रुभिः परिपीडिते ।
बुद्धिक्षोभनिवृत्तिर्या क्षमा सा मुनिपुङ्गव ॥ १७ ॥

kāyena manasā vācā śatrubhiḥ paripīḍite |
buddhikṣobhanivṛttiryā kṣamā sā munipuṅgava || 17 ||

1.18
वेदादेव विनिर्मोक्षः संसारस्य न चान्यथा ।
इति विज्ञाननिष्पत्तिर्धृतिः प्रोक्ता हि वैदिकैः ।
अहमात्मा न चान्योऽस्मीत्येवमप्रच्युता मतिः ॥ १८ ॥

vedādeva vinirmokṣaḥ saṃsārasya na cānyathā |
iti vijñānaniṣpattirdhṛtiḥ proktā hi vaidikaiḥ |
ahamātmā na cānyo'smītyevamapracyutā matiḥ || 18 ||

1.19
अल्पमृष्टाशनाभ्यां च चतुर्थांशावशेषकम् ।
तस्माद्योगानुगुण्येन भोजनं मितभोजनम् ॥ १९ ॥

alpamṛṣṭāśanābhyāṃ ca caturthāṃśāvaśeṣakam |
tasmādyogānuguṇyena bhojanaṃ mitabhojanam || 19 ||

1.20
स्वदेहमलनिर्मोक्षो मृज्जलाभ्यां महामुने ।
यत्तच्छौचं भवेद्बाह्यं मानसं मननं विदुः ।
अहं शुद्ध इति ज्ञानं शौचमाहुर्मनीषिणः ॥ २० ॥

svadehamalanirmokṣo mṛjjalābhyāṃ mahāmune |
yattacchaucaṃ bhavedbāhyaṃ mānasaṃ mananaṃ viduḥ |
ahaṃ śuddha iti jñānaṃ śaucamāhurmanīṣiṇaḥ || 20 ||

1.21
अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः ।
उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते ॥ २१ ॥

atyantamalino deho dehī cātyantanirmalaḥ |
ubhayorantaraṃ jñātvā kasya śaucaṃ vidhīyate || 21 ||

1.22
ज्ञानशौचं परित्यज्य बाह्ये यो रमते नरः ।
स मूढः काञ्चनं त्यक्त्वा लोष्टं गृह्णाति सुव्रत ॥ २२ ॥

jñānaśaucaṃ parityajya bāhye yo ramate naraḥ |
sa mūḍhaḥ kāñcanaṃ tyaktvā loṣṭaṃ gṛhṇāti suvrata || 22 ||

1.23
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।
न चास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ॥ २३ ॥

jñānāmṛtena tṛptasya kṛtakṛtyasya yoginaḥ |
na cāsti kiṃcitkartavyamasti cenna sa tattvavit || 23 ||

1.24
लोकत्रयेऽपि कर्तव्यं किंचिन्नास्त्यात्मवेदिनाम् ॥ २४ ॥

lokatraye'pi kartavyaṃ kiṃcinnāstyātmavedinām || 24 ||

1.25
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मुनेऽहिंसादिसाधनैः ।
आत्मानमक्षरं ब्रह्म विद्धि ज्ञानात्तु वेदनात् ॥ २५ ॥

tasmātsarvaprayatnena mune'hiṃsādisādhanaiḥ |
ātmānamakṣaraṃ brahma viddhi jñānāttu vedanāt || 25 ||

इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1 ||

2. Khanda: Niyama – die spirituellen Verpflichtungen

2.1
तपः सन्तोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् ।
सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो व्रतम् ॥ १ ॥

tapaḥ santoṣamāstikyaṃ dānamīśvarapūjanam |
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam || 1 ||

2.2
एते च नियमाः प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि क्रमाच्छृणु ॥ २ ॥

ete ca niyamāḥ proktāstānvakṣyāmi kramācchṛṇu || 2 ||

2.3
वेदोक्तेन प्रकारेण कृच्छ्रचान्द्रयणादिभिः ।
शरीरशोषणं यत्तत्तप इत्युच्यते बुधैः ॥ ३ ॥

vedoktena prakāreṇa kṛcchracāndrayaṇādibhiḥ |
śarīraśoṣaṇaṃ yattattapa ityucyate budhaiḥ || 3 ||

2.4
को वा मोक्षः कथं तेन संसारं प्रतिपन्नवान् ।
इत्यालोकनमर्थज्ञास्तपः शंसन्ति पण्डिताः ॥ ४ ॥

ko vā mokṣaḥ kathaṃ tena saṃsāraṃ pratipannavān |
ityālokanamarthajñāstapaḥ śaṃsanti paṇḍitāḥ || 4 ||

2.5
यदृच्छालाभतो नित्यं प्रीतिर्या जायते नृणाम् ।
तत्सन्तोषं विदुः प्राज्ञाः परिज्ञानैकतत्पराः ॥ ५ ॥

yadṛcchālābhato nityaṃ prītiryā jāyate nṛṇām |
tatsantoṣaṃ viduḥ prājñāḥ parijñānaikatatparāḥ || 5 ||

2.6
ब्रह्मादिलोकपर्यन्ताद्विरक्त्या यल्लभेत्प्रियम् ।
सर्वत्र विगतस्नेहः संतोषं परमं विदुः ।
श्रौते स्मार्ते च विश्वासो यत्तदास्तिक्यमुच्यते ॥ ६ ॥

brahmādilokaparyantādviraktyā yallabhetpriyam |
sarvatra vigatasnehaḥ saṃtoṣaṃ paramaṃ viduḥ |
śraute smārte ca viśvāso yattadāstikyamucyate || 6 ||

2.7
न्यायार्जितधनं श्रान्ते श्रद्धया वैदिके जने ।
अन्यद्वा यत्प्रदीयन्ते तद्दानं प्रोच्यते मया ॥ ७ ॥

nyāyārjitadhanaṃ śrānte śraddhayā vaidike jane |
anyadvā yatpradīyante taddānaṃ procyate mayā || 7 ||

2.8
रागाद्यपेतं हृदयं वागदुष्टानृतादिना ।
हिंसादिरहितं कर्म यत्तदीश्वरपूजनम् ॥ ८ ॥

rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgaduṣṭānṛtādinā |
hiṃsādirahitaṃ karma yattadīśvarapūjanam || 8 ||

2.9
सत्यं ज्ञानमनन्तं च परानन्दं परं ध्रुवम् ।
प्रत्यगित्यवगन्तव्यं वेदान्तश्रवणं बुधाः ॥ ९ ॥

satyaṃ jñānamanantaṃ ca parānandaṃ paraṃ dhruvam |
pratyagityavagantavyaṃ vedāntaśravaṇaṃ budhāḥ || 9 ||

2.10
वेदलौकिकमार्गेषु कुत्सितं कर्म यद्भवेत् ।
तस्मिन्भवति या लज्जा ह्रीः सैवेति प्रकीर्तिता ।
वैदिकेषु च सर्वेषु श्रद्धा या सा मतिर्भवेत् ॥ १० ॥

vedalaukikamārgeṣu kutsitaṃ karma yadbhavet |
tasminbhavati yā lajjā hrīḥ saiveti prakīrtitā |
vaidikeṣu ca sarveṣu śraddhā yā sā matirbhavet || 10 ||

2.11
गुरुणा चोपदिष्टोऽपि तत्र संबन्धवर्जितः ।
वेदोक्तेनैव मार्गेण मन्त्राभ्यासो जपः स्मृतः ॥ ११ ॥

guruṇā copadiṣṭo'pi tatra saṃbandhavarjitaḥ |
vedoktenaiva mārgeṇa mantrābhyāso japaḥ smṛtaḥ || 11 ||

2.12
कल्पसूत्रे तथा वेदे धर्मशास्त्रे पुराणके ।
इतिहासे च वृत्तिर्या स जपः प्रोच्यते मया ॥ १२ ॥

kalpasūtre tathā vede dharmaśāstre purāṇake |
itihāse ca vṛttiryā sa japaḥ procyate mayā || 12 ||

2.13
जपस्तु द्विविधः प्रोक्तो वाचिको मानसस्तथा ॥ १३ ॥

japastu dvividhaḥ prokto vāciko mānasastathā || 13 ||

2.14
वाचिकोपांशुरुच्चैश्च द्विविधः परिकीर्तितः ।
मानसोमननध्यानभेदाद्द्वैविध्यमाश्रितः ॥ १४ ॥

vācikopāṃśuruccaiśca dvividhaḥ parikīrtitaḥ |
mānasomananadhyānabhedāddvaividhyamāśritaḥ || 14 ||

2.15
उच्चैर्जपादुपांशुश्च सहस्रगुणमुच्यते ।
मानसश्च तथोपांशोः सहस्रगुणमुच्यते ॥ १५ ॥

uccairjapādupāṃśuśca sahasraguṇamucyate |
mānasaśca tathopāṃśoḥ sahasraguṇamucyate || 15 ||

2.16
उच्चैर्जपश्च सर्वेषां यथोक्तफलदो भवेत् ।
नीचैःश्रोत्रेण चेन्मन्त्रः श्रुतश्चेन्निष्फलं भवेत् ॥ १६ ॥

uccairjapaśca sarveṣāṃ yathoktaphalado bhavet |
nīcaiḥśrotreṇa cenmantraḥ śrutaścenniṣphalaṃ bhavet || 16 ||

इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2 ||

3. Khanda: Asana – die Sitzhaltungen

3.1
स्वस्तिकं गोमुखं पद्मं वीरसिंहासने तथा ।
भद्रं मुक्तासनं चैव मयूरासनमेव च ॥ १ ॥

svastikaṃ gomukhaṃ padmaṃ vīrasiṃhāsane tathā |
bhadraṃ muktāsanaṃ caiva mayūrāsanameva ca || 1 ||

3.2
सुखासनसमाख्यं च नवमं मुनिपुङ्गव ।
जानूर्वोरन्तरे कृत्वा सम्यक् पादतले उभे ॥ २ ॥

sukhāsanasamākhyaṃ ca navamaṃ munipuṅgava |
jānūrvorantare kṛtvā samyak pādatale ubhe || 2 ||

3.3
समग्रीवशिरःकायः स्वस्तिकं नित्यमभ्यसेत् ।
सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् ॥ ३ ॥

samagrīvaśiraḥkāyaḥ svastikaṃ nityamabhyaset |
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet || 3 ||

3.4
दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं तत्प्रचक्षते ।
अङ्गुष्ठावधि गृह्णीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु ॥ ४ ॥

dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ tatpracakṣate |
aṅguṣṭhāvadhi gṛhṇīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu || 4 ||

3.5
ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतलद्वयम् ।
पद्मासनं भवेत्प्राज्ञ सर्वरोगभयापहम् ॥ ५ ॥

ūrvorupari viprendra kṛtvā pādataladvayam |
padmāsanaṃ bhavetprājña sarvarogabhayāpaham || 5 ||

3.6
दक्षिणेतरपादं तु दक्षिणोरुणि विन्यसेत् ।
ऋजुकायः समासीनो वीरासनमुदाहृतम् ॥ ६ ॥

dakṣiṇetarapādaṃ tu dakṣiṇoruṇi vinyaset |
ṛjukāyaḥ samāsīno vīrāsanamudāhṛtam || 6 ||

3.7
गुल्फौ तु वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् ।
पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलम् ।
भद्रासनं भवेदेतद्विषरोगविनाशनम् ॥ ७ ॥

gulphau tu vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet |
pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam |
bhadrāsanaṃ bhavedetadviṣarogavināśanam || 7 ||

3.8
निपीड्य सीवनीं सूक्ष्मं दक्षिणेतरगुल्फतः ।
वामं याम्येन गुल्फेन मुक्तासनमिदं भवेत् ॥ ८ ॥

nipīḍya sīvanīṃ sūkṣmaṃ dakṣiṇetaragulphataḥ |
vāmaṃ yāmyena gulphena muktāsanamidaṃ bhavet || 8 ||

3.9
मेढ्रादुपरि निक्षिप्य सव्यं गुल्फं ततोपरि ।
गुल्फान्तरं च संक्षिप्य मुक्तासनमिदं मुने ॥ ९ ॥

meḍhrādupari nikṣipya savyaṃ gulphaṃ tatopari |
gulphāntaraṃ ca saṃkṣipya muktāsanamidaṃ mune || 9 ||

3.10
कूर्पराग्रे मुनिश्रेष्ठ निक्षिपेन्नाभिपार्श्वयोः ।
भूम्यां पाणितलद्वन्द्वं निक्षिप्यैकाग्रमानसः ॥ १० ॥

kūrparāgre muniśreṣṭha nikṣipennābhipārśvayoḥ |
bhūmyāṃ pāṇitaladvandvaṃ nikṣipyaikāgramānasaḥ || 10 ||

3.11
समुन्नतशिरःपादो दण्डवद्व्योम्निसंस्थितः ।
मयूरासनमेतत्स्यात्सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ११ ॥

samunnataśiraḥpādo daṇḍavadvyomnisaṃsthitaḥ |
mayūrāsanametatsyātsarvapāpapraṇāśanam || 11 ||

3.12
येन केन प्रकारेण सुखं धैर्यं च जायते ।
तत्सुखासनमित्युक्तमशक्तस्तत्समाश्रयेत् ॥ १२ ॥

yena kena prakāreṇa sukhaṃ dhairyaṃ ca jāyate |
tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamāśrayet || 12 ||

3.13
आसनं विजितं येन जितं तेन जगत्त्रयम् ।
अनेन विधिना युक्तः प्राणायामं सदा कुरु ॥ १३ ॥

āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam |
anena vidhinā yuktaḥ prāṇāyāmaṃ sadā kuru || 13 ||

इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || 3 ||

4. Khanda: Nadis, Vayus und die inneren Pilgerstätten

4.1
शरीरं तावदेव स्यात्षण्णवत्यङ्गुलात्मकम् ।
देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजाम्बूनदप्रभम् ॥ १ ॥

śarīraṃ tāvadeva syātṣaṇṇavatyaṅgulātmakam |
dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham || 1 ||

4.2
त्रिकोणं मनुजानां तु सत्यमुक्तं हि सांकृते ।
गुदात्तु द्व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ्रात्तु द्व्यन्ङ्गुलादधः ॥ २ ॥

trikoṇaṃ manujānāṃ tu satyamuktaṃ hi sāṃkṛte |
gudāttu dvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrāttu dvyanṅgulādadhaḥ || 2 ||

4.3
देहमध्यं मुनिप्रोक्तमनुजानीहि सांकृते ।
कन्दस्थानं मुनिश्रेष्ठ मूलाधारान्नवाङ्गुलम् ॥ ३ ॥

dehamadhyaṃ muniproktamanujānīhi sāṃkṛte |
kandasthānaṃ muniśreṣṭha mūlādhārānnavāṅgulam || 3 ||

4.4
चतुरङ्गुलमायामविस्तारं मुनिपुङ्गव ।
कुक्कुटाण्डसमाकारं भूषितं तु त्वगादिभिः ॥ ४ ॥

caturaṅgulamāyāmavistāraṃ munipuṅgava |
kukkuṭāṇḍasamākāraṃ bhūṣitaṃ tu tvagādibhiḥ || 4 ||

4.5
तन्मध्ये नाभिरित्युक्तं योगज्ञैर्मुनिपुङ्गव ।
कन्दमध्यस्थिता नाडी सुषुम्नेति प्रकीर्तिता ॥ ५ ॥

tanmadhye nābhirityuktaṃ yogajñairmunipuṅgava |
kandamadhyasthitā nāḍī suṣumneti prakīrtitā || 5 ||

4.6
तिष्ठन्ति परितस्तस्या नाडयो मुनिपुङ्गव ।
द्विसप्ततिसहस्राणि तासां मुख्याश्चतुर्दश ॥ ६ ॥

tiṣṭhanti paritastasyā nāḍayo munipuṅgava |
dvisaptatisahasrāṇi tāsāṃ mukhyāścaturdaśa || 6 ||

4.7
सुषुम्ना पिङ्गला तद्वदिडा चैव सरस्वती ।
पूषा च वरुणा चैव हस्तिजिह्वा यशस्विनी ॥ ७ ॥

suṣumnā piṅgalā tadvadiḍā caiva sarasvatī |
pūṣā ca varuṇā caiva hastijihvā yaśasvinī || 7 ||

4.8
अलम्बुसा कुहुश्चैव विश्वोदरी तपस्विनी ।
शङ्खिनी चैव गान्धारा इति मुख्याश्चतुर्दश ॥ ८ ॥

alambusā kuhuścaiva viśvodarī tapasvinī |
śaṅkhinī caiva gāndhārā iti mukhyāścaturdaśa || 8 ||

4.9
तासां मुख्यतमास्तिस्रस्तिसृष्वेकोत्तमोत्तमा ।
ब्रह्मनाडीति सा प्रोक्ता मुने वेदान्तवेदिभिः ॥ ९ ॥

tāsāṃ mukhyatamāstisrastisṛṣvekottamottamā |
brahmanāḍīti sā proktā mune vedāntavedibhiḥ || 9 ||

4.10
पृष्ठमध्यस्थितेनान्स्था वीणादण्डेन सुव्रत ।
सह मस्तकपर्यन्तं सुषुम्ना सुप्रतिष्ठिता ॥ १० ॥

pṛṣṭhamadhyasthitenānsthā vīṇādaṇḍena suvrata |
saha mastakaparyantaṃ suṣumnā supratiṣṭhitā || 10 ||

4.11
नाभिकन्दादधः स्थानं कुण्डल्या द्व्यङ्गुलं मुने ।
अष्टप्रकृतिरूपा सा कुण्डली मुनिसत्तम ॥ ११ ॥

nābhikandādadhaḥ sthānaṃ kuṇḍalyā dvyaṅgulaṃ mune |
aṣṭaprakṛtirūpā sā kuṇḍalī munisattama || 11 ||

4.12
यथावद्वायुचेष्टां च जलान्नादीनि नित्यशः ।
परितः कन्दपार्श्वेषु निरुध्यैव सदा स्थिता ॥ १२ ॥

yathāvadvāyuceṣṭāṃ ca jalānnādīni nityaśaḥ |
paritaḥ kandapārśveṣu nirudhyaiva sadā sthitā || 12 ||

4.13
स्वमुखेन समावेष्ट्य ब्रह्मरन्ध्रमुखं मुने ।
सुषुम्नाया इडा सव्ये दक्षिणे पिङ्गला स्थिता ॥ १३ ॥

svamukhena samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ mune |
suṣumnāyā iḍā savye dakṣiṇe piṅgalā sthitā || 13 ||

4.14
सरस्वती कुहुश्चैव सुषुम्नापार्श्वयोः स्थिते ।
गान्धारा हस्तिजिह्वा च इडायाः पृष्ठपार्श्वयोः ॥ १४ ॥

sarasvatī kuhuścaiva suṣumnāpārśvayoḥ sthite |
gāndhārā hastijihvā ca iḍāyāḥ pṛṣṭhapārśvayoḥ || 14 ||

4.15
पूषा यशस्विनी चैव पिङ्गला पृष्ठपूर्वयोः ।
कुहोश्च हस्तिजिह्वाया मध्ये विश्वोदरी स्थिता ॥ १५ ॥

pūṣā yaśasvinī caiva piṅgalā pṛṣṭhapūrvayoḥ |
kuhośca hastijihvāyā madhye viśvodarī sthitā || 15 ||

4.16
यशस्विन्याः कुहोर्मध्ये वरुणा सुप्रतिष्ठिता ।
पूषाश्च सरस्वत्या मध्ये प्रोक्ता यशस्विनी ॥ १६ ॥

yaśasvinyāḥ kuhormadhye varuṇā supratiṣṭhitā |
pūṣāśca sarasvatyā madhye proktā yaśasvinī || 16 ||

4.17
गान्धारायाः सरस्वत्या मध्ये प्रोक्ता च शङ्खिनी ।
अलम्बुसा स्थिता पायुपर्यन्तं कन्दमध्यगा ॥ १७ ॥

gāndhārāyāḥ sarasvatyā madhye proktā ca śaṅkhinī |
alambusā sthitā pāyuparyantaṃ kandamadhyagā || 17 ||

4.18
पूर्वभागे सुषुम्नाया राकायाः संस्थिता कुहूः ।
अधश्चोर्ध्वं स्थिता नाडी याम्यनासान्तमिष्यते ॥ १८ ॥

pūrvabhāge suṣumnāyā rākāyāḥ saṃsthitā kuhūḥ |
adhaścordhvaṃ sthitā nāḍī yāmyanāsāntamiṣyate || 18 ||

4.19
इडा तु सव्यनासान्तं संस्थिता मुनिपुङ्गव ।
यशस्विनी च वामस्य पादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते ॥ १९ ॥

iḍā tu savyanāsāntaṃ saṃsthitā munipuṅgava |
yaśasvinī ca vāmasya pādāṅguṣṭhāntamiṣyate || 19 ||

4.20
पूषा वामाक्षिपर्यन्ता पिङ्गलायास्तु पृष्ठतः ।
पयस्विनी च याम्यस्य कर्णान्तं प्रोच्यते बुधैः ॥ २० ॥

pūṣā vāmākṣiparyantā piṅgalāyāstu pṛṣṭhataḥ |
payasvinī ca yāmyasya karṇāntaṃ procyate budhaiḥ || 20 ||

4.21
सरस्वती तथा चोर्ध्वगता जिह्वा तथा मुने ।
हस्तिजिह्वा तथा सव्यपादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते ॥ २१ ॥

sarasvatī tathā cordhvagatā jihvā tathā mune |
hastijihvā tathā savyapādāṅguṣṭhāntamiṣyate || 21 ||

4.22
शङ्खिनी नाम या नाडी सव्यकर्णान्तमिष्यते ।
गान्धारा सव्यनेत्रान्ता प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ॥ २२ ॥

śaṅkhinī nāma yā nāḍī savyakarṇāntamiṣyate |
gāndhārā savyanetrāntā proktā vedāntavedibhiḥ || 22 ||

4.23
विश्वोदराभिधा नाडी कन्दमध्ये व्यवस्थिता ।
प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानोदान एव च ॥ २३ ॥

viśvodarābhidhā nāḍī kandamadhye vyavasthitā |
prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānodāna eva ca || 23 ||

4.24
नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ।
एते नाडीषु सर्वासु चरन्ति दश वायवः ॥ २४ ॥

nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ |
ete nāḍīṣu sarvāsu caranti daśa vāyavaḥ || 24 ||

4.25
तेषु प्राणादयः पञ्च मुख्याः पञ्चसु सुव्रत ।
प्राणसंज्ञस्तथापानः पूज्यः प्राणस्तयोर्मुने ॥ २५ ॥

teṣu prāṇādayaḥ pañca mukhyāḥ pañcasu suvrata |
prāṇasaṃjñastathāpānaḥ pūjyaḥ prāṇastayormune || 25 ||

4.26
आस्यनासिकयोर्मध्ये नाभिमध्ये तथा हृदि ।
प्राणसंज्ञोऽनिलो नित्यं वर्तते मुनिसत्तम ॥ २६ ॥

āsyanāsikayormadhye nābhimadhye tathā hṛdi |
prāṇasaṃjño'nilo nityaṃ vartate munisattama || 26 ||

4.27
अपानो वर्तते नित्यं गुदमध्योरुजानुषु ।
उदरे सकले कट्यां नाभौ जङ्घे च सुव्रत ॥ २७ ॥

apāno vartate nityaṃ gudamadhyorujānuṣu |
udare sakale kaṭyāṃ nābhau jaṅghe ca suvrata || 27 ||

4.28
व्यानः श्रोत्राक्षिमध्ये च कुकुभ्द्यां गुल्फयोरपि ।
प्राणस्थाने गले चैव वर्तते मुनिपुङ्गव ॥ २८ ॥

vyānaḥ śrotrākṣimadhye ca kukubhdyāṃ gulphayorapi |
prāṇasthāne gale caiva vartate munipuṅgava || 28 ||

4.29
उदानसंज्ञो विज्ञेयः पादयोर्हस्तयोरपि ।
समानः सर्वदेहेषु व्याप्य तिष्ठत्यसंशयः ॥ २९ ॥

udānasaṃjño vijñeyaḥ pādayorhastayorapi |
samānaḥ sarvadeheṣu vyāpya tiṣṭhatyasaṃśayaḥ || 29 ||

4.30
नागादिवायवः पञ्चत्वगस्थ्यादिषु संस्थिताः ।
निःश्वासोच्छ्वासकासाश्च प्राणकर्म हि सांकृते ॥ ३० ॥

nāgādivāyavaḥ pañcatvagasthyādiṣu saṃsthitāḥ |
niḥśvāsocchvāsakāsāśca prāṇakarma hi sāṃkṛte || 30 ||

4.31
अपानाख्यस्य वायोस्तु विण्मूत्रादिविसर्जनम् ।
समानः सर्वसामीप्यं करोति मुनिपुङ्गव ॥ ३१ ॥

apānākhyasya vāyostu viṇmūtrādivisarjanam |
samānaḥ sarvasāmīpyaṃ karoti munipuṅgava || 31 ||

4.32
उदान ऊर्ध्वगमनं करोत्येव न संशयः ।
व्यानो विवादकृत्प्रोक्तो मुने वेदान्तवेदिभिः ॥ ३२ ॥

udāna ūrdhvagamanaṃ karotyeva na saṃśayaḥ |
vyāno vivādakṛtprokto mune vedāntavedibhiḥ || 32 ||

4.33
उद्गारादिगुणः प्रोक्तो व्यानाख्यस्य महामुने ।
धनञ्जयस्य शोभादि कर्म प्रोक्तं हि सांकृते ॥ ३३ ॥

udgārādiguṇaḥ prokto vyānākhyasya mahāmune |
dhanañjayasya śobhādi karma proktaṃ hi sāṃkṛte || 33 ||

4.34
निमीलनादि कूर्मस्य क्षुधा तु कृकरस्य च ।
देवदत्तस्य विप्रेन्द्र तन्द्रीकर्म प्रकीर्तितम् ॥ ३४ ॥

nimīlanādi kūrmasya kṣudhā tu kṛkarasya ca |
devadattasya viprendra tandrīkarma prakīrtitam || 34 ||

4.35
सुषुम्नायाः शिवो देव इडाया देवता हरिः ।
पिङ्गलाया विरञ्चिः स्यात्सरस्वत्या विराण्मुने ॥ ३५ ॥

suṣumnāyāḥ śivo deva iḍāyā devatā hariḥ |
piṅgalāyā virañciḥ syātsarasvatyā virāṇmune || 35 ||

4.36
पूषाधिदेवता प्रोक्ता वरुणा वायुदेवता ।
हस्तिजिह्वाभिधायास्तु वरुणो देवता भवेत् ॥ ३६ ॥

pūṣādhidevatā proktā varuṇā vāyudevatā |
hastijihvābhidhāyāstu varuṇo devatā bhavet || 36 ||

4.37
यशस्विन्या मुनिश्रेष्ठ भगवान्भास्करस्तथा ।
अलम्बुसाया अबात्मा वरुणः परिकीर्तितः ॥ ३७ ॥

yaśasvinyā muniśreṣṭha bhagavānbhāskarastathā |
alambusāyā abātmā varuṇaḥ parikīrtitaḥ || 37 ||

4.38
कुहोः क्षुद्देवता प्रोक्ता गान्धारी चन्द्रदेवता ।
शङ्खिन्याश्चन्द्रमास्तद्वत्पयस्विन्याः प्रजापतिः ॥ ३८ ॥

kuhoḥ kṣuddevatā proktā gāndhārī candradevatā |
śaṅkhinyāścandramāstadvatpayasvinyāḥ prajāpatiḥ || 38 ||

4.39
विश्वोदराभिधायास्तु भगवान्पावकः पतिः ।
इडायां चन्द्रमा नित्यं चरत्येव महामुने ॥ ३९ ॥

viśvodarābhidhāyāstu bhagavānpāvakaḥ patiḥ |
iḍāyāṃ candramā nityaṃ caratyeva mahāmune || 39 ||

4.40
पिङ्गलायां रविस्तद्वन्मुने वेदविदां वर ।
पिङ्गलायामिडायां तु वायोः संक्रमणं तु यत् ॥ ४० ॥

piṅgalāyāṃ ravistadvanmune vedavidāṃ vara |
piṅgalāyāmiḍāyāṃ tu vāyoḥ saṃkramaṇaṃ tu yat || 40 ||

4.41
तदुत्तरायणं प्रोक्तं मुने वेदान्तवेदिभिः ।
इडायां पिङ्गलायां तु प्राणसंक्रमणं मुने ॥ ४१ ॥

taduttarāyaṇaṃ proktaṃ mune vedāntavedibhiḥ |
iḍāyāṃ piṅgalāyāṃ tu prāṇasaṃkramaṇaṃ mune || 41 ||

4.42
दक्षिणायनमित्युक्तं पिङ्गलायामिति श्रुतिः ।
इडापिङ्गलयोः संधिं यदा प्राणः समागतः ॥ ४२ ॥

dakṣiṇāyanamityuktaṃ piṅgalāyāmiti śrutiḥ |
iḍāpiṅgalayoḥ saṃdhiṃ yadā prāṇaḥ samāgataḥ || 42 ||

4.43
अमावास्या तदा प्रोक्ता देहे देहभृतां वर ।
मूलाधारं यदा प्राणः प्रविष्टः पण्डितोत्तम ॥ ४३ ॥

amāvāsyā tadā proktā dehe dehabhṛtāṃ vara |
mūlādhāraṃ yadā prāṇaḥ praviṣṭaḥ paṇḍitottama || 43 ||

4.44
तदाद्यं विषुवं प्रोक्तं तपसैस्तापतोत्तम ।
प्राणसंज्ञो मुनिश्रेष्ठ मूर्धानं प्राविशद्यदा ॥ ४४ ॥

tadādyaṃ viṣuvaṃ proktaṃ tapasaistāpatottama |
prāṇasaṃjño muniśreṣṭha mūrdhānaṃ prāviśadyadā || 44 ||

4.45
तदन्त्यं विषुवं प्रोक्तं तापसैस्तत्त्वचिन्तकैः ।
निःश्वासोच्छ्वासनं सर्वं मासानां संक्रमो भवेत् ॥ ४५ ॥

tadantyaṃ viṣuvaṃ proktaṃ tāpasaistattvacintakaiḥ |
niḥśvāsocchvāsanaṃ sarvaṃ māsānāṃ saṃkramo bhavet || 45 ||

4.46
इडायाः कुण्डलीस्थानं यदा प्राणः समागतः ।
सोमग्रहणमित्युक्तं तदा तत्त्वविदां वर ॥ ४६ ॥

iḍāyāḥ kuṇḍalīsthānaṃ yadā prāṇaḥ samāgataḥ |
somagrahaṇamityuktaṃ tadā tattvavidāṃ vara || 46 ||

4.47
यदा पिङ्गलया प्राणः कुण्डलीस्थानमागतः ।
तदातदा भवेत्सूर्यग्रहण मुनिपुङ्गव ॥ ४७ ॥

yadā piṅgalayā prāṇaḥ kuṇḍalīsthānamāgataḥ |
tadātadā bhavetsūryagrahaṇa munipuṅgava || 47 ||

4.48
श्रीपर्वतं शिरःस्थाने केदारं तु ललाटके ।
वाराणसी महाप्राज्ञ भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यमे ॥ ४८ ॥

śrīparvataṃ śiraḥsthāne kedāraṃ tu lalāṭake |
vārāṇasī mahāprājña bhruvorghrāṇasya madhyame || 48 ||

4.49
कुरुक्षेत्रं कुचस्थाने प्रयागं हृत्सरोरुहे ।
चिदम्बरं तु हृन्मध्ये आधारे कमलालयम् ॥ ४९ ॥

kurukṣetraṃ kucasthāne prayāgaṃ hṛtsaroruhe |
cidambaraṃ tu hṛnmadhye ādhāre kamalālayam || 49 ||

4.50
आत्मतीर्थं समुत्सृज्य बहिस्तीर्थानि यो व्रजेत् ।
करस्थं स महारत्नं त्यक्त्वा काचं विमार्गते ॥ ५० ॥

ātmatīrthaṃ samutsṛjya bahistīrthāni yo vrajet |
karasthaṃ sa mahāratnaṃ tyaktvā kācaṃ vimārgate || 50 ||

4.51
भावतीर्थं परं तीर्थं प्रमाणं सर्वकर्मसु ।
अन्यथालिङ्ग्यते कान्ता अन्यथालिङ्ग्यते सुता ॥ ५१ ॥

bhāvatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu |
anyathāliṅgyate kāntā anyathāliṅgyate sutā || 51 ||

4.52
तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्काष्ठादिनिर्मितान् ।
योगिनो न प्रपूज्यन्ते स्वात्मप्रत्ययकारणात् ॥ ५२ ॥

tīrthāni toyapūrṇāni devānkāṣṭhādinirmitān |
yogino na prapūjyante svātmapratyayakāraṇāt || 52 ||

4.53
बहिस्तीर्थात्परं तीर्थमन्तस्तीर्थं महामुने ।
आत्मतीर्थं महातीर्थमन्यत्तीर्थं निरर्थकम् ॥ ५३ ॥

bahistīrthātparaṃ tīrthamantastīrthaṃ mahāmune |
ātmatīrthaṃ mahātīrthamanyattīrthaṃ nirarthakam || 53 ||

4.54
चित्तमन्तर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानैर्न शुद्ध्यति ।
शतशोऽपि जलैर्धौतं सुराभाण्डमिवशुचि ॥ ५४ ॥

cittamantargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānairna śuddhyati |
śataśo'pi jalairdhautaṃ surābhāṇḍamivaśuci || 54 ||

4.55
विषुवायनकालेषु ग्रहणे चान्तरे सदा ।
वाराणस्यादिके स्थाने स्नात्वा शुद्धो भवेन्नरः ॥ ५५ ॥

viṣuvāyanakāleṣu grahaṇe cāntare sadā |
vārāṇasyādike sthāne snātvā śuddho bhavennaraḥ || 55 ||

4.56
ज्ञानयोगपराणां तु पादप्रक्षालितं जलम् ।
भावशुद्ध्यर्थमज्ञानां तत्तीर्थं मुनिपुङ्गव ॥ ५६ ॥

jñānayogaparāṇāṃ tu pādaprakṣālitaṃ jalam |
bhāvaśuddhyarthamajñānāṃ tattīrthaṃ munipuṅgava || 56 ||

4.57
तीर्थे ज्ञाने जपे यज्ञे काष्ठे पाषाणके सदा ।
शिवं पश्यति मूढात्मा शिवे देहे प्रतिष्ठिते ॥ ५७ ॥

tīrthe jñāne jape yajñe kāṣṭhe pāṣāṇake sadā |
śivaṃ paśyati mūḍhātmā śive dehe pratiṣṭhite || 57 ||

4.58
अन्तस्थं मां परित्यज्य बहिष्ठं यस्तु सेवते ।
हस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ॥ ५८ ॥

antasthaṃ māṃ parityajya bahiṣṭhaṃ yastu sevate |
hastasthaṃ piṇḍamutsṛjya lihetkūrparamātmanaḥ || 58 ||

4.59
शिवमात्मनि पश्यन्ति प्रतिमासु न योगिनः ।
अज्ञानं भावनार्थाय प्रतिमाः परिकल्पिताः ॥ ५९ ॥

śivamātmani paśyanti pratimāsu na yoginaḥ |
ajñānaṃ bhāvanārthāya pratimāḥ parikalpitāḥ || 59 ||

4.60
अपूर्वमपरं ब्रह्म स्वात्मानं सत्यमद्वयम् ।
प्रज्ञानघनमानन्दं यः पश्यति स पश्यति ॥ ६० ॥

apūrvamaparaṃ brahma svātmānaṃ satyamadvayam |
prajñānaghanamānandaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 60 ||

4.61
नाडीपुञ्जं सदा सारं नरभावं महामुने ।
समुत्सृज्यात्मनात्मानमहमित्येव धारय ॥ ६१ ॥

nāḍīpuñjaṃ sadā sāraṃ narabhāvaṃ mahāmune |
samutsṛjyātmanātmānamahamityeva dhāraya || 61 ||

4.62
अशरीरं शरीरेषु महान्तं विभुमीश्वरम् ।
आनन्दमक्षरं साक्षान्मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६२ ॥

aśarīraṃ śarīreṣu mahāntaṃ vibhumīśvaram |
ānandamakṣaraṃ sākṣānmatvā dhīro na śocati || 62 ||

4.63
विभेदजनके ज्ञाने नष्टे ज्ञानबलान्मुने ।
आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं किं करिष्यति ॥ ६३ ॥

vibhedajanake jñāne naṣṭe jñānabalānmune |
ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kiṃ kariṣyati || 63 ||

इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
iti caturthaḥ khaṇḍaḥ || 4 ||

5. Khanda: Reinigung der Nadis

5.1
सम्यक्कथय मे ब्रह्मनाडीशुद्धिं समासतः ।
यथा शुद्ध्या सदा ध्यायञ्जीवन्मुक्तो भवाम्यहम् ॥ १ ॥

samyakkathaya me brahmanāḍīśuddhiṃ samāsataḥ |
yathā śuddhyā sadā dhyāyañjīvanmukto bhavāmyaham || 1 ||

5.2
सांकृते शृणु वक्ष्यामि नाडीशुद्धिं समासतः ।
विध्युक्तकर्मसंयुक्तः कामसंकल्पवर्जितः ॥ २ ॥

sāṃkṛte śṛṇu vakṣyāmi nāḍīśuddhiṃ samāsataḥ |
vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ kāmasaṃkalpavarjitaḥ || 2 ||

5.3
यमाद्यष्टाङ्गसंयुक्तः शान्तः सत्यपरायणः ।
स्वात्मन्यवस्थितः सम्यग्ज्ञानिभिश्च सुशिक्षितः ॥ ३ ॥

yamādyaṣṭāṅgasaṃyuktaḥ śāntaḥ satyaparāyaṇaḥ |
svātmanyavasthitaḥ samyagjñānibhiśca suśikṣitaḥ || 3 ||

5.4
पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले वनेऽथवा ।
मनोरमे शुचौ देशे मठं कृत्वा समाहितः ॥ ४ ॥

parvatāgre nadītīre bilvamūle vane'thavā |
manorame śucau deśe maṭhaṃ kṛtvā samāhitaḥ || 4 ||

5.5
आरभ्य चासनं पश्चात्प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ।
समग्रीवशिरःकायः संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥ ५ ॥

ārabhya cāsanaṃ paścātprāṅmukhodaṅmukho'pi vā |
samagrīvaśiraḥkāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ || 5 ||

5.6
नासाग्रे शशभृद्बिम्बे बिन्दुमध्ये तुरीयकम् ।
स्रवन्तममृतं पश्येन्नेत्राभ्यां सुसमाहितः ॥ ६ ॥

nāsāgre śaśabhṛdbimbe bindumadhye turīyakam |
sravantamamṛtaṃ paśyennetrābhyāṃ susamāhitaḥ || 6 ||

5.7
इडया प्राणमाकृष्य पूरयित्वोदरे स्थितम् ।
ततोऽग्निं देहमध्यस्थं ध्यायञ्ज्वालावलीयुतम् ॥ ७ ॥

iḍayā prāṇamākṛṣya pūrayitvodare sthitam |
tato'gniṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyañjvālāvalīyutam || 7 ||

5.8
बिन्दुनादसमायुक्तमग्निबीजं विचिन्तयेत् ।
पश्चाद्विरेचयेत्सम्यक्प्राणं पिङ्गलया बुधः ॥ ८ ॥

bindunādasamāyuktamagnibījaṃ vicintayet |
paścādvirecayetsamyakprāṇaṃ piṅgalayā budhaḥ || 8 ||

5.9
पुनः पिङ्गलयापूर्य वह्निबीजमनुस्मरेत् ।
पुनर्विरचयेद्धीमानिडयैव शनैः शनैः ॥ ९ ॥

punaḥ piṅgalayāpūrya vahnibījamanusmaret |
punarviracayeddhīmāniḍayaiva śanaiḥ śanaiḥ || 9 ||

5.10
त्रिचतुर्वासरं वाथ त्रिचतुर्वारमेव च ।
षट्कृत्वा विचरेन्नित्यं रहस्येवं त्रिसन्धिषु ॥ १० ॥

tricaturvāsaraṃ vātha tricaturvārameva ca |
ṣaṭkṛtvā vicarennityaṃ rahasyevaṃ trisandhiṣu || 10 ||

5.11
नाडीशुद्धिमवाप्नोति पृथक् चिह्नोपलक्षितः ।
शरीरलघुता दीप्तिर्वह्नेर्जाठरवर्तिनः ॥ ११ ॥

nāḍīśuddhimavāpnoti pṛthak cihnopalakṣitaḥ |
śarīralaghutā dīptirvahnerjāṭharavartinaḥ || 11 ||

5.12
नादाभिव्यक्तिरित्येतच्चिह्नं तत्सिद्धिसूचकम् ।
यावदेतानि सम्पश्येत्तावदेवं समाचरेत् ॥ १२ ॥

nādābhivyaktirityetaccihnaṃ tatsiddhisūcakam |
yāvadetāni sampaśyettāvadevaṃ samācaret || 12 ||

5.13
अथवैतत्परित्यज्य स्वात्मशुद्धिं समाचरेत् ।
आत्मा शुद्धः सदा नित्यः सुखरूपः स्वयंप्रभः ॥ १३ ॥

athavaitatparityajya svātmaśuddhiṃ samācaret |
ātmā śuddhaḥ sadā nityaḥ sukharūpaḥ svayaṃprabhaḥ || 13 ||

5.14
अज्ञानान्मलिनो भाति ज्ञानच्छुद्धो भवत्ययम् ।
अज्ञानमलपङ्कं यः क्षालयेज्ज्ञानतो यतः ।
स एव सर्वदा शुद्धो नान्यः कर्मरतो हि सः ॥ १४ ॥

ajñānānmalino bhāti jñānacchuddho bhavatyayam |
ajñānamalapaṅkaṃ yaḥ kṣālayejjñānato yataḥ |
sa eva sarvadā śuddho nānyaḥ karmarato hi saḥ || 14 ||

इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥
iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ || 5 ||

6. Khanda: Pranayama

6.1
प्राणायामक्रमं वक्ष्ये सांकृते शृणु सादरम् ।
प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ॥ १ ॥

prāṇāyāmakramaṃ vakṣye sāṃkṛte śṛṇu sādaram |
prāṇāyāma iti prokto recapūrakakumbhakaiḥ || 1 ||

6.2
वर्णत्रयात्मकाः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ।
स एष प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामस्तु तन्मयः ॥ २ ॥

varṇatrayātmakāḥ proktā recapūrakakumbhakāḥ |
sa eṣa praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmastu tanmayaḥ || 2 ||

6.3
इडया वायुमाकृष्य पूरयित्वोदरे स्थितम् ।
शनैः षोडशभिर्मात्रैरकारं तत्र संस्मरेत् ॥ ३ ॥

iḍayā vāyumākṛṣya pūrayitvodare sthitam |
śanaiḥ ṣoḍaśabhirmātrairakāraṃ tatra saṃsmaret || 3 ||

6.4
पूरितं धारयेत्पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ।
उकारमूर्तिमन्त्रापि संस्मरन्प्रणवं जपेत् ॥ ४ ॥

pūritaṃ dhārayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā |
ukāramūrtimantrāpi saṃsmaranpraṇavaṃ japet || 4 ||

6.5
यावद्वा शक्यते तावद्धारयेज्जपतत्परः ।
पूरितं रेचयेत्पश्चान्मकारेणानिलं बुधः ॥ ५ ॥

yāvadvā śakyate tāvaddhārayejjapatatparaḥ |
pūritaṃ recayetpaścānmakāreṇānilaṃ budhaḥ || 5 ||

6.6
शनैः पिङ्गलया तत्र द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः ।
प्राणायामो भवेदेवं ततश्चैवं समभ्यसेत् ॥ ६ ॥

śanaiḥ piṅgalayā tatra dvātriṃśanmātrayā punaḥ |
prāṇāyāmo bhavedevaṃ tataścaivaṃ samabhyaset || 6 ||

6.7
पुनः पिङ्गलयापूर्य मात्रैः षोडशभिस्तथा ।
अकारमूर्तिमत्रापि स्मरेदेकाग्रमानसः ॥ ७ ॥

punaḥ piṅgalayāpūrya mātraiḥ ṣoḍaśabhistathā |
akāramūrtimatrāpi smaredekāgramānasaḥ || 7 ||

6.8
धारयेत्पूरितं विद्वान्प्रणवं संजपन्वशी ।
उकारमूर्तिं स ध्यायंश्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ ८ ॥

dhārayetpūritaṃ vidvānpraṇavaṃ saṃjapanvaśī |
ukāramūrtiṃ sa dhyāyaṃścatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā || 8 ||

6.9
मकारं तु स्मरन्पश्चाद्रेचयेदिडयानिलम् ।
एवमेव पुनः कुर्यादिडयापूर्य बुद्धिमान् ॥ ९ ॥

makāraṃ tu smaranpaścādrecayediḍayānilam |
evameva punaḥ kuryādiḍayāpūrya buddhimān || 9 ||

6.10
एवं समभ्यसेन्नित्यं प्राणायामं मुनीश्वर ।
एवमभ्यासतो नित्यं षण्मासाद्यत्नवान्भवेत् ॥ १० ॥

evaṃ samabhyasennityaṃ prāṇāyāmaṃ munīśvara |
evamabhyāsato nityaṃ ṣaṇmāsādyatnavānbhavet || 10 ||

6.11
वत्सराद्ब्रह्मविद्वान्स्यात्तस्मान्नित्यं समभ्यसेत् ।
योगाभ्यासरतो नित्यं स्वधर्मनिरतश्च यः ॥ ११ ॥

vatsarādbrahmavidvānsyāttasmānnityaṃ samabhyaset |
yogābhyāsarato nityaṃ svadharmanirataśca yaḥ || 11 ||

6.12
प्राणसंयमनेनैव ज्ञानान्मुक्तो भविष्यति ।
बाह्यादापूरणं वायोःरुदरे पूरको हि सः ॥ १२ ॥

prāṇasaṃyamanenaiva jñānānmukto bhaviṣyati |
bāhyādāpūraṇaṃ vāyoḥrudare pūrako hi saḥ || 12 ||

6.13
सम्पूर्णकुम्भवद्वायोर्धारणं कुम्भको भवेत् ।
बहिर्विरचनं वायोरुदराद्रचेकः स्मृतः ॥ १३ ॥

sampūrṇakumbhavadvāyordhāraṇaṃ kumbhako bhavet |
bahirviracanaṃ vāyorudarādracekaḥ smṛtaḥ || 13 ||

6.14
प्रस्वेदजनको यस्तु प्राणायामेषु सोऽधमः ।
कंपनं मध्यमं विद्यादुत्थानं चोत्तमं विदुः ॥ १४ ॥

prasvedajanako yastu prāṇāyāmeṣu so'dhamaḥ |
kaṃpanaṃ madhyamaṃ vidyādutthānaṃ cottamaṃ viduḥ || 14 ||

6.15
पूर्वंपूर्वं प्रकुर्वीत यावदुत्थानसंभवः ।
संभवत्युत्तमे प्राज्ञः प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ १५ ॥

pūrvaṃpūrvaṃ prakurvīta yāvadutthānasaṃbhavaḥ |
saṃbhavatyuttame prājñaḥ prāṇāyāme sukhī bhavet || 15 ||

6.16
प्राणायमेन चित्तं तु शुद्धं भवति सुव्रत ।
चित्ते शुद्धे शुचिः साक्षात्प्रत्यग्ज्योतिर्व्यवस्थितः ॥ १६ ॥

prāṇāyamena cittaṃ tu śuddhaṃ bhavati suvrata |
citte śuddhe śuciḥ sākṣātpratyagjyotirvyavasthitaḥ || 16 ||

6.17
प्राणश्चित्तेन संयुक्तः परमात्मनि तिष्ठति ।
प्राणायामपरस्यास्य पुरुषस्य महात्मनः ॥ १७ ॥

prāṇaścittena saṃyuktaḥ paramātmani tiṣṭhati |
prāṇāyāmaparasyāsya puruṣasya mahātmanaḥ || 17 ||

6.18
देहश्चोत्तिष्ठते तेन किंचिज्ज्ञानाद्विमुक्तता ।
रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् ॥ १८ ॥

dehaścottiṣṭhate tena kiṃcijjñānādvimuktatā |
recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakaṃ nityamabhyaset || 18 ||

6.19
सर्वपापविनिर्मुक्तः सम्यग्ज्ञानमवाप्नुयात् ।
मनोजवत्वमाप्नोति पलितादि च नश्यति ॥ १९ ॥

sarvapāpavinirmuktaḥ samyagjñānamavāpnuyāt |
manojavatvamāpnoti palitādi ca naśyati || 19 ||

6.20
प्राणायामैकनिष्ठस्य न किंचिदपि दुर्लभम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राणायामान्समभ्यसेत् ॥ २० ॥

prāṇāyāmaikaniṣṭhasya na kiṃcidapi durlabham |
tasmātsarvaprayatnena prāṇāyāmānsamabhyaset || 20 ||

6.21
विनियोगान्प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य सुव्रत ।
सन्ध्ययोर्ब्राह्मकालेऽपि मध्याह्ने वाथवा सदा ॥ २१ ॥

viniyogānpravakṣyāmi prāṇāyāmasya suvrata |
sandhyayorbrāhmakāle'pi madhyāhne vāthavā sadā || 21 ||

6.22
बाह्यं प्राणं समाकृष्य पूरयित्वोदरेण च ।
नासाग्रे नाभिमध्ये च पादाङ्गुष्ठे च धारयेत् ॥ २२ ॥

bāhyaṃ prāṇaṃ samākṛṣya pūrayitvodareṇa ca |
nāsāgre nābhimadhye ca pādāṅguṣṭhe ca dhārayet || 22 ||

6.23
सर्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं नरः ।
नासाग्रधारणाद्वापि जितो भवति सुव्रत ॥ २३ ॥

sarvarogavinirmukto jīvedvarṣaśataṃ naraḥ |
nāsāgradhāraṇādvāpi jito bhavati suvrata || 23 ||

6.24
सर्वरोगनिवृत्तिः स्यान्नाभिमध्ये तु धारणात् ।
शरीरलघुता विप्र पादाङ्गुष्ठनिरोधनात् ॥ २४ ॥

sarvaroganivṛttiḥ syānnābhimadhye tu dhāraṇāt |
śarīralaghutā vipra pādāṅguṣṭhanirodhanāt || 24 ||

6.25
जिह्वया वायुमाकृष्य यः पिबेत्सततं नरः ।
श्रमदाहविनिर्मुक्तो योगी नीरोगतामियात् ॥ २५ ॥

jihvayā vāyumākṛṣya yaḥ pibetsatataṃ naraḥ |
śramadāhavinirmukto yogī nīrogatāmiyāt || 25 ||

6.26
जिह्वया वायुमाकृष्य जिह्वामूले निरोधयेत् ।
पिबेदमृतमव्यग्रं सकलं सुखमाप्नुयात् ॥ २६ ॥

jihvayā vāyumākṛṣya jihvāmūle nirodhayet |
pibedamṛtamavyagraṃ sakalaṃ sukhamāpnuyāt || 26 ||

6.27
इडया वायुमाकृष्य भ्रुवोर्मध्ये निरोधयेत् ।
यः पिबेदमृतं शुद्धं व्याधिभिर्मुच्यते हि सः ॥ २७ ॥

iḍayā vāyumākṛṣya bhruvormadhye nirodhayet |
yaḥ pibedamṛtaṃ śuddhaṃ vyādhibhirmucyate hi saḥ || 27 ||

6.28
इडया वेदतत्त्वज्ञस्तथा पिङ्गलयैव च ।
नाभौ निरोधयेत्तेन व्याधिभिर्मुच्यते नरः ॥ २८ ॥

iḍayā vedatattvajñastathā piṅgalayaiva ca |
nābhau nirodhayettena vyādhibhirmucyate naraḥ || 28 ||

6.29
मासमात्रं त्रिसन्ध्यायां जिह्वयारोप्य मारुतम् ।
अमृतं च पिबेन्नाभौ मन्दंमन्दं निरोधयेत् ॥ २९ ॥

māsamātraṃ trisandhyāyāṃ jihvayāropya mārutam |
amṛtaṃ ca pibennābhau mandaṃmandaṃ nirodhayet || 29 ||

6.30
वातजाः पित्तजा दोषा नश्यन्त्येव न संशयः ।
नासाभ्यां वायुमाकृष्य नेत्रद्वन्द्वे निरोधयेत् ॥ ३० ॥

vātajāḥ pittajā doṣā naśyantyeva na saṃśayaḥ |
nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya netradvandve nirodhayet || 30 ||

6.31
नेत्ररोगा विनश्यन्ति तथा श्रोत्रनिरोधनात् ।
तथा वायुं समारोप्य धारयेच्छिरसि स्थितम् ॥ ३१ ॥

netrarogā vinaśyanti tathā śrotranirodhanāt |
tathā vāyuṃ samāropya dhārayecchirasi sthitam || 31 ||

6.32
शिरोरोगा विनश्यन्ति सत्यमुक्तं हि सांकृते ।
स्वस्तिकासनमास्थाय समाहितमनास्तथा ॥ ३२ ॥

śirorogā vinaśyanti satyamuktaṃ hi sāṃkṛte |
svastikāsanamāsthāya samāhitamanāstathā || 32 ||

6.33
अपानमूर्ध्वमुत्थाप्य प्रणवेन शनैः शनैः ।
हस्ताभ्यां धारयेत्सम्यक्कर्णादिकरणानि च ॥ ३३ ॥

apānamūrdhvamutthāpya praṇavena śanaiḥ śanaiḥ |
hastābhyāṃ dhārayetsamyakkarṇādikaraṇāni ca || 33 ||

6.34
अङ्गुष्ठाभ्यां मुने श्रोत्रे तर्जनीभ्यां तु चक्षुषी ।
नासापुटवधानाभ्यां प्रच्छाद्य करणानि वै ॥ ३४ ॥

aṅguṣṭhābhyāṃ mune śrotre tarjanībhyāṃ tu cakṣuṣī |
nāsāpuṭavadhānābhyāṃ pracchādya karaṇāni vai || 34 ||

6.35
आनन्दाविर्भवो यावत्तावन्मूर्धनि धारणात् ।
प्राणः प्रयात्यनेनैव ब्रह्मरन्ध्रं महामुने ॥ ३५ ॥

ānandāvirbhavo yāvattāvanmūrdhani dhāraṇāt |
prāṇaḥ prayātyanenaiva brahmarandhraṃ mahāmune || 35 ||

6.36
ब्रह्मरन्ध्रं गते वायौ नादश्चोत्पद्यतेऽनघ ।
शङ्खध्वनिनिभश्चादौ मध्ये मेघध्वनिर्यथा ॥ ३६ ॥

brahmarandhraṃ gate vāyau nādaścotpadyate'nagha |
śaṅkhadhvaninibhaścādau madhye meghadhvaniryathā || 36 ||

6.37
शिरोमध्यगते वायौ गिरिप्रस्रवणं यथा ।
पश्चात्प्रीतो महाप्राज्ञः साक्षादात्मोन्मुखो भवेत् ॥ ३७ ॥

śiromadhyagate vāyau giriprasravaṇaṃ yathā |
paścātprīto mahāprājñaḥ sākṣādātmonmukho bhavet || 37 ||

6.38
पुनस्तज्ज्ञाननिष्पत्तिर्योगात्संसारनिह्नुतिः ।
दक्षिणोत्तरगुल्फेन सीविनीं पीडयेत्स्थिरम् ॥ ३८ ॥

punastajjñānaniṣpattiryogātsaṃsāranihnutiḥ |
dakṣiṇottaragulphena sīvinīṃ pīḍayetsthiram || 38 ||

6.39
सव्येतरेण गुल्फेन पीडयेद्बुद्धिमान्नरः ।
जान्वोरधः स्थितां सन्धिं स्मृत्वा देवं त्रियम्बकम् ॥ ३९ ॥

savyetareṇa gulphena pīḍayedbuddhimānnaraḥ |
jānvoradhaḥ sthitāṃ sandhiṃ smṛtvā devaṃ triyambakam || 39 ||

6.40
विनायकं च संस्मृत्य तथा वागीश्वरीं पुनः ।
लिङ्गनालात्समाकृष्य वायुमप्यग्रतो मुने ॥ ४० ॥

vināyakaṃ ca saṃsmṛtya tathā vāgīśvarīṃ punaḥ |
liṅganālātsamākṛṣya vāyumapyagrato mune || 40 ||

6.41
प्रणवेन नियुक्तेन बिन्दुयुक्तेन बुद्धिमान् ।
मूलाधारस्य विप्रेन्द्र मध्ये तं तु निरोधयेत् ॥ ४१ ॥

praṇavena niyuktena binduyuktena buddhimān |
mūlādhārasya viprendra madhye taṃ tu nirodhayet || 41 ||

6.42
निरुध्य वायुना दीप्तो वह्निरूहति कुण्डलीम् ।
पुनः सुषुम्नया वायुर्वह्निना सह गच्छति ॥ ४२ ॥

nirudhya vāyunā dīpto vahnirūhati kuṇḍalīm |
punaḥ suṣumnayā vāyurvahninā saha gacchati || 42 ||

6.43
एवमभ्यासतस्तस्य जितो वायुर्भवेद्भृशम् ।
प्रस्वेदः प्रथमः पश्चात्कम्पनं मुनिपुङ्गव ॥ ४३ ॥

evamabhyāsatastasya jito vāyurbhavedbhṛśam |
prasvedaḥ prathamaḥ paścātkampanaṃ munipuṅgava || 43 ||

6.44
उत्थानं च शरीरस्य चिह्नमेतज्जितेऽनले ।
एवमभ्यासतस्तस्य मूलरोगो विनश्यति ॥ ४४ ॥

utthānaṃ ca śarīrasya cihnametajjite'nale |
evamabhyāsatastasya mūlarogo vinaśyati || 44 ||

6.45
भगन्दरं च नष्टं स्यात्सर्वरोगाश्च सांकृते ।
पातकानि विनश्यन्ति क्षुद्राणि च महान्ति च ॥ ४५ ॥

bhagandaraṃ ca naṣṭaṃ syātsarvarogāśca sāṃkṛte |
pātakāni vinaśyanti kṣudrāṇi ca mahānti ca || 45 ||

6.46
नष्टे पापे विशुद्धं स्याच्चित्तदर्पणमद्भुतम् ।
पुनर्ब्रह्मादिभोगेभ्यो वैराग्यं जयते हृदि ॥ ४६ ॥

naṣṭe pāpe viśuddhaṃ syāccittadarpaṇamadbhutam |
punarbrahmādibhogebhyo vairāgyaṃ jayate hṛdi || 46 ||

6.47
विरक्तस्य तु संसाराज्ज्ञानं कैवल्यसाधनम् ।
तेन पापापहानिः स्याज्ज्ञात्वा देवं सदाशिवम् ॥ ४७ ॥

viraktasya tu saṃsārājjñānaṃ kaivalyasādhanam |
tena pāpāpahāniḥ syājjñātvā devaṃ sadāśivam || 47 ||

6.48
ज्ञानामृतरसो येन सकृदास्वादितो भवेत् ।
स सर्वकार्यमुत्सृज्य तत्रैव परिधावति ॥ ४८ ॥

jñānāmṛtaraso yena sakṛdāsvādito bhavet |
sa sarvakāryamutsṛjya tatraiva paridhāvati || 48 ||

6.49
ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विलक्षणम् ।
अर्थस्वरूपमज्ञानात्पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥ ४९ ॥

jñānasvarūpamevāhurjagadetadvilakṣaṇam |
arthasvarūpamajñānātpaśyantyanye kudṛṣṭayaḥ || 49 ||

6.50
आत्मस्वरूपविज्ञानादज्ञानस्य परिक्षयः ।
क्षीणेऽज्ञाने महाप्राज्ञ रागादीनां परिक्षयः ॥ ५० ॥

ātmasvarūpavijñānādajñānasya parikṣayaḥ |
kṣīṇe'jñāne mahāprājña rāgādīnāṃ parikṣayaḥ || 50 ||

6.51
रागाद्यसंभवे प्राज्ञ पुण्यपापविमर्दनम् ।
तयोर्नाशे शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते ॥ ५१ ॥

rāgādyasaṃbhave prājña puṇyapāpavimardanam |
tayornāśe śarīreṇa na punaḥ samprayujyate || 51 ||

इति षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥
iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ || 6 ||

7. Khanda: Pratyahara

7.1
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रत्याहारं महामुने ।
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः ॥ १ ॥

athātaḥ sampravakṣyāmi pratyāhāraṃ mahāmune |
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu svabhāvataḥ || 1 ||

7.2
बलादाहरणां तेषां प्रत्याहारः स उच्यते ।
यत्पश्यति तु तत्सर्वं ब्रह्म पश्यन्समाहितः ॥ २ ॥

balādāharaṇāṃ teṣāṃ pratyāhāraḥ sa ucyate |
yatpaśyati tu tatsarvaṃ brahma paśyansamāhitaḥ || 2 ||

7.3
प्रत्याहारो भवेदेष ब्रह्मविद्भिः पुरोदितः ।
यद्यच्छुद्धमशुद्धं वा करोत्यामरणान्तिकम् ॥ ३ ॥

pratyāhāro bhavedeṣa brahmavidbhiḥ puroditaḥ |
yadyacchuddhamaśuddhaṃ vā karotyāmaraṇāntikam || 3 ||

7.4
तत्सर्वं ब्रह्मणे कुर्यात्प्रत्याहारः स उच्यते ।
अथवा नित्यकर्माणि ब्रह्माराधनबुद्धितः ॥ ४ ॥

tatsarvaṃ brahmaṇe kuryātpratyāhāraḥ sa ucyate |
athavā nityakarmāṇi brahmārādhanabuddhitaḥ || 4 ||

7.5
काम्यानि च तथा कुर्यात्प्रत्याहारः स उच्यते ।
अथवा वायुमाकृष्य स्थानात्स्थानं निरोधयेत् ॥ ५ ॥

kāmyāni ca tathā kuryātpratyāhāraḥ sa ucyate |
athavā vāyumākṛṣya sthānātsthānaṃ nirodhayet || 5 ||

7.6
दन्तमूलात्तथा कण्ठे कण्ठादुरसि मारुतम् ।
उरोदेशात्समाकृष्य नाभिदेशे निरोधयेत् ॥ ६ ॥

dantamūlāttathā kaṇṭhe kaṇṭhādurasi mārutam |
urodeśātsamākṛṣya nābhideśe nirodhayet || 6 ||

7.7
नाभिदेशात्समाकृष्य कुण्डल्यां तु निरोधयेत् ।
कुण्डलीदेशतो विद्वान्मूलाधारे निरोधयेत् ॥ ७ ॥

nābhideśātsamākṛṣya kuṇḍalyāṃ tu nirodhayet |
kuṇḍalīdeśato vidvānmūlādhāre nirodhayet || 7 ||

7.8
अथापानात्कटिद्वन्द्वे तथोरौ च सुमध्यमे ।
तस्माज्जानुद्वये जङ्घे पादाङ्गुष्ठे निरोधयेत् ॥ ८ ॥

athāpānātkaṭidvandve tathorau ca sumadhyame |
tasmājjānudvaye jaṅghe pādāṅguṣṭhe nirodhayet || 8 ||

7.9
प्रत्याहारोऽयमुक्तस्तु प्रत्याहारस्मरैः पुरा ।
एवमभ्यासयुक्तस्य पुरुषस्य महात्मनः ॥ ९ ॥

pratyāhāro'yamuktastu pratyāhārasmaraiḥ purā |
evamabhyāsayuktasya puruṣasya mahātmanaḥ || 9 ||

7.10
सर्वपापानि नश्यन्ति भवरोगश्च सुव्रत ।
नासाभ्यां वायुमाकृष्य निश्चलः स्वस्तिकासनः ॥ १० ॥

sarvapāpāni naśyanti bhavarogaśca suvrata |
nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya niścalaḥ svastikāsanaḥ || 10 ||

7.11
पूरयेदनिलं विद्वानापादतलमस्तकम् ।
पश्चात्पादद्वये तद्वन्मूलाधरे तथैव च ॥ ११ ॥

pūrayedanilaṃ vidvānāpādatalamastakam |
paścātpādadvaye tadvanmūlādhare tathaiva ca || 11 ||

7.12
नाभिकन्दे च हृन्मध्ये कण्ठमूले च तालुके ।
भ्रुवोर्मध्ये ललाटे च तथा मूर्धनि धारयेत् ॥ १२ ॥

nābhikande ca hṛnmadhye kaṇṭhamūle ca tāluke |
bhruvormadhye lalāṭe ca tathā mūrdhani dhārayet || 12 ||

7.13
देहे स्वात्ममतिं विद्वान्समाकृष्य समाहितः ।
आत्मनात्मनि निर्द्वन्द्वे निर्विकल्पे निरोधयेत् ॥ १३ ॥

dehe svātmamatiṃ vidvānsamākṛṣya samāhitaḥ |
ātmanātmani nirdvandve nirvikalpe nirodhayet || 13 ||

7.14
प्रत्याहारः समाख्यातः साक्षाद्वेदान्तवेदिभिः ।
एवमभ्यसतस्तस्य न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ १४ ॥

pratyāhāraḥ samākhyātaḥ sākṣādvedāntavedibhiḥ |
evamabhyasatastasya na kiṃcidapi durlabham || 14 ||

इति सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
iti saptamaḥ khaṇḍaḥ || 7 ||

8. Khanda: Dharana

8.1
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि धारणाः पञ्च सुव्रत ।
देहमध्यगते व्योम्नि बाह्याकाशं तु धारयेत् ॥ १ ॥

athātaḥ sampravakṣyāmi dhāraṇāḥ pañca suvrata |
dehamadhyagate vyomni bāhyākāśaṃ tu dhārayet || 1 ||

8.2
प्राणे बाह्यानिलं तद्वज्ज्वलने चाग्निमौदरे ।
तोयं तोयांशके भूमिं भूमिभागे महामुने ॥ २ ॥

prāṇe bāhyānilaṃ tadvajjvalane cāgnimaudare |
toyaṃ toyāṃśake bhūmiṃ bhūmibhāge mahāmune || 2 ||

8.3
हयवरलकाराख्यं मन्त्रमुच्चारयेत्क्रमात् ।
धारणैषा परा प्रोक्ता सर्वपापविशोधिनी ॥ ३ ॥

hayavaralakārākhyaṃ mantramuccārayetkramāt |
dhāraṇaiṣā parā proktā sarvapāpaviśodhinī || 3 ||

8.4
जान्वन्तं पृथिवी ह्यंशो ह्यपां पय्वन्तमुच्यते ।
हृदयांशस्तथाग्नंशो भ्रूमध्यान्तोऽनिलांशकः ॥ ४ ॥

jānvantaṃ pṛthivī hyaṃśo hyapāṃ payvantamucyate |
hṛdayāṃśastathāgnaṃśo bhrūmadhyānto'nilāṃśakaḥ || 4 ||

8.5
आकाशांशस्तथा प्राज्ञ मूर्धांशः परिकीर्तितः ।
ब्रह्माणं पृथिवीभागे विष्णुं तोयांशके तथा ॥ ५ ॥

ākāśāṃśastathā prājña mūrdhāṃśaḥ parikīrtitaḥ |
brahmāṇaṃ pṛthivībhāge viṣṇuṃ toyāṃśake tathā || 5 ||

8.6
अग्न्यंशे चे महेशानमीश्वरं चानिलांशके ।
आकाशांशे महाप्राज्ञ धारयेत्तु सदाशिवम् ॥ ६ ॥

agnyaṃśe ce maheśānamīśvaraṃ cānilāṃśake |
ākāśāṃśe mahāprājña dhārayettu sadāśivam || 6 ||

8.7
अथवा तव वक्ष्यामि धारणां मुनिपुङ्गव ।
पुरुषे सर्वशास्तारं बोधानन्दमयं शिवम् ॥ ७ ॥

athavā tava vakṣyāmi dhāraṇāṃ munipuṅgava |
puruṣe sarvaśāstāraṃ bodhānandamayaṃ śivam || 7 ||

8.8
धारयेद्बुद्धिमान्नित्यं सर्वपापविशुद्धये ।
ब्रह्मादिकार्यरूपाणि स्वे स्वे संहृत्य कारणे ॥ ८ ॥

dhārayedbuddhimānnityaṃ sarvapāpaviśuddhaye |
brahmādikāryarūpāṇi sve sve saṃhṛtya kāraṇe || 8 ||

8.9
सर्वकारणमव्यक्तमनिरूप्यमचेतनम् ।
साक्षादात्मनि सम्पूर्णे धारयेत्प्रणवेन तु ।
इन्द्रियाणि समाहृत्य मनसात्मनि योजयेत् ॥ ९ ॥

sarvakāraṇamavyaktamanirūpyamacetanam |
sākṣādātmani sampūrṇe dhārayetpraṇavena tu |
indriyāṇi samāhṛtya manasātmani yojayet || 9 ||

इत्यष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥
ityaṣṭamaḥ khaṇḍaḥ || 8 ||

9. Khanda: Dhyana

9.1
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि ध्यानं संसारनाशनम् ।
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सर्वसंसारभेषजम् ॥ १ ॥

athātaḥ sampravakṣyāmi dhyānaṃ saṃsāranāśanam |
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma sarvasaṃsārabheṣajam || 1 ||

9.2
ऊर्ध्वरेतं विश्वरूपं विरूपाक्षं महेश्वरम् ।
सोऽहमित्यादरेणैव ध्यायेदोगीश्वरेश्वरम् ॥ २ ॥

ūrdhvaretaṃ viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ maheśvaram |
so'hamityādareṇaiva dhyāyedogīśvareśvaram || 2 ||

9.3
अथवा सत्यमीशानं ज्ञानमानन्दमद्वयम् ।
अत्यर्थमचलं नित्यमादिमध्यान्तवर्जितम् ॥ ३ ॥

athavā satyamīśānaṃ jñānamānandamadvayam |
atyarthamacalaṃ nityamādimadhyāntavarjitam || 3 ||

9.4
तथा स्थूलमनाकाशमसंस्पृश्यमचाक्षुषम् ।
न रसं न च गन्धाख्यमप्रमेयमनूपमम् ॥ ४ ॥

tathā sthūlamanākāśamasaṃspṛśyamacākṣuṣam |
na rasaṃ na ca gandhākhyamaprameyamanūpamam || 4 ||

9.5
आत्मानं सच्चिदानन्दमनन्तं ब्रह्म सुव्रत ।
अहमस्मीत्यभिध्यायेद्ध्येयातीतं विमुक्तये ॥ ५ ॥

ātmānaṃ saccidānandamanantaṃ brahma suvrata |
ahamasmītyabhidhyāyeddhyeyātītaṃ vimuktaye || 5 ||

9.6
एवमभ्यासयुक्तस्य पुरुषस्य महात्मनः ।
क्रमाद्वेदान्तविज्ञानं विजायेत न संशयः ॥ ६ ॥

evamabhyāsayuktasya puruṣasya mahātmanaḥ |
kramādvedāntavijñānaṃ vijāyeta na saṃśayaḥ || 6 ||

इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
iti navamaḥ khaṇḍaḥ || 9 ||

10. Khanda: Samadhi

10.1
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि समाधिं भवनाशनम् ।
समाधिः संविदुत्पत्तिः परजीवैकतां प्रति ॥ १ ॥

athātaḥ sampravakṣyāmi samādhiṃ bhavanāśanam |
samādhiḥ saṃvidutpattiḥ parajīvaikatāṃ prati || 1 ||

10.2
नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः ।
एकः सन्भिद्यते भ्रान्त्या मायया न स्वरूपतः ॥ २ ॥

nityaḥ sarvagato hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ |
ekaḥ sanbhidyate bhrāntyā māyayā na svarūpataḥ || 2 ||

10.3
तस्मादद्वैतमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः ।
यथाकाशो घटाकाशो मठाकाश इतीरितः ॥ ३ ॥

tasmādadvaitamevāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ |
yathākāśo ghaṭākāśo maṭhākāśa itīritaḥ || 3 ||

10.4
तथा भ्रान्तैर्द्विधा प्रोक्तो ह्यात्मा जीवेश्वरात्मना ।
नाहं देहो न च प्राणो नेन्द्रियाणि मनो नहि ॥ ४ ॥

tathā bhrāntairdvidhā prokto hyātmā jīveśvarātmanā |
nāhaṃ deho na ca prāṇo nendriyāṇi mano nahi || 4 ||

10.5
सदा साक्षिस्वरूपत्वाच्छिव एवास्मि केवलः ।
इति धीर्या मुनिश्रेष्ठ सा समाधिरिहोच्यते ॥ ५ ॥

sadā sākṣisvarūpatvācchiva evāsmi kevalaḥ |
iti dhīryā muniśreṣṭha sā samādhirihocyate || 5 ||

10.6
साहं ब्रह्म न संसारी न मत्तोऽन्यः कदाचन ।
यथा फेनतरङ्गादि समुद्रादुत्थितं पुनः ॥ ६ ॥

sāhaṃ brahma na saṃsārī na matto'nyaḥ kadācana |
yathā phenataraṅgādi samudrādutthitaṃ punaḥ || 6 ||

10.7
समुद्रे लीयते तद्वज्जगन्मय्यनुलीयते ।
तस्मान्मनः पृथङ् नास्ति जगन्माया च नास्ति हि ॥ ७ ॥

samudre līyate tadvajjaganmayyanulīyate |
tasmānmanaḥ pṛthaṅ nāsti jaganmāyā ca nāsti hi || 7 ||

10.8
यस्यैवं परमात्मायं प्रत्यग्भूतः प्रकाशितः ।
स तु याति च पुंभावं स्वयं साक्षात्परामृतम् ॥ ८ ॥

yasyaivaṃ paramātmāyaṃ pratyagbhūtaḥ prakāśitaḥ |
sa tu yāti ca puṃbhāvaṃ svayaṃ sākṣātparāmṛtam || 8 ||

10.9
यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा ।
योगिनोऽव्यवधानेन तदा सम्पद्यते स्वयम् ॥ ९ ॥

yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā |
yogino'vyavadhānena tadā sampadyate svayam || 9 ||

10.10
यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येव हि पश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १० ॥

yadā sarvāṇi bhūtāni svātmanyeva hi paśyati |
sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma sampadyate tadā || 10 ||

10.11
यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति ।
एकीभूतः परेणाऽसौ तदा भवति केवलः ॥ ११ ॥

yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati |
ekībhūtaḥ pareṇā'sau tadā bhavati kevalaḥ || 11 ||

10.12
यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः ।
मायामात्रं जगत्कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतिः ॥ १२ ॥

yadā paśyati cātmānaṃ kevalaṃ paramārthataḥ |
māyāmātraṃ jagatkṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtiḥ || 12 ||

10.13
एवमुक्त्वा स भगवान्दत्तात्रेयो महामुनिः ।
सांकृतिः स्वस्वरूपेण सुखमास्तेऽतिनिर्भयः ॥ १३ ॥

evamuktvā sa bhagavāndattātreyo mahāmuniḥ |
sāṃkṛtiḥ svasvarūpeṇa sukhamāste'tinirbhayaḥ || 13 ||

इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥
iti daśamaḥ khaṇḍaḥ || 10 ||

Abschluss und Shanti Mantra

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥
सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ तत्सत् ॥
इति श्रीजाबालदर्शनोपनिषत्समाप्ता ॥

oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ||
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
hariḥ oṃ tatsat ||
iti śrījābāladarśanopaniṣatsamāptā ||

Quellen

• Sanskrit Documents: Shri Jabala Darshana Upanishad – vollständiger Sanskrittext.
• T. R. Srinivasa Ayyangar, The Yoga Upanishads (1938), S. 116–150: Digitalisat.