Padma Samhita Kriyapada Devanagari

Die Padma Samhita – Kriyāpāda in Devanagari lädt zum aufmerksamen Lesen des Sanskrittextes ein. Vertraute Wörter gewinnen mit der Zeit Klang und Gestalt: Mantra, Pūjā, Yoga und die Namen des Göttlichen. Diese Seite begleitet das Studium; du kannst jederzeit zur deutschen Übersetzung wechseln und einen kurzen Abschnitt in Ruhe erschließen.

Der Kriyāpāda führt in 32 Kapiteln vom Bereiten des Tempelraumes zur Weihe und zur Verehrung im Haus. Seine sprachliche Genauigkeit erinnert an die Sorgfalt, mit der eine Gabe bereitet wird.

Zur Orientierung: Gesamtwerk · IAST und Übersetzung: Kapitel 1–23 · Kapitel 24–32 · 108 Lesestellen und Mantras.

Ein śivaitischer Tempel als Vergleichsbild sakraler Architektur. Die Padma Samhita entfaltet ihre eigene vaiṣṇavische Ordnung.

Mit Freude und Sorgfalt lesen

Wähle zunächst wenige Zeilen. Lies ihre Übersetzung, beachte die Erläuterungen und kehre dann zum Sanskrit zurück. Es ist hilfreich, zwischen dem Erkennen eines Schriftzeichens, der Aussprache und dem Verstehen eines Satzes zu unterscheiden. Für Rezitation und traditionsgebundene Mantrapraxis ist eine kundige Unterweisung wertvoll. Beschädigte Lautfolgen werden durch das Lesen allein nicht zu sicheren Formeln.

Textgrundlage: Die Devanagari-Fassung ist aus derselben IAST-Quelle wie die Übersetzung abgeleitet. Sie bewahrt die vorhandenen Kapitel, Varianten, Quellenzusätze und unsicheren Lesungen und ist kein unabhängiger Textzeuge.

Kapitel 1

Lesehilfe: Kapitel 1: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

श्री रस्तु |
श्री मतेरामानुजायनमः |
श्री पाञ्चरात्रेपाद्मेतन्त्रे |
क्रियापादः |
ब्रह्मणा भगवन्तं प्रति ज्ञानयोग |
योरविदुषां गतिमुद्धिश्य प्रश्नः |
ब्रह्माः |
भगवन् देवदेवेश शज्खचक्रगदाधर |
ज्ञानयोगौ च कार्त्स्न्येन निर्वाणफलदौ श्रुतौ || १ ||

तयो रविदुषां देव नाधिकारः कदाचन |
अज्ञानिनां च भक्तानां गतिं चापीच्छतां नृणाम् || २ ||

गतिमन्विच्छताम् |
येनोपायेन निर्वण फलं स्वर्गादिचेतरत् |
भवत्युपायं तमृजुमुपदेष्टुं त्वमर्हसि || ३ ||

इदमन्यच्च वक्तव्यं यदि मय्यस्त्यनुग्रहः |
त्वदर्चने कोऽभ्युपायः कथ्यतां मधुसूदन || ४ ||

स्थानविशेषेषु भगवदर्चामूर्ति |
यजनस्य सर्वसिद्धिकरत्वम् |
श्रीभगवान् |
कृत्वा प्रतिनिधिं सम्यग्धारुलोह शीलादिभिः |
तत् स्थापयित्वा मत्थ्याने शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना || ५ ||

कर्मणा धनर्वा मर्त्यो ममाराधरतत्परः |अवृत्तिफलमन्यच्च प्राप्नोत्येव न संशयः|इतीदं पद्यं क्वचित्कोशे दृश्यते. अत्र ब्रह्मप्रश्न वाक्ये भगवदु त्तरवाक्ये च लोखक प्रमादश्शङ्क्यते|यजस्व मां वक्ष्यमाण विधिना कमलासन |
कर्षणादिप्रतिष्ठान्त क्रियाविधिमतश्श्रुणु || ६ ||

वक्ष्यामि येन वधिना प्रसीदाम्यचरादहम् |
अधीतिनो येविद्यासु शास्त्राणि श्रुतपूर्विणः || ७ ||

ते मां भजन्ते पुरुषा ज्ञानयोगपरायणाः |
अन्येषामप्यविदुषां भक्तानां बहुसम्पदाम् || ८ ||

जायते सिद्धिरचिरात् स्थाने स्थापयतां च माम् |
ज्ञानं योगश्च यदिदं केवलं मुक्ति कारणम् || ९ ||

स्थापयुत्वा तु मां स्थाने पुरुषस्सत्वमश्नुते |
अच्युतम् |
यो मां संस्थाप्य सदने समाराधयति स्वयम् || १० ||

न तस्य केवलं सिद्थिः स्थानाभ्यर्णजुषामपि |
तस्मात्सर्वा ब्रह्मन् स्थाने मां स्थापयेत्पुमान् || ११ ||

स्थानद्यैविध्यम् |
द्विविधं स्थानमाख्यातं सिद्धासिद्धप्रभेदतः |
सिद्धस्थानविरणम् |
मूले मूर्दनि शैलानां नद्यास्तीरे च सङ्गमे || १२ ||

समुद्रतीरे पुलिने ह्रदे तीर्त्थेच कानने |
ए तेषु निर्मितं स्थानं सिद्धाख्यं विश्वकर्मणा || १३ ||

देवादिभिरहं तत्र स्थापित श्चेद्यथाविधि |
असिद्धायतनम् |
मसुष्यैर्निमितं स्थानं नगरादि कृतं मम |
असिद्धायतनं विद्धि ग्रामादिस्थिति हेतुकम् || १४ ||

यजमानस्वरूपम् |
श्रद्धावानास्तिको भक्तो धनधान्य समृद्धिमान् || १५ ||

महोत्साहश्शुचिर्दक्षः कृतज्ञो लो भवर्जितः |
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्व श्शूद्रो वाप्यनुलोमजः || १६ ||

जानीहि यहमा नं तं सर्वैस्समुदितं गुणैः |
वरणीयाचार्य लक्षणम् |
पञ्चरात्रविदं शान्तं सिद्धान्तेषु कृतश्रमम् || १७ ||

भगवद्वंशजं शुद्ध मलोलुपमदाम्भिकम् |
अपापमृजुमव्याधि मदृष्टपरमास्तिकम् || १८ ||

तं भागवतमाचार्यां प्रथमं वरयोत्सुधीः |
भूपरीक्षा |
आचार्यो यजमानश्च दैवज्ञेन शुभे दिने || १९ ||

ग्रामादि स्थापनायादौ निमित्तानि परीक्षयेत् |
शुभे निमित्ते ग्रामादीनारभेत विचक्षणः || २० ||

भूपरीक्षादिकं सर्वं रथकारेण वै सह |
आचार्यः पञ्चरात्रज्ञः कुर्यादभ्युदितक्रमात् || २१ ||

भूमे स्सुपद्मादिप्रभेदः |
सुपद्मा भद्रका पूर्णा धुम्रा चेति चतुर्विधा |
भूमिस्तु लक्षणं तासां क्रमेणोपदिशामि ते || २२ ||

सुपद्माभूमिः |
चम्पकागुगुरकर्फूर कदम्बतिलकार्जनैः |
क्रमुकैर्नालि केरैश्च कुशकाशैस्समावृता || २३ ||

पद्मोत्पल समाकीर्णा प्रागुदक्प्रवणा शुभा |
या च तोयावृता भूमिस्सा सुपद्मेति कीर्तिता || २४ ||

भद्रकाभूमिः |
नदीसागर पार्श्वस्था तीर्थायतनमाश्रिता |
क्षीर वृक्षसमाकीर्णा फलवृक्ष समाकुला || २५ ||

उद्यानोपवनो पेता लतागुल्म समावृता |
यज्ञवृक्षाः कुशाः काशाः व्रीहिक्षेत्रं तु यत्र वै || २६ ||

अधोजलसमोपेता भद्रका इति सास्मृता |
पूर्णाबूमिः |
कुलुत्थ निम्बनिष्पाव कोद्रवश्यामकान्विता || २७ ||

गिरिसार्श्व स्थिता चैव गिरेश्शिखरमाश्रिता |
अप्रभूतोदका भूमि स्सा पूर्णेति प्रकीर्तिता || २८ ||

धूम्राभूमिः |
यववेण्वादिसङ्कीर्णा स्नुहिश्लेष्मातकान्विता |
विभीतकार्कसङ्कीर्णा कठिना शर्करान्विता || २९ ||

वायसश्येनगृध्राढ्या गोमायुवृकसङ्कुला |
ऊषराद्येस्समोपेता सा धुम्रेति प्रक्रीर्तिता || ३० ||

सुपद्मादिभूमीनांफलभेदः |
सुपद्मा शान्तिदा भूमि स्सखदा भद्रकाभवेत् |
सुपूर्णा पुषिदा पूमिः क्षयदाधूम्रका भवेत् || ३१ ||

खातमृत्पूरणपरिक्षा |
दण्डमात्रायतां भूमिं तावद्विस्तारसंयुताम् |
जानुमात्रं खनेद्भूमि मृद्बिस्ताभिश्च पूरयेत् || ३२ ||

अधिके चोत्तमा भूमिस्समं चेन्मध्यमा भवेत् |
न्यूनेऽधमां विजानीया त्तां भूमिं वर्जयेध्बुधः || ३३ ||

चोत्तमां विध्यात् |
वस्तु भूमौबीजावापः |
शालिमुद्गयवादीना मुप्त्वाभीजानि वै भुवि |
परीक्षकः परीक्षेत प्रशस्तामथवेतराम् || ३४ ||

अङ्करो जायते यत्र त्रिरात्रा भ्यन्तरे महीम् |
तामुत्तमां विजानीया त्पञ्चरात्रिषु मध्यमाम् || ३५ ||

अधमासप्तरात्रे स्या ददृश्ये वा तदङ्कुरे |
वर्जयेदधमां भूमिं स्थापयेदन्ययोर्द्वयोः || ३६ ||

अधमाया अपिभूमेः क्वचित् परिग्राह्यता |
कुशपालाशहरिणा स्सन्ति यत्र स्वयं भुवि |
अधमामपि तां विद्धि प्रशस्तां कमलासन || ३७ ||

रसवर्णादिभिर्भूपरीक्षा |
रसेन मधुरेणोर्वी मुत्तमां कटुकात्मिकाम् |
मध्यमामधमामल्पां रसैरन्यैश्च विद्धिताम् || ३८ ||

श्वेत र्णोत्तमाभूमि र्मध्यमा पीतलोहिनी |
अधमा कृष्णवर्णा स्यादित्येतद्भूमिलक्षणम् || ३९ ||

बलिप्रदानम् |
वास्तुविद्यासु कृतिना क्रियासु निपुणेन च |
रथकारेण सहितः कुशलः पञ्चरात्रवित् || ४० ||

आचार्यः प्रथमं कुर्यात्प्रवेशबलिमुत्तमम् |
आचार्यो यजमानेन सहितो वास्तुसीमनि || ४१ ||

नृत्तैर्वाद्यैश्च तूर्यैश्च तथा मङ्कलपठकैः |
पूर्णकुम्भै स्तथा दीपै र्ध्वजच्छत्रसमन्वितैः || ४२ ||

ब्राह्मणै र्ज्ञानसम्पन्नै रधीयानैर्बहुश्रुतैः |
प्रदक्षिणं परिक्रम्य मन्त्रै स्स्वस्त्ययनैरपि || ४३ ||

विदिक्षु दिक्षु पूर्वादिबलिं कुर्यात्समन्ततः |
भूतानां च पिशाचानां रक्षसां दितिजस्मनाम् || ४४ ||

ग्रहाणामपि नागाना मन्येषां च बलिं क्षिपेत् |
ब्रह्मस्थाने प्रयत्नेन पायसेन महीसुरः || ४५ ||

बलिं प्रक्षिप्य तदनु मन्त्रमेतमुदीरयेत् |
भूताः पिशाचा नागाश्च असुरा राक्षसा ग्रहाः || ४६ ||

सर्वे ते व्यपगच्छन्तु बलितुष्टा यथायथम् |
देवानां च द्विजानां च स्थानां सम्यक्करोम्यहम् || ४७ ||

वासुदेवस्य देवस्य सर्वभूतात्मकस्य च |
आस्त्रमन्त्रैण संसिद्धान् सिद्धार्थान् सर्वतः क्षीपेत् || ४८ ||

संजप्तान् |
कृत्वा बलिं यथाशास्त्रं सूत्राण्यपि च पातयेत् |
शिलास्संस्थापये त्तत्र सुत्रसन्धिषु सर्वतः || ४९ ||

शङ्कन् |
वास्तुपुरुष कल्पनम् |
अधोमुखं प्राक्छिरसं विन्यसेद्वास्तुपूरुषम् |
प्रसार्य पाणिपदौ द्वौ कोणभूषु प्रकल्पितौ || ५० ||

एवं ध्यात्वा समभ्यर्च्च्य पुरुषं वास्तुकल्पितम् |
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु वास्तुहोमं प्रकल्पयेत् || ५१ ||

स्थण्‍डिले दीपयित्वाऽग्निं पञ्चोपनिषदा घृतम् |
सहस्रं वा शतं वापि जुहुयाद्वास्तुशान्तये || ५२ ||

अपामार्गस्य शम्याश्च खदिरस्य यथाक्रमम् |
यक्षरक्षः पिशाचानां समिधो जुहुयात्स्वयम् || ५३ ||

हुत्वा तु मुलमन्त्राभ्यां पृथगष्टोत्तरं शतम् |
वास्तुनाथस्य मन्त्रेण चरुणा जुहुयाच्छतम् || ५४ ||

पूर्णाहुतिं ततो हुत्वात्विन्ध्रादीनां बलिं क्षिपेत् |
दिक्ष्वष्टसु यथा त्मीयमेवं ग्रामादि कल्पयेत् || ५५ ||

Kapitel 2

Lesehilfe: Kapitel 2: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 3, 5, 6, 7, 50, 56, 57, 58, 60, 61, 62, 68.

| द्वितीयोऽध्यायः |
ग्रामादीनां लक्षणम् |
क्रामादीनां चतुर्वर्ग फलदानां यथाक्रमम् |
स्वरूपं तत्र भेदं च वक्ष्यामि तव साम्प्रतम् || १ ||

ब्रह्मणादिवर्णानां वासस्थानस्य समाख्याभेदः |
वसन्ति ब्राह्मणा यत्र स्थाने ग्रामस्स उच्यते |
अग्रहारश्च तस्यैन नामधे यमिति स्मृतम् || २ ||

वसन्तवाद्विजा यत्र ग्रामे स्थानं तदुच्यते. पताकं च पद्मं च श्रीप्रतिष्ठितम् || ४ ||

ग्रामादि षु प्रभेदोऽसौ श्रुणु ते षां च लक्षणम् |
पराकं च ततो भूत्वा सौम्यवीध्या तु निर्गमः || ८ ||

एवं प्रकल्पितो ग्रामस्स्वस्तिकाह्वय इष्यते |
एवमेव तु सर्वेषां ग्रामादीनां तु निर्गमः || ९ ||

ततः प्रोक्तो |
प्रस्तरग्रामः |
द्विचतुः पञ्चषट्सप्त वीधयश्चेदुदङ्मुखाः |
प्राङ्मुखैस्तु त्रिभिर्युक्तः प्रस्तरः परिकीर्त्यते || १० ||

प्रपीर्णकग्रामः |
पूर्वाग्र मुत्तराग्रं च रथ्याभिस्तिसृभिर्युतम् |
प्रकीर्णकमिदं ज्ञेय मभिप्रेतार्थसाधनम् || ११ ||

सन्द्यावर्तग्रामः |
वूर्वे तु दक्षिणे चैव पश्चिमे चोत्तरे तथा |
ग्रामस्य निर्गमश्चैव चतुर्दिक्षु विधीयते || १२ ||

त्रयोदशाद्यैर्वीधीभि रेक्तेकमधिकं भवेत् |
नन्द्यावर्तं भवेत्पञ्च पञ्चभिः प्राङ्मुखै र्युतम् || १३ ||

पताकग्रामः |
अष्टादाशाध्यैरेकैकं वर्धते पञ्चभिस्तथा |
उदङ्मुखैः पताकम् स्यात् प्राङ्मुखैष्षड्भिरेव च || १४ ||

पद्मग्रामः |
त्रयोविंशतिवीधीना माद्यैः पञ्चाप्युदङ्मुखैः |
नप्तभिः प्राञ्मुखेर्युक्तं पद्मग्राम मुदाहृतम् || १५ ||

श्रीप्रतिष्ठितग्रामः |
अष्टाविशतिवीधीनां पूर्वाभिश्चा प्युदङ्मुखैः |
अष्टभिः प्राङ्मुखैर्युक्तं श्रिप्रतिष्ठित मुच्यते || १६ ||

ग्रामादिवास्तु भूमिविभागः |
एवमष्टा विधाः प्रोक्ता ग्रामादीनां समानतः |
ग्रामादिं पञ्चधा कृत्वा भागमेकं बहिस्त्यजेत् || १७ ||

ब्राह्मं दैवं मानुषं च पैशाचमिति तत्पुनः |
चतुष्टयीं विजानीयाद्भागानां तत्र दैविके || १८ ||

मितरत्पुनः |दैविकादिभूविभागेषु परिकल्पनीय धिष्ठ्यानि |
मानुषे च द्विजातीनां गृहाणि परिकल्पयेत् |
पेशाचे दै वधिष्ण्यानि दिक्ष्वष्टासु च मध्यमे || १९ ||

ग्रामादिभेदेन गर्भन्यासस्थानभेदः |
ग्रामस्य गर्भविन्यासो द्विजानां स्थापनात्पुरा |
मध्ये कुर्यात् पुराणां तु दिश्यैन्दद्र्यां पत्तनेषु च || २० ||

मध्यनिन्यासः. मृदं तथा || २१ ||

तथा मृदः |
भाजने लोहजे कृत्वा दारवे मृण्मयेऽपिवा |
उपोषितश्शुचिस्स्नात्वा नववस्त्रोत्तरीयकः || २२ ||

रात्रौ मुहूर्ते सम्प्रापै गर्भाधानं समाचरेत् |
आदाय भाजनं पश्चात्स्वमात्मानं हरिं स्मरेत् || २३ ||

ध्यात्वा तु वसुधां देवीं मन्त्रमेतमुदीरयेत् |
वसुधाप्रार्थनमन्त्रः |
सर्वभूतधरे कान्ते पर्वतस्तन मण्डिते || २४ ||

समुद्रपरिधानीये देवि गर्भं समाश्रय |
मुद्रिते |
न्यस्तगर्भरक्षा |
श्वभ्रं मृद्भिस्ततस्सम्य क्पूरयित्वा समन्ततः || २५ ||

पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वा रक्षां कुर्यादतन्ध्रितः |
अचार्यदक्षिणा |
शतनिष्कं तदर्धं वा तदर्धमथवापि वा || २६ ||

श्रद्धया दक्षिणां दद्यादाचार्यायाग्रहारकृत् |
द्विगुणं त्रिगुणं निष्कं पुरादौ दक्षिणा स्मृता || २७ ||

गर्भन्यासानन्तरं द्विजानां गृहे संवेशः |
गर्भन्यासे कृते पश्चात् द्वजान् संवेशयेद्गृहे |
वास्तु देवस्थापनम् |
वास्तुदेवान् यथान्यायं क्रमेण स्थापयेत्सुधीः || २८ ||

पञ्चमूर्तेर्हरेर्गामादौ |
स्थापने पञ्चयज्ञादि साफल्यम् |
स्थापयेद्ग्राममध्ये तु पञ्चमूर्तिमयं हरिम् |
विप्राणां पञ्चयज्ञोयमेव साफल्यमश्नुते || २९ ||

साकल्य |
चातुराश्रम्यसंद्ध्यर्धं चतुर्मूर्तिमथापि वा |
सर्वार्थमेकमूतिं वा ग्राममध्ये समर्चयेत् || ३० ||

योगिनं भोगिनं वापि कारयेदच्युतं प्रभुम् |
आसीनं वा शयानं वा तिष्ठन्तं वा समर्चयेत् || ३१ ||

सृष्टिकृद्भोगशयनं देवदेवस्य कीर्त्यते |
संहारं भोगशयनम् तथा सनहरेर्वपुः || ३२ ||

जामदग्न्यं नार्चयेत् |
विश्वरूपधरं देवं जामदग्न्यं च नार्चयेत् |
आलयद्वाराणां दिग्भेदेन फलभेदः |
प्राग्द्वारं सुखदं विद्धि पश्चिमं पुष्टिवर्धनम् || ३३ ||

शुभदम् |
धनदं चोत्तरं द्वारं याम्यं च मोक्षदम् |
भास्करादीनां स्थानद्वार निरूपणम् |
ऐन्द्रेतु भास्करस्थानं प्रत्यग्द्वारं तु कल्पयेत् || ३४ ||

पावके मदनस्थानं प्रत्यग्ध्वारं प्रकल्पयेत् |
सुब्रह्मण्यस्य याम्ये स्यात्पूर्वद्वारनि केतनम् || ३५ ||

नैरृते विघ्न राहस्य पूर्वद्वारं प्रकल्पयेत् |
वारुण्यां स्थापयेद्वीष्णुं श्रीभूमिसहितं स्थितम् || ३६ ||

आसीनं वा श्रियो पेतं गरुडारूढमेव वा |
विश्वरूपधरं भोगशयनं वा प्रकल्पयेत् || ३७ ||

प्राङ्मुखं तु प्रकुर्वीत पश्चिमे विष्णुमन्दिरम् |
पश्चिमे तु श्रीयस्थ्सानमथ वा कल्पयेद्भुधः || ३८ ||

वायव्यां प्राङ्मुखं स्थानं दुर्गायै परिकल्पयेत् |
धानदं चोत्तरे स्थानं जृम्भलादिसमन्वितम् || ३९ ||

ऐशान्यामैश्वरं स्थानं सोमेशानान्तरेऽपि वा |
इन्ग्रेशानान्तरे वापि नान्यत्र परिकल्पयेत् || ४० ||

आग्रेय्यां च महामोटीं ग्रामाद्धूरतरे स्थिताम् |
नैरृते चैव शास्तारं ग्रामाद्धूरतरे स्थितम् || ४१ ||

ग्रामस्य चोत्तरे वार्श्वे किञ्चिद्धूरतरे स्थितम् |
मातृस्थानं भवेत्तत्र सर्वास्ताश्चोत्तराननाः || ४२ ||

ऐशाना वाथ मातॄणां नातिदूरे गृहं भवेत् |
आग्नेय्यां वा गुहं दुर्गां वायुसोमान्तरेऽपि वा || ४३ ||

रज्जु पात श्रिशूलसूत्रसन्ध्यादिषु देवस्थान गृहादीनां निषेधः |
रज्जुपा तेषु सर्वत्र त्रिशूले सूत्रसन्धषु |
देवस्थानं न कर्तव्यं वीध्यग्रेषु विशेषतः || ४४ ||

गृहाश्च नैव कर्तव्यास्तत्र वंशर्द्धिमच्छता |
प्रमादास्तुषु कुर्याच्चेत् ग्रामादीनां क्षयो भवेत् || ४५ ||

स्तत्रेवं शुद्धि |
ग्राममध्ये हरेरर्चनं मन्त्रक्रियादि |
सर्वलोपानां प्रायश्चित्तं भवति |
मन्त्रहानौ क्रियाहानौ हव्यव्यादि कर्मसु |
प्रायश्चित्तं भवेत्तस्य ग्राममध्यार्चनं हरे || ४६ ||

मन्त्रहानिः क्रियाहानिर्हन्यकव्यविवर्जितः |
भास्करादिपरिवाराणामर्चने फलविशेषः |
आराधने भास्करस्य ग्रामे रोगो न जायते |
सौभाग्यसौम्यसौन्धर्यगुणाः कामस्य पूजनात् || ४७ ||

भूतादयो नृणां नैव भवेयुर्गुह पूजनात् |
सर्वविघ्ना विनश्यन्ति विघ्न राजस्य पूजनात् || ४८ ||

वारुण्यां पूजयेद्विष्णुं भुक्तिमुक्ति फलप्रदम् |
दुर्गां सम्पूजयेद्देवीं नित्यमायुर्विवृद्धये || ४९ ||

सम्पूजयेन्नित्यमायुर्जमयविवर्धनम्. चैव बालानां न विपद्भवेत् |
शास्तुः पूजनया चैव पुषन्ति ग्रामवासिनः || ५१ ||

नित्यम् |
मातृपूजनया नित्यं पिशाचा नैव पीडकाः |
पुर मलिकयोर्मध्ये हरेः स्थापननिषेधः |
पुरे च मलिकायां च मध्ये न स्थापयेद्धरिम् || ५२ ||

अनलोमजानां मध्ये हर्यर्चननिषेधः |
वासेऽनुलोमजानां च मध्येन हरिमर्चयेत् |
शूद्रादीनां वास्तुदेवतानिषेदः |
शूद्राणां प्रतिलोमानां स वास्तु न च देवता || ५३ ||

यदि स्यादविवेकेन राजा राष्ट्रं च नश्यति |
ग्रामादौ देवोत्सवर्दे वास्तु देवक्लपननिषेधः |
देवोत्सवार्धे ग्रामादौ वात्तेदेवान्न कल्पयेत् || ५४ ||

अङ्गिनो नैव स्वाङ्गानि कल्पयन्ति स्वत न्त्रवत् |
कल्पयेयुः प्रजा नां च राष्ट्रस्य प्रतिकूलकाः || ५५ ||

अङ्गानि भोगासनंच सर्वत्र शयनं सृष्ठिसंज्ञितम् |
यानकं च क्रियोपेतं सर्वत्रैवतु कारयेत् || ५९ ||

भागस्थानं र्द्विजश्रेष्ठैः कार्यं दिनक रार्चनम् || ६३ ||

द्विजेन्द्ध्रेश्च |
मदनं गणनाथं च सुब्रह्मण्यं शिवद्विजः |
पूजयेद्धनदादीनां पूजको विप्र इइष्यते || ६४ ||

दुर्गां सम्पूजयेद्धेवीं सदा भागवतस्स्वयम् |
मातॄणामर्चनं कार्यं तत् ज्ञैः पारशवैस्तथा || ६५ ||

शास्तारं च माहामोटीं कुलालः पूजयेत्सदा |
सुवर्णकाराम्भष्ठानां ग्रामस्यान्तः प्रकल्पनम् |
स्वर्णाम्भष्ठकलाभिज्ञान् ग्रामस्यान्तः प्रकल्पयेत् || ६६ ||

सुमर्णाम्भष्ठकारज्ञान् |
प्रतिलोमादीनां स्थानम् |
अन्येषां प्रतिलोमानां बहिर्ग्रामात्प्रकल्पयेत् |
प्राच्यां दिश्यनुलोमानां स्थापनं कर्मिणां भवेत् || ६७ ||

अन्येषामनुलेमानां उदकाशये |
द्विजन्मनांश्वशासेस्थानविशेषः |
याम्ये तटे तटाकस्य श्शशानं स्याद्द्विजन्मनाम् || ६९ ||

बन्धकालये. अन्येषां प्रतिलोमानां दिशः प्राच्यादयो विदुः |
इत्थं प्रकल्पयेद्ग्रामं नगरं कुलमेव वा || ७० ||

इदमर्धं क्वचदधिकमस्ति |
मुक्तिमाप्नोति पुरुषः पुनर्नेहोपजायते |
उपकुर्वन्ती ये मर्त्या द्रव्यैर्वा मानसेन वा || ७१ ||

स पुमान् पुनरे व न जायते |
स्वर्गलोके वसन्त्येते कालं कल्पावसानिकम् |
रक्षन्ति ये यथाक्लृप्तं ग्रामादीन् पृथिवीश्वराः || ७२ ||

Kapitel 3

Lesehilfe: Kapitel 3: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 3, 4, 5, 7, 8, 9, 18, 19, 20, 21.

Doppelt überlieferte Nummern: 15.

तृतीयोऽध्यायः |
मन्दिरनिर्माणविधिः |
श्रीभगवान् |
ब्रह्मन् मन्दिरनिर्माणं तव वक्ष्यामि तच्छ्रुणु |
कर्षणार्थं भूसंस्कारः |
पूर्वोक्तां भूमिमासात्य प्रवेशबलिपूर्वकम् || १ ||

भूमिं प्रदक्षिणं कृत्वा मन्त्रमेतमुदीरयेत् |
यक्षाः पिशाचा नागाश्च येऽत्र तिष्ठन्ति सर्वदा || २ ||

सर्वेऽप यान्तु तेऽन्यत्र विष्णोः स्थानं करोम्यहं |
यत्र तिष्ठन्ति. वर्णालाभेतु कपिलो गौर एव वा |
ऋषभौ रक्तवर्णौ तु महन्तौ सबलौ मतौ || ६ ||

वर्णाभावेतु. हलभूतं च मेधिं च कारयेदेकयोनिकम् || १० ||

युगं च हलमेदिं |
कर्षकस्य अङ्गप्रसाधनम्. |
स्नातो नवाम्बरधर स्सोष्ठीषश्शुचिरात्मवान् |
माल्यानुलेप नायुक्तस्सोत्तरीयपरिच्छदः || ११ ||

नयुतः |
भूषितस्स्वयमाचार्यः पदौ प्रक्षालयेत्ततः |
आचम्यायम्य च प्राणा न्न्यासं कृत्वा यथाविधि || १२ ||

द्विजेन्द्रैरभ्यनुज्ञातः कर्षणं प्रारभेत्ततः |
पुण्याहपूर्वकं मन्त्रेण हलयुगादियोजनम् |
पुण्याहं वाचयित्वातु वैष्णवैर्मन्त्रवित्तमैः || १३ ||

योजयेद्वृषभस्कन्धे युगं वै मूलविद्यया |
लाङ्गलं च युगेनैव योजयेद्विद्यया तया || १४ ||

सुमुहुर्ते सुलग्ने च कर्षयेत्प्राङ्मुखस्थ्सितः |
भेरीपटहशङ्खादीन् घोषयेत्सर्वदिक्षु च || १५ ||

सूक्तं शाकुनकं विप्राः पठेयुस्सर्वशान्तिदम् |
हृत्सरोजे च मां ध्यायेद्विद्यारूपेण चक्षुषा || १६ ||

दण्‍डं प्रवयणं कुर्यात्पालाशादिमहीरुहाम् |
कर्षणविधिः |
आदाय तोदनं पश्चात्पीड येत् हुंफडादिना || १७ ||

प्रवहणं निमित्तानि परीक्षेत तत्काले देशिकोत्तमः |
देशिकस्य मनस्तुष्टिस्तत्काले शर्मणे भवेत् || २२ ||

निमित्तादि परीक्षाभिः |
विपर्यये क्षयं विद्धि प्रासाद यजमानयोः |
अनड्वच्छयने चैव योक्त्रादीनां च भेदने || २३ ||

विषर्यासे |
व्यत्यासे भ्रमणे चैव दुर्निमित्तोद येतथा |
अर्धच्छेदो भवेत्सूत्रौ स्वामिनो मरणं ध्रुवम् || २४ ||

तृतीयभागे च्चेदे च राष्ट्रक्षोभो भवेद्ध्रुवम् |
विच्छेदेऽपि चतुर्भागे प्रयोक्तृभ्रंश उच्यते || २५ ||

दुर्निमित्तेशान्तिः |
पञ्चोपनिषदा कुर्याच्छतं वारान् घृताहतीः |
शाम्यन्ति दोषास्ते सर्वे नार्तिमृच्छेत्प्रयोजकः || २६ ||

शतवारं घृताहूतिः |आचार्यो यजमानस्तु ब्राह्मणान् भोजयेद्धनैः |
भूसमिकरणबीजावापौ. |
कृष्टा भुवं समीकुर्याद्यत्नेन महतावृतः || २७ ||

आलवालान् पृथक्कृत्वा जलकुल्यासमन्वितान् |
शालिमुद्गमवादीनि तत्र बीजानि वापयेत् || २८ ||

सिक्तं प्रतिदिनं क्षेत्रं तोयेन महाता भवेत् |
रक्षां च कुर्या द्यत्नेन परिपाकासानिकम् || २९ ||

त्सर्वत्र |
पक्वं लुनीयात्तत्क्षेत्रमान येद्गो कुलानि तत् |
फलवृद्धिह्रासयोः फलम् |
फले महति तद्धाम दीर्घकालं भविष्यति || ३० ||

कुलास्थितम् |
अल्पे त्वल्पतरं कालं प्रासादे सन्निधिर्हरेः |
फलहीने भवेद्धाम प्रक्षीणधनधान्यकम् || ३१ ||

ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र सहस्रं शतमेव वा |
भुक्तवद्भ्यो धनं दद्याद्भ्राह्मणेभ्यो गवादिकम् || ३२ ||

भूशोधनम्. |
प्रोक्षयेत्पंचगव्येन पञ्चोपनिषदा भुवम् |
कुद्धालैर्वा खनित्रेर्वा यावदम्भः खनेत् क्षितिम् || ३३ ||

भुवम् |
प्रथमावरणं यावत्तावद्विस्तार इष्यते |
दण्‍डमात्रायतं खातं खनेद्वाकमलासन || ३४ ||

क्षेत्रदोषानुरूपेण मन्दिरो च्छ्रयणे पि वा |
तुषांगारादिलाभेशान्तिः |
भुतले खन्यमाने तु भस्माङ्गारतुषादिकम् || ३५ ||

च्छ्रायणे |
दुष्टसत्वोपलम्भे तु क्रिमिकीटादिर्शने |
जुहुयाच्छान्तये तेषामाचार्यस्सर्पिरादिना || ३६ ||

ब्राह्मणेभ्यो यथा शक्ति दद्याद्धेमादिकं धनम् |
रत्नादिला भेसमृद्धिः |
रन्तादिदर्शने धाम समृद्धं सर्वदा भवेत् || ३७ ||

होमकुम्भस्थापनादिविधिः |
खात्या होमं बहिः खातात् स्थण्डिले चतुरश्रके |
स्थापयित्वाग्नि मादीप्य कुर्यादाज्येन देशिकः || ३८ ||

सर्वकामदम् |
मूलमन्त्रेण सूक्तेन पौरुषेण चरुं पुनः |
गुग्गुलं तिलनीवारं जुहुयान्मूलविद्यया || ३९ ||

पुण्याहं वाचयित्वा तु शालिं खाते विनिक्षिपेत् |
कुम्भानुपरि शालीनां सूत्रवस्त्रादिवेष्ठितान् || ४० ||

कुर्म्भा लोहमयाः प्रोक्ता स्तदभावे तु मृण्मया |
आधारशक्तिं सौवर्णीं कृत्वा कुर्म्भे विनिक्षिपेत् || ४१ ||

मध्यमे तदनु प्राच्यां कुर्म्भे बीजानि निक्षिपेत् |
आग्नेय्यां सर्वलोहानि सर्वधातूनि दक्षिणे || ४२ ||

पुण्यतीर्ध मृदं कुम्भे नैरृते वारुणे पुनः |
मधुना पूरयेत्कुम्भं वायवीयं तु सर्पिषा || ४३ ||

रत्नैर्धानेश्वरे कुम्भे ऐशाने शैलमृत्तिकाम् |
निक्षिपेन्मध्यकुर्म्भे तु शालिक्षेत्रमृदं तथा || ४४ ||

अशोष्यह्रदसम्भूतां वल्मीकभवमृत्तिकाम् |
कन्दानि चोत्पलादीनां प्रक्षिपेत्प्रङ्मुखः स्थितः || ४५ ||

लोहरत्नानि च तथा निदध्या द्धर्भकूर्चकम् || १५ ||

अपिदध्याच्छरावेण क्रमेण परि पूजयेत् || ४६ ||

प्रक्षि पेद्भ्रह्मकूर्चकम्. १८. पूरयेत् |
कुम्भस्योपरि मध्यस्य कुम्भमन्यं निवेशयेत् |
विधाय कुर्मं कालाग्निं सौवर्णं तत्र निक्षिपेत् || ४७ ||

कुम्भं तृतीयं विन्यस्य तत्रानन्ताकृतिं क्षिपेत् |
चतुर्थं वसुधाधारमुपरिष्टाद्घटंक्षिपेत् || ४८ ||

गन्धोदकेन तत्कुम्भान् पूरयित्वा समर्चयेत् |
खातमृद्भिश्च पुण्याभिरस्पृष्टाभिश्च दुषणैः || ४९ ||

पूरयेद्वालुकाभिश्च जलैश्चोपरि पूरयेत् |
हास्ति पादैर्ध्रृढं कृत्वा पुनस्तोयैश्च पूरयेत् || ५० ||

ऽ

Kapitel 4

Lesehilfe: Kapitel 4: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

पाद्मसंहितायाम |
चतुर्थोऽध्यायः |
विघ्ननिवारणोपायप्रश्नः |
ब्रह्माः |
आरभ्यमाणे प्रासादे ग्रामादौ च जनार्दन |
ये विघ्नकारिणो दैत्ययक्षराक्षसदानवाः || १ ||

तेषां भवेद्यथाशान्तस्तद्भ्रूहि भगवन्मम |
बालालये भगवतेऽर्चनेन विघ्नशान्तिः |
श्रीभगवान् |
कृत्वा बालगृहं पूर्वं तत्र मामर्चयेत्सुधीः || २ ||

प्रत्यूहकारिणस्सर्वे तेन शाम्यन्ति ते ध्रुवम् |
ग्रामादिश्चाचिरादेव निष्ट्रत्यूहं समाप्यते || ३ ||

बालगृहनिर्माणदिगादि. |
इन्द्रेशानान्त रे वापि सोमेशानान्तरेऽपि वा |
इन्द्राग्निमध्ये वा मध्ये पावकस्य यमस्य च || ४ ||

रस्थाने |
यमस्य निरृ तेर्मध्ये निरृतेर्वरुणस्यवा |
मध्ये वरुणवायोर्वा वायोस्सोमस्य वान्तरे || ५ ||

यथाभिमतमेतेषामारम्भायतनं प्रति |
स्थाने बालगृहं विद्यात्सप्तपञ्चत्रिहस्तकम् || ६ ||

धाम्ने मूलस्य वलभिद्धिशि यत्र प्रकल्पितम् |
द्वारं बालालयस्यापि तत्रैन परिकल्पयेत् || ७ ||

वलजिद्धिशि |
बालालये अर्चनीय बिम्भमानम्. |
बिम्भं बालालये लोहमाश्मनं वाऽथ दारवम् |
शङ्कचक्रगदा पद्मदिव्यायुधचतुर्भुजम् || ८ ||

उत्सेधन्तस्य बिम्बस्य ह्रासे पञ्चाङ्गुलो भवेत् |
त्रयश्च विंशतिश्चैव वृद्धावङ्गुलयः स्मृताः || ९ ||

मानं सुखावहं यत्स्याद्यजमानस्य तद्भवेत् |
मत्स्यादिष्ववतारेषु कल्पेष्वारभ्य मन्दिरे || १० ||

बालालयेऽपि तद्वत्स्याद्विश्वरूपे चतुर्भुजः |
यानके यानकं वापि स्थापनं वापि कल्पयेत् || ११ ||

जलेऽधिवास्य तद्बिम्बं मण्डपे चाधिवासयेत् |
वेदीकल्पनम्. |
बालालयस्य मध्ये वा भागे दिव्येऽपि वांशके || १२ ||

मेखलात्रयसं युक्तां वेदिं हस्तसमुच्छ्रिताम् |
कृत्वाप्रभाते विमले मुहूर्ते शोभने गुरुः || १३ ||

मूलमन्त्रेण वेद्यां तु बालबिम्भं निवेशयेते |
स्थापयित्वा हरिं तत्र मन्त्रं न्यस्येद्यथाविधि || १४ ||

भगवत्प्रार्थना. |
प्रार्थयेत हरेस्तत्र सन्निधिं बालमन्दिरे |
आमूलधामनिर्वृत्ति समया द्देशिकोत्तमः || १५ ||

समासात् |
पूजां गृह्णीष्व भगवन्नस्मिंस्त्वं बाल सद्मनि |
पन्दिरे |
शमयन् मूलधिष्णस्य विघ्नकृद्धैत्यसन्ततिम् || १६ ||

परवारकल्पनम्. |
इति विज्ञाप्य नत्या च परिवारान् प्रकल्पयेत् |
द्वारे चण्डं प्रचण्‍डं च क्षेत्रपालं खगेश्वरम् || १७ ||

इन्द्रादीन् लोकपालांश्च स्वासु दिक्षु प्रकल्पयेत् |
सेनेशमीशकोणे तु गणेशं नैरृते यजेत् || १८ ||

आशरीरगतान् देवान् स्थण्डिले पूजयेद्भुधः |
स्थण्डिलमानम्. |
स्थण्डिलं हस्तमात्रं तु मेखलात्रयसंयुतम् || १९ ||

वृत्तं वा चतुरश्रं वा कृत्वा तत्र समर्चयेत् |
कुमुदादिगणान् सर्वान् महापीठे समर्चयेत् || २० ||

ध्वजारोहणादि पुष्पयागावसानिकं सर्वं बालालये कुर्यात् |
एवं संस्थाप्य मेधावी कुर्यादन्तेमहोत्सवम् |
ध्वजारोहणपूर्वं स्यात्पुष्पयागावसानिकम् || २१ ||

एकाहमथवा कुर्यादुत्सवं बालमन्दिरे |
लोहजं बालभिम्बं चेत्तेनै वोत्सवमाचरेत् || २२ ||

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं कर्म बालालये भवेत् |
उत्ववभिम्बाभावे बालबिम्बेनै वोत्सवं चरेत् |
उत्सवार्थं न चेद्बिम्बं बालेनै वोत्सवो भवेत् || २३ ||

बालबिम्बेनोत्सवे चतुर्थस्नपननिषेधः |
न कुर्यात्तत्र विन्यासं चतुर्थस्नपनं तथा |
आलये उत्तमादिभेदः |
आरभेत स्थपतिभिस्साकं रथकृदालयम् |
मुख्यं शिलामयं गेहं मध्यमं चेष्टकादिकम् || २४ ||

जघन्यं दारुजं विद्यान्मृण्मयं हेयमुच्यते |
सञ्चितासञ्चिताद्यालयभेदः |
मिश्रै श्शैलादिभिर्दव्यैरेकानेकत्वयोगतः || २५ ||

सञ्चितासञ्चिते स्यातामुपसञ्चितमेव वा |
द्रव्येणै केन यद्धाम स्थूप्यन्तं परिकल्पितम् || २६ ||

श्रेष्ठं तत्सञ्चितं विद्याद्द्रव्ययुग्ममस़ञ्चितम् |
सदनं मध्यमं तत्स्यान्मृद्भिर्दार्वादिभिः कृतम् || २७ ||

उपसञ्चितमाख्यातमधमं धाम तद्भवेत् |
गर्भवच्छिलादारुभिरालयनिर्माणे दोषः |
गर्भयुक्तशिलादारु वर्जयेद्धेवताऽलये || २८ ||

कुर्याच्चेदामयी स स्याद्यजमानो न संशयः |
देवता न्तरपद्मस्थशिलादिग्रहणे दोषाधिक्यम्. |
देवता न्तरसद्मस्थं न गुह्णीयाच्छिलादिकम् || २९ ||

तेनैव सदनं कुर्वन्नाशयेद्वंशमात्मनः |
पच्यते नरके घोरे जायते च श्वयोनिषु || ३० ||

मठकूपतटाकादेरप्यग्राह्यं शिलादिकम् |
नरके पच्यते घोरे जायते निर्दनश्च सः || ३१ ||

वासुदेवालयाद्धारु षाषाणं वा तदिष्टकान् |
गुहीत्वा धिष्ण्यनिमान् णे कर्ता दुःखै कभाजनम् || ३२ ||

पर्यायेण प्रजेद्घोरान् नरकान्भृशदारुणान् |
पच्यते तेषु दुखेषु पर्यायेण सदा नरः || ३३ ||

न्यायान्यायार्जितद्रव्यैरायनिर्माणे फलम् |
न्यायेन सञ्चितैर्द्रव्यै र्निर्मिते सदने हरेः |
फलमक्षययाप्नोति यजमानो न संशयः || ३४ ||

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैरसुरैर्भुज्यते फलम् |
जलेन समतावीक्षणम् |
जलेन नयतां वीक्ष्य विन्यस्य प्रकृतिं क्षीतौ |
तस्मिन्नाधाय फलकान् प्रथमान् शास्त्रचक्षुषा |
सुधया तां द्रढीकृत्य जानीयात्समतां जलैः || ३५ ||

उपपीठादि कल्पनम्. |
कृत्वोपपीठमुपरि स्वादधिष्ठानमुत्तमम् |
विना वाप्युपपीठेन स्यादधिष्ठानकल्पनम् || ३६ ||

अथवा कल्पयेत्पूर्वमधिष्ठान मुपावहात् |
पादं च प्रस्तरं चैव ग्रीवां च शीखरं तथा || ३७ ||

कुर्याद्वथाक्रमं यावत्तृप्येरन् तलकल्पने |
द्वितलाद्याद्यादश तलावधि कल्पनीयाङ्गानि. |
द्वितले धाम्न्यधिष्ठानं चरणं प्रस्तरं तथा || ३८ ||

कूटं चशालां संस्थानं पञ्चरं प्रस्तरं पुनः |
वेदिं ग्रीवां च शिखरं क्रमेण परिकल्पयेत् || ३९ ||

त्रितलादिविमानाना माद्वादशतलावधि |
एवं प्रकल्प्य शास्त्रोक्त मितरेष्वपि कल्पयेत् || ४० ||

अष्टादशधाम्नेङ्गानि |
उपानं जगतीं चैव कुमुदं पट्टिकां तथा |
कण्ठं च पट्टिकाचैव चरणं च तलोत्तरम् || ४१ ||

हंसमाला कपोतश्च प्रतिश्च प्रतिवेदिका |
कण्ठं च शिखरं चैवक्रमेणाष्टादशाङ्गकम् || ४२ ||

धाम्नस्थूप्यन्तमथ वा यजमानानुरूपतः |
कुर्यात्पटादौ निर्माणां कृत्वा पूर्वं विचक्षणः || ४३ ||

Kapitel 5

Lesehilfe: Kapitel 5: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 71, 72.

पाद्मसंहितायाम् |
पञ्चमोऽध्यायः |
दिक्परीक्षा |
श्रीभगवान् |
प्राचीं परीक्षयेत्पूर्वं दिशं शास्त्रोक्तवर्त्मना |
प्राच्यादिदिद्विभागेन द्वारादिविधिरिष्यते || १ ||

शङ्कुस्थापसम्. |
हस्तमानायतं शङ्कुं द्वादशाङ्गुलमेव वा |
क्षीरवृक्षजमङ्गुष्ठ परिणाह मृजुं शुभम् || २ ||

मपिमाण |
प्रासादस्थानमध्ये तु स्थापयेन्मूलविद्यया |
शङ्कोर्दिगुणमानेन परितो मण्‍डलं लिखेत् || ३ ||

मण्डलान्ते लिखेच्छायां शङ्कोः पुर्वापराह्णयोः |
न्यस्य बिन्दुद्वयं सूत्रं प्राक्रृत्यक्यंस्थितं लिखेत् || ४ ||

बिन्दुद्वयान्तरं ग्राह्यं कच्छपाननपुच्छगम् |
जातप्राक्सौम्यदिक्सूत्रमेवंसूत्रे समीकृते || ५ ||

समीक्षिते |
सीमासुत्रमिति भ्रान्तमुत्तराद्यं पदं लिखेत् |
अष्टदिषु यथान्यायं सीमासुत्रं तथा लिखेत् || ६ ||

त्रिषञ्पसप्तहस्तं वा अधिकंवा यथेच्छया |
कुर्यात्तत्सूत्रिविन्यासं ग्राम्यास्थानसमृद्धये || ७ ||

दिक्सूत्रं भ्रमणेनै व चतुरश्रं नयेत्पुनः |
अष्टदिक्षु यथान्याय्यं शङ्कुस्थापनमाचरेत् || ८ ||

शङ्कुसंस्थापनाकाले निमित्तानि च लक्षयेत् |
शुभं चेत्सिद्धिमाप्नोति अशुभे शान्तिमाचरेत् || ९ ||

प्रासादसंस्थाननिर्देशः |
चतुरश्रं सुवृत्तं च चतुरश्रायतं तु वा |
वृत्तायतं वा कुर्वीत प्रासादं तु चतुर्विधम् || १० ||

स्थित्यासनानि यानानि चतुरश्रे च वृत्तके |
वृत्रायते सुवृत्तेवा चतुरश्रायतेऽपि वा || ११ ||

शयनं तत्र कुर्वीत विश्वरूपं तथैव च |
लोकाक्रान्तं सुरेशेशं तत्र कुर्याद्विचक्षणः || १२ ||

एवं बिम्भानुसारेण प्रासादं कारयेद्बुधः |
विष्ण्वालयस्य अयुग्महसैन मानम् |
आरभ्य चैकहस्तादि दशहस्तान्तमेव हि || १३ ||

अयुग्मेनैव हस्तेन कुर्यादायतनं हरेः |
युग्मं वा मोक्षकामस्य अमुग्मं भुक्तिका ङ्क्षिणः || १४ ||

कामतः |
अन्येषां कामनानुसारेण मानम् |
अ द्वादशतलान्तं वै यथा वित्तानुसारतः |
मानयित्वा विधानेन विमानं तत्र कारयेत् || १५ ||

कृत्यैवं वास्तुशास्त्रज्ञो ह्यारभेत्प्रथमेष्टकाम् |
इष्टकाभेदाः |
इष्ठकास्त्रिविधाः प्रोक्ताश्शिलाकाष्ठजमृण्मयाः || १६ ||

विमानानुरोधेन प्रधमेष्टकाभेदः |
शैलजेषु विमानेषु शिला स्यात्प्रथमेष्टका |
काष्ठेन धमनिर्माणे तेनैव प्रथमेष्टका || १७ ||

नुपक्वेष्टकया कुर्याद्विमानं त्विष्टकामये |
आमेष्टकचिते धिष्ठ्ये तथैव प्रथमेष्टका || १८ ||

शै लेष्टकाभ्यां रचिते शिलास्यात्प्रथमेष्टका |
इष्टका काष्ठयुकै तु इष्टका प्रथमेष्टका || १९ ||

शिलायाः पुल्लिङ्गादिभेदः तत्वीनियोगश्च |
शिलासङ्ग्रहणे देशे साधिवासपुरस्सरम् |
सङ्गृह्य तु शिलां तत्र पुल्लिङ्गादि परीक्षयेत् || २० ||

उपानदादिस्तू प्यन्तं पुल्लङ्गिशिलया भवेत् |
स्त्रीलिङ्गशिलया चैव कारयत्प्रथमां शिलाम् || २१ ||

सदोषप्रतिमाया ग्रहणे हानिः |
प्रतिमा दारुवद्ग्राह्या निर्दोषा गुणवत्तरा || २२ ||

अयथा विहितैर्लिङ्गै र्लोभादज्ञानतोऽपिवा |
तर्तुः कारयितुर्नाशो राज्ञो राष्ट्रस्य निश्चितः || २३ ||

मृण्मयेष्टकाविधिः |
इदानिं सम्प्रपक्ष्यामि मृण्मये त्विष्टकाविधिम् |
रथकारेण निर्दिष्टं देशमासाद्य देशिकः || २४ ||

तत्रापि ज्वलिते वह्नौ सर्पिषा जुहुयाच्छतम् |
अष्टौ च मूलमन्रैण नृसू क्तेन चरुं पुनः || २५ ||

मूलमन्त्रेण समिथो याज्ञिको जुहुयात्तथा |
कुर्याच्च चरुणा भूयो विष्णुपारिषदाहुतीः || २६ ||

क्षेत्रपालस्य भूतानां वास्तुनाथस्य च स्वयम् |
देवतानामृषीणां च तथादेवगणस्य च || २७ ||

यथालिङ्गेन मन्त्रेण स्वाहान्तेन विचक्षणः |
भूरादिभिर्वाहृतिभिर्हुत्वापुर्णासुतिं चरुम् || २८ ||

चतुर्दिक्षु च पूर्वाद्वं चरुणा बलिकर्मच |
कुर्यादनेन मन्त्रेण नमोन्तेन यथाक्रमम् || २९ ||

विष्णुपारिष देभ्यश्च सर्वभूतेभ्य एव च |
वास्तुनाथाय च तथा क्षेत्रपालाय चोपरि || ३० ||

कृत्वाग्नि मुत्सृजेदे वमग्रे होमादिकेकृते |
इष्ठकानिर्माणनियमः |
कुलालः प्राङ्मुखः कुर्यात्तत्र भूमृत्तिकेष्टकाम् || ३१ ||

इष्टकानां पुर्लिङ्गादि स्वरूपम् तद्विनियोगश्च |
पुल्लिङ्गादिविभागेन तद्विभागो विधीयते |
रेख ऋजुरयुग्मा वा यत्र पौंस्नी तदिष्टका || ३२ ||

तिरश्ची वाथा वा युग्मा रेखा स्त्रैणी तदिष्टका |
नपुंसकश्च निर्लेखा रेखा वाग्रेऽथ कर्णयोः || ३३ ||

सपुंसकस्सान्निकृते |
न पुल्लिङ्गेष्टका तावत् गर्भाधाने विधीयते |
स्त्रीलिङ्गेष्टकया कुर्याद्गर्भाधानादिपीठीकाम् || ३४ ||

पुल्लीङ्गेष्टकया कुर्यात्प्रासादं तद्विचक्षणः |
इष्टकायामकूमानम् |
चतुर्व्विंशाङ्गुलायामा श्रेष्ठा स्यान्मध्यमा पुनः || ३५ ||

अष्टादशाङुलायामा कनिष्ठा षोडशाङ्गुला |
अर्धायामं तु विस्तारं तदर्धं घनमिष्यते || ३६ ||

आयामसमविस्तारा स्यादाच्छादनिकेष्टका |
एवमादीष्टकामानं कुर्याद्भूमिवशाद्भुधः || ३७ ||

इष्टकायामानान्तरम् |
महामानमिदं विद्यादल्पमानमुदीर्यते |
प्रासादपादविस्तारतुल्यो विस्तार इष्यते || ३८ ||

विस्तारद्धिगुणायामाः कल्पयेदिष्टका बुधः |
एवं शिलानां दारूणां मानं दारुशिलायमे || ३९ ||

इष्टकागुणाः |
सुपक्वा सुस्वरा पक्वबिम्बाभा सुदृढा समा |
एकवर्णा प्रशस्ता स्यादिष्टका प्रथमाहिता || ४० ||

वर्जनीयेष्टका |
कालमण्‍डालसंयुक्तां छिन्नांभिन्नामथानृजुम् |
स्फुटितां वर्जयेद्ब्रह्मन् प्रासादामम्भणेष्टकाम् || ४१ ||

देवालये मानुषालये च प्रथमेष्टकानां सङ्ख्या |
चतस्रः प्रथमाः कुयादिष्टका देवतालये |
आवासे पञ्च मर्त्यानां कल्पयेत्प्रथमेष्टकाः || ४२ ||

पक्वेष्टकचिते धाम्नि पक्वा स्यात्प्रथमेष्टका |
आद्येष्टक चितेऽगारे प्रथमा नान्यथा भवेत् || ४३ ||

आयामे चेष्टकचिते |
इष्टकाधिपासार्थ मङ्गुरार्पणे कलशन्यासादिः |
अङ्कु रानर्प येत्पूर्वमधिर्ववधिवसनकर्मणि |
दिशां चतसृणां धाम्नः पूर्वायां दिशि च क्वचित् || ४४ ||

प्रफां दर्भस्रजं कुर्यात् षोडशस्तम्भसंयुताम् |
सप्ततालायतां तत्र वेदिं हस्तसमुन्नताम् || ४५ ||

मध्ये कृत्वा ततः पीठं शालिभारै स्तिभिः कृतम् |
वृत्तं वा चतुरश्रं वा कुर्याच्चेष्टं चतुर्मुख || ४६ ||

द्वाभ्यां मध्यममेकेन जघन्यं परिकल्पितम् |
सूत्रादिवेष्टितं कुम्भं धान्यपीठे निधापयेत् || ४७ ||

परितः कलशान्यष्टौ चाष्टदिक्षु विनिक्षिपेत् |
कुम्भस्योत्तरतस्तस्य वारिपूर्णस्य देशिकः || ४८ ||

परिपूर्णस्य |
तावत्प्रमाणं कुर्वीत धान्यपीठं तथाविधम् |
तदर्धं तण्डुलयुतं तदर्धं तिलसंयुतम् || ४९ ||

आ स्तीर्णदर्भसंबाधं नववस्त्रपरिष्कृतम् |
तदिष्टकाधिवासार्थं कुत्वैवं देशिकोत्तमः || ५० ||

तत्रेष्टकाधिवासार्थं |
स्नापयेदिष्ट काः पूर्वं स्थापयेत्कलशान्नव |
व्रिहीपीठे सुनिहिते मध्ये चैवाष्टदिक्षुच || ५१ ||

मध्यमे कल शेसर्पिः प्राच्ये क्षीरं विनिक्षिपेत् |
आग्नेये दधि याम्ये तु गुडं नैरृतदिश्यपि || ५२ ||

प़ञ्चगव्यं फलरसं वारुणे मातरिश्वनि |
गन्धवारि तथा सौम्यो लोहलोयं शिवे मधु || ५३ ||

विन्यस्य नवस्त्रेण वेष्टयित्वासमर्चयेत् |
इष्टकास्नपम्. |
स्थापयित्वेष्टकाः पिठे स्नापयेत्कलशैः क्रमात् || ५४ ||

पयोघृतेन साम्नाग्रे स्नापयेत्पयसा ततः |
स्नापयेदिक्षुतोयेन मधुवातेतिमन्त्रतः || ५५ ||

फलिनीत्यनुवाकेन स्नापयेत्फलवारिणा |
हिरण्यगर्भममन्त्रेण स्नापयोल्लोहवारिणा || ५६ ||

दधिक्राण्वेतियजुषा दध्ना संस्नापयेत्ततः |
स्नापयेत्पञ्चगव्येन पञ्चवारुणिकेत्य तः || ५७ ||

गन्धद्वारेति मन्त्रेण स्नापयेद्गन्धवारिणा |
मधुवा तेतिमन्त्रेम मधुस्नानं समाचरेत् || ५८ ||

घृतसाम्नेति साम्ना वैघृतेन स्नापये त्ततः |
एकैकं नववस्त्रेण दर्भयुक्तेन वेष्टयेत् || ५९ ||

फृतिस्नातेति |
परिगृह्येष्टकास्सर्वाश्शयनोपरि निक्षीपेत् |
अधिवासार्थहोमः |
तोरणं द्वारकुम्भांश्च ध्वजांश्च परिपूरयेत् || ६० ||

एष्टव्यो मध्यमे कुम्भ परिमात्मा चतुर्मुख |
अष्टास्वन्येषु कुम्भषु विष्ण्वादीनष्ट पूजयेत् || ६१ ||

निवेदयेन्महाकुम्भे पयसं वा गुडोदनम् |
पूर्वस्यामुत्तरस्यं वा दिशि कुर्ण्डान् प्रकल्पयेत् || ६२ ||

स्थण्डिले वाग्नियानीय जुहुया त्समिदादिभिः |
समिदाज्य तिलं पुष्पं पृथगष्टोत्तरं शतम् || ६३ ||

जुहुयान्मूलमन्त्रेण सूकैन च चरुं पुनः |
स्पर्शयेदिष्टकास्सर्वास्सम्पाताह्येन देशिकः || ६४ ||

हेमसूत्रैः प्रतिसरैरस्त्र मन्त्रेण बन्धयेत् |
विभवासुगुणैर्वान्यैः कार्पासरजतादिभिः || ६५ ||

स्वप्नाधिपतिमन्त्रेण जुहुयात्सर्पिषा शतम् |
स्वप्न परीक्षा. |
स्वप्नार्थं गुरुणा सार्थं यजमानस्तु संविशेत् || ६६ ||

दुस्स्वप्नदर्शने जह्यान्निर्माणं तस्य सद्मनः |
स्वप्ने शुभे तु सदनं प्रारभेताविलम्बितम् || ६७ ||

श्वोभूते शोभने लग्ने स्थापयि त्वेष्टका गुरुः |
प्रावेशयेच्च प्रासादमिष्टकास्तास्सुपूजिताः || ५. || ६८ ||

इष्टकानां सम्भरस्थानम् |
क्लृप्तस्य द्वारदेशस्य दक्षिणे देशिकोत्तमः |
पादमूलादधस्तात्ताः क्षिपेत्तूर्यादि घोषयेत् || ६९ ||

स्वस्तिकं वाचयित्वातु ब्राह्मणान् धनतोषितान् |
देवमनुष्यालययोरिष्टकान्यासे विशेषः |
प्रादक्षिण्येऽपि चेन्दादिसोमान्तं देव सद्मनि || ७० ||

स्वस्तीति. न्न्यासे उपानद्विषमं भवेत् |
कृते चेन्मोहतोऽज्ञानाद्वैषम्यभयकारणम् || ७३ ||

न्न्यासविधानं विषयम् |
तन्मातुपानत्सदृशीरिष्टकाः प्रथमं क्षिपेत् |
श्वभ्रबूरितजलावर्तपरीक्षा |
आदिदैवं समभ्यर्च्य श्वभ्रं लो येन पूरयेत् || ७४ ||

रत्नैर्धान्यैश्चलोहैश्च कुसुमैश्च पृधश्विधैः |
पूरिते सुभृशं श्वभ्रे जलावर्तं परीक्षयेत् || ७५ ||

शूभं प्रदक्षिणावर्तं सव्यावर्तमथाशुभम् |
श्वभ्रजलशोषेधामयजमानादीनांहानिः |
श्वभ्रे विनिहितं तोयं सद्यश्शोषं व्रजेद्यदि || ७६ ||

आरब्धमपि तद्धाम न समाप्तिं समृच्छति |
म्रियते यजमानो वा भवेद्वा राष्ट्रविप्लवः || ७७ ||

निमितैष्वशुभेष्वेवं शुभेषु तु शुभं भवेत् |
वनस्तुष्टेः कार्यकरत्वम्. |
देशिकस्य मनस्तुस्टिस्सर्वसम्पत्करी सदा || ७८ ||

विपत्करी वितुर्षिस्स्याद्रथकारस्य वै तथा |
देवता |
दुर्निमितैषु शान्तिहोमादिः |
दुर्निमितैषु सर्वेषु शान्त्यर्थं जुहुयाद्गुरुः || ७९ ||

ब्राह्मणान्भोजयोद्दद्यात्सुवर्णं शक्त्यपेक्षया |
उत्पलस्यारविन्दस्य कन्दं गर्ते विनिक्षिपेत् || ८० ||

पुण्यतीर्थस्य शालेयकेदारस्य च मृत्स्नया |
मूलमन्त्रेण तद्गर्तं पूरयेच्छादयेच्च तत् || ८१ ||

शालेयं केसरस्य |
आचार्यादीनां दक्षिणा. |
आचार्यदक्षिणां दद्याच्छत निष्कान्विता नृपः |
अन्येषामपि सर्वेषां दशनिष्कावरा भवेत् || ८२ ||

Kapitel 6

Lesehilfe: Kapitel 6: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 5, 8, 9, 10.

Doppelt überlieferte Nummern: 39.

पाद्वसंहितायाम् |
षष्ठोऽध्यायः |
गर्भन्यासविधिः |
श्रीभगवान् |
गर्भन्यानवधिं ब्रह्मन् वक्ष्यामि श्रूयतामसौ |
गृह्णीयान्मृत्तिकां पूर्वं स्थानेषु दशसु क्रमात् || १ ||

गर्भस्य संविधिम्. भर्भन्यासमिदं |
शैले ह्रदे पुण्यतीर्थे वल्मीके कर्कटाशये |
नद्यां वृषविषाणाग्रे दन्तिदन्ते पयोनिधौ || २ ||

कर्कटालये |
हले चैतेषु सम्भूता प्रशस्ता मृत्तिका ततः |
कुमुदस्यारविन्दस्य कशेरूत्पुल योस्तथा || ३ ||

भवेत् |
नीलोत्पलस्य पञ्चैतान्कन्दानपि समाहरेत् |
मनश्शिला हरीतालमञ्जनश्यामसीसकम् || ४ ||

सौराष्ट्रं रोचनां चैव गैरिकं पारदं तथा |
आदाय धातून् रत्नानि वज्रवैढूर्य मौक्तिकम् || ६ ||

चादौ. स्फटिकं पुष्यकं शङ्कं पद्मरागं तथा परम् |
चन्द्रकान्तं महानिलं नवैतानि समाहरेत् || ७ ||

मौक्तिकं स्फटकं पुष्यं. समिध्य च || ११ ||

समिंधयेत् |
सर्पिषा च समिद्भिश्च विष्णुदैवत्यया तया तया |
अष्ठोत्तरशतं हुत्वा सम्पाताह्यं तु सङ्ग्रहेत् || १२ ||

चरुणा नरसू क्तेन जूहुयात् पोदशाहुतीः |
इन्द्रादिलोकपालेभ्यो भुवनेभ्यस्तथैव च || १३ ||

पर्वतेभ्यस्समुद्रेभ्य आदि त्येभ्यस्तथैव च |
वसुभ्यश्च मरुद्भ्यश्च ऋषिभ्यस्तदन न्तरम् || १४ ||

वेदेभ्यस्सर्वशास्त्रेभ्यः पुराणेभ्यस्तथैव च |
पातालेभ्यश्च दिग्भ्यश्च नागेभ्यस्तदनन्तरम् || १५ ||

गणेभ्यस्सर्वभूतेभ्यो नरेन्द्रेभ्य स्तथैव च |
ग्रहेभ्यश्चैव सर्वेभ्यस्स्वाहान्तं जुहुयात्पृथक् || १६ ||

नक्षत्रेभ्य |
तिलाज्यमिश्रचरुणा जुहुयात्तेभ्य एव च |
संपाताज्यं समानीय निषिञ्चेद्गर्भभाजने || १७ ||

निशायामेवगर्भन्यासः |
निशायामेव कुर्वीत गर्भस्य न्यसनं गुरुः |
सुमुहूर्ते सुनक्षत्रसुपक्षकरणैर्युते || १८ ||

शङ्खभेर्यादि घोषैश्च सहमङ्गलपाठकैः |
द्विजेन्द्रवेदघोषैश्च आस्फोटक्ष्वेलितैरपि || १९ ||

तूर्याङ्गैः |
आदाय भाजनं पश्चाद्देवागारं प्रदक्षिणम् |
गत्वा गर्भगृहं सम्यग्ब्रणैस्सह संविशेत् || २० ||

द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे प्रारभ्यं पादपार्श्वतः |
देवादिभेदेनगर्भन्यासस्थाननिर्देशः |
देवानां पट्टिकायां तु गर्भन्यासः प्रशस्यते || २१ ||

देवस्य |
विप्राणां पट्टिकाधस्तान्नृपाणां कुमुदोपरि |
वैश्यानां कुमुदे चैव शूद्राणां जगतोपरि || २२ ||

कुमुदाधस्तात् |
नी चो च्चादि व्यत्यासे अनिष्टफलम्. |
नी चे दुःखं भवेन्नि त्यमुच्छ्रिते द्रव्यनाशनम् || २३ ||

स्थानभ्रंशकरं द्वारे भवत्येव न संशयः |
तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं सुगुप्तं भित्तिमध्यतः || २४ ||

स्थानभ्रंशोऽपचारे तु |
गर्भन्यासमंञ्जूषाविधिः |
मञ्जूषां मुख्यलोहेन कृत्वा तालप्रमाणतः |
नवगर्तसमायुक्तं विधानेन समन्वितम् || २५ ||

दारुजं तदभावे स्याद्गर्ता वरणसंयुतम् |
पुण्याहं वाचयित्वा तु पञ्चगर्व्येन शोधयेत् || २६ ||

ध्यानप्रकारः |
ध्यायन्भूमण्‍डलं सर्वं साद्रिद्वीपसमुद्रकम् |
दिग्गजो त्तम्भितं शेषफणिन्द्रशिखरस्थितम् || २७ ||

त्तमभृच्छेषफणिन्द्रशिरसि |
मनस्यावेश्य वसुधां द्विहस्तां श्यामलां शुभाम् |
आकल्पितामृतुस्ना तामादध्याद्गर्भ संपदम् || २८ ||

संयुतम् |
आत्मानं केशवं ध्यात्वा सर्वाभरण भूषितम् |
मृद्धात्वादीनांन्यासस्थानं |
मृदं गृहीत्वासामुद्रीं परिकुर्यात्प्रदक्षिणम् || २९ ||

पार्वतीं पूर्वतो स्यस्येत्तीर्थजां दक्षिणे तथा |
नदीजां पश्चिमे भागे ह्रदजामुत्तरे तथा || ३० ||

कुलीरमृदमाग्रेय्यां नैरृते वाल्मिकीं मृदम् |
हलजां दिशि मारुत्यामैशान्यां हस्तिदन्तजाम् || ३१ ||

वृषभस्य निषाणस्थां ब्रह्मस्थाने निवेशयेत् |
कन्दमौत्पलमैन्द्रे स्याद्यमदिश्यथ कौमुदम् || ३२ ||

नैलोत्पलं प्रतीचीने काशेरवमुदग्गिशि |
ब्रह्मस्थाने भवेत्पाद्मं ततो धातून्विनिक्षिपैत् || ३३ ||

पुर्व मनश्शिलां याम्ये हरितालं च वारुणे |
अञ्ञनं धनदाशायामाग्नेय्यां दिशि सीसकम् || ३४ ||

सौराष्ट्रं नैरृते भागे वायवीये तु रोचनां |
ईशाने गैरिकं मध्ये पारदं ब्रह्मणः पदे || ३५ ||

वायव्ये रोचना मता |
वज्रं पूर्वे भवेद्याम्ये वैडूर्यं पश्चिमे मणिः |
कौबेरे पुष्यकं भागे स्फटिकं ज्वलने भवेत् || ३६ ||

प्रवालंयाम्ये वैडुर्यं |
नैरृते मौक्तिकं वायौ चन्द्रकान्तशिला तथा |
माहेश्वरे महानीलं पद्मरागं तु मध्यमे || ३७ ||

शालिबीजं भवेत्प्राच्यां नीवारं दक्षिणे तथा |
कङ्गुं प्रतीच्यां धनदेप्रियङ्गुं ज्वलने तथा || ३८ ||

अनले पश्चिमे दिशि |
माषो नैरृतभागे स्यात्तिलो मुद्गस्तु मारुते |
ऐशाने वेणुधान्यं स्याद्यवं स्याद्ब्रह्मणः पदे || ३९ ||

यवधान्यं स्याद्वेणुः |
हिरण्यं पुर्वदिग्भागे दक्षिणे रजतं भवेत् |
पश्चिमे ताम्रमाधाय निक्षिपेतुदगायसम् || ३९ ||

आग्नेये त्रपु राक्षस्यां कांस्यं मारुतदिश्यपि |
सौवर्णं कूर्ममैशान्यां दरदं हेमनिर्मितम् || ४० ||

शंखं हेमविनिर्मितम् |
चक्रं जाम्बूनदं मध्ये विन्यसेस्मूलविद्यया |
भूदेवताध्यानमन्त्रः |
महीं देवीं ततो ध्यात्वा मन्त्रमेतमुदीरयेत् || ४१ ||

सर्वभूतधरे कानै पर्वतस्तनमण्डिते |
समुद्रपरिधानिये देव गर्भं समाश्रय || ४२ ||

श्वभ्रपूरणविधिः |
एवमुक्त्वा ततश्श्वभ्रं गोमूत्रेण परिप्लुतम् |
आच्छादयेद्विधानेन सुधया दार्ढ्यमाचरेत् || ४३ ||

गुरुदक्षिणा |
गुरवे दक्षिणां दद्यात्पूर्वोक्तद्रव्यसङ्ख्यया |
गर्भरक्षा. |
रक्षां समन्ततः कुर्याद्गर्भस्य स्खलनं यदि || ४४ ||

ज्वलनम्चलनम् |
पायश्चत्तं ततः कुर्याद्धुर्निमित्ते च पूर्ववत् |
गर्भन्यासं विनाग्राम प्रासादादिकरणे दोषः |
अकृत्वा गर्भविन्यासं ग्रामं प्रासादमेव वा || ४५ ||

यदि कुर्यात्क्षयं यायादचिराद्वास्तु धाम वा |
तद्धाम वास्तुनोर्हेम्ना गर्भमादौ समाचरेत् || ४६ ||

धाम्नः आयामनिस्तारविदिः |
धामैकहस्तमपरं शतहस्तं परं स्मृतम् |
एकभूम्यपरं धाम परं द्वादशभूमिकम् || ४७ ||

विस्ताराद्द्विगुणोत्सेधमुत्सेधानुगुणं तलम् |
वित्तानुरोधं चोच्छ्रायः कर्तव्यः कमलासनः || ४८ ||

चत्तानुकूलं चोत्सेधं. चित्तानुकूलं चोच्छायम् |
एकादिद्वादशतलेषु देवस्यश यनादिविधिः |
स्रष्टुर्देवस्य शयनमादिभूमौ विधीयते |
आसनं श्रीधरायुक्तं द्वितीये तु तले भवेत् || ४९ ||

स्थानं तथा तृतीये स्याच्चतुर्थे यानमिष्यते |
पञ्चमे येगशयनं षष्टे भोगासनं भवेत् || ५० ||

स्नानं |
योगस्थितिस्सप्तमे स्यादष्टमे तार्क्ष्यवाहनम् |
नवमे भोगशयनं भोगास्स्य र्दशमे भवेत् || ५१ ||

Kapitel 7

Lesehilfe: Kapitel 7: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 8, 11, 12, 17, 46.

पाद्मसंहितायाम् |
सप्तमोऽध्यायः |
अधिष्ठानविधिः |
श्रीभगवान् |
उपपीष्ठं |
अधस्तादुपपीष्ठं स्यादधिष्ठानस्य धारकम् |
शोभार्थं रक्षणार्थं च समुच्छ्रायार्थमेन वा || १ ||

अधिष्ठानसमो त्सेधमर्धं वा स्यात्त्रिपादकम् |
पादांशं वा त्रिभागं वा सार्धांशं वा सपादाकम् || २ ||

द्विगुणं त्रिगुणं वापि कर्तव्यमुपपीषकम् |
उत्सेधं दशधा कृत्वा भागेनै केन वर्थनात् || ३ ||

पञ्चमांशमधिष्ठानं धाम्नो बाह्ये तु निर्गमः |
दण्डं वा सार्थदण्डं वा द्विदण्डं वा त्रिदण्डकम् || ४ ||

पञ्चांशां तदधिष्ठावं पन्माद्भाह्ये. पञ्चाशतामधिष्ठानम् |
अधिष्ठानं जगत्या वा समन्तात्पादबाह्यकम् |
वेदीभद्रादिभेदः |
वेदीभद्रं प्रदीभद्रं सुभद्रं चत्रिधामतम् || ५ ||

वेदिभद्रं |
उच्छ्राये भनुभागे द्व्यंशे सोपानमीरितम् |
पद्ममंशं तदुर्ध्वेर्धं क्षेपणं पाञ्चभागिकम् || ६ ||

ग्रीवमर्धेन कम्पं स्याद्भागै केन म्बुजं भवेत् |
शेषांशं वाजनं कंप मष्टांग मुपपीठकम् || ७ ||

षडङ्गं वा विधातव्यमू र्द्वा धस्ताद्भूजान्वितम् |
मष्टाज्ग. अनीदृक्च शिवांशैस्तु भानुभागांशकांशकैः |
त्य्रंशैकांशैकभागे तु द्वाभ्यामंशेन योजयेत् || ९ ||

अश्विनीदृक्शिवां शै. जगतो वाजनान्तं तु तुङ्गेत्रिनवभागके |
पादुकं पङ्कजं कम्पं पीठमुत्तरमम्बुजम् || १० ||

जन्मनो. मुत्तरान्तं कपोतकम् || १३ ||

मुत्तराब्जं |
आलिङ्गान्तरितं चोर्ध्वे प्रतिश्छैवोर्ध्व वाजनम् |
द्विविधं प्रतिभ्रद्रं स्यादेकभागादिकं ततः || १४ ||

सुभद्रं |
त्रिसप्तां शे तदुत्सेधे द्वाभ्यां जन्म तथाम्बुजम् |
अर्धेन कण्ठमर्धेन पद्मं द्व्यंशेन वाजनम् || १५ ||

अर्धेनार्धं तथा कम्पं कण्‍ठमष्टांशमीरितम् |
अंशेनोत्तरमर्धेन पद्मं चोपानहं त्रिभिः || १६ ||

अर्धेनाब्जं के नकम्पमष्टांशकैर्गलम् |
अंशेन कम्पकं द्वाभ्यां वाजनं कम्पमंशकम् || १८ ||

कैककंपनुष्ठाङ्गकै |
सुभद्रं द्विविधं प्रोक्तं सर्वालङ्गारसंयुतम् |
सिंहेभमकरैर्वालै र्भूताद्यै रप्यलंकृतम् || १९ ||

जिंकात्यै |
प्रतिवक्त्रं झषास्यं स्या द्बालेनारूढमस्तकम् |
अर्पितानार्पिते हर्म्ये सर्वत्र परिकल्पयेत् || २० ||

ध्यानारूढं समस्तकम् |
अङ्गमङ्गं प्रति प्राज्ञेर्वृद्धिहीनं तथोच्यते |
तद्धाम सूकरं नाम युञ्चीयादुपपीठके || २१ ||

तथा मसूकराणाम् |
उपपीठविधिशेषः |
मुर्ताधिष्ठान तुङाच्च द्विगुणं वा समं भवेत् |
सार्धं वार्धं त्रिभागं च कुर्यादत्रोपपीठकम् || २२ ||

सप्रत्यङ्गं समं चार्धं वाजनं तदिदं भवेत् |
उपपीठमिदं प्रोक्तं समासात्कमलासन || २३ ||

अधिष्ठानम् |
अधिष्ठानमथो वक्ष्ये देवागारस्य दिद्धये |
स्तम्भायामं त्रिभागै कमधिष्ठानं प्रमाणतः || २४ ||

स्तम्भायामाष्टभागैकं प्रभाधिष्ठानकम्पकम् |
पदायामं तलोत्सेधं समधिष्ठानकोत्तमम् || २५ ||

वितस्तिन्यूनकं वापि अथवापि ष़डङ्गुलम् |
एवं त्रिधा विभज्यनै प्रभाधिष्ठानकम्पकम् || २६ ||

तदुर्ध्वे वाष्टभागैकं रागादिधिष्ठानकम्पकम् |
उपानवर्गाधिष्ठान मुपान मिह पठ्यते || २७ ||

मुच्छ्राय |
द्वादशाङ्गानि |
उपानं जगती पद्मकण्ठं कम्पं च पट्टिका |
निद्रिकापद्मकोपेतं स्कन्धमन्तरितं भवेत् || २८ ||

वप्रः अधिष्ठानानि कल्पयेत् |
पादबंधप्रतीबन्धे |
पादबन्धं प्रतीबन्धं द्विविधं योनिमूलकम् || २९ ||

अधिष्ठानादि कल्प्यते |
पादानां बन्धनत्वाच्च पादबन्ध नमिष्यते |
वृतेन प्रतिबध्नीया त्प्रतिबन्धनमिष्यते || ३० ||

वृते सत्प्रति बन्धित्वा त्पादबन्धमितीष्पते |
छेद्यं तत्पादबन्धं स्यादच्छेद्यं प्रतिबन्धनम् |
तदङ्गं परितश्छेद्यमर्धच्छेद्यं न कारयेत् || ३१ ||

अङ्गच्छेद्यं शुभं प्रोक्तं अर्थ च्छेद्यं यशस्करम् |
होमस्तत्पादबन्दनं स्यात्प्रतेस्तम्भं प्रतिक्रिया || ३२ ||

मध्य |
प्रतिबन्धमधिष्ठानं छेद्यमानं न कारयेत् |
यदि कुर्या ल्लभेद्दोषानेकवृद्दिकुलक्षयम् || ३३ ||

प्राकारगोपुरद्वारं स्यदधिष्ठानछेदनम् |
एवं मार्गविधिं शस्तं कारये द्वास्तुशास्त्रतः || ३४ ||

च्छास्त्रमार्गतः |
उपानविस्तारः |
उपान विन्तृतं तच्च चतुर्दण्डं त्रिदण्डकम् |
द्विदण्डं चैकदण्डं च सा र्धार्धं पादबाह्यतः || ३५ ||

उपानहं तत्प्रवृत्तिः विधाकारमुपानं होम निर्गमम् |
दण्डं चैव द्विदण्‍डं च अर्धार्धं च त्रिपादकम् || ३६ ||

विधं तारमुपानंहोमनिष्क्रिया. चैव मानतः |
प्रकृतेरुपरिस्थं यद्धोमायामं च मानतः || ३७ ||

बहुलं स्मृतम् |
विमानाधार होमायां बहुल स्तम्भमुच्छ्रयम् |
तावन्मानावगाढं च योजयेत्तत्र पद्मज || ३८ ||

मानायाम् |
जन्मभूम्यास्त्वधिष्ठानं तत्रादौ कारयेद्बुधः |
देवानां चाप्यधिष्ठानं चत्वारिंशत्तु तद्भवेत् || ३९ ||

अधिष्ठानं तु कर्तव्यं वस्तुभिश्च शिलादिभिः |
पद्मबन्धाद्यधिष्ठानम् |
पद्मबन्धाद्यधिष्ठानं वक्ष्येऽलङ्कार पूर्वकम् || ४० ||

तत्पद्मपत्रचित्रैर्वा सभाधिष्ठानकोत्तमम् |
वितस्तिन्यूनकं वापि हीनं वापि षडङ्गुलम् || ४१ ||

तत्पद्मरचिता अधिष्टानानि कल्पयेत् |
एवं त्रिधा विभज्य न्ते सभाधिष्ठान कम्पकम् |
तदूर्ध्वे चाष्टभागैक प्रभाधिष्टान कम्पकम् || ४२ ||

नवाधिष्ठानमुच्छ्राय मधिष्ठानादि कल्पयेत् |
पादस्यार्द्ध मथोत्सेध मधिष्ठानं तु षोडश || ४३ ||

पादस्यार्धमधिष्ठानं विभज्याशास्तु |
उपानस्यार्धमुत्सेधं पद्माच्च चत्रुकशरम् |
आधारं पट्टिकस्यांशं शेषं पद्मकमुच्छ्रयम् || ४४ ||

द्व्यर्धांशं मध्यकुम्भं स्यादेकार्धं चोध्वंपद्मकम् |
स्कन्धान्तरं द्विभागे तुप्रथमाद्व्यंशभिन्नकम् || ४५ ||

आधरम् कुमुदं तच्चतुर्थांशं स्कन्धं तद्व्यंशमंशकम् || ४७ ||

कुमुदार्धं चतुर्धाशंम् |
द्व्यंशं च प्रतिरुत्सेधं वाजनं चैकभागिकम् |
प्रतिबन्धमिदं नाम्ना कीर्तितं कमलोद्भव || ४८ ||

त्रियंशं प्रत्युत्सेधं स्यात् |
यस्याधिष्ठानमुत्सेधं त्रियोविंशतिभागिकम् |
द्व्यर्धं तदुपधानोच्चं पञ्चार्धं जगती भवेत् || ४९ ||

पञ्चांशं कुमुदेस्तेधं एकांशोपरिपट्टिका |
त्य्रंशकं ग्रीवमुत्सेधं कम्पं निद्रा द्वियंशकम् || ५० ||

कपोतसदनं नाम्नासदनेषु सुपूजितम् |
शूद्र |
उपोपानं तु भागेन जगती सप्त भागिकम् || ५१ ||

वप्रकं तु षडंशं स्याद्वेत्रं पादाधिकांशकम् |
तथैवान्तरितोत्सेधं द्व्यंशार्धं प्रतिरुच्छ्रयः || ५२ ||

वप्रंत्रिति |
प्रतिवाजनमेकांशं भागैर्वशतिभिर्युतम् |
प्रतीमुखं कारिभूतं नागवक्त्रसमायतम् || ५३ ||

प्रतिबन्धमिदं नाम्ना सर्व भूतेषु योग्यकम् |
द्विभागाभ्यामुपोपानं सप्तां शै र्जगती भवेत् || ५४ ||

देवेषु षडंशैः कुमुतेत्सेधं धारावप्रं सुवृत्तकम् |
आलिङान्तरितं द्वाभ्यां तदर्धं चाधिकं भवेत् || ५५ ||

षोदशैः |
तद्वयार्धं प्रतिमुखं सर्वावयवशोभितम् |
सिंहैश्च मकरै र्व्यालैर्वल्लीप त्रैरलङ्कृतम् || ५६ ||

प्रमुखं मकरास्यं स्यान्मकरदध्वजसं युतम् |
मकरास्येभनिष्क्रान्तं व्यालविद्याधरीगणाः || ५७ ||

प्रमुखे मकरं वा |
शेषांशं वाजनोपेतं केसराग्रसमन्वितम् |
एकविंशतिभागै कयुक्तं नानाप्रतिक्रमम् || ५८ ||

अथोत्सेध मधिष्ठानं पञ्चादशविभागिकम् |
जन्मस्यार्धविभागेन जगतीश्चतुरंशकम् || ५९ ||

आप्तोत्सेधआन्तोत्सेध. स्रक्पद्मवेदिबन्धेन युक्तं कुम्भं त्रियंशकम् |
मद्मबन्धेन तस्योर्ध्वे त्रिपादेनोर्ध्वपट्टिका || ६० ||

लक्ष्यंच वेदिबन्धिन |
तथैव पट्टिको त्सेधं द्व्यंशाभ्यां प्रतिरुच्छ्रयः |
अर्धेन वाजनं कुर्या दर्द्ध पट्टार्धभागिकम् || ६१ ||

तथैवन्तरितोत्सेधम्. मभयं परम् |
यदधिष्ठानमानं हि भवेद्वाविंशति क्रमात् || ६२ ||

मर्हकम् हर्षणं |
अंशेन पट्टिकां कुर्याद्द्व्यंशेनै वाम्बुजं भवेत् |
तदं शेनोर्ध्व पट्टं स्यात्षडंशैर्जगती भवेत् || ६३ ||

अंशेनैवोर्ध्व |
चतुर्थं कुमुदोत्सेधं तस्योर्ध्वैकांशपट्टिका |
कण्‍ठस्स्यात्त्रिभिरं शेन अर्धेनोपरिपट्टिका || ६४ ||

अर्धेनोर्ध्वम्बुजं कुर्यान्महापट्टं त्रियंशकम् |
अर्धेनोपरि पद्म स्यात्कम्पमर्धेन कारयेत् || ६५ ||

प्रतिबन्धमिदं नाम्ना सर्वधामसु योजयेत् |
होमस्तम्भं प्रति स्तम्भं द्विविधं पादधैर्घिकम् || ६६ ||

वप्रबद्ध |
प्रकृतेस्तु तलादू र्ध्वे होमस्तम्भं प्रकल्पयेत् |
प्रतिस्तम्भं प्रतेरुर्ध्वमुत्तरान्तः प्रपादकम् || ६७ ||

भुवश्चोर्ध्वे |
पादायामार्धमुत्सेधं अधिष्ठानप्रमाणतः |
वै शेषिकप्रमाणं स्याद्विशेषोत्पत्तिभाषितम् || ६८ ||

आयंमार्धं तदुत्सेधम् |
अधिष्ठानोत्सेधमानं षडष्ट नवभिः क्रमात् |
रुद्रां शैस्सूर्याभागं स्याद्दश बन्धाम्शमानतः || ६९ ||

एकां शेनाङ्कसुत्रं स्यात्सप्तमानप्रमाणतः |
शेषांशं पाददैर्घ्यं स्यार्द्ग्रीवा वा सप्तमानतः || ७० ||

एकांशो न्यूननूर्यं |
देवहर्म्याद्यधिष्ठाने सभायां मण्टपेऽपि वा |
पञ्पवर्गाग्रहर्यां स्यच्चतुर्वर्गाग्रहम्यकम् || ७१ ||

पञ्चवर्गगृहरम्यं चतुर्वग्राग्र मद्यमम् |
तत स्तद्धर्म्यमानं स्यादधिष्ठानप्रमाणतः |
देवालये सभास्थाने आधारस्य प्रमाणतः || ७२ ||

नरावासे न कर्तव्यं कर्तृभर्तृविनाशनम् |
पादबन्धं प्रतीबन्धं द्विविधं बन्धमुच्यते || ७३ ||

एतद्देवालये कृत्यमकृत्यं मनुजालये |
उपाननिष्क्रमं प्रोक्तं चतुर्दण्डं त्रिदण्डकम् || ७४ ||

देवतालयकृत्यं यत् |
त्रिदण्डार्धं द्विदण्डं च द्व्यर्धर्धं चैकमुच्यते |
इत्येवं होमनिष्क्रान्तं दिक्सङ्ख्यापादबाह्यतः || ७५ ||

Kapitel 8

Lesehilfe: Kapitel 8: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 6, 30, 31, 32, 65, 66, 67, 68, 69, 70.

पाद्मसंहितायाम् |
अष्टमोऽध्यायः |
विमानविधिः |
श्रीभगवान् |
प्रभेदमधुनावक्ष्ये विमानानां सलक्षणम् |
आनन्त्यात्तत्प्रभेदानां किञ्चिदेव प्रदर्श्यते || १ ||

विमानानि च भिद्यन्ते तलादिष्टानभेदतः |
वैजयन्तकविमानम्. |
ग्रीवा च मस्तकं च द्वे वृत्तं चेद्वैजयन्तकम् || २ ||

वक्तै |
श्रीविशालम् |
मूले मूलो यदि स्थूलमग्रेऽग्रे सूक्ष्ममद्भुतम् |
पुरोभागे महघोणं त्रिदिक्षु स्वल्पनासिकम् || ३ ||

स्तूपीचतुष्कं सानायां विमाने चोभयोरपि |
वृत्तायतविमानं तद्दृढधामाभिपूजितम् || ४ ||

सुची. सकर्णकूटं श्रीभोगं मध्ये भद्रं तथाविधम् |
पुष्पकम्. |
श्रीविशालमितिप्रोक्तं वस्वस्रं स्वस्तिबन्धनम् || ५ ||

सकर्ण इत्यादि श्लोकद्वयं क्वचिन्न. कन्धरम् |
कोष्ठकं भद्रनास्यङ्गं सुवृत्तं गलमस्तकम् || ७ ||

कण्ठ |
विमानं केसरमिदं सर्वालङ्कारशोभितम् |
सुदर्शनम्. |
मुखे मुखे समावृत्तं शिरस्तु द्वित्रिनेत्रवत् || ८ ||

सभवक्त्रं || सौमुख्यं कर्करीभूतं वृत्तगर्भगृहान्वितम् |
मुखे तस्य महाघोणं विमानं चो भयोरपि || ९ ||

स्तूपीयुग्ममयुग्मं वा नासिकाल्पं त्रिदिक्षु च |
वृत्तायतं सुवृत्तं वा नाम्नैतत्स्या त्सुदर्शनम् || १० ||

वृत्तकम् |
स्वस्तिंकं |
चतुरश्रमधिष्ठानं तद्वत्कण्ठं च मस्तुकम् |
चतुष्कूटसमायुक्तं चतुष्कोष्ठसमन्वितम् || ११ ||

शिखरं च महदिक्षु महानासाभिरन्वितम् |
तोलणै र्वेदिभद्राद्यैर्नानाचत्रैर्वचित्रतम् || १२ ||

नाम्नैतत्स्वस्तिकं प्रोक्तं विमानेषु सुपूजितम् |
विपुलसुन्दरम् |
तदेव सौष्ठिकं निम्नमुन्नतं कोष्ठकं यदि || १३ ||

अन्तः प्रस्तरसंयुक्तमे तद्विपुलसन्दरम् |
पर्वतम् |
अंशमंशद्वयं सत्रिपादांशं स्वांघ्रिभागिकम् || १४ ||

भागद्वयं विभक्ताङ्घ्रि प्रस्तरग्रीवमस्तकम् |
पादोदये नवांशे तु द्वितलादिविमानके || १५ ||

विभज्यांघ्रिं |
अन्तरप्रस्तरोपेतं कूटशालाभिरन्वितम् |
नानालञारसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् || १६ ||

विमानं पर्वतं प्रोक्तं विमानेषु सुपूजितम् |
मन्दरम् |
तदेव तर्तुलं वेदिकन्धरं शिखरं घटम् || १७ ||

अष्ठकूटं चतुश्शालायुक्तं सस्ताष्ठनासिकम् |
कोष्ठकं निर्गमं मध्ये द्वित्रि दण्डेन सोष्टकम् || १८ ||

दण्‍डन सौष्ठकान् || समग्रीवशिरोपेतं कूटकोष्ठ समन्वितम् |
नानादिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् || १९ ||

सामग्रिव. न्मंदरं प्रोक्तं विमानं कमलासन || २० ||

न्मनसं |
स्वस्तिबन्धम् |
तदेव शिखरे सार्धकोष्ठकं तु चतुष्टयम् |
चतुरश्रशिरोयुक्तं चतुष्कूटसमन्वितम् || २१ ||

नानादिष्ठानसंयुक्तमनेकतलसंयुतम् |
नासीभिश्च सहस्त्रैस्तु तदर्धं पादमेव वा || २२ ||

नाभिभिश्च |
नाम्नैतत्वस्तिबन्धं स्यान्नानावयवशोभितम् |
कल्याणम् |
तदेव सौष्ठिकं कौष्ठमन्तरप्रस्तरै र्युतम् || २३ ||

हाराल्पं कन्धरं निम्नं न नाष्पैर्वाल्पनासिकम् |
नानालङ्कारसंयुक्तमेतत्कल्याणमिष्यते || २४ ||

भाराल्पपंजपैर्निम्नं नवाल्पैर्वाल्प |
पाञ्चालं |
तदेवशिखरे सार्धकोष्ठकं रहितं तु चेत् |
चतुर्नासीसमायुक्तमेतत्पाञ्चालमिष्यते || २५ ||

विष्णुक्रान्तम्. |
तदेवाष्टाश्रकं वेदिं कण्ठं च शिखरं घटम् |
शिखरेष्टमहानासि नाम्नैतद्विष्णुकान्तकम् || २६ ||

सुमङ्गलम् |
तदेवकूटशालानामन्तरप्रस्तरैर्विना |
तच्चतुर्भेगमधिकमायतं चतुरश्रकम् || २७ ||

आयताश्रं तथा वेदिं कर्णं च शिखरं घटम् |
स्तूपीत्रयसमायुक्तमेतन्नाम्ना सुमङ्गलम् || २८ ||

आयताश्रेत्यादि सार्धं श्लोकद्वयं क्वचिन्नास्ति. जठरं शिरः |
सर्वावयवसंयुक्तमेत त्कान्तारमिष्यते || २९ ||

९कन्धरं मसूकरम् || ३३ ||

समन्वितम् |
वर्तुलं जन्मतस्तूपी कान्तं जेद्वृत्तहर्म्यकम् |
आयताश्रमधिष्ठानं ष़डश्रं कन्धरं शिरः || ३४ ||

नानालङ्कारसरयुक्तं नाम्ना कौबेरकान्तरम् |
भद्रकोष्ठम्. |
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् || ३५ ||

पादोपरि समासीनस्यस्तिकाबन्दशोभितम् |
अनेकतलसंयुक्तं नानालङ्कारसंयुतम् || ३६ ||

भवेन्नासी स्वस्तिकाबलसंयुतम् |
नासीभिर्बहुभिर्युक्तं स्तूपीभिर्बहुभिर्युतम् |
भर्दकोष्ठमिदं नाम्ना आयतं चतुरश्रकम् || ३७ ||

वृत्तकूटम्. |
तदेव वर्तुलं कर्णकूटकर्णशिरस्तथा |
चतुर्नासीसमायुक्तं वृत्तकूटमिदं भवेत् || ३८ ||

कण्ठकूकण्ठ |
कोष्ठभद्रम्. |
तदेवाष्ठांशमाधिक्यमायतं चतुरश्रकम् |
कर्णकूटं तथा कर्ण मायतं वृत्तमस्तकम् || ३९ ||

कस्ठकूटमधः कण्ठ |
कोष्ठभद्रमिदं विद्यात्सर्वहर्मेषु पूजितम् |
श्रीभोगम् |
तदेव वर्तुलं वेदि कर्णं च शिखरं घटम् || ४० ||

कण्ठम् |
शेषं पूर्ववदुद्धिष्टं नाम्ना श्रीभोगमिष्यते |
पुष्करम्. |
वृत्ते वृत्तायते चैव नासिभिर्बहुभिर्यतम् || ४१ ||

अनेकतलसंयुक्तं नानालङ्कारसंयुतम् |
विमानाधिरकै र्युक्तमेत त्पुष्करमिष्यते || ४२ ||

त्पुष्पक |
लंबलञ्चरम्. |
जलस्थलं विहायोर्ध्वे आयतं चतुरश्रकम् |
कर्णं च शिखरं तद्वच्चतुर्नासीसमन्वितम् || ४३ ||

कण्ठम् |
विमानाधारकै र्युक्तं बहुस्तूपीसमन्वितम् |
नानालङ्कारसंयुक्तं लम्बपञ्जरमीपितम् || ४४ ||

विमानाधार.इत्यादि सार्धश्लोकः क्वचिन्न दृश्यते |
जयावहम्. |
नानामसूरकस्तम्भवेदिकाजालतोरणम् |
नानालङ्कारसंयुक्तं नानाचित्रैर्विचित्रितम् || ४५ ||

सोपषीषमधिष्ठानं केवलांग मसूकरम् |
स्वस्तिकाकारसंयुक्तं नासिकाभिरलङ्कृतम् || ४६ ||

केवलं ग्राम |
आयतं चतुरश्रं च अनेकतलसंयुतम् |
नानानाटक संयुक्तमे तन्नाम्ना जयावहम् || ४७ ||

वन्दिकम् |
तदेवान्यैरलङ्कारै र्वेदाश्रं कन्धरं शिरः |
नानामसूरकस्तम्भवेदिका द्यैरलङ्कृतम् || ४८ ||

नाम्ना वन्दिकमित्युक्तं विष्ठोमन्दिरमुत्तमम् |
नानाचक्रकमित्युक्तं विनाकन्धर |
सौभद्रम् |
आयताश्रं सभाकारं शिरस्सर्वायताश्रकम् || ४९ ||

अनेकतलसंयुक्तं स्तूपीत्रयसमन्वितम् |
स्तूपीचतुष्कयुक्तं वा चतुर्नासीसमन्वितम् || ५० ||

सौभद्रकमितिज्ञेयं वर्षस्थलविवर्जितम् |
कमलमण्डलम्. |
चतुरश्रमधिष्ठानं चतुरश्रगलं तथा || ५१ ||

कुम्भाकारं गलादूर्ध्व मनेकतलसंयुतम् |
विमानमेतद्देवस्य ज्ञेयं कमलमण्‍डलम् || ५२ ||

कमलमण्डपम् |
इन्दुभद्रम् |
महापट्टत्रिभागेन मुखे भवति नासिका |
शतदुक्पृष्ठपार्श्वे तु आश्रेयं त्रितलच्छदम् || ५३ ||

इन्दुभद्रमिदं नाम्ना भवनेषु सुपूजित म् |
धवलकान्तम्. |
पट्टिकाम्भुज स्रग्वेत्रवेत्रदृक्पट्टिकान्वितम् || ५४ ||

हृद्वत्र |
प्राङ्कणं तु चतुर्भेदं शुकनासासमन्वितम् |
चतुरश्रं चन्द्रशाला मुखे महति नासिका || ५५ ||

एकपञ्चार्धपञ्चार्ध चतुर्भागैरधः क्रमात् |
नाम्ना धवलिकान्तं स्यात्पद्माधिष्ठानसंयुतम् || ५६ ||

सौम्यं |
चतुरश्रादि भूपेतमुपर्यष्टाश्रसंयुतम् |
तदूर्ध्वं समवृत्तं तु प्रागुक्तान्यक्रीयान्वितम् || ५७ ||

सौम्यं नाम्ना च साधारं शिखरं कण्ठकूटधृक् |
ललितभद्रकम्. |
कर्णकूटं सुवृत्ताभं ग्रीवाकारं सकुण्डलम् || ५८ ||

संधानं |
शिखरेण समायुक्तं नाम्ना ललितभद्रकम् |
व्यासाख्यम्. |
आयताश्रमधश्छन्धं व्यानाख्यं शक्तिबन्धनम् || ५९ ||

शैलच्चन्धम् |
धीर्घं कमलबन्धं तु वृत्तर्गीवा तथा शिरः |
पञ्चकोष्ठक पादाद्यग्रहपिण्डिमपिण्डितम् || ६० ||

धिर्घमण्डल. शैलच्छंदसमाह्वयम् |
मध्येभद्रम् |
विशालं च शिरोयुक्तमेतदेवजयावहम् || ६१ ||

शैलदर्दर |
निम्नशालोच्चकूटं तु चतुरष्ट्राश्रवृत्तवत् |
नासिकाबहुसंयुक्तं मूलमध्याग्रकूटकम् || ६२ ||

वृत्तगर्भगृहं नाम्ना मध्ये भद्रमितिस्मृतम् |
श्रियश्छन्दम्. |
एतन्नाम्नाश्रियं चन्धं चतुरश्रान्तरालयम् || ६३ ||

योगानन्दनम् |
एतदेव त्रिरश्रं चेच्छाखाकारं शिरोगलम् |
मुखान्तमुन्नतमुखं शेषं तद्वृत्तकर्णकम् || ६४ ||

वृष्ठतश्चाश्र युक्तं तत् श्रान्तकेशप्रकोष्ठकम् |
षण्णाभं वृक्तकर्णकं पादान्तं मध्यमं सोर्ध्वंपञ्जरं |
मङ्गलास्पदमित्युक्तं नाम्ना शेषं पुरोक्तवत् || ७१ ||

भागन्तम् |
उदारसारम् |
दशभागं चतुर्भागं व्यासवृत्तान्तमायतं |
चतुरश्रं बहुच्छन्दं शालायां च मुखे मुखे || ७२ ||

महानासीद्वयोपेतं मुखे च चतुरष्टकं |
शिरः पद्मासने पस्थाः पद्मकुण्डलसन्निभं || ७३ ||

विंशतिद्वारिका नासीनि द्रानिद्रसमन्वितं |
द्विभागं च चतुर्भागं वृध्यादीर्घा श्रमुलकं || ७४ ||

पागुक्तं चतुरश्रं तु शालापञ्चरसंयुतं |
शतनासीनमायुक्तं तथा चैव तु विंशतिः || ७५ ||

तथा विंशति चक्रमात् |
प्राङ्मुखो मध्यमारभ्य कुटमन्यत्पुरोक्तवत् |
उदारसारमेतत्तु दीर्घं वृत्तं तु सारवत् || ७६ ||

विजयम् |
अर्धान्यष्टाश्र संयुक्त मधस्ताच्चतुरायतं |
उज्वलं प्रज्वलं भूमि चतुरश्राष्टमण्‍डलं || ७७ ||

मुन्नता |
अर्धरं च तथा ग्रीवं शिखरं युगनासिकं |
विजयं नाम षट्सप्तभागार्धार्धसमन्वितं || ७८ ||

अमलाङ्गम् |
चतुरर्धं चतुर्ष्कोष्ठ वृत्ताष्ठाश्रशिरोगलं |
अमलाङ्गमिदं नाम्ना नवसप्तपदेस्थितं || ७९ ||

चतुष्माटं |
विमलाकृति |
युक्तं द्वादशभिः कोष्ठैरष्टाभिश्च प्रकोष्ठकैः |
अष्टोर्ध्वपञ्जरैरष्ट नासिकाशिखरान्वितं || ८० ||

अर्धार्धं |
अनेकतलसंपन्नं नाम्नैतद्विमलाकृति |
महापीठं तु गर्भं स्यादर्धारीं चोर्ध्वपट्टिका || ८१ ||

मण्डूकै र्धारिकाभासादासने परिकल्प्य च |
कोष्ठैर्द्वादशभिर्युक्तं सौष्ठिकाभिरधाष्टकैः || ८२ ||

र्धारिकाभिश्च |व्यक्तैः पञ्जरशालाभिद्वाराग्रशिखरैर्गलं |
अष्टोर्ध्वं पंजरं विंशच्छतैस्तु विमलेदहं || ८३ ||

पञ्चकं विंशच्छेदेतु |
सुवृत्तं शिखिरग्रीवं कपोतेनाष्ठनासिकं |
अर्धाधिके चतुष्कोणे मङ्गलाकारकुट्टिमं || ८४ ||

एतद्धि विमलं धाम त्रिधेयं विमलाकृति |
श्रीधरम् |
विंशत्रयोदशांकं वा अष्टांशं द्वादशांशके || ८५ ||

द्वात्रंशत्त्रिंशतं वापि गर्भं स्याच्चतुरायतम् |
अर्धाधिकाधिकं द्व्यङं कर्करीकृतनासिकम् || ८६ ||

तथा विन्यस्तसर्वाङ्गं शालाकृतिशिरोन्वितम् |
शिखराष्टं महानासि शालापंजरसं युतम् || ८७ ||

एतच्छ्रीधरमित्युक्तं श्रियं ददति देहिनम् |
चन्द्रकान्तम् |
एतद्वृत्तायताकारं कर्करीकृतनासिकम् || ८८ ||

एतत् श्रीकान्तं |शेषं पूर्वोक्तवत्सर्वं चन्द्रकान्तमिदं स्मृतम् |
श्रीप्रतिष्ठितम् |
मुखे मुखे सभवक्त्रं शिरसस्तद्विनेत्रवत् || ८९ ||

चतुरश्रगृहच्छन्दं वृत्तगर्भगृहान्तरम्. इत्यर्धं मुखेन्वतम् इति श्लोकस्थाने दृश्यते |
सौमुख्यं कर्करीभुतं वृत्तगर्भगृहान्वितम् |
वृत्तायत विमानेषु मुखे महति नासिका || ९० ||

नासिकापृष्ठतश्चापि स्तूपीत्रयस्तमन्वितम् |
चतुरश्रतलच्छन्दं वृत्तगर्भगृहान्वितम् || ९१ ||

सुवृत्तं शिखराकारं नासीभिः पञ्चभिर्युतम् |
नवांशं वाष्टसंयुक्तं श्रीप्रतिष्ठितमुच्यते || ९२ ||

शुद्दस्वस्तिकम् |
महानास्या चतस्रस्स्यु श्शालापंजरसंयुतम् |
तच्चतुश्चार्धसंयुक्तं वृत्तमुर्ध्वशिरोधरम् || ९३ ||

सञ्चितं सञ्चिताङ्गं च सोपानानां चतुष्टयैः |
कपोतमालयायुक्तं द्वारेणैव पताकया || ९४ ||

अन्तः प्रस्तरसंयुक्तमुन्नताङ्गसमन्वितम् |
प्रासादमध्यकर्णस्थैः नीलीकृतविशालकैः || ९५ ||

शालापञ्जरकूटैश्च युक्तं प्रासादमस्तकम् |
अधिष्टानादिभिर्वर्गै रूहप्रत्यूहमण्डनैः || ९६ ||

नन्द्यावर्ताकृतिं प्राप्तैस्सौपानानां चतुष्टयैः |
युक्तं बहुतलोपेतं शुद्धस्वस्तिकमुच्यते || ९७ ||

Das Sanskritwort Mūrti hören

Video laden

YouTube

YouTube sammelt möglicherweise persönliche Daten. Datenschutzrichtlinie

Fortfahren Ausblenden

Begleitendes Video aus dem Themenbereich Murti; keine Rezitation oder Einzelversauslegung der Padma Samhita.

Kapitel 9

Lesehilfe: Kapitel 9: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 75, 76.

पाद्मसंहितायाम् |
नवमोऽध्यायः |
प्रासादविधिः |
वेसरम् |
श्रीभगवान् |
नागरं द्रामिडं चैव वेसरं चेति तत्त्रिधा |
नागरं |
आ स्तूपीकर्ण मारभ्य चतुरश्रं प्रकल्पितम् || १ ||

धामा यताश्रमथवा नागरं तदुदाहृतम् |
द्रामिडम् |
वस्वश्रमायतं धिष्ण्यं षडश्रमथवायतम् || २ ||

उक्तं तद्धामिडाह्वानं वृत्तं वृत्तायतं पुनः |
वेसरम |
वेसराख्यं तदाख्यातमेवं त्रिविधमिष्यते || ३ ||

मूर्धेष्टकाविधिः |
मुर्धेष्टकाविधिं ब्रह्मन् श्रुणु वक्ष्यामि सांप्रतम् |
भवनस्य पुनः पूर्वं पूर्ववत्कारयेत्प्रपाम् || ४ ||

तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुताम् |
यन्मय्यो यादृशाः पूर्वं कल्पिताः प्रथमेष्टकाः || ५ ||

मूर्धेष्टकाश्च तन्मय्यश्चतस्रस्तादृशाः स्मृताः |
स्नपसार्थंकलशप्रतिष्ठा |
स्नापयेत्पूर्ववत्ताश्च धान्यराशिषु निक्षिपेत् || ६ ||

द्वारकुम्भान् ध्वजान् सम्यक्तोरणानि समर्चयेत् |
संस्थापयेन्महाकुन्भं तस्मिन्नावाह्य पूजयेत् || ७ ||

द्वारकुम्भद्वयं |
वेदिकायाश्चतुर्दिक्षु होमः पूर्ववदिष्यते |
दिक्ष्वष्टासु तथा धाम्न श्शान्तिहोमं प्रकल्पयेत् || ८ ||

समाचरेत् |
पूर्ववच्चेष्टकास्सूत्रैर्वेष्टयेत् प्रयतोऽब्जज |
धान्यराशिषु संस्थाप्य कलशान्पञ्चविंशतीः || ९ ||

पृथगब्जज |
मणिहेमादिसंयुक्तान् सूत्रवस्तादिवेष्ठितान् |
अर्चयेद्गन्धपुप्पाद्यैराचार्यश्शास्त्रचक्षुषा || १० ||

आचर्यानियमाः |
उपोषितश्शुचिस्स्नातो नववस्त्राङ्गुलीयकः |
तत्रैव दर्भानास्तीर्य शयीत विजितेन्द्रियः || ११ ||

मूर्धेष्टकासामाधाता तथैव गुरुणा सह |
यजमानेन शुद्धात्मा सोपवापो जितेन्द्रियः || १२ ||

वसेत्तत्रैव दर्भेषु ध्यायन् परमपूरुषम् |
एवं रात्रौ प्रकुर्वीत यथोक्तं सर्वमक्षतम् || १३ ||

इष्टकास्नपनाधाने |
श्वोभूते विमले शुद्धे मुहूर्ते गुरुरात्मवान् |
उद्धृत्य कलशान् सर्वान् स्नापयेन्मूलविद्यया || १४ ||

महाकुम्भस्थतोयेन भुयस्तान् स्नापयेद्गुरुः |
अभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण वेष्टयेन्नववाससा || १५ ||

स्नापयेद्भुधः |
आदाय चेष्टकास्सर्वा ऋत्विजस्समलङ्कृताः |
धाम प्रदक्षिणीकृत्य तूर्यघोषसमन्वितम् || १६ ||

आरोपयेयुस्तास्सर्वा विमानस्योपरिस्थले |
पुण्याहं वाचयेत्तत्र ऋत्विग्भिन्सहितो गुरुः || १७ ||

मूर्धेष्टकानामाधाता प्राङ्मुखस्सुसमाहितः |
ध्यायन्नारायणं देवं हृत्पद्मे प्रणवं जपेत् || १८ ||

आदध्यादिष्टका स्सर्वाः पूर्वादिक्रममाश्रितः |
स्त्री शूद्रादीनाममन्त्रकमाधानम् |
स्त्री शूद्रास्सानुलोमाश्च तूष्णीमाधानमाचरेत् || १९ ||

पश्चात् |
इष्टकाविधौवर्ज्याः जनाः |
पापरोगयुतान् ब्रह्मन् पतितान् प्रतिलोमजान् |
वर्जयेद्यत्नमास्थाय मर्य्यैन् मूर्धेष्टकाविदौ || २० ||

गुरोस्सत्कारः |
प्रणम्य शिरसा भूमौ यजमानो गुरं पुनः |
पस्त्रैश्च धनधान्यैश्च गोभूमिकनकै स्तथा || २१ ||

पञ्चाङ्गभूषणं दद्वाद्धासीदासां स्तथैवच |
वाहनं हस्तितुरगं छत्रोपनहमेव च || २२ ||

तस्मैच गुरुवे सर्वं प्रयच्छे दविशङ्कितः |
दभिशक्तितः |
रथकारतोषणम् |
तोषयेद्रथकारांश्च वस्तान्नाधनधान्यकैः || २३ ||

स्तूपीकीलविधिः |
स्तूपिकाकीलमधुना वक्ष्यामि कमलासन |
लोहजं दारुजं वापि स्तुपिकाकीलमिष्यते || २४ ||

ऊर्ध्वभूम्यङ्घ्रीतुलितं विस्तारायामसंमितम् |
स्तूपिकाकीलमेतत्प्यादग्रमङ्गुल संयुतम् || २५ ||

निर्मतम् |
विमानकण्ठतुलितमध्यर्धं द्विगुणंतुवा |
क्रीलस्याकारभेदाः |
एवं चतुर्वधं प्रोक्तं स्तूपिकाकीलमुत्तमम् || २६ ||

तद्वृत्तं चतुरश्रं वा पञ्चाश्रं व प्रकल्पयेत् |
विमानभेदेनकिलकसंख्या |
वृत्तायते विमाने तु चतुरश्रायते पि च || २७ ||

युग्मं स्यात् स्तूपिकाकीलमपुनर्भवकाङ्क्षीणाम् |
इतरेषामयुग्मं स्यात् स्तूपिकाकीलकल्पनम् || २८ ||

यावद्विंशतियुग्मं स्यादयुग्मैकोनविंशतिः |
चतुरश्रे षडश्रे च अष्टाश्रे समवृत्तके || २९ ||

स्तूपिकाकीलमेवं स्यात्सर्वकाम समृद्धिदम् |
कीलाधिवासेवशेषः |
कृत्वैवं स्तूपिकाकीलमधिवासं प्रकल्पयेत् || ३० ||

स्नापनादिक्रियास्सर्वा यावदारोपणक्रिया |
मूर्धेष्टकावत्कर्तव्या विशेषस्तु विधीयते || ३१ ||

आरोपिते ततः कीले विमानाग्रे स्थितस्तुधीः |
पुण्याहं वाचयेद्गर्ते नवरत्नं विनिक्षिपेत् || ३२ ||

नवस्ताणि |
पूर्वादिमध्यमान्तं स्यात् धातुबीजं सलोहकम् |
क्षिप्त्वगर्ते ततस्तूपीं प्राङ्मुखो मुलविद्यया || ३३ ||

आचर्यालङ्कारः |
आचार्यस्थापयेत् स्तूपीं पञ्चाङ्गाकल्पभुषितः |
हारोपवीतकटकैः केयूरैरङ्गुलीयकैः || ३४ ||

पञ्चाङ्गभुषणै रेतै र्भूषितस्सोत्तरीयकः |
नुधया स्तूपिकागर्तं दृढीकुर्यादनन्तरम् || ३५ ||

भूषितैरत्नै |
स्तूप्याकवक्रभावेदोषः |
स्थापनीया ऋजुस्तूपी वक्रा चेद्पहुदोषदा |
स्तूप्यलोहभेदेनफलम् |
सौरर्णी राजती ताम्री स्तुपी दारुमयी तथा || ३६ ||

पूर्वपूर्वा बहुफला पश्चिमा पश्चिमाल्पदा |
गुरुवे दक्षिणा देया हेमसङ्ख्या च पूर्ववत् || ३७ ||

शिखाकुम्भं सुवर्णं वा राजतं ताम्रमेव वा |
पैत्तलं मृण्मयं वापि स्थापये त्तत्क्षणे शुभे || ३८ ||

धामानुगुण्येनस्तूप्याकारः |
वृत्तेधामनि वृत्तं स्यादश्रियुक्तेऽश्रियुच्च तत् |
नानारत्नैश्च लोहैश्च शिखाकुम्भं च पूरयेत् || ३९ ||

घटाग्रं मुकुलाकारं दीपाकारमधापि वा |
कुर्यान्मनोहरं हृद्य मधस्तात्तस्य पङ्कजम् || ४० ||

घटाग्रमं गुलाकारं |
शूलभेदः |
महानासोत्तमाङ्गेषु चक्रं वा शूलमेव वा |
स्थापयेल्लोहजं वापि दारुजं वा तथा भवेत् || ४१ ||

नवा |
विमानतलकल्पनीयदेवतानां विकल्पः |
तले तले विमानानां दिक्षु देवान्प्रकल्पयेत् |
इन्द्रमैन्द्र्यां कुमारं वा दक्षिणस्यामुमापतिम् || ४२ ||

दक्षिणामूर्तिमथ वा प्रतीच्यां नृहरिं हरिम् |
श्रीधरं वा तथोदीच्यां ब्रह्माणं वा धनधिपम् || ४३ ||

अथवाऽदिवराहस्स्यात् प्राच्यां नरहरिस्तथा |
ततो नु श्रीधरो देवः ततो हयशिराः स्मृतः || ४४ ||

प्राच्यादिष्वथ वा दिक्षु नरो नारायणो हरिः |
कृष्णश्चत्वार एते न्युरथवा पुरुषः परः || ४५ ||

सत्यो दक्षिणतः पश्चादच्युतोऽनन्त उत्तरे |
वासुदेवादयो वास्युर्दिक्षु पूर्वादिषुक्रमात् || ४६ ||

श्रीधरं पूर्वदिग्भागे वराहं दक्षिणे तथा |
नृसिंहं पश्चमे भागे अनन्तं चोत्तरे तथा || ४७ ||

पश्चिमे तु हयग्रीवं नृसिंहं |
विमानदेवतानां ध्रुवबेरसमसंस्थानता |
ध्रुवभेरे स्थिते दिक्षु मूर्तयोपि स्थिता स्तथा |
असीने तद्वदासीनश्शयाने तुभयं भवेत् || ४८ ||

यानारूढेप्रधाने तु यानारूढा स्थ्सिताश्चते |
विश्वरूपे तु तद्वत्स्यात् स्थिता वा स्युश्चतुर्भुजाः || ४९ ||

इन्द्रादयश्च दिग्देवाः आसीना एव ते सदा |
शैलादिविमाने तदुपादाना एव देवताः |
विमान शैलजे दिक्षु शैलजा एव देवताः || ५० ||

तोयाधिवासनं कुत्वा मण्टपे चाधिवास्य च |
मुहूर्ते स्थापयेद्धिक्षु वर्णालेपं समाचरेत् || ५१ ||

शूलानि स्थावयेद्धिक्षु विमानेत्विष्टकामये |
तोयाधिवासनं कृत्वा अधिवास्य व्यपेत्क्रमात् || ५२ ||

वर्णलेपविधिः |
त्रिवस्तुकमयं कृत्वा वर्णालेपं समाचरेत् |
यो वर्णो यस्य शास्त्रोक्त स्तेनै वालेपनं भवेत् || ५३ ||

व्यत्यासे ब्राह्मणादीनां वर्णानां सङ्करोभवेत् |
भित्तिभागे देवतानां अर्धचित्रादि विकल्पः |
सर्वे च भित्तिभागस्ताः पद्मविष्टपमास्थिताः || ५४ ||

अर्धचित्राः कृतास्सर्वे चित्राभासेन वा भवेत् |
एकनासासमायुकै एका दिङ्मूर्तिरिष्यते || ५५ ||

चतुर्भुजो वा द्विभुजस्सौम्यवक्त्रः स्मिताननः |
नासिकाहीनविमानेदिङ्मूर्तिनिषेधः |
विमाने नासिकाहीने दिङ्मूर्तिरपि नेष्यते || ५६ ||

विमानभेदेनदिङ्मूर्तिभेदः |
चतुरश्रायते वृत्ते धाम्नि वृत्तायते पि च |
वीलसेनस्सु षेणश्च वीरनाथस्सुभद्रकः || ५७ ||

आग्नेयादिविदिक्ष्वेते बाहुभिस्सद्मधारिणः |
विष्युपारिषदाः स्थाप्याः करालवदनान्विताः || ५८ ||

चतुरश्रायते धाम्नि नासिकाद्वयसंयुते |
दक्षिणोत्तरतस्तस्य पुरषौ पूर्णपुष्करौ || ५९ ||

शङ्खचक्रधरौ स्थाप्यौ हस्तौ यवनिकास्पृशौ |
तले तले विमानस्य सुरा विद्याधराः स्मृताः || ६० ||

नृत्यन्तो बहुधा वेणुवीणापणवधारिणः |
कल्पनीयास्तथान्ये च किन्नरोरगजातयः || ६१ ||

ममावतारास्सर्वत्र कल्प्यास्तश्चेष्टितानि च |
कपोतेषुहंसमालादिकल्पनम् |
कपोतेषु कपोतेषु तलेषु च तलेषु च || ६२ ||

हंसमालां प्रकल्पेत भूतमालां तथैव च |
अन्योन्य मुखमालोक्य स्थितागगनयायिनः || ६३ ||

भूतानि नाना नृत्यन्ति विकृताननभञ्जिच |
प्रतेरुपरि कण्ठस्याप्यधस्तात्कोणभूमिषु || ६४ ||

गरुडान्कल्प येत्सिंहान् संविष्टानथवा स्थितान् |
उक्तानामुच्छ्रायमानम् |
तदुन्नतं कण्ठपात्रं पादमात्रमथापि वा || ६५ ||

अदुर्धं वा त्रिपादं वा नान्यधोच्छ्रायमिष्यते |
अधिष्ठानाधस्थाः देवताः |
अधस्तात्तदधिष्ठाने कल्पयेद्धेवताः क्रमात् || ६६ ||

अग्नेये हस्तिवदनमीशं दक्षिणतोऽथवा |
दक्षिणामूर्तिमृषिभिस्सेवितं वटमाश्रितम् || ६७ ||

विश्वरूपं प्रतीचीने कमलासनमुत्तरे |
ऐशान्यां वसुधां देवीं स्तापयेत्तु विचक्षणः || ६८ ||

केषु चित्को शेषु ईशान्यां वसुधां इतिस्थाने ईशान्यामम्भिकां देवीं माहिषे शिरसि स्थिताम्. एवं पाठो दृश्यते |
अथवा पूर्ववत्सर्वा दिङ्मूर्तीः परिकल्पयेत् |
अधस्तादुतपीठेऽपि पूर्वौक्ता दिक्षु देवताः || ६९ ||

अथवा तत्कथोपेता न्प्रादुर्भावान्प्रकल्पयेत् |
सुधाकल्पनप्रकारः |
पाषाणशर्करा तक्रसुधया त्रिः प्रकारया || ७० ||

नक्र |
पिष्टया त्रिफलाम्भोभिस्सकृद्द्विस्तिश्च यत्नतः |
खदिरार्जुनजै स्तोयैश्शल्मल्याः क्षीरशाखिनः || ७१ ||

मिश्री कृत्यावटे सम्यक्तोयभावितया तथा |
अभिषिच्यपरिक्वाथं संमिश्रीभूतया पुनः || ७२ ||

कृत्यघटे |
गुलपाकरसैस्तैश्च पुनः क्वथितया भशम् |
धाम लिंपेत्क्रमेणैव स्थूलादित्रिविधात्मना || ७३ ||

कुट्टिक्रया |
चिरस्थायि भवेदेवं कल्पिते मन्दिरं तु तत् |
लेपनत्रैविध्यम् |
पाषाणशर्करा तक्रसुगन्धं चूर्णयेत्पुरा || ७४ ||

भवनेस्ति. मणिहिरण्यस्रक्किङ्किणीजाल केतुभिः || ७७ ||

Kapitel 10

Lesehilfe: Kapitel 10: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 14, 33, 77, 78, 79, 81, 82, 92, 93, 94, 95, 96.

| पाद्मसंहितायाम् |
दशमोऽध्यायः |
परिवारदेवतास्थानादिकल्पनम्. |
श्रीभगवान् |
परिवारनिवेशार्थं शोभार्थं मन्दिरस्य च |
रक्षणार्थं च परितः प्राकारं परिकल्पयेत् || १ ||

अन्तर्मंडलादिप्राकारनिरूपणम् |
अन्तर्मण्डलनामानं प्राकारं प्रथमं विदुः |
अन्तर्हारं ततो वप्रं मध्याहारमनन्तरम् || २ ||

मनो |अनन्तरं च मर्यादा महती नाम पञ्चकम् |
पञ्चैते चतुरश्रास्सुस्समुपेतखलूरिकाः || ३ ||

महामर्या च पञ्चमम् |
पञ्चभेदाश्च तन्त्रेषु चन्द्रिकाभूमिरन्तिमा |
एकास्तम्भावली कल्प्या द्वयी वा कमलासन || ४ ||

पञ्चकाभिरतन्द्रितः |
उपानदादिपञ्चौङ्ग मधिष्ठानं प्रकल्पयेत् |
दण्डस्तदर्धं पादोसं तस्योत्सेधस्समीरितः || ५ ||

अधिष्ठाने कृते तस्मिंस्तम्भमाला विधीयते |
अन्तरालं महीमाहुर्धा मान्तर्मण्डलाख्यया || ६ ||

पञ्चहस्तां चतुर्हस्तं द्विहस्तां वा यथेच्चया |
आन्तरावरणस्यास्य पञ्चप्रासादगुम्भितः || ७ ||

सालान्तरालोच्छ्रययोर्मानम्. |
विच्छिन्ने चान्त रेषां तु सालानामन्तरालभूः |
एकद्वित्रिचतुर्हस्तैः क्रमशे वर्धितो भवेत् || ८ ||

पञ्चकं वेतरेषांतु |
मन्दिरस्य महानासासमस्सालसमुच्छ्रयः |
ग्रीवग्रतुलितो वा स्यात्प्रतिसम्मित एव वा || ९ ||

उपरीठसमायुक्तो सालोदण्‍डस्त्रिरुच्छ्रयः |
चतुः पञ्च द्विदण्डो वा सालानामुच्छ्रयं विदुः || १० ||

त्रिदण्‍डो |
सालोपरिगरुडादिविधानम्. |
उपरिष्टाच्च सालानां सिंहो गरुड एव वा |
कल्पनीयः प्रयत्नेन ध्वजयष्टिस्समन्ततः || ११ ||

अर्धमण्डपविधिः |
प्रासादाग्रे प्रकर्तव्य स्त दङ्ग श्चार्धमण्डपः |
चतुर्धा धामनि कृते पादो वार्धमथापि वा || १२ ||

स्तदर्ध |
त्रिपाद्वा धाम तुल्यं वा अध्यर्धं वा यथारुचि |
द्विगुणं वा चतुर्व क्त्रयद्वा हर्म्यप्रमाणतः || १३ ||

संध्यर्द्धं करायतम् |
दण्डमध्यर्धमथ वा द्विगुणं वा विनापि वा || १५ ||

करालयम् |
हीनेऽर्धमण्ठपेनिर्गमस्थलनिर्देशः |
हीनेऽर्धे मण्डपे धाम्नि पार्श्वाभ्यां निर्गमः स्मृतः |
अग्रतः पृष्ठतश्चापि भवेतां पार्श्ववर्त्मनी || १६ ||

हीनेर्धमण्टपे धाम्नः |
सोपपीठस्यधाम्नः गोपुरचतुष्टयम्. |
चत्वारि गोपुराणि स्युर्धाम चेत्सोपपीठकम् |
अग्रे तु मण्‍डपस्यार्धे विपुले वृत्तमण्डपः || १७ ||

अग्रं तु मंडलस्यार्ध |समुच्छृतं प्रतिसममधिकं वा यथेच्छया |
नृत्तमण्डपार्ध मण्डपयेरायाममानम् |
एकद्वित्रिचतुः पञ्चहस्तौ वृत्तार्धमण्डपौ || १८ ||

सान्तरालं समुद्धिष्टं पार्श्वाभ्यं निर्गमः स्मृतः |
धामनिर्गमः |
सोपानपङ्त्कयः कार्याः पार्श्व योरुभयोरपि || १९ ||

देवालयेषु युग्मास्स्यु ष्षडङ्गुलसमुच्छ्रयाः |
तावद्विस्तारयुक्ताश्चं द्व्यङ्गुल वोभयं भवेत् || २० ||

द्विगुणं वोभयंर्हस्तस्व हस्तास्स्युः |
सोपानपर्श्व योर्हस्तिरथाङ्गादिन्यासः |
सोपानपर्श्वयो र्हस्तिहस्तं कुर्यात् स्थवीयसः |
यद्वा रथाङ्गं विर्वीत द्विरतं पार्श्ववाहिकम् || २१ ||

हस्ति हस्तं वाथ स्थवीयसः |
द्वारवातायनयोर्भित्तिबन्धनिषेधः |
द्वारं वातायनं वापि भित्तिबन्धं न जूतु चित् |
कुलक्षये विनाशश्च व्याधर्वा भित्तबन्धने || २२ ||

वातायनास्तरालतालबंधनाङ्गलादि निरूपणम् |
यद्वार्धमण्डपादर्धं त्रिपादं पादमेव वा |
तत्तुल्यं वान्तरां तु अन्तरालान्तरं भवेत् || २३ ||

अन्तरालायतं |
विस्तारो ह्रासयेत्तस्य अस्तरालस्य पार्श्वयोः |
हस्तं तालं तदर्धं वा ह्रासयेत्पार्श्वयोरपिः || २४ ||

युग्मस्तम्भ समो पेतं तालबन्धमथापि वा |
लाङ्गलं वा प्रकुर्वीत उभयं वा विना भवेत् || २५ ||

द्वयो |
चतुरश्रायतं वा स्याच्चतुर्द्वारं चतुर्दशम् |
वातायनं वा युग्मेतु न कुर्याद्भित्तिबन्धनम् || २६ ||

अन्तरावरणस्यान्त र्बहिर्वोभयतोपि वा |
मण्टपायामविस्तारौ |
आयामो मण्डपस्य स्यादयुग्मं तु प्रमाणतः || २७ ||

आषोडशान्तं युग्मे स्यादधायुग्मे त्रयोदश |
मण्‍डपायाममुद्दिष्टं हस्तैः कमलसम्भव || २८ ||

विस्तारे कमलासन |
यद्वा मूलालयसममर्धमण्‍डपसंमितम् |
तदर्धं पादमेवाथ यद्वालयसमं भवेत् || २९ ||

अध्यर्धं द्विगुणं वाथ सपादं वालयस्य च |
मण्टपायाममुद्दिष्टं विस्तारे कमलासन || ३० ||

मूलालयसमं वापि तालहस्तं च वाधिकम् |
उपानाद्यङ्गसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् || ३१ ||

नानानाटकसंयुक्त मन्त स्तम्भविवर्जितम् |
उत्सेधं मण्टपस्याहुरर्धमण्टपसंमितम् || ३२ ||

अधिकं वा तदुत्सेधं मण्टपस्य चतुर्मुख |
यद्वा प्राग्याम्यसोपनं पाश्वे तन्निर्गमो भवेत् || ३४ ||

कल्पयेच्छिल्पशास्त्रज्ञो भित्तयः कोणभूमिषु |
स्थलबन्धं तदूर्ध्वे तु लाङ्गलं वा प्रकल्पयेत् || ३५ ||

कोणेषु गरुडसिंहयोर्न्यासविकल्पः |
कोणेषु गरुडं कुर्यात्सिंहिं वा कमलासन |
सभां वा तत्प्रकुर्वीत यथा वित्तानुसारतः || ३६ ||

प्राकारस्य चतुर्दिक्षु गोपुर चतुष्टयबन्धविकल्पः |
प्राकारस्य चतुर्दिक्षु गोपुराणि प्रकल्पयेत् |
धामाग्रवृष्ठयोर्वा स्यादग्रे चैकं प्रकल्पयेत् || ३७ ||

द्वितलादिधामनिरूपणम् |
तलैर्द्वादशभिर्युक्तमुत्तमं द्वितलादिषु |
मूर्धेष्टकां स्तूपिकां च पूर्ववत्कल्पयेत्क्रमात् || ३८ ||

दिङ्मूर्तयः पूर्ववत्स्युः पूर्ववद्गरुडादिकम् |
मण्डपस्य उत्तमादि मानभेद भित्तिबन्दौ |
प्राकारेषु च सर्वेषु मण्डपास्युस्समन्ततः || ३९ ||

मण्टपस्य |
षड्विंशतिधनुर्मानं मण्डपं चोत्तमं विदुः |
अष्टादशधनुर्मानं मण्डपं पध्यमं विदुः || ४० ||

द्वाविशंति |
अधमं द्वादशधनुमण्डपं संप्रचक्षते |
पूर्वोक्तहस्तसङ्ख्यं वा कुर्यादास्थानमण्डपम् || ४१ ||

उत्तमं दशभिर्हस्तैर्मध्यमं चाष्टहस्तकं |
षड्ढस्तमधमं विध्यात् क्षुद्रं हस्तत्रयायतम् || ४२ ||

दक्षीणोत्तरतः पृष्ठे भित्तिं तस्य प्रकल्पयेत् |
स्तम्भाष्टकयुतं तत्र सोपानं परिकल्पयेत् || ४३ ||

दीर्घशालामधः कुर्या द्यूपाच्छादनसंयुताम् |
मण्टपाः प्राङ्मुखास्सर्वे सर्वावरणसंस्थिताः || ४४ ||

आस्थानमण्टपान्सर्वान् प्रकुर्यात्सर्वतो मुखान् |
प्रासादारंभवत्सर्वं भूमि संशोधनादिकम् || ४५ ||

कृत्वा हस्तिनखं चैव मण्टपं चैव कल्पयेत् |
मण्टपगर्भन्यासप्रकारः |
गर्भन्यासस्तु कोणे स्यादग्रेर्मण्टपकर्मणि || ४६ ||

गोपुरेक्रियमाणे तु दक्षिणस्यां दिशिस्मृतः |
द्वारस्यकवाटमुग्मादि विन्यासः |
कवाटयुग्मं संस्थाप्य द्वारे द्वारे दृढंयथा || ४७ ||

लोहजं दारुजं वापि विचित्रं तुरगादिभिः |
उत्तराङ्गं शिलादारु वा हरेच्छिल्पिस्सह || ४८ ||

उत्तराङ्गम्स्योपरिनिक्षि पेत् इत्यन्तं क्वचिन्न |
रथकृत्तक्षयित्वा तु सर्वेण क्षालयेद्द्रुतः |
पुण्याहं वाचयित्वाथ मुहोर्ते शोभने गुरुः || ४९ ||

रथकृच्छिल्पिभिस्सार्थं द्वारस्योपरि निक्षिपेत् |
शाखाचतुष्कं कुर्वीत तथै वशिलयापि वा || ५० ||

शाखाकवाटौ प्रक्षाल्य पञ्चोपनिषदा जलैः |
नववस्त्रेण संवेष्ट्य धान्यराशिषु निक्षिपेत् || ५१ ||

महाकुम्भार्चनं कुर्यात्पूर्ववच्छास्त्रचोदितम् |
कृत्वा प्रभाते विमले मुहोर्ते शोभने गुरुः || ५२ ||

खाते लोहादि विन्यस्य कारयेच्छिल्पिना सह |
पुण्याहं वाचयित्वा च प़ञ्चगव्यैर्विलेपयेत् || ५३ ||

स्थापयेत् |
महाकुम्भजलै र्देवान् न्यसेत्कूर्चेन तत् क्षणात् |
कवाटोपरिकल्पनीयदेवताः |
अधश्शान्तिं दक्षिणतो वाग्देवीमुपरि श्रियम् || ५४ ||

देहान् |
रतिमुत्तरतश्शास्वेवं चतसृषु क्रमात् |
कवाटे दक्षिणे स्थाप्यो विश्वधृग्भूतनायकः || ५५ ||

कवाटे चोत्तरे स्थाप्यो विश्ववक्त्रः प्रातापवान् |
अवतारांश्च तत्र स्थान् प्रोक्षयेत्स्वस्य विद्यया || ५६ ||

देवशास्त्रपुराणानि वेत्रेषु निवसन्तिच |
नाराचेषु त्रयस्त्रिंशद्देवाः कीलेषु चर्क्षयः || ५७ ||

कवाटपट्टिकायां च भूतनाथः प्रतिष्ठितः |
कवाटनन्दपट्टे स्याते संस्थाप्यो विश्व भावनः || ५८ ||

नायकः |
एवं कुम्भजले ध्यात्वा विन्यसेत्सर्वदेवताः |
आचार्यदक्षिणां दद्यात् निष्कसङ्ख्या तु पूर्ववत् || ५९ ||

कवाटस्य सौवर्णताविदिकल्पः |
सौवर्णो राजतस्ताम्रः कवाटो दारुजस्मृतः |
पूर्वः पूर्वः फलाय स्यात् भूयसे कल्पते नृणाम् || ६० ||

कवाटं दारजं स्वर्णैः रञ्जयन्पूह्यते सुरैः |
स्तंभपोतिकादिविधानम् |
स्तम्भान् पादशिलास्वेव रत्नन्यासादि पूर्ववत् || ६१ ||

न स्थाप्या ब्रह्मणस्थ्साने तेषामुपरि पोतिकाः |
कल्प्यास्ता स्सूत्तरारोपो वाजनादिसमन्विता || ६२ ||

स्सूत्रकारोपो |
तुलामारोपयेत्पश्चात् बन्धयेच्चेष्टकादिभिः |
तलबन्धं ततः कुर्यात् ब्रह्मन् वित्तानुसारतः || ६३ ||

स्थलबन्धमधः |
यूपच्छादवकं वापि कुर्याच्छास्त्रासुसारतः |
दिग्भेदेनचण्डादिद्वारपालनिरूपणम् |
चण्‍डप्रचण्टौ कर्तव्यौ द्वारे गर्भगृहस्यतु || ६४ ||

दक्षिणोत्तरपार्श्वस्थौ मुनिवेषौ सहस्त्रियौ |
दंष्ट्राकरालवदनौ भीमौ वा दण्ड धारिणौ || ६५ ||

कान्तावियुक्तौ विकटौ करण्डि मकुटोज्वलौ |
मकुटान्वितौ |
अर्धमण्टपकद्वारे शङ्खचक्रोत्तमाङ्गिनौ || ६६ ||

अन्तर्मण्डलसंज्ञस्य सालस्य द्वारपार्श्शयोः |
जयश्च विजय श्चैव कर्तव्यौ तस्य गोपुरे || ६७ ||

श्चोभौ |
एवमेवेष्यतेऽन्येषां चतुर्दिक्षु च गोपुरम् |
अन्तर्हारस्य पूर्वस्यां द्वारि पद्मगदाधरौ || ६८ ||

ख़ड्गशार्ङ्गधरौ द्वारि दक्षिणस्यां प्रकल्पयेत् |
प्रतीच्यां वज्रमुसलधारिणौ दिशि कल्पयेत् || ६९ ||

पाशाङ्कुशधरौ ब्रह्मन्नुत्तरस्यां दिशि स्थितौ |
मध्यान्तर्हारसालस्य प्राच्यादिषु यथाक्रमम् || ७० ||

दिक्षु धातृविधातारौ ततो भद्रसुभद्रकौ |
कृतान्तासुरविध्वंसौ कुबेराक्षकुबेरकौ || ७१ ||

प्राच्यादिषु तथा दिक्षु मर्यादा सालगोपुरौ |
दुर्जयप्रबलौ कार्यौ विश्वभावनपुष्करौ || ७२ ||

सम्भवप्रभवौ स्यातां सुभोभनसुभद्रकौ |
जघन्यावरणद्वारे प्राच्यादौ कुमुदादयः || ७३ ||

कुमुदगि कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोऽध वामनः |
शङ्कुकर्णस्सर्व नेत्रस्सुमुखस्सप्रतिष्ठितः || ७४ ||

अष्टौ द्वौ द्वौ प्रतिद्वारं कल्पनीया यथाविधि |
विष्णुपारिषदास्सर्वे सेनभिः कोटिभिर्वृताः || ७५ ||

सर्वे सेनाधिपः स्मृताः || दण्डहस्ता विरूपाक्षाः करण्डमुकुटान्विताः |
फणिकङ्कणमालाढ्याः भ्रुकुटीकुटिलेक्षणाः || ७६ ||

केयूर. युग्त्मेर्हस्तप्रमाणैश्चदीर्घ चुल्येन वा युतम् || १०. || ८० ||

मध्येग्नियमयोः कुण्डं नित्यहोमाय कल्पयेत् |
मुग्महस्तप्रमाणाश्च. निधानं स्याद्वायुसोमान्तरे भवेत् |
सर्पिरादिद्रवस्थानं मध्येशर्वशचीशयोः || ८३ ||

निवासस्स्यात् |
तण्डुलक्षालनकूप धूमनिर्गममार्ग स्थाननिरूपणम्. |
क्षालनं तण्डुलादीनां कूपोन्तर्बहि रेव वा |
धूमनिर्गममार्गाश्च युग्मास्स्युः कुटिलास था || ८४ ||

मज्जन तांबूल वस्त्रपुष्पनिवेशन प्रदेशाः एकान्तिनां भुक्तिस्थानं च. |
मज्जनम्भोगृहं याम्ये ताब्बूली धाम नैरुते |
वारुणे वासनां स्थानं मारुते पुष्पमण्टपः || ८५ ||

याम्यनैऋते |
सौम्ये चै कान्तिनां भुक्तिस्थानमीशे धनालयः |
धान्यसङ्ग्रह छत्रादिनिवेशदेशाः |
बहीरावरणे कुयान् दाग्नेये धान्यसंग्रहम् || ८६ ||

अवघातगृहं याम्ये गोशालास्यादुमापतौ |
तृतीयावरणेस्थानं भत्रादीनां विभावसौ || ८७ ||

शिभिकादिस्थितिश्चैन्द्रे पानीयं वारुणे भवेत् |
उत्सवे देवयजनं सोमशानान्तरे भवेत् || ८८ ||

इन्द्रेशानान्तरे वापि मध्येवाग्निसुरेशयोः |
यमाग्निमध्ये वा कुर्यादुत्सवेयाग मण्टपम् || ८९ ||

स्थानमीशे सरस्वत्याः वाद्यस्थानं तु वाय वे |
स्थान सङ्को चेरचनाप्रकारः |
यथोक्तावरणाभावे वद्यमाने क्वचिद्भवेत् || ९० ||

कूपतटाकादिजलाशयविधिः |
वारुणे वा भवेत्यौम्ये कूपं शार्वेपि वा भवेत् |
यत्र वापां सिराग्सन्ति तत्रकूपं प्रकल्पयेत् || ९१ ||

सर्वषु सुधांशुं परिकल्पयेत् |
वह्नौ कामो यमे ब्रह्मनैऋते स्याद्गजाननः || ९७ ||

चन्द्रमाः |
वारणे षण्मुखो दुर्गावायौ सौम्ये धनाधिपः |
ईशाने शङ्करस्तत्र क्षेत्रपालस्तथा भवेत् || ९८ ||

सोमेशयोरन्तराले विष्वक्सेनं प्रकल्पयेत् |
अङ्कणे कक्षिणे सप्त मातरश्श्रीस्तु नैऋते || ९९ ||

इन्द्रादयो लोकपालाः पूह्यस्स्वाशासु चाङ्कणे |
गोपुरस्य भवेदन्तर्बहिर्वा बलिपीठकम् || १०० ||

अन्तर्हाराह्वायोपेते विशेषो धाम्मि कथ्य ते |
सूर्याचन्द्रमसोः स्थाने संस्थाप्यौ पुरुषाच्युतौ || १०१ ||

सुर्याचन्द्रमसौ कल्पौ द्वितीयावरणे तथा |
हयग्रीवः स्मरस्स्थाने स्थाने सङ्कर्ष णो विधेः || १०२ ||

सुरस्सावे |
वराहू विघ्नराट् स्थाने प्रद्युम्नश्शरजन्मनः |
कात्यायन्यामनन्तस्यादनिरुद्धो नरासने || १०३ ||

नृ केसरी शङ्क रेस्यादङ्कणे पीठिकासु चेत् |
इन्द्रादयस्समभ्यर्च्या स्तेषां स्थाने यथाक्रमम् || १०४ ||

चक्री मुसलवान् शङ्खी खड्गीचैव गदाधरः |
शार्ङ्ग पद्मी तथा वज्री पूज्या दिव्यास्त्रधारिणः || १०५ ||

परिवारदेवतानामवस्थानादि. |
प्रथमावरणे येषां स्थाने न्ये समुदीरिताः |
ज्ञेया द्वितीये ते सर्वे परिवारा यथोक्तया || १०६ ||

सोधमुदीरितं |
मध्यान्तर्हारसाले तु गोपुरोभयपार्श्वयोः |
आदित्या द्वादशाराद्याः मध्ये मन्मथवेथसो || १०७ ||

वसवः पूजिनीयास्युर्विधिविघ्न कृतोः पुनः |
मद्ये पितृगणाः पूज्याष्षडाननगणेशयोः || १०८ ||

कृते पुनः |
विश्वे देवास्समाराद्याः मरुतो गुहदुर्गयोः |
सप्तर्षयः पूजनीया मध्ये दुर्गाकुबेरयोः || १०९ ||

कुबेरेशान योर्मध्ये रुद्रा एकादश स्मृताः |
तत्रैव च क्षेत्रपालाः प्राङ्कणे कुमुदादयः || ११० ||

इन्द्रादिपीठिकास्थाने सभाज्याः कमलासन |
मर्यादवरणे स्थाप्या अष्टादश गणेषु ये || १११ ||

उत्तमाः परिवारास्ते प्राङ्कणोर्वीतले पुनः |
उपेन्द्रप्रमुखाः पूज्या दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात् || ११२ ||

उपेन्द्रः प्राङ्मुखः पूज्यो |
उपेन्द्रः प्राकृतः पुण्यः पुष्करो विश्वभावनः |
असुरघ्नः कृतान्तश्च भुतनाथोऽष्टमः स्मृतः || ११३ ||

प्राङ्मुखः |
मर्यादायां महत्यां तु मध्यमा ये गणेषु ते |
परिवाराः प्रकर्तव्याः विश्वाद्या वासवादिषु || ११४ ||

अङ्गणेसमर्चनीयाः देवताः |
अङ्कणेषु समर्च्या ये वक्ष्ये ताननुपूर्वशः |
विश्वेशो वश्विकृद्विश्वो विश्वात्मा विश्वलोचनः || ११५ ||

विश्वपादो विश्वभुजस्तथा वै विश्वकर्मकृत् |
आदित्याद्यष्टादशगणाः |
अष्टादसगणान् वक्ष्येतान् बुध्यस्व क्रमोदितान् || ११६ ||

आदित्या वसवो रुद्राः साद्याश्च मरुत स्तथा |
विश्वे देवाश्च पितरो मातरो गुहदेवताः || ११७ ||

अङ्गिराश्चाश्विनीदेवौ तथा स्त्रीदेवातागणाः |
लोकेशा वास्तुदेवाश्च नक्षत्राणि च पार्षदाः || ११८ ||

तत्वानां पतयश्चैव उत्तमाः परिकीर्तिताः |
सिद्धाश्च ऋषयो नागाः असुरा राक्षसा अपि || ११९ ||

यक्षविद्यधराश्चैव सौरभेयाश्च गुह्यकाः |
गन्धर्वाप्सरसश्चैव व्रजानां पतयस्तथा || १२० ||

मर्त्याश्चैवाथ रोहिण्यो गणास्ते मध्यमाः स्मृताः |
भूताः प्रेताः पिशाचाश्च कूश्माण्डाः प्रमथा अपि || १२१ ||

स्कन्दो बालग्रहाश्चैव तैतलाश्चैव भैरवाः |
किन्नराश्चैव वेताला अपस्मारास्तथैव च || १२२ ||

योगिन्यश्चैव ढाकिन्यश्शाकिन्यश्चैव चारिकाः |
मोहिन्यश्चेव सर्वेषु जघन्याः परिकीर्तताः || १२३ ||

धाताऽर्यमा विधाता च मत्रिश्च वरुण स्तथा |
भगो विवस्वान् पूषा च सविता च रविस्तथा || १२४ ||

त्वष्टा विष्णुरिति प्रोक्ताः द्वादशैतेऽदितेस्सुताः |
धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽवलः || १२५ ||

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवश्शान्तवर्चसः |
मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिर्ध्वज एकपात् || १२६ ||

अहिर्बुध्न्यः पिनाकी च यवषश्च तथैव च |
स्थाणुर्भवः कपाली च रुद्राश्चै कादश स्मृताः || १२७ ||

त्रिणेत्रा रुद्रसदृशाः जटामुकुटधारिणः |
आवहो विवहश्चैव उद्वहस्संवहस्तथा || १२८ ||

निवहोऽनुवहश्चेव प्रवहश्च तथैव च |
सप्तैते मरुतः प्रोक्तास्सप्त सस्ताद्रिभेदिनः || १२९ ||

व्यवहारस्त |
अलो रविश्च रुद्रश्च अग्निरापस्तथैव च |
पञ्चैतेतु समाख्याताः गणास्साध्यसमाह्वयाः || १३० ||

रुद्रोऽग्निस्सविता विष्णुर्विश्वे देवगणाः स्मृताः |
कव्यवाडवलस्सोमो यम एवार्यमा तथा || १३१ ||

अग्निष्वात्तास्सोमपाश्च तथा बर्हिषदोपि च |
एते पितृगणाः प्रोक्तास्सप्तैते लोकपूजिताः || १३२ ||

क्रतुर्दक्षः कालकाख्यो वसुस्सत्यश्शुची रुचि |
पुरूरवा र्द्वश्चैव विश्वे देव इमे स्मृताः || १३३ ||

ध्रुव |
नासत्यदस्समुभयमश्विनौ परिकीर्तितौ |
अन्योन्यसदृशौ देवौ पीयूष कलशोद्भवौ || १३४ ||

कलशावहौ |
रविसोमाङ्गारबुधगुरुशुक्रशनैश्चराः |
राहुकेतू तथा श्लिष्टौ कीर्त तास्तु नवग्रहाः || १३५ ||

क्लिष्टौ |
शक्राग्नि यमरक्षांसि वरुणो वायुरेव च |
सोम ईशान इत्यष्टौ लोकपालाः प्रकीर्तिताः || १३६ ||

ब्रह्मा मरीचिरत्रिश्च विनस्वान् वृथिवीश्वरः |
आपश्चै वापवत्सश्च सविता च सवित्रकः || १३७ ||

चित्र |
रुद्रो रुद्रजयश्चैव इन्द्र इन्द्रजय स्तथा |
इशश्चैवाथ पर्जन्यो जयन्तश्च महोन्द्रकः || १३८ ||

भानुस्सत्यो भृगुश्चेव अन्तरिक्षश्च पूर्वतः |
अग्निः पूषा कृशोभनुर्बृहत् क्षत्रो यमस्तथा || १३९ ||

गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगश्चैव तु याम्यतः |
पितृदौवारिका श्चैव सुक्रीवः पुष्पदन्तकः || १४० ||

वरुणश्च भृशश्चापो चक्षुमश्च मनोजवः |
रोगनाथश्च मृत्यन्तो भल्लाटस्सोम एव च || १४१ ||

यक्ष्मामाजन्मनो |
अदितिर्वास्तुनाथश्च वासुदेवगणाः स्मृताः |
अग्निर्वायः प्रजासक्तश्चत्वारोऽङ्गिरसः स्मृताः || १४२ ||

तिष्ठन्ति मुनिरुपेण देवरूपेण च द्विधा |
लक्ष्मीस्सरस्वती विघ्ना तिस्रस्तु गृहदेवताः || १४३ ||

इत्येतेऽष्टादश प्रोक्ताः गणा मध्योत्तमाधमाः |
उत्तमा मध्यमा श्चापि परिवारेषु संमताः || १४४ ||

Kapitel 11

Lesehilfe: Kapitel 11: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 2, 25, 26, 27, 28, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54.

Doppelt überlieferte Nummern: 66.

| पाद्मसंहितायाम् |
एकादशोऽध्यायः |
प्रतिमाद्रव्यादिविधिः |
श्रीभगवान् |
अतः परं प्रतिकृतेर्द्रव्यस्य विधिरुच्यते |
यन्मयं प्रतिमाद्रव्यं तदनेकं प्रचक्षते || १ ||

प्रवक्ष्यामि प्रतिमाविधि मुत्तमम् विदध्यादर्धचित्रं वा केवलं वा समर्चयेत् || ३ ||

चित्रं व्व्यर्धचित्रं वा |
उक्तद्रव्यफलनिर्देशः |
निर्दोषा रत्नजास्सर्वास्सर्वकामफलप्रदाः |
सुवर्णं रजतं ताम्रं त्रिविधं लोहमिष्यते || ४ ||

हिरण्मयी प्रतिकृतिस्सर्व संपत्करी भवेत् |
वित्तं यशश्च विजयो विज्ञानं राजतीफलम् || ५ ||

बुद्धिश्शान्तश्च सौभाग्यमौदुम्बर्याऽर्चयाभवेत् |
शिलायाश्चातुर्विध्यम् |
शिला चतुर्विधा ब्रह्मन् वर्णभेदैस्सितादिभिः || ६ ||

शुभ्रा शिला ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य तु पाटला |
वैश्यस्य पीता शूद्रस्य कृष्ठा मुख्या यथोदिता || ७ ||

ब्राह्मणस्य चतस्रस्स्यस्तिस्रो राज्ञो विशो द्वयी |
एकैव स्याच्चतुर्धस्य गौणोऽयं विधिरीरितः || ८ ||

उत्तमाशिला |
शङ्खचक्रगदापद्मशक्ति चन्दनमालिकाः |
सिंहमातङ्गसारङ्गवराहकुशकुण्डिकाः || ९ ||

श्रीवत्सचामरच्छत्रध्वजमत्स्य विहङ्गमाः |
शीलासु यत्र दृश्यनै तिलतण्डुलवालुकाः || १० ||

ताश्शुभा यजमानस्य शुभदाः पार्थिवस्य च |
शिलादार्वादीनां गर्भदोषपरीक्षोपायः |
गर्भवत्यश्शिला वर्ज्या गर्भा ह्यन्तरवस्थिताः || ११ ||

यथोपलब्धुं शक्यन्ते तं प्रकारमिमं शृणु |
नवनीतं माहिषजं शृङ्गं मेषस्य चूर्णितम् || १२ ||

चूर्णं च कुरुविन्दस्य सम्पेष्य पयसा गवां |
लिम्पेच्छिलांतथा दारु गर्भव्यक्तिस्ततो भवेत् || १३ ||

वीधिका यदि दृश्यन्ते मण्डलावर्तकानि च |
ध्वनिश्च शिथिलो यासु स्पर्शे चौष्ण्यमथापि वा || १४ ||

तासु गर्भास्स्पुटं सन्ति यत्नेनोत्पाटयेत्तु ताः |
पाटले मण्डले पंसून् पाटलान् श्वेतपङ्कजे || १५ ||

श्वेतपांसून् स्थितावन्तर्गर्भरूपेण संस्थितान् |
निर्दिशेत्कपिले वर्णे स्निग्धे च कमठं स्थितम् || १६ ||

गौलीं कपोते माञ्जिष्ठे वर्णे लोहितदर्दुरम् |
शुक्लं डिण्डीरवर्णे तु रक्तपीते कच्छपम् || १७ ||

गौलिकं पातमञ्जीष्ठे |
कुसुम्भपीतवर्णे तु पीतं वर्षाभुवं स्थितम् |
शुक्लहेमनिभेवर्णे गर्भे क्षुद्रविहङ्गमम् || १८ ||

कालायससमे वर्णे गोधामन्तरवस्थिताम् |
गुडवर्णे तु पाषाणखद्योतं मधुसन्नि भे || १९ ||

सारङ्गसदृशे वर्णे वृश्चिकं ङड्गसन्नि भे |
सलिलं शलभं नीले रूक्षे फेनकमेव च || २० ||

मूषिकां कपिले कृष्ठे कष्णाहिं शष्पसन्निभे |
मत्स्यमेवं विधं गर्भं मण्‍डले वर्णभेदतः || २१ ||

कृष्णशिंशुपसन्निभे |
बुधो निश्चिनुयात्सर्वमुद्धरेच्च प्रयत्नतः |
गर्भवद्दारुशिलया प्रतिमां कुरुते यदि || २२ ||

अज्ञानाद्वाऽथ लोभाद्वायजमान स्त्वरान्वितः |
समुलघातं हन्यच्च स कुला न्यात्मनामज || २३ ||

स्समन्वितः स्थापकश्च विनश्यति |
गर्भागरेकृते पश्चाज्जुहुयाच्छान्तये गुरुः || २४ ||

स्थानं तस्य. स्त्री शिलया भवेत् || २९ ||

योषिच्छिला |
रत्नन्यासस्तु कर्तव्यो न शिलायामिति क्रमत् |
देवीनां च श्रीयादीनां निर्माणे स्त्री शीला वरा || ३० ||

अस्यार्धस्यसङ्गतिश्चिव्न्या पार्श्वे न्यस्येच्च वर्धनीम् |
अस्त्रमन्त्रेण संसिद्धान् सिद्धार्धान् दिक्षु पातयेत् || ५५ ||

दक्षिणे वर्धनीं न्यसेत् |
पुण्याहं वाचयित्वातु चक्रमुद्रां प्रदर्शयेते |
महामुद्रां प्रदर्श्याथ प्रणम्याञ्जलिमुद्रया || ५६ ||

आवाहयेत्ततो देवं मूर्तिमन्त्रेण सर्वगम् |
महाकुम्भे प्रतिष्ठाप्य पूजयेद्देशिकः क्रमात् || ५७ ||

वर्धन्य मन्त्रराजानं कुम्भेष्वष्टसु पूजयेत् |
विष्ण्वादिमूर्तीस्तदनु परमान्नं निवेदयेत् || ५८ ||

होमं कुर्याच्चतुर्दिक्षु कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा |
पालाशसमिधः पुष्पं फलमाज्यं सपल्लवम् || ५९ ||

जुहुयान्मुलमन्त्रेण वृथगष्टोत्तरं शतम् |
चरुणा च नृसुक्तेन वृथक्कुण्डचतुष्टये || ६० ||

प्राचिनकुण्डे जुहुयात्सर्पिषा वनदेवताः |
पर्वतान् गण्डशैलांश्च तत्र शृङ्गाणि निर्झरान् || ६१ ||

पार्षदान् |
समुद्रांश्च तथा वृक्षानोषधीश्च वनस्पतीन् |
जरायुजानण्डजांश्च स्वेदजानुद्भिजस्तथा || ६२ ||

तथा सर्वाणि भूतानि मन्त्रैस्तद्धेव्तापरैः |
स्वाहान्तैस्तैर्व्याहृतिभिः पूर्णाहुत्यन्तमब्जज || ६३ ||

पललं रजनीचूर्णं लाजापूपाः करम्भिणः || ६६ ||

चरस्तैर्बलिं द्रव्यैर्भूतेभ्यो निक्षिपेद्गुरुः || ६४ ||

पालाशं |
होतव्यं स्वप्नपतये सर्पिषाऽष्टोत्तरं शतम् |
वाद्यैस्तथा ब्रह्मघोषैर्वतो घोषयेन्निशि || ६५ ||

उपोष्य दर्भशय्यायां शुचिर्नियतमानसः |
जपन्नष्टोत्तरशतं स्वप्नादिपतिमात्मवान् || ६६ ||

स्वपेत्स्वप्ने ततश्शैलं यदि पश्येत्समुज्वलम् |
प्रातरेव शिलाग्राह्या शान्तिं कुर्याददर्शने || ६७ ||

दुर्दर्शने वा पुर्वोक्तदुर्निमित्तोदये तथा |
शिलां मुहूर्ते संपश्येच्छोभवे देशिकोत्तमः || ६८ ||

यक्षाः पिशाचा नागाद्याः यत्र तिष्ठन्ति नित्यशः |
सर्वे ते ह्यपगच्छन्तु सन्निधत्तां सदाहरिः || ६९ ||

इत्युक्त्वा मन्त्रसंसिद्धान् सिद्धार्धां स्तत्र निक्षिपेत् |
बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः प्रत्याशं सर्वमन्त्रतः || ७० ||

पुण्याहं वाचयित्वा च पौरुषेण शिलाः स्पृशेत् |
मूलमन्त्रेण दत्वाऽर्घ्यं जपेदष्टोत्तरं शतम् || ७१ ||

प्रासादस्यानुरूपेण पातयोत्सूत्रमञ्जसा |
शिला स्थ्सपतयश्छिन्द्युः रथकारस्य शासनात् || ७२ ||

सिरीवैषम्येण वर्ज्यावर्ज्यशिलानिरूपणम् |
शान्तिदा दक्षिण सिरा प्राक्सिरा जयदायिनी |
श्रीकरी पश्चिमसिरा पुष्टिं दद्यादुदक्सिरा || ७३ ||

दक्षिणग्रिवा. अत्र एतदादिषु श्लोकेषु सिराशब्दन्थाने शिरा इति तालव्यादिः क्वचित्को शे दुश्यते. नाडीपर्यायस्सिराशब्द एवसादुर्भवति वर्जयेत्कोणसिरसम् इत्यतः सिराशब्दस्य सान्तत्वं अभ्युपगन्तव्यम्. आत्रैव दक्षिणसिरा इत्यत्र दक्षिण ग्रीवा. इति पाठान्तरंतु भ्रमकृतम्. तथैव कोणसिरसं इत्यत्र दन्त्यस्थाने कोणशिरसम् इति लव्यनिवेशश्च |
वर्जयेत्कोणसिरसं यदि कुर्यात्कुलक्षयः |
शिलाऽनयननियमः |
यस्यां दिशि मुखं धाम्न स्तस्यां प्रतिकृतेश्शिरः || ७४ ||

व्यत्यासे यजमानस्य राज्ञो राष्ट्रस्य वास्तुतः |
आलयस्य च सर्वेषामचिरात्कल्पते विपत् || ७५ ||

मूलभागश्चिलानां चेतुपरिष्टाद्भवेत्तथा |
अधस्ताच्छेच्छिरोभागो विपत्स्याद्राजराष्ट्रयोः || ७६ ||

महाकुम्भस्थतोयेन स्नापयेदुद्धृतां शिलाम् |
विष्ण्वादिकुम्भतेयैश्च पौरुषं सूक्तमुच्चरन् || ७७ ||

परिषिञ्चेच्छिलां भूयो वर्धनीस्थेन वारिणा |
श्रियादिदेवीप्रतिमार्हशिलाविधिः |
देवीनां बिम्ब शुद्ध्यर्धं पृथकेवाधिवासयेत् || ७८ ||

सिध्यर्थं |
मध्यकुम्भेर्चयेद्धेवीं श्रियं त्रैलोक्यमातरम् |
अष्टकुम्भेषु सम्पूज्या देव्यश्चाष्टौ यथाक्रमम् || ७९ ||

होमादि पूर्ववत्कृत्वा बिम्बर्था स्त्रीशिला भवेत् |
अस्त्रीया शिलया देव्यो विहिताश्चेत्प्रमादतः || ८० ||

लोभन महता युक्ता हन्युस्स्वविषयाः प्रजाः |
तस्मिन्नेव क्षणे ग्राह्याः परिवाशिलाश्शुभाः || ८१ ||

शिलासङ्ग्रहणं कुर्यात्तेषां मन्त्रैर्यथाक्रमम् |
शिलां गृहीत्वातां सम्यगारोप्यशकटादिषु || ८२ ||

नीत्वा धाम्नि स्थपतयो रथकारमतानुगाः |
कुर्युरर्चां यथाशास्त्रं चोदितैर्लक्षणैर्युताम् || ८३ ||

शीलासङ्ग्रहणे कर्म यदुक्तं बहिरालयात् |
तत्सर्वमथवा कुर्यादङ्कुरादिकमालये || ८४ ||

अन्यर्थं गृहीतमुक्तायाः पुनरधिवासेन ग्रहणानुज्ञा |
शिला गृहीत्वा विधवत्त्यक्तां कर्तुमशक्तितः |
अन्यार्थमपितां विद्धि शुद्धां भुयोऽधिवासनात् || ८५ ||

दारुसङ्ग्रहणकालः |
कार्तिकाद्यष्टमानेषु प्रशस्तो दारुसङ्ग्रहः |
प्रशस्तं सर्वमानेषु शिलासंग्रहणं मतम् || ८६ ||

उपादेयदारुनिर्देशः |
चन्दनश्चागुरुश्चैव कास्मर्यो हरिचन्दनः |
केसरः खतिरश्चैव कुरवश्चासन स्तथा || ८७ ||

मधुको देवदारुश्च जातिर्बिल्वश्शमी तथा |
शाकश्च पनसश्चैव कदम्बस्तिलकस्तथा || ८८ ||

नमेरुः फलिनी चैव सुरभिश्चम्पक सथा |
शिंशुपा क्षीरिका सालो भीजकः कुरुविदन्दकः || ८९ ||

तिनिशश्चन्दनश्चूतस्तमालस्तरलोऽर्जुनः |
कुटजः करकेलीच सप्तपर्णो मधुष्ठिलः || ९० ||

वरणो निचुलश्चैव पुन्नागः खदिरस्तथा |
राजवृक्षश्च इत्येते प्रतिमार्थमुदाहृताः || ९१ ||

सारवन्तो घनोपेता स्सर्वदोषविवर्जिताः |
एतैः कार्या प्रतिकृतिर्व र्जितैर्नकदाचन || ९२ ||

वर्जनीयानिदारूणि |
वर्जनीयानपि तरूनभिधान्सामि तान् शुणु |
स्वयं शुष्काश्च दग्धाश्च स्वयं भग्ना हतत्वचः || ९३ ||

वक्रा घुणक्षताश्चैव कोटराः पक्षिसेविताः |
चण्डालाद्यधमैश्शश्वत्सेविताः प्रतिलोमजैः || ९४ ||

निवासवृक्षाश्चैत्यस्थाः देवताधिष्ठितास्तथा |
श्मशानस्थाश्च मार्गस्था देवालयसमीपगाः || ९५ ||

कूपस्थाश्च तटाकस्था विकृताश्चैव वर्जिताः |
वर्जितै स्तरुभिः कुर्यात्प्रतिमां चेत्प्रमादतः || ९६ ||

कर्ता कारयिता चोभौ सान्ववायौ विनश्यतः |
दारुसङ्ग्रहणेपि शिलाग्रहणवदेव विधिः |
दारुसंग्रहणे देशे पूर्ववच्छाधिवासनम् || ९७ ||

चैव |
शिलाग्रहणवद्धोमस्सर्वः कार्यो यथाविधि |
अनोकहानामङ्गानि प्रवालादीनि पूर्ववत् || ९८ ||

जुहुयादग्निकुण्डे च प्राचीने देशिकोत्तमः |
प्रक्षालयेद्वृक्षमूलं वासना तं प्रकोणकम् || ९९ ||

तत्र |
आच्छादयेत्सदर्भेण मूलमन्त्रं समुच्छरन् |
मूर्तिभिश्च द्वादशभिः मत्स्यादिभिरनुक्रमात् || १०० ||

समुच्चरेत् |
वृक्षोपस्थानम् |
हुत्वा व्याहृतिभिः पश्चादुपतिष्ठेत भूरुहम् |
कर्मणा पूर्ववृत्तेव स्थावराकारमाश्शितम् || १०१ ||

वृणोमि विष्णोर्बिम्बार्थं सर्वसंपत्करं तव |
स्थावरत्वादितो गच्छ दिव्यं रूपमनुत्तमम् || १०२ ||

नमामि विष्णोः पूजार्थं |
भुङ्क्ष्व भोगांश्च विपुलान् वासुदेवप्रसादतः |
हिनस्मि नाहं वृक्ष त्वां किन्तु मुञ्चामि जन्मतः || १०३ ||

भिनद्मि |
इत्युपस्थाय मन्त्रेण रक्षासूत्रेण वेष्टयेत् |
अनुक्तमन्यत्कर्तव्यं शिलाग्रहणवन्निशि || १०४ ||

वृक्षच्छेदनेकालदिगादिनिर्देशः |
प्रभाते देशिक स्स्नात्वा मुहूर्ते शोभने शुचिः |
छिन्द्याद्वृक्षं कुठारेण प्राङ्मुखः पुरुषात्मना || १०५ ||

रथकारस्ततो वृक्षं छेदयेद्गुर्वनुज्ञया |
छिन्नवृक्षपतनेदिग्भेदेनफलभेदः |
प्राच्यामुदीच्यां पतितस्तरुरभ्युदयावहः || १०६ ||

प्रकाण्डेन शाखया भिम्भनिर्माणम् तत्संस्कारश्च |
कुर्याद्बिम्बं प्रकाण्डेन शाखया चानुरुपया |
कुम्भेदकेन तं सिञ्चेद्ध्यात्वा तत्रस्थितां हरिम् || १०७ ||

मूलमन्त्रेण परितस्पिञ्चेत्करवारिणा |
गुरवे दक्षिणां दद्यात्पुर्ववत्कमलासन || १०८ ||

रथकारस्यबिम्बनिर्माणानुज्ञा |
देवालये द्रुमं नीत्वा रथकारेण कारयेत् |
बिम्बमत्यद्भुताकारं धाममानानुसारतः || १०९ ||

आलये चाधिवासादि स्थापयित्वा द्रुमं भुवि |
कुर्याद्भहिर्वने यद्वत्सर्वं तद्वद्यथाविधि || ११० ||

असंस्कृततरुणाबिंबनिर्माणेदोषः |
असंस्कृतेन तरुणा यथोक्तविधिना यदि |
कुर्यात्प्रतिकृतिं मोहात्तदनर्धाय केवलम् || १११ ||

Kapitel 12

Lesehilfe: Kapitel 12: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

पाद्मसंहितायाम् |
द्वादशोद्यायः |
श्रीभगवान् |
मूलबेरप्रमाणादिविधिः |
अथातत्संप्रवक्ष्यामि मूलबेरसमुच्छ्रयम् |
गर्भविस्तारमानं वा द्वारदैर्घ्यमथापि वा || १ ||

ध्रुव |
प्रासादपादमानं वा हस्तमानमथापि वा |
यजमानप्रमाणं वा स्तम्भमानमथापि वा || २ ||

कुर्याद्धुवप्रतिकृतिं ग्रामादेरनुकूलिकाम् |
प्रतिमायाः मानं उत्तमादिभेदश्च |
प्रतिमागर्भविस्तार तुल्या श्रेष्ठा चतुर्मुख || ३ ||

साम्या |
नवाभागै कहीना तु प्रतिमा मध्यमा भवेत् |
पञ्चभागैकहीना तु जघन्या परिकीर्तता || ४ ||

सप्तदा गरर्भविस्तारं विभज्य द्वौ विवर्जयेत् |
शिष्टभाग समुच्छ्राया श्रोष्ठा स्यादथवाब्जज || ५ ||

मध्यमा पञ्चसूत्र्यंशैः त्रिभद्वाभ्या कनीयसी |
द्वाराध्यार्धसमुच्छ्राया श्रोष्ठा पादाधिका पुनः || ६ ||

यद्वाप्यर्ध |
मध्यमा द्वारमात्रा तु कनिष्ठा मध्यमा भवेत् |
द्वारं षोडशधा कृत्वा न्युनै कद्वित्रभिः क्रमात् || ७ ||

श्रेष्ठा मध्या कनिष्ठा स्यादित्थं पादादिषु क्रमात् |
उत्तमा पञ्चभिर्हस्तेः त्रिभिरेकेन चेतरे || ८ ||

स्थितस्य कौतुकस्याय मुच्छ्रसस्समुदीरितः |
आसीनमूर्तिमानम् |
गर्बगेहस्य विस्तारं त्रिधा भङ्त्क्वा द्वयी भवत् || ९ ||

उत्तमा पञ्चधात्र्यंशैः मध्यमार्ध कनीयसी |
बहिर्भशेत् |
आसीना चाथवा श्रेष्ठा गर्भविस्तार सम्मिता || १० ||

नवभागैकहीना तु मध्यमा पञ्चधा कृते |
एकेना चरमा प्रोक्ता सप्तधा षड्भिरुत्तमा || ११ ||

सप्तथैव त्रिभिर्मध्या त्रिधा द्वाभ्यां कनीयसी |
द्वारादिषु स्थितस्यैव समासीनोन्नति क्रमात् || १२ ||

हस्तैस्सस्तभिरासीना श्रोष्ठा मध्या तु पञ्चभिः |
शयनमूर्तिमानम् |
त्रिभिर्जघन्या वक्ष्यामि शयनस्यापि चोन्नतिम् || १३ ||

आयामं गर्भगेहस्य भङ्त्क्वा षोडशधा पुनः |
अवशिष्टदशां शेन शयितस्योत्तमोन्नतिः |
आयाममष्टदा कृत्वा हित्वाद्वौ मून्ध्नपार्श्वतः || १४ ||

एकमंशं चरणतश्शिष्टां शेनैव मध्यमा |
आयामं सप्तधा कृत्वा मूर्ध्न द्वावेकमङ्घ्रितः || १५ ||

पंचमतः |
हित्वा कनिष्ठाशेषेण शयानस्याकृतिर्भवेत् |
विस्तारे वा चतुर्धा तु कृते तेष्वेकमुद्धरेत् || १६ ||

शिष्टेन द्विगुणेन स्याच्छयनस्योत्तमोन्नतिः |
कृत्वैवं पञ्चभागेन स्याच्छयानस्य मध्यमा || १७ ||

त्रिगुणेन |
गर्भ विस्तारमानेन शयानस्याधमा भवेत् |
द्विगुणा द्वारमानेन शयानस्योत्तमोन्नतिः || १८ ||

अध्यर्धमानै र्मध्या स्यात्सपादा चरमा भवेत् |
उत्तमादिक्रमो यादृग्द्वारमाश्रित्य कीर्ततः || १९ ||

ध्रुवबेरस्य यादृक्स्यात् स्तम्भद्याश्रयणेऽपि च |
सप्तबिः पञ्चभिर्ह स्तैस्त्र्सिभिश्श्रेष्ठा यथाक्रमम् || २० ||

यानेऽप्यासनवन्मानं विश्वरूपं स्थितां यथा |
गर्भगेहं त्रिधा कृत्वा द्विभागं चोत्तमं भवेत् || २१ ||

पञ्चदा तु कृते तस्मिन् त्रिभगो मध्यमो भवेत् |
गर्भार्धमधमं धाम्ना सर्वसाधारणे विधिः || २२ ||

यजमानानुगुण्येनमुर्तिमानम् |
यजमानाद्यनुगुणे विधिरद्याभिदीयते |
लब्धांशमङ्गुलीकुर्यात्प्रासादस्य चतुर्मुख || २३ ||

अङ्गुलिविधिः |
तत्राङ्गुलिविधिं वक्ष्ये यथातदवधारय |
पंचधाङ्गुलिराख्याता उच्यन्ते ता विधाः क्रमात् || २४ ||

मानं माना न्तरं मात्रा मुष्टिर्देह स्तथैव च |
वक्ष्यमाणक्रमेणैषां भेदानां लक्षणं शृणु || २५ ||

वातायनपथं प्राप्य ये यान्ति रविरश्मयः |
तेषु सूक्ष्मा विसर्पन्ति रेणवः परमाणवः || २६ ||

तेऽष्टौ केशाह्वय स्तेऽष्टौ लीक्षो यूकस्तदष्टकम् |
तदष्टकं यवा स्तेऽष्टौवङ्गु लिस्समुदाहृता || २७ ||

तदुत्तमाङ्गुलिस्सप्त यवा स्सैव तु मध्यमा |
यवाष्षडधमा प्रोक्ता मानाङ्गुलमिदं भवेत् || २८ ||

विन्यस्तैस्तिर्यगष्टाभिर्यवै र्मानान्तरागुलम् |
शालीभिर्वा ऋजुन्य स्तैस्त्रिभिर्माना न्तरं भवेत् || २९ ||

आचार्यदक्षिणकरे मध्यमाङ्गुलिमध्यमे |
पर्वणोरन्तरं दीर्घं मात्राङ्गुलमुदाहृतम् || ३० ||

चतुर्धा विभजेदेको भागो मुष्ट्यङ्गुलिः स्मृता |
कौतुकायाममानम् |
यत्किञ्चित्कौतुकायामं विभज्य दशधा पुनः || ३१ ||

एकं द्वादशधा भागं कृत्वा तेष्वेकमङ्गुलम् |
उच्छ्रायः प्रतिमायास्स्या न्महामानाङ्गुलाश्रयः || ३२ ||

देतद्देहांगुलं स्मृतम् |
प्रासादवेदिकादीनामङ्गुलनिर्देशः |
प्रासादादींश्च तेनैव कुर्युन्मानान्तरेण वा |
वेदिका पीठशिबिका रथादीनां विधिः पुनः || ३३ ||

मानान्तराङ्गुलेनै व भवेन्नन्येन केवचित् |
यागोपकरणानां च कुर्यान्मात्राङ्गुलेन च || ३४ ||

होमाङ्गानि स्रुवादीनि कुणमुष्ट्यङ्गुलाश्रयः |
देहलब्धाङ्गुलेनप्रतिमाङ्गमानम् |
देहलब्धाङ्गुलेनैव प्रतिमाङ्गानि कल्पयेत् || ३५ ||

यैर्यावद्भिर्विभागां शैरर्च्यमानमुदाहृतम् |
ग्रामादीनां मानाङ्गुलेनै वायविभागः |
मानाङ्गुलेन तन्मानमङ्गुलीकृत्य तत्पुवः || ३६ ||

शय्यावद्भिर्वमानां |
आयव्ययादौ संयोज्य ग्रामादेर्यच्छुभं भवेत् |
तत्तथा वक्ष्यते ब्रह्मन् इदानीमवधार्यताम् || ३७ ||

लल्धांशमङ्गुलीकृत्य तदङ्गुलमथाष्टभिः |
वर्धयेद्ध्रासयेच्चैव पुनर्द्वादशसङ्ख्यया || ३८ ||

आयं शिष्टाङ्गु लं ज्ञेयं व्ययैर्नवभिरेधयेत् |
दशभिः क्षपयेच्छिष्टमङ्गुलं व्ययसंज्ञितम् || ३९ ||

आयस्समग्रशुभदो व्यसस्स्वल्पशुभावहाः |
प्रतिकूले विपर्यासे ग्रामादेः कमलासन || ४० ||

त्रिभर्वृद्धौ क्षयोऽष्टाभिश्शिष्टं योनिरुदाहृता |
ध्वजाद्यष्टौ आयाः |
ध्वजो धूमस्तथा संहश्श्वावृषो गर्दभः करी || ४१ ||

काक इत्युच्यते योनि स्सा शुभा शुभलक्षणा |
ध्वजस्सिंहो गजोऽवड्वान् शुभयोनिश्शुभावहः || ४२ ||

धूमध्वाङ्क्षखरश्वानः प्रतिकूला वियोनयः |
नक्षत्रादिकल्पनप्रकारः |
अष्टाभिर्वर्धते हानौ सप्तविंशतिसङ्ख्यया || ४३ ||

शिष्टमृक्षमिति प्रोक्तं ग्रामादे स्तच्छुभं भवेत् |
नवभिर्वर्धते हानौ पस्तभिश्शिष्टमङ्गुलम् || ४४ ||

वारास्ते शुभदास्सौम्याः क्रूरास्स्युर्भयदायिनः |
वृद्धौ चतुर्भिर्नवभिश्शिष्टं हानवथांशकम् || ४५ ||

तस्करो भुक्तिशक्तिश्च धन्यो नरवतिः क्लिबः |
सुनीतिः प्रींरायुष्मान् एतेंशास्समुदीरिताः || ४६ ||

निर्भीतिः |
तालधनुः क्रौशादिनिरूपणम् |
मानाङ्गुलै र्द्वादशभिः मानं तालाह्ययं मतम् |
द्वौतालौ कथितो हस्तसै ह्यष्टौ धनुरुच्यते || ४७ ||

द्वेतालेकथिता हस्तास्तस्या |
स एव दण्डस्सयुगः क्रोशस्तैः पंच भिश्शतैः |
क्रोशैश्चतुर्भिर्गौपानं योजनं तच्चतुर्गणम् || ४८ ||

ग्रामस्य यजमानस्य राज्ञो जनपदस्य च |
आयादिरनुकूलश्चेत्प्रतिमास्सर्वसिद्धिदाः || ४९ ||

आयादिरेष विज्ञेयो मूलबेरसमाश्रयः |
न तदङ्गेषु बिम्बेषु लोहजेष्वितरेषु वा || ५० ||

तदनङ्गेषु |
श्रद्धाबिम्बेषु विज्ञेयस्तथा भवनकौतुके |
प्रस्थादिमानभेदाः |
प्रस्था दीना तुं मर्यादा प्रसङ्गादुच्यतेऽ धुना || ५१ ||

देरपि.१३. मया |
चत्वारो व्रीयः कुञ्जास्तेऽष्टौ मञ्जिष्ठ उच्यते |
ते शतं षष्टिरधिकं निष्कं निष्काष्टकं फलम् || ५२ ||

फलानि पञ्च कुडुभं प्रस्थं स्यात्तु चतुर्गणम् |
तच्चतुर्गुणकं विद्यादाढकं तद्वयं शिवम् || ५३ ||

तद्द्वयं द्रोणमुदितं खारी तद्वितयं भवेत् |
तत्खारीत्रितयं भारं परिमाणमुदीरितम् || ५४ ||

Kapitel 13

Lesehilfe: Kapitel 13: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 41, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65.

पाद्मसंहितायाम् |
त्रयोदशोऽध्यायः |
श्रीभगवान् |
शूलस्थापनविधिः |
अथातत्संप्रवक्ष्यामि शूलस्य स्थापनाविधिम् |
सजातीयविजातीय शूलाकारप्रमाणादिविधिः |
स्थिराणि चन्दनादीनि दारूणि घनवन्ति च || १ ||

अधिवास्य यथापूर्वं गृयाह्णीद्देशिकोत्तमः |
वृक्षजातीयया व्यक्त्या शूलं यद्येकया भवेत् || २ ||

वृक्षजातिर्यथा प्रोक्ता |
उत्तमं तद्विजानीयात् पर्वभिर्यदि मध्यमम् |
नानाजातीयया तच्छेदधमं कमलासन || ३ ||

बह्वीभि |
शिल्पिभिस्तक्षयित्वा तु असारं व्यवनीय तु |
सारेण कारयेच्छूलं प्रामाणं तस्य कथ्य ते || ४ ||

अङ्गुलीनां चतुर्विंशच्छतं कौतुकमुन्न तम् |
द्व्यधिका षष्टिरायामो वंशदण्‍डस्य कथ्य ते || ५ ||

तस्य मूलाग्रमध्यानि विस्तीर्णानि यथाक्रमम् |
तस्यार्यङ्गुलमानानि सार्धानि त्रीणि तानि च || ६ ||

यवाष्षट्च तथा नाहष्षोदशाङ्गुलसमितः |
मूलस्य स्यात्तथा मध्ये नाहः पञ्चदशाङ्गुलः || ७ ||

चतुर्दशाङ्गुलो नहस्तदग्रे कमलासन |
वक्षोदण्डश्चतुस्त्रिंशदङ्गुलस्यत्समायतः || ८ ||

चतुरङ्गुलविस्तारष्षोदशाङ्गुलमानतः |
द्विशिखं त्रिशिखं वापि शिखा किंशुककुट्मलः || ९ ||

आयामो बाहुदण्डस्य पञ्चविंशाङ्गुलो भवेत् |
सार्धं त्यङ्गुलकं मूलं विस्तीर्णं तस्य मध्यमम् || १० ||

द्व्यंगुलं त्र्यंगुलं सर्धमग्रं तस्य चतुर्मुख |
प्रकोष्ठमायतं विंशत्यंगुलं द्वियवाधिकम् || ११ ||

मूलमध्याग्रविस्तारः द्व्यंगुलस्त्र्यंगुलोऽपि वा |
सार्धस्तथांगुलानि स्युस्त्रीणि विद्याद्यथाक्रमम् || १२ ||

सुषिरं बाहुमूलं स्यादग्रं बाहुप्रकोष्ठयोः |
विथुनं कल्पनीयं स्यान्नी चबाहुरपीदृशः || १३ ||

आयामः कल्पदण्डस्य षोदशांगुलसम्मितः |
विस्तारस्तस्य मद्ये स्याच्चतुरंगुलसंमितः || १४ ||

षोडशांगुलनाहश्च तस्य मध्यः प्रकीर्तितः |
आयामः पार्श्पदण्डस्य कार्यो द्वात्त्रिंशदंगुलः || १५ ||

पार्श्वदण्डपरीणाहश्चतुरङ्गुलसंमितः |
द्विशिखश्च कटीदण्डो वक्षोदण्‍डो नियोगतः || १६ ||

दण्डयोः पार्श्वयोस्सम्यगूर्ध्वदण्डस्य चायतिः |
एकविंशांगुलो दण्डो जङ्घादण्डसमो भवेत् || १७ ||

सप्तविशांगुलासैन |
मध्याग्रमूलविस्तारः क्रमेण परिपठ्यते |
त्र्यंगुलोऽर्धाधिकस्सार्धो द्व्यंगुलश्चतुरंगुलः || १८ ||

जङ्घायास्त्र्यंगुलं मूलं सार्धद्व्यंगुलमन्तरम् |
अर्धं च द्व्यगुलं तत्र त्रिगुणं सहनं मतम् || १९ ||

ऊरुमूलं च सुषिरं द्व्यंगुलं षड्यवाधिकम् |
ऊरुजङ्घाग्रयोरन्ते मिथुनं परिकल्पयेत् || २० ||

वंशदण्डमुरः कट्याः मध्ये निम्ने निवेशयेत् |
शूलप्रमाणमुदितं शूलसङ्ख्याधुनोच्यते || २१ ||

शूलानांशङ्या |
वंशदण्डः कटीदण्डो वक्षोदण्डस्तथैव च |
बाहुदण्डाश्च चत्वारः प्रकोष्ठेन तथा विधः || २२ ||

पार्श्व |
जङ्घादण्डश्च इत्येते शूलदण्डास्त्रयोदश |
श्लेषयेत्तद्यथायेगं सुषिरं नैवकारयेत् || २३ ||

न च कीलं विधतव्यं शिल्पिभिश्शूलकर्मणि |
वंशदण्डं किरीटान्तं मूर्धान्तं वा प्रचक्षते || २४ ||

पादान्तं वा यथास्थैर्यं तथा कुर्याद्विलक्षणः |
लोहपट्टेन सनीनां बन्धनं दृढमाचरेत् || २५ ||

शूलदण्डस्यलोहादिभेदः |
लोहजाश्शूलदल्‍डास्युरथवा विभवे सति |
वंशमूलं चतुष्कोणमष्टाश्रं मध्यमिष्यते || २६ ||

अग्रं मुवृत्तं शूलानि वृत्तान्यन्यानि वा व्यथा |
वंशदण्‍डजमानस्य गनादर्वागृजुर्भवेत् || २७ ||

वंशदण्डं दधासस्य वंशदण्डं तथा नास्य |
उपरिष्टाद्यथायोगं किञ्चिद्भुग्नं चतुर्मुख |
प्रतिमानां यथाभागं वंशदण्डस्थितिर्भवेत् || २८ ||

वक्षोदण्डः कटीदण्डः किञ्चिद्भुग्नशिखो भवेत् |
भुजोरुदण्डयोर्मूलं निम्नं कृत्या यथा शिखम् || २९ ||

मुखं सार्थं किरीटस्य शूलद्विगुणमेव वा |
मौलिमूलस्य विस्तारस्त्र्यङ्गुलं वा यवत्रयम् || ३० ||

शूलमूलस्यविस्तारस्त्र्यङ्गुलं च चतुर्यवम् |त्र्यंगुलं मध्य हाग्रं तु सार्थ |
त्रियवं त्र्यंगुलं मध्यं सार्धत्र्यंगुलसम्मितम् |
बाह्वन्तमूलबेरस्य देवीनां शयने सति || ३१ ||

शूलमन्यत्र यानादौ नासिकान्तमथापि वा |
चिबुकान्तं यथोच्च्रायं ब्रह्मणश्शयने सति || ३२ ||

शूलं जान्वन्तमन्यत्र बहुसीमान्तमिष्यते |
भृग्वादिपरिवाराणां बाहुसीमान्तमुच्यते || ३३ ||

शूलानांजलाधिवासादि |
जलाधिवासनं चैव स्थापनं मण्डपे तथा |
होमं कुम्भार्चनं द्वारपूजा ब्राह्मणतर्पणम् || ३४ ||

शुद्धिश्च शोष णादीनि शूलानां बिम्बवत् स्मृतम् |
न दिवा पिण्डिकां रात्रौ अधिवास्य समाहितः || ३५ ||

श्वोभूते वास्तुना होमं दद्याद्वास्तुबलिं तथा |
गर्भगेहशोधनम् |
शोधयेर्गर्भगेहं च मार्जनालेपनादिभिः || ३६ ||

सूत्रं चन्दनतो योन सिक्तमास्फालयेत्क्रमात् |
सूत्राण्युदङ्गुखान्यस्टौ प्राङ्गुखानि तथैव च || ३७ ||

कोष्ठान्येकोनपञ्चाशन्न्यूनाधिकविवर्जिताः |
बाह्मणादिसंज्ञकभगविधिः |
ब्राह्मणो मध्यमो भागः दैविकस्तु तदन्तरः || ३८ ||

त्रतीये मानुषस्तुर्यः पै शाचो भाग इष्यते |
अर्चनापीठिका ब्राह्मे भागे धैवे स्थितिर्भवेत् || ३९ ||

मानुषे परिवारास्स्युरायुधानि चतुर्थके |
किञ्चिन्मानुषमाश्रित्य दैवे स्यादासनं भवेत् || ४० ||

दिव्यमानुषयेश्शय्या पै शाचे यानमिष्यते || &दैवे देव्यस्थ्सिता वास्त्युरासने तस्य पार्श्वतः || ४२ ||

शयने ऽपि यथायोगं यानारूढेऽपि वै तथा |
सूत्राणामुङ्मुखता |
उदङ्मुखानि सूत्राणि दश तावन्निपातयेत् || १३. || ४३ ||

पाङ्मुखान्यपि कोष्ठानामेकाशीतिर्भवेत्ततः |
मध्यमो ब्रह्मणो भागः दैवस्स्यात्तदनन्तरः || ४४ ||

तृतीयः पैतृकस्तुर्यो मानुषः पञ्चमः पुनः |
पैशाच इति वा भागान् कल्पयेद्गर्भमन्दिरे || ४५ ||

एकबेर बहुबरादीनां ब्राह्मादिभागभेदः |
एकबेरविधिर्ब्राह्मे बहुभेरं तु दैविके |
दैवे च मानुषे भागे द्वयोरासनमिष्यते || ४६ ||

दैवमानुषपित्य्रेषु शयनं त्रिषु कारयेत् |
पैशाचे मानुषे चैव द्वयोर्यानं विधीयते || ४७ ||

उक्तस्थानविपर्यासे अनिष्टफलं |
उक्तस्थानविपर्यासे राजा राष्ट्रं च नश्यति |
तस्माद्यथोक्तभेगे स्युस्थ्साप्या ऋद्धिमभीप्पुभिः || ४८ ||

कामनानुगुणं स्थापनाभूमिः |
चतस्रः स्थापनाभूमि कृत्वा मध्ये पदे पुनः |
मुक्तिकामोऽर्चयेद्धेवं पदे तु तदनन्तरे || ४९ ||

चतस्रः इत्यादिशॢओकद्वयं क्वचिन्नदृश्यते. भिर्युतम् || ६६ ||

बर्हकम् |
दलैर्द्वादशभिर्यद्वा युक्तमष्टभिरेव वा |
अङ्घ्रिमानवशेनैव दलानां द्राघिमा भवेत् || ६७ ||

ऊर्ध्वच्छदमुयुक्तं ततोऽल्पदलसंयुतम् |
मध्ये कर्णिकया युक्तं किञ्चित्फुल्लाम्बुबजाकुतिम् || ६८ ||

दिव्ये भागेस्थितस्यैष विष्टरस्समुदीरितः |
एकबेरादिभेदेन वेदि कामानम् |
एकबेरे तदायामं त्रिधा कृत्यैकभागिकाम् || ६९ ||

विस्तारः |
वेदिं कुर्याच्चतुर्था वा तुर्यां शेन प्रकल्पयेत् |
उत्सेधोऽयं स्नानवेदेर्वृत्ता वृत्तायता तुवा || ७० ||

चतुरशायता वापि ष़डशाष्टाश्रिकापि वा |
उपानकटिसंयुक्ता कर्तव्या द्वादशांगुला || ७१ ||

उपनदादि |
आयतं नालमेतस्य चतुर्भिरथवाङ्गुलैः |
विंशत्या चायतं तस्य मुखं मकरवक्त्रवत् || ७२ ||

किञ्चिन्निम्नं य थातस्मान्नालं तिर्यगथोस्थितम् |
उपरिष्टाच्च तद्वेदेर्वलयं च तुरङ्गुलम् || ७३ ||

उन्नतं कारयेत्तावद्विस्तारं कमलासन |
वेदिकानुगुणं यद्वा पद्ममेवाखिलं भवेत् || ७४ ||

देवमुखादिभेदेन जलप्रणालीभेदः |
प्रत्यङ्मुखस्य देवस्य प्राङ्मुखस्य तथा भवेत् |
प्रणाल्युदङ्मुखा कार्यादक्षिणेदङ्मुखस्य तु || ७५ ||

प्रणाली प्राङ्मखा कार्या नान्यत्र विधिरिष्यते |
दाराकुल्याविधिः |
धारारुल्या च कर्तव्या यावच्छिद्रं बहिस्थितम् || ७६ ||

उपानदादि.१३. यद्वाश्वभ्रं |
हस्तिहस्तादिभिश्श्वभ्रे जलधारां निपातयेत् |
वृत्तं वा चतुरश्रं वा श्वभ्रं कुर्याच्छिलादिभिः || ७७ ||

मनोहरमगाधं च बहि स्तद्धेवतालयात् |
आसीनमूर्तिविधिः |
आसीनस्याभिधास्यामि प्रमाणं सिंहविष्टरे || ७८ ||

देहलब्धंगुलैष्षड्भिरुत्सेधं त्रिंशतापि च |
द्विगुणै रायतं तस्य सिंहैरष्टाभिरासनम् || ७९ ||

ध्रियमाणं चतुर्भिर्वा तेषां वक्त्राणि संहिनत् |
शिष्टं वपुः पुरुषवच्चतुर्भर्बहुभिर्युतम् || ८० ||

बिभ्राणौ विष्टरं द्वाभ्यां द्वाभ्यांबध्वा जलं हृदि |
रत्नैः परिष्कृतं पीठं सिंहैर्वा केवलै र्युतम् || ८१ ||

गजाङ्घ्रिभिर्वा तद्युक्तं कुर्यान्नैवान्यथा विधिः |
भोगशय्याविधिः |
भोगशय्याशयानस्य वक्ष्यामि कमलासन || ८२ ||

वृत्तायतं यथायोगं तथा त्रिर्मण्डलीकृतम् |
प्रादक्षिण्येन वलयैः पञ्चभिर्वाध सप्तभिः || ८३ ||

देहाङ्गलैश्चतुस्तालमुत्सेधं भेगमण्डलम् |
मध्यतः पादतः प्रोक्तं मूर्धन्यधिकमंगुलैः || ८४ ||

त्रिभिर्दिगुणितैर्यद्वा वलयास्ते यथोदिताः |
पश्चात्प्रभृति चैकैकं किञ्चित्किञ्चित्समुन्नतम् || ८५ ||

फणैरयुग्मैर्नवभिस्सप्तभिर्वाथ पंचभिः |
उपेतमुत्तमं मध्यमधमं संप्रचक्षते || ८६ ||

त्रितालमुन्नतं षड्भिरंगुलै र्मध्यमं फणम् |
अष्टांगुलं फणानां स्युरन्तरालं फणास्तु ते || ८७ ||

निम्नाः क्रमेण कर्तव्याः न्यूनाः पञ्चचतुस्त्रीभिः |
अंगुलैः क्रमशस्तेषां वास्तारो मध्यमः फणाः || ८८ ||

द्वात्रिंशदंगुला स्तस्य फणाः पार्श्वे चतुर्मुख |
विंशत्पं च चतुर्भिश्च विस्तीर्णं द्व्यंगुलैरपि || ८९ ||

विंशत्यंगुलविस्तारौ शेषौ द्वौ फणिनः पणौ |
इतरेष्वपि सर्वेषु हानिरूह्या यथाक्रमम् || ९० ||

बिदालवक्त्रवद्वक्त्रं दंष्ट्रया परिशोभितम् |
मीर्ध्निन्यस्तमहारत्नं तीक्ष्णशृङ्गसमन्वितम् || ९१ ||

शनैश्शनैरधो वक्तं यावन्मौल्यग्रमानकम् |
सर्पकण्ठात्फणोत्सेधं चतुस्तालं दशांगुलम् || ९२ ||

अथवा शयनोत्सेधं दादुशं संप्रचक्षते |
कोतुकद्वारचरणसमुत्सेधे त्रिधा कृते || ९३ ||

एकां शेन समुत्सेधं भोगमण्डलमिष्यते |
चतुर्थां शेन वा कुर्याध्भेगिनो भोगमण्डलम् || ९४ ||

भोगपनसमुत्सेधो भोगशय्यावदिष्यते |
सुवृत्तं देवदेवस्य वृष्ठभेगे समुन्नतम् || ९५ ||

फणानां मण्डलं यद्वच्छत्रं तद्वच्च शोभनम् |
देवस्य यौलेरुपरि विंशत्यंगुलमुन्नतम् || ९६ ||

चतुरश्रायतं पीठमथवा शयनंभवेत् |
प्रागुक्तैश्चरणै र्यक्तं उपधानादिसंमितम् || ९७ ||

आसनं पद्ममात्रंतु विश्वमूर्तेर्विधीयते |
यानासनमूर्तनिरूपणम् |
याने गरुत्मतोऽधन्तात्पद्ममासनमिष्यते |
तस्मिन्विदध्यात्पक्षीन्द्रं देवयामार्धसंयुतम् || ९८ ||

बृहद्भुजं गरुत्मन्तमारुह्य स्थितमच्युतं |
कुर्याद्देवं स्थितादीनामासनानि प्रकल्पयेत् || ९९ ||

अधिवासितशूलस्थापनविधिः |
ततो मूहूर्ते संप्रापै शोभने देशिकोत्तमः |
अधिवासितशूलानि ह्युद्धृत्याध्यर्युभिस्सह || १०० ||

धम प्रदक्षीणीकृत्य तूर्यघोषमुदीर्य च |
शूलानि स्थापयेच्छ्वभ्रे रत्नन्यासे यथोदिते || १०१ ||

प्रतिष्ठापञ्चकविधिः |
स्थानास्थापने चैव तथासंस्थापनाऽपि च |
प्रस्थापना प्रतिष्ठा च प्रतिष्ठा पंचकं स्मृतम् || १०२ ||

या प्रतिष्ठा भवेत् स्थाने स्थापना सा प्रकीर्तता |
या प्रतिष्ठासने प्रोक्ता सा चास्थापनसंज्ञिता || १०३ ||

शयने या प्रतिष्ठा च सा च संस्थापना मता |
याने च या प्रतिष्ठा सा नाम्ना प्रस्थापना भवेत् || १०४ ||

प्रतिमा याऽर्चना पीठे कर्मार्चेति प्रकीर्तिता |
तस्यां या च क्रिया प्रोक्ता साप्रतिष्ठेति कीर्तिता || १०५ ||

परिमोष्ट्व्यादिभेद्रेन आनीनादिशूलस्थापनम् |
आचार्यस्थ्सापयेच्छूलं स्थानकं परमेष्ठिनः |
असीनंस्थापयेत्पुंसा विश्वेन शयितं तथा || १०६ ||

सर्वेण विश्वरूपं तु निवृत्या यानकं भवेत् |
देवीशूलं तथा स्थाप्य रत्नन्यासोपरि क्रमात् || १०७ ||

ब्रह्मादि देवतानां तु शूलान्यात्मीयविद्यया |
भित्तिशूलस्थानम् |
एवं संस्थाप्य शूलानि भित्तिशूलं विनिक्षिपेत् || १०८ ||

ककुदे वृष्ठपार्श्वे तु स्थानकस्य समाचरेत् |
आसीनस्य तथा कृत्वा शयावस्योच्यतेऽधुना || १०९ ||

शयानाधारशूले वै कुर्याधूर्ध्वमुखे स्थिते |
दिव्यमानुषयोर्मध्ये वंशदण्डं निधापयेत् || ११० ||

वृष्ठपार्श्वे तु ककुदे शयनाधारशूलकम् |
शयनाधार शूलेद्वे कुर्यादूर्ध्व मुखेस्थिते || १११ ||

दिव्यमानुषयोर्मध्ये शयिताधारशूलकम् |
आधारशूलं शयने स्थले कुर्याद्विचक्षणः || ११२ ||

आधारशूलमन्येषां भित्तिसंस्थं च कारयेत् |
आधारशूलरहितेदेवस्यसान्निध्यातिशयः |
आधारशूलरहिते सर्वत्र स्थापने कृते || ११३ ||

वरप्रधानं सान्निध्यमधिकं भवति ध्रुवम् |
महाकुम्भादिप्रोक्षणं |
महाकुम्भादि कुम्भानां वारिभिर्मूलविद्यया || ११४ ||

प्रोक्षयेद्दर्भकूर्येन शूलानि स्थापितान्यथ |
गुरुदक्षिणा |
दक्षिणां गुरवेदद्याद्यथा तुष्टिर्भवेद्गुरोः || ११५ ||

दश निष्कं सुवर्णं तु तस्यार्धं वा प्रदापयेत् |
ऋत्विजामपि सर्वेषां दशनिष्कं प्रदापयेत् || ११६ ||

काले तस्मिन् समाहूय रथकारं द्विजोत्तमः |
प्रेषयोत्तोषयेच्चापि यजमानो धनैर्भृ शम् || ११७ ||

कुलालनियोगः |
कुलालं कुशलं शान्तं व्याधिहीनमदूषितम् |
रथकारो नियुञ्जित शास्त्रोक्ते सर्वकर्मणि || ११८ ||

तदभावे पारशवं यावन्नयनमोक्षणम् |
रथकारो क्तविधिना कुशलस्सर्वमाचरेत् || ११९ ||

स्थापितशूलेद्धारेदोषः |
स्थापितं नोर्धरेच्छूलं समुद्धारे महद्भयम् |
कर्तुः कारयितुश्चापि भवत्येव स संशयः || १२० ||

अङ्गभेदेऽङ्गहानिस्स्याद्यजमानस्य निश्चितम् |
शूलस्थापनेशुभफलम् |
शूलस्थापनमात्रेण यजमानो महत्फलम् || १२१ ||

Kapitel 14

Lesehilfe: Kapitel 14: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Doppelt überlieferte Nummern: 67.

पाद्मसंहितायाम् |
चतुर्दशोध्यायः |
श्रीभगवान् |
बिंबनिर्माणविधिः |
बिम्बनिर्माणमधुना वक्ष्यामि कमलासन |
लोहपट्टेन शूलानां सन्धिं बध्वा दृढं यथा || १ ||

अष्टबन्धेन शूलानि लिम्पेत्सर्वाणि सर्वतः |
रज्जुभिर्वेष्टयेत्तानि दृढानि च्छिद्रवर्जितम् || २ ||

यथासिराभिर्बहुभिश्शरीरं बध्यते तथा |
शूलरज्वादीनां अस्थिसिराप्रकृतिता |
शूलान्यस्थीनि मृन्मांसं सिराः पाशास्त्वचः पटाः || ३ ||

आ पक्वमृदालेफनेशुभफलम्. |
मृद्भिरालेपनं कुर्यादपक्वाभिश्च तुर्मुख |
पक्वाभिर्वर्जयेद्बिम्बं गृहे देवालयेऽपि वा || ४ ||

अपक्वास्सर्वफलदाः पक्वास्तु बदोषदाः |
केवलमृदाबिंबनिर्माणम् |
मृदा केवलया बिम्बं कुर्याद्वद्वा त्रिवस्तुभिः || ५ ||

मृण्मये कौतुके पुर्णे साङ्गोपाङ्गं यथाविधि |
त्रिवस्तुके मृदालिप्ते कङ्कशर्करया तथा || ६ ||

कटशर्करया |
पटेनाच्छाद्य सर्वाङ्गं वर्णलेपं समाचरेत् |
प्रशस्तमृत्ति कास्थानानि. |
पुण्यक्षेत्रे नदीतीरे कान्तारे पर्वतेऽपि वा || ७ ||

तदनु |
मृदं समग्रां गृह्णीयात्सर्वदोषविवर्जिताम् |
नीचै रध्यासितां चैत्यश्मशानादि विवर्जिताम् || ८ ||

कल्कोपयोगिव्यस्त्वचः |
खदिरौदुम्बराश्वत्थ न्यग्रोधार्जुन भूरुहाम् |
समुद्धृत्य त्वचस्सर्वा मासं वारिषु निक्षिपेत् || ९ ||

तो यैर्मासोषितैर्मृत्स्नां मिश्रयेत्पीडयेच्च ताम् |
तां नूतनैषु भाण्डेषु निक्षिप्याच्छाद्य यत्नतः || १० ||

छायायां निक्षिपेद्भाण्डान्यथा वातादि न स्पृशेत् |
कल्कप्रतिवापद्रव्यविधिः |
धातुकीयास्त्रयोभागाष्षड्गुणा च हरीतकी || ११ ||

धात्री च द्वादशविधा भागांस्तानेकविंशतीः |
अधिवासकालमानम् |
अधिवास्यैकमासं तु भाण्डेषु कमलासन |
त्रिफलेन पुनर्वारा तां मृदं मिश्रयेत्सुधिः || १२ ||

छायायां नातिशुष्कां तां विंशत्येकोनया मृदम् |
मिश्रयेद्वक्ष्यमाणानां पुण्यक्षेत्रादि जन्मनाम् || १३ ||

एकोनविंशतिमृदः |
पुण्यक्षेत्रे नदीतीरे पर्वते पुलिने हृदे |
निर्झरेसङ्गमे गोष्ठे देविककोर्वरयोस्तथा || १४ ||

शोषवेदिगोपुरयोःशोष्यवेदिकोर्वरयोः शोचे देविकोर्वरयोः |
शालिक्षेत्रे देवखा ते शृङ्गे च वृष हस्तिनोः |
वराहकृष्टे वल्मीके कुलीरवसतौ तथा || १५ ||

वृषभ |
नलिन्यां दीर्घिकायां च मृत्स्नामेकोनविंशतिम् |
मृदः प्रमाणम् चुर्णविभागश्च |
मृत्स्नाभिर्मुष्टिमात्राभिः पुर्वोक्तां मिश्रयेन्मृदम् || १६ ||

पूर्वोक्तमानैस्त्रिफला चूर्णैस्तां मिश्रयेत्पुवः |
तत्त्रिभागैकभागैश्च कटशर्करचूर्णितैः || १७ ||

नादेयैश्लक्ष्णपाषाणैः मृत्तुर्यां शैश्च चुर्णितैः |
योजनीयसुरभिद्रव्याणि |
चन्दनं कुङ्कुमं कोष्ठं श्रीवेष्टं हरिचन्दनम् || १८ ||

कुनुमं कुष्ठं |
गुल्गलुं च निशां शुष्कां हरितालं मनश्शिलाम् |
तमालपत्राण्येतानि चन्दनादीनि चूर्णयेत् || १९ ||

मृद्विंशत्येकभागै स्तैश्चूर्णैस्तत्तुल्यसैकतैः |
सूक्ष्मैश्च मिश्रयेन्मृत्स्नां कपित्थरसतुर्यकैः || २० ||

चूर्णितैर्लोहरत्नैश्च मिश्रयित्वा तु मृत्तिकाम् |
सम्मिश्रणीय स्ने हद्रवद्रव्याणि |
मधुतै लदधिक्षीर घृतैश्शुक्तिप्रमाणकैः || २१ ||

अतसीतैल संमिश्रैः पुनस्संमिश्रयेन्मृदम् |
संस्कृतमृदः अधिवासः |
इत्थं तु संस्कृतां मृत्स्नां निक्षिप्य नवभाजने || २२ ||

सहितैः |
आच्छाद्य नववस्त्रेण भाण्डं धान्येषु निक्षिपेत् |
अर्चयेम्मालमन्त्रेण मृद्भाण्डान् देशिकोत्तमः || २३ ||

सर्पिषा जुहुयादग्नौ मूलोनाष्टोत्तरं शतम् |
चतुं पुरुषसू क्तेन प्रत्यृचं जुहुयाद्भुधः || २४ ||

संपाताज्येन सिंचेत्तां मृदं भाजनसंस्थिताम् |
अधिवासवेला |
सद्यो वा निशि वा मृत्स्ना मधिवास्य यथाविधि || २५ ||

लेपनक्रमः तद्विद्याच |
मुहूर्ते शोभने बिम्बे प्रलिम्पेन्मृत्तिकां गुरुः |
अमौलिकण्ठपर्यन्तमालिम्पेद्य्वोम विद्यया || २६ ||

आकण्ठनाभिपर्यस्तं विलिं पेद्वायुविध्यया |
आनाभिकटिपर्यन्तं लेपयेद्वह्निविद्यया || २७ ||

आकटेर्जानुपय न्तमालिं पेद्वारिविद्यया |
आजानुकटिपर्यन्तं प्रलिं पेद्भूमिविद्यया || २८ ||

आनाभिकण्ठमालिम्पेत्पुनश्श्वसनविद्यया |
नाभ्यादिगुह्यपर्यन्तमालिम्पेच्चिखिलिविद्यया || २९ ||

गुह्यादिजानुपर्यन्तमालिंपेद्वारिविद्यया |
जानुप्रभृतिपादान्तमालिम्पत्क्षितिविद्यया || ३० ||

देव्यादीनां मृदालेपेविद्यानिर्देशः |
देवीनां च श्रियादीनां ब्रह्मादीनां तथैव च |
आलेवनं प्रकुर्वीत कालेऽस्मिन् भूतविद्यया || ३१ ||

गुरवे दक्षिणा देया स यथातुष्टिमाप्नुयात् |
रज्वादिवेष्टनम् |
बिम्भस्य नाहमानं यच्छूलमूनमपोह्य तत् || ३२ ||

अष्टधाकृत्य तेषु त्रिन् रज्वाचा वेष्टयेद्गुणान् |
मृद्भिरालेपयेत्य्रंशं द्यौवस्त्रकटशर्करैः || ३३ ||

अष्टधाकृतमेतेषु त्रिरज्वा |
नारिकेलत्वचा मृत्स्नां द्वितीयां मिश्रयेत्पुनः |
क्रमेणपरिमाणं च मुखबाहूरुवक्षसाम् || ३४ ||

नाडीकल्पनम् |
नाडीमिडां पिङ्गलां च सुषुम्नां तस्तुभिः कृताम् |
सितपीतारुणैस्ताभिर्वेष्टयेद्विष्णु विग्रहम् || ३५ ||

नालिकेरत्वचं सूक्ष्मं छित्वाच्छित्वा च मृत्तिकाम् |
तृतीयां मिश्रयेत्तां च लेपयेत्पूर्वशोषणे || ३६ ||

नालिकेरत्वचां सारम् |
हस्तं च सांगुलोपेतं कृत्वालोहेन बन्धयेत् |
कर्णावर्तं ततः कुत्वालोहेन परिविन्यसेत् || ३७ ||

गर्तावर्तम् |
शरीर पोषणं कुर्याद्भेदरन्ध्रविवर्जितम् |
शरीरशोषणम् |
मृत्ति काकटशर्करयोर्लेपनेविधिः |
हस्तेन मृत्तिका दद्यात्कूर्चेन कटश र्कराम् || ३८ ||

कटशर्करचूर्णानि त्रिफलाकृषिताम्बुना |
पिष्ट्वा पूपाकृतिं कृत्वाशोषयेदातपेन ताः || ३९ ||

पुनस्सम्पेषयेत्पिण्डान् कपित्थरसवारिणा |
चतुस्त्रिः पञ्चकृत्वो वा कृत्वैवं पेषयेत्पुनः || ४० ||

कार्पासतूलमि लितान् कपित्थरसवारिणा |
तावत्सम्पेष येद्यावद्बाहुभ्यां बाहृमात्रकम् || ४१ ||

पिष्टकल्पनम् |
प्रत्रिकायास्समुद्धारे पेषणी न पतेद्यपि |
कल्कं सुपिष्टं कूर्चेन शनै रेव परामृशेत् || ४२ ||

घटिकाया |
ततः करण्डिकाग्रेण लिस्ताङ्गानि च लेपयेत् |
पूर्णेष्वङ्गेषु सर्वेषु पटेनाच्छादयेद्धृढम् || ४३ ||

कार्पापजं दृढं चेलं लोमादिभिरदूषितम् |
ध्यान्यराशिषु संस्थाप्य वाचयित्वा शिषं पुनः || ४४ ||

ध्यानेन शुद्धिं सम्पाद्य पुजयेद्वायुविद्यया |
मूलमन्त्रेण जुहुयत्समिदाज्येन वै शतम् || ४५ ||

चरुं पुरुषसूक्तेन जुहुयात्षोडशाहुतीः |
मुहूर्तेशोभने प्राप्ते पटेनाच्छाद्यलेपयेत् || ४६ ||

पटेशंलेप येत्पुनः |
या शर्करा पटे तस्मिन् तयैवाकल्पयेत्ततः |
शुक्लमृत्तिकया लेपः कपित्थरसमिश्रया || ४७ ||

कटिशर्करां पटे |
वर्णलेपविधिः |
वर्णालेपं ततः कुर्याच्छिल्पिशास्त्रविचक्षणैः |
श्वेतं पीतं तथा रक्तं हरितं कृष्णमेव च || ४८ ||

पंचवर्णं वृथिव्यादि वर्णानामधिदेवताः |
उत्तमा धातवः प्रोक्ताः मध्यमा वृक्षसम्भवाः || ४९ ||

संयोगजास्स्युरधमास्त्रैविद्यमपरं शृणु |
वर्णं चाप्यनुवर्णं च संस्कारं च तथैवच || ५० ||

त्रिविधो वर्णसंयोगश्शास्त्रेषु समुदीरितः |
वर्ण इत्युच्यते शुद्धो राजवत्तानि कारयेत् || ५१ ||

आवर्तादीनि तारयेत् |
आनुकारे च ये वर्णाः प्रायशश्शुद्धिवर्जिताः |
अनुवर्णा इमे प्रोक्तास्सङ्किर्णान् कथयामि ते || ५२ ||

शूक्लो रक्तश्च पीतश्च कृष्णश्चैव चतुर्विधः |
सङ्करास्ते च चत्वारः प्रत्येकं द्विविधाः स्मृताः || ५३ ||

शुक्लश्चैव वलर्क्षश्च श्वेतो द्विविध उच्यते |
शख्ङगोक्षीरकुन्दाभश्शुक्ल इत्यभि संङ्‍ञितः || ५४ ||

धियते |
मुक्तास्फटिक चव्द्राभो वऌअर्क्ष इति संज्ञितः |
रक्तश्चाप्यरुणश्शोण इति भेदेन कथ्यते || ५५ ||

वज्राभो वर्णाभो |
जपाशोणितसङ्का शो रक्तमर्णेऽरुणोमतः |
किंशुकाशोकसङ्का शश्शोण इत्यभिधीयते || ५६ ||

हरितश्चैव पीतश्च पीतवर्णो द्विधा भवेत् |
मनश्शिलाहरीतालनिभो हरित उच्यते || ५७ ||

हरिद्राकुङ्कुमाभस्तु पीत इत्यभि संज्ञितः |
श्यामश्च कृष्ण वर्णश्च कृष्णवर्णो द्विधा भवेत् || ५८ ||

धीयते. संजितः |
इस्द्रनीलनिभः कृष्णः कृष्णवर्णः प्रकीर्तितः || ५९ ||

वश्रुतः |
शुक्लेन मिश्रितो रक्तो बभ्रुरित्यभिदीयते |
शुक्लेन मिश्रितः काषो वर्णकः परिकीर्तितः || ६० ||

पीतेन मिश्रतः कृष्णः काऌअ इत्यर्भिधीयते |
पीतकृष्णयुतश्शुक्लः कर्बुरस्समुदाहृतः || ६१ ||

एनं सङ्करजान्वर्णानुहापोहेन योजयेत् |
उक्तोयं वर्णसंक्षेपस्तैः कुर्या च्चोदितैः क्रमात् || ६२ ||

भोधितैः |
मूर्तिकल्पनपरिपाटी |
प्रथमो दारुसङ्घातो द्वितीयं रज्जुवेष्टनम् |
मृदालेपस्तृतियस्तु तुरियं नादिबन्दनम् || ६३ ||

पञ्चमो रज्जुवेष्टस्स्यान्नालिकेरत्वचा पुनः |
मिश्रिता मुत्तिका षष्ठीसप्तमं रज्जुवेष्टनम् || ६४ ||

अष्टमश्शर्करालेपो नवमं पटयोजनम् |
भूषणं दशमं प्रोक्तं एकदशमतः परम् || ६५ ||

शूक्लालेपनमुद्दिष्टं द्वादशं वर्णयोजनम् |
द्वादशैते च निर्दिष्टाः प्रतिमाकरणेऽब्जज || ६६ ||

लेपशोषणावधिः |
कालेन वर्षमात्रेण वस्तु शुष्यति नान्यथा |
विध्यनुसारशुष्कमूर्तेरायः |
सहस्रं वत्सरान् याति मासैर्द्वादशभिः कृतैः || ६७ ||

मासमात्रेण वस्तु शुध्यति. च पटे भित्तौ लिखिते फलकेपि च |
वर्ण योगस्समुद्दिष्टो द्रव्योत्पत्तिस्तथेव च || ६७ ||

युगभेदेनर्ती नांवर्णभेदः |
मूर्तीनां युगभेदेन वर्णभेदो विधीयते |
कृते वऌअर्क्षस्रैतायामरुणो द्वापरे पुनः || ६८ ||

पीतः कलौ घनश्यामः वासुदेवः वरः पुमान् |
रक्तस्सङ्कर्षणो देवः प्रद्युम्नः कनकप्रभः || ६९ ||

श्यामो निरुद्धः कथितः कृतादिषु चतुर्ष्वपि |
द्वादशमूर्तिवर्णाः |
केशवः कनकप्रख्यस्स्या दर्जुनसमाकृतिः || ७० ||

नारायणश्श्यामवर्णो माधवस्स्फटिकप्रभः |
गोविन्दः पद्मकिंजल्कनिभो विष्णुरुदाहृतः || ७१ ||

अरुणाम्बुजसङ्काशो मधुसूदन उच्यते |
त्रिवक्रमश्शिखिनिभो वामनो भालसूर्यवत् || ७२ ||

श्रीधर स्सितपद्माभो हृषीकेशस्तटित्प्रभः |
पद्मनाभश्श्यामवर्णो बन्धूककुसुमच्छविः || ७३ ||

पीतपद्माभः |
दामोदरो द्वादशै ते कथिताः केशवादयः |
चतुर्विंशतिमूर्तिवर्णाः |
वासुदेवादिमूर्तीनां यो वर्णः पूर्वमीरितः || ७४ ||

स एव वासुदेवादिचतुर्णां तद्भुवाम पि |
शुद्धस्पटिकसङ्काशो विज्ञेयः पुरुषोत्तमः || ७५ ||

अधोक्षजश्श्यामवर्णो नृसिंहो हेमसन्निभः |
पीतवर्णोऽच्युतोतीव रक्तवर्णोजनार्दनः || ७६ ||

उपेन्द्रश्श्यामलः प्रोक्तो हरिः पीतनिभः स्मृतः |
कृष्णः कृष्णाम्बुदप्रख्यश्चतुर्विंशतिमूर्तियः || ७७ ||

श्रियादिदेवीनां वर्णाः |
सुवर्ण निकषाभा श्रीश्श्यामा भूरर्जुनच्छविः |
सरस्वती तिता रक्ता प्रितिश्श्यमनिभा कृतिः || ७८ ||

निभशोभा देव्यस्म्सृता स्तुता || ७९ ||

देवस्य सम्मता |
मत्स्यादिमूर्तीनांवर्णाः |
मत्स्यस्स्फटिकसङ्काशः कूर्मः काञ्चनसन्निभः |
वराहश्शामलनिभो वलर्क्षकृतिरेव वा || ८० ||

नृसिंहश्चन्द्रवर्णाभः प्रह्लादः काञ्चनप्रभः |
वावनश्श्या मलनिभः कालवर्णो महाबलिः || ८१ ||

जामदग्न्यस्सुवर्णाभः राघवश्श्यामलाकृतिः |
भरतश्श्यामलो वर्णो लक्ष्मणः कनकप्रभः || ८२ ||

शत्रुघ्नो रक्तवर्णाभस्सीता हेमनिभाकृतिः |
माण्डवीरक्तवर्णाभ ऊर्मीला श्यामलप्रभाः || ८३ ||

श्रुतकीर्तिस्सिताङ्गी च हनूमान् कनकप्रभः |
अङ्गदो रक्तवर्णाभस्सुग्रीवो हेमपिह्गलः || ८४ ||

गुहश्च निलवर्णाभः कालवर्णो विभीषणः |
नीलो नीलनिभः प्रोक्तो जाम्भवन् कनकप्रभः || ८५ ||

बलः क्षीरनिभश्चैवरक्तवर्णा च रेवती |
मेघश्यामो भवेत्कृष्टो रुक्मिणी कनकप्रभाः || ८६ ||

सत्यभामा भवेत् श्यामा कल्की रक्तनिभः स्मृतः |
अनंतगरुडादीनांवर्णाः |
अनन्तः क्षीरसङ्कशः यद्वा हेमसमाकृतिः || ८७ ||

गरुडः कनकप्रख्यो ब्रह्मा कनकसन्निभः |
विष्णु श्श्यामनिभः प्रोक्तः रुद्रश्शोणितसन्निभः || ८८ ||

हयग्रीवो वलर्क्षस्स्यात्सेनानी श्श्यामलाकृतिः |
रक्तवर्णो भवेच्चण्डः प्रचण्‍डश्श्वेत सन्निभः || ८९ ||

वर्णकः |
जयः पीतस्ततश्श्यामो विजयः पद्मसन्निभः |
पद्मी गदाधारो हेमः कृष्मः खड्गधरो भवेत् || ९० ||

शार्ङ्गधारी हेमनिभश्श्वतो वज्रधरो मतः |
श्यामो मुसलधारी स्यात्पाशधृक्कनकप्रभः || ९१ ||

भवेत् |
कृष्णोऽङ्कुशधरो धाता रक्तपीतवपुर्धरः |
विधाता धवलो भद्रस्सुभद्रो ह्यारुणच्छवि || ९२ ||

कृतान्तश्श्यामलो रक्तस्सुरविध्यंसनः स्मृतः |
कुभेराक्षो भवेत्पीतः कुभेरो रक्त देहभृत् || ९३ ||

वर्णभृत् |
दुर्जयः कृष्णवर्णाभः प्रभवश्श्वेतसन्निभः |
स्याद्विश्वभाननो रक्तः पुष्करश्श्वेतदेहभृत् || ९४ ||

प्रबलः |
सम्भवश्श्यामलः प्रोक्तः प्रभवो रक्तसन्निभः |
सुशोभनो भवेत् श्यामस्सुभद्र श्श्याम वर्णभक् || ९५ ||

श्वेतवर्णं |
कुमुदश्श्वेतवर्णाभः कुमुदाक्षोग्निसन्निभः |
पुण्डरीकस्तितः प्रोक्तः वामनश्श्यामलाकृतिः || ९६ ||

रक्तो भवेत् शङ्कुकर्णस्सर्वनेत्रोऽसितप्रभः |
सुमुखश्श्यामलः प्रोक्तः रक्ताभस्सुप्रतिष्ठितः || ९७ ||

रक्तस्सूर्यस्सितश्चन्द्रो भोमो रक्तस्सितो बुधः |
बृहस्पतिस्सुवर्णा भश्शुक्रश्शुक्लश्शनैश्चरः || ९८ ||

कृष्णस्ताम्रस्तथा राहुः केतुः कुष्ण उदाहृतः |
कामो रक्तस्सितो हस्तिवक्त्रो रक्तष्षडाननः || ९९ ||

दुर्गा श्यमा सुवर्णाभः धनदः क्षेत्रपालकः |
नीलो ब्राह्मी सुवर्णाभा रक्ता माहेश्वरी भवेत् || १०० ||

कौमारी रक्त वर्णाभा वैष्णवी श्यामलप्रभा |
वाराही श्यामवर्णभा इन्द्राणी श्यामला कृतिः || १०१ ||

वर्णास्यात्. प्रभः || १०२ ||

स्स्मृतः |
यमः कालो धनिरृतिर्नीलस्श्यामः प्रचेतनः |
वायुर्धूम्रस्सीत श्चेन्दुः रक्तो रुद्र उदाहृतः || १०३ ||

कृतिः |
पुरुषश्श्यामलो हेमद्युतिस्स्यादच्युतस्स्मृतः |
वसूणांवर्णासङ्ग्रहः |
सितो रक्तस्तथा पीतश्श्यामो रक्तस्सितप्रभः || १०४ ||

रक्तासित |
बभ्रुः पीतो धरादीनां वसूनां वर्णसङ्ग्रहः |
पितॄणांवर्णसङ्ग्रहः |
रक्तश्श्येतः प्रभा पीतश्श्यामश्श्येतो रुणप्रभः || १०५ ||

श्वेतप्रभापि ता श्यामश्श्वेतो रुणद्युतिः |
बभ्रुः पितॄणां वर्र्णोऽयं क्रमेण समुदाहृतः |
मरुतांवर्णसंग्रहः |
धूम्रो रक्तस्तधा पीतश्श्यामश्श्वेतोऽ रुणोऽसितः || १०६ ||

सितोऽरुणः |
वर्णोऽयं मरुतामुक्तस्सप्तानामानुपूर्वशः |
ऋशीणांवर्णसंग्रहः |
कनकश्श्यामलः पीतः कृष्णो चरक्तस्सितोऽसितः || १०७ ||

वर्णः क्रमेण सप्तानामृषीणां समुदाहृतः |
रक्तः पीतस्सितश्श्यामो रक्तपितस्सि ता सितः || १०८ ||

तद्युतिः |
विश्वादिपरिवाराणां वर्णानुक्रमणं कृतम् |
अप्सरसांवर्णसङ्ग्रहः |
श्वेताभा कनकाभा च श्यामा च कनकप्रभा || १०९ ||

रक्ता कृष्णा च पीता च रूपमप्सरसां मतम् |
आदित्यासंवर्णाः |
रक्तः पीतोऽरुणश्श्यामश्श्वेतो बभ्रुश्च कर्बुरः || ११० ||

सामिदम् |
वर्णतो हरितश्श्वेत शोणः कुन्दनिभस्तथा |
आदित्यानामयं वर्णो द्वादसानां क्रमात् स्मृतः || १११ ||

वर्णको वर्णकः पाटलोऽसितः || ११२ ||

शबला पाटलासिताः |
एकदशानां रुद्राणां वर्णोऽयं समुदीरितः |
अश्विनोर्वर्ण |
अश्विनौ चारुणौ पीतौ मार्कण्डेयस्तथा भवेत् || ११३ ||

समुदाहृतः |
नारदभृग्वादीनांवर्णाः |
नारदस्स्फटिकः पीतो भृगुर्दक्षस्तथासितः |
रक्तो मनुस्सनन्दश्च श्यामलः कनकस्तथा || ११४ ||

पीतस्सवत्कुमारश्च रक्तो हाहा च पीतलः |
हूहूरक्तस्तथा श्यामः मुम्भरुः किन्नरश्शुकः || ११५ ||

सितस्सनत्कुनुर |
रक्तः किंपुरुषश्श्यामश्चित्रसेन स्तथा भवेत् |
पीतो विश्वावसुः प्रोक्तो मधुश्च मधुवर्णकः || ११६ ||

Kapitel 15

Lesehilfe: Kapitel 15: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 7, 8, 9, 10, 11, 12, 87, 88.

| पाद्मसंहितायाम् |
पंचदशोध्यायः |
स्थितादिमूर्तिनिर्धेशः |
श्रीभगवान् |
भेदनथातो वक्ष्यामि प्रतिमानु स्थितादिषु |
स्थिता मूर्ति स्तथासीना यानारूढा तथैव च || १ ||

ताप्तिस्रो द्विविधाः प्रोक्ता भोगयेगप्रभेदतः |
शयानस्य तु पूर्वोक्तौ सर्गसंहारकारिणौ || २ ||

सर्व |
द्वौ चापरौ चतुर्भेदश्शयानः कमलासन |
एकैका द्वित्रिधा भेदा उत्तमाधममध्यमाः || ३ ||

भोगमूर्तिः तत्र उत्तमा |
दिव्ये भोगे स्थितं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् |
श्रीभूमिसहितं युक्तमर्चना पीठपर्श्वयोः || ४ ||

सनन्दसनकर्षिभ्यं कृताञ्जलिपुटौ स्थितौ |
उत्थितौ वामजानुभ्यामितराभ्यां प्रतिष्ठितौ || ५ ||

पादयोरुभयो रुग्रे तवुभौ कारयेत्सुधीः |
अर्चनापीठिका पार्श्वभूतलेष्वेवमासनम् || ६ ||

रग्रं संयुक्तम्. गन्धर्वौ गरुदो नारदस्तथा || १३ ||

गन्धर्वो |
देवताश्चापि मुनयस्सन्ति यत्र निकेतने |
भोगस्थानं तु तद्विद्यादुत्तमं कमलासन || १४ ||

मध्यमाभोगमूर्तिः |
महीस्थाने पतत्त्रीन्द्रं महीं च सनकासने |
मार्कण्डेयासनान्तेतु आभेसौ ब्रह्मशङ्करौ || १५ ||

भानयेद्ब्रह्मशङ्करौ |
अन्ये च यत्र पूर्वोक्ताः भोगस्थाने स मद्यमः |
जघन्याभोगमुर्तिः |
देवश्चतुर्भुजस्सार्धं श्रीधराभ्यामवस्थितः || १६ ||

दक्षिणे वरदं वामं सिंहकर्णमथापि वा |
ऊरुमूलाश्रितं वापि शङ्खचक्रधरौ परौ || १७ ||

दक्षिणे इदं पद्मंक्वचिन्न |
ब्रह्मेशानौ तु साभासौ सर्वमन्यद्यथोदितम् |
भोगस्थाने यत्र भवेज्जघन्यं तत्प्रचक्षते || १८ ||

योगस्थानमूर्तलक्षणम्. तत्र उत्तमम् |
श्रीभूमिसहितो देवश्शङ्कचक्रगदाधरः |
अर्चनापीठिकापार्श्वे मार्चण्डेयो भृगुस्तथा || १९ ||

सर्वमन्यद्यथोक्तं च योगस्थानं तदुत्तमम् |
मध्यमायोगमूर्तिः |
नारदो द्रुहिणस्थाने शिवस्थाने खगेश्वरः || २० ||

ते तद्योगस्थानमुत्तमम् |
अर्चनापीठपार्श्वेतु ब्रह्मेशानौ कृताञ्जली |
यथो क्तमन्यत्सर्वं च योगस्थाने स मध्यमः || २१ ||

जघन्यायोगमूर्तिः |
देवश्चतुर्भुजो दिव्ये भागे ब्राह्मेऽथवा यदि |
अभयं दक्षिणं हस्तं वरदं स्वागतं तु वा || २२ ||

अभयमित्यर्धं क्वचिन्न |
ऊरुमूलाश्रयं वामं सपल्लवमथापि वा |
गदामुद्रमथो वापि शङ्खचक्रधरौ परौ || २३ ||

ब्रह्मेशानादिरहितं नीच सा योगसंस्थितिः |
भोगासने तु असीना मूर्तिः तत्र उत्तमा || स्थानप्रभेदः कथितस्संप्रत्यासीन उच्यते || २४ ||

स्थितेः प्रभेदः |
श्रीभूमिभ्यां सहासीवस्सिंहविष्टरमाश्रितः |
ब्रह्मेशानौ भित्तपार्श्वे स्थितौ यद्वा सुखासनौ || २५ ||

श्रीधराभ्यम् |
भुगुं च नारदं च द्वौ भित्तिपार्श्वे समाचरेत् |
भृगुश्चनारदश्चैव भित्ति पार्श्वे समाचरौ |
आर्चनापीठिकापार्श्वे रतिशान्ती कृताञ्जली || २६ ||

वृष्ठतश्चन्द्रसूर्यादि सर्वमन्यद्यथोदितम् |
भोगसनं तदुच्चैस्स्या |
आसीनामध्यमा |
दासीनस्सिंहविष्टरे || २७ ||

वामोत्सङ्गे श्रियं देवीं समारोप्य चतुर्भुजः |
वामहस्तेन चाश्लिष्य यद्वा भूमिं यथो दितम् || २८ ||

चितम् |
साभासावर्धचित्रौ वा ब्रह्मेशौ भित्तिपार्श्वयोः |
पूजासिकामुभयतः कार्यौ च भृगुलारदौ || २९ ||

दक्षश्चैव मनुश्चौबौ सचामरकरौ स्थितौ |
पृष्ठतश्चन्द्रसूर्यादि भोगे मध्यममासनम् || ३० ||

आसीनाजघन्या |
आसीनस्सहदेवीभ्यां ब्रह्मेशौ भित्तिपार्श्वयोः |
भित्तिपार्श्वे रतिश्शान्तिस्सवालव्यजने स्थिते || ३१ ||

भोगासनं तदधमं |
आसीनेयोगासनम् तत्र उत्तमम् |
योगासनमथोच्यते |
सिंहासने सुखासीनं ब्रह्मेशौ भित्तिर्श्वयोः || ३२ ||

रतिस्सरस्वती च द्वे सितवालधिवीजने |
अर्चनापीठिकापार्श्वे श्रीभूमी च कृताञ्जली || ३३ ||

श्री भूम्यौ. श्रीमह्यौ |
पृष्ठतश्चन्द्रसूर्यादि यागासनमिदं वरम् |
आसिनेयोगेमध्यमम् |
सिंहासने सुखासीनां ब्रह्मेशौ भित्तिपार्श्वयोः || ३४ ||

आशीने श्री महीदेव्यौ सचामरकरेस्थिते |
अर्चनापीठिकापार्श्वे श्रीभूम्यौ च कृताञ्जली || ३५ ||

रतिशान्ति कृतांजली |
दक्षश्चैव मनुश्चैव भित्तिपार्श्वे कृताञ्जली |
पृष्ठतश्चन्द्रसूर्यादि योगे तन्मध्यमासनम् || ३६ ||

यौगिकं मध्यमासनम् |
जघन्यमासनम् |
सिंहासने सुखासीनो देव एकश्चतुर्भुजः |
त्यक्त्वासर्वं परिकरं चन्द्रसूर्यादि वृष्ठतः || ३७ ||

दिव्ये ब्राह्मेऽथवा भागे योगे तन्नीचमासनम् |
शेषासनम्. तत्रोत्तमम् |
शोषासनमथो वक्ष्ये यथावदवधारय || ३८ ||

सुवृत्तं भोगिनो भोगं मण्डलेन स्थितं त्रिवृत् |
कीञ्चिद्वृत्तायतं वा तु समुन्नम्य स्थितं शिरः || ३९ ||

समुन्नाह्य |
तत्र श्रीभूमिसहितो विष्टरे तु सुखसनः |
रतिस्सरस्वती च द्वे पूजाविष्टरपार्श्वयोः |
देवै र्देवगणैश्चैव ऋषिभिर्भित्तिपार्श्वयो || ४० ||

कृताञ्जलिपुटास्सर्वे शेषासनमिदं परम् |
शेषासनेमध्यमम् |
देवश्चतुर्भुजासीनः वामोत्सङ्गार्पितप्रियः || ४१ ||

मार्कण्डेयो मही चैव पूजा विष्टरपार्श्वयोः |
भृगुश्च नारदश्चैव तिष्ठतस्तितचामरौ || ४२ ||

पूजापीठस्य |
पृष्ठतश्चन्द्रसूर्यादि शेषे तन्मध्यमासनम् |
जघन्यंशेषासनम् |
श्रिया देव्य समासीनः पूजापीठस्य पार्श्वयोः || ४३ ||

ब्रह्मा च वसुधा चैव धर्मो देवो वृषद्धजः |
यमो देवो. यद्वादेवो |
देवस्य पुरश्श्रीमान् मार्कण्डेयः कृताञ्जलिः || ४४ ||

पृष्ठतश्चन्द्रसुर्यादि शेषे तन्नीचमासनम् |
शयनासने उत्तमम् |
स्थित्यासनभिदः प्रोक्ताः शयनस्य भिदां शृणु || ४५ ||

अनन्तभोगशयने मृद्वास्तरणकल्पिते |
सोपधाने शिरः पार्श्वे पादपार्श्व तथैव च || ४६ ||

शीर्षेऽस्मिन्भोगमास्थाय परमात्मा सनातनः |
देव्योरुत्सङ्गयोः पादौ प्रसार्य सुखवाहनौ || ४७ ||

देव्यौ देवस्य वक्ताब्जं वीक्षमाणे सुखासने |
अर्चनापीठपार्श्वे तु रतिशान्ती कुतांजली || ४८ ||

इन्द्रादीन् पादपर्श्वे तु भित्तौ च परिकल्पयेत् |
पृष्ठतो भित्तिपार्श्वे तु शङ्खार्दिन् देहसंयुतान् || ४९ ||

देवस्य मौलिपार्श्वे तु भित्तौ ब्रह्मादिमूर्तयः |
सनन्दसनकाद्यन्यान् यथापूर्वं प्रकल्पयेत् || ५० ||

देवस्य पुरतो भित्तौ हाहाहूहूस्तथैव च |
चित्रसेनश्चत्ररथो नृत्तगीतक्रियापरौ || ५१ ||

विष्णुलोकोद्भवाः कन्याः ब्रह्मलोकसमुद्भवाः |
रुद्रादिलोकजः कन्या नानाविभ्रमसंयुताः || ५२ ||

तुम्भुरुर्नरदश्चैव गरुडः किन्नरस्तथा |
वीणादिभिर्वादयन्तस्तथोपरिमाहर्षयः || ५३ ||

चित्ररूपेण सर्वे स्युश्शयने भगमुत्तमम् |
शयनेमध्यमम् |
श्रि मह्यौ मूर्न्ध पार्श्वे तु बाह्वूर्मूलं समाश्रिते || ५४ ||

पादपार्श्वे रतिश्शान्तः पादस्पृष्टे सुखासने |
सनत्कुमारसनकौ अर्चनापीठपार्श्वयोः || ५५ ||

अर्धचित्रेण भित्तिस्थौ भागशय्या तु मध्यमा |
जघन्यंशयनासनम् |
श्रीः पादपद्मयुगलं कराभ्यां वाहयेत्सुखम् || ५६ ||

अर्चनापीठिकापार्श्वे रतिश्चैव वसुन्धरा |
चित्राभासेन कुड्यस्थे भोगशय्याऽधमाभवेत् || ५७ ||

शयनेयोगासनम् तत्र उत्तमम् |
अनन्तभोगशयने त्यक्तसर्वपरिग्रहः |
योगमास्थाय शयितस्स्वयमेव परः पुमान् || ५८ ||

श्रीवत्साङ्कः प्रसन्नास्यः निलजीमूतसन्निभः |
द्विभुजो येगशयनमुत्तमं समुदाहृतम् || ५९ ||

योगशयनेमध्यमम् |
सेवितो वैनतेयेन सन्निविष्टेन पार्श्वतः |
चतुर्भुजः परिकरैरन्यैस्सर्वैर्विवर्जितः || ६० ||

मध्यमं योगशयनमुच्यते तच्चतुर्मुख |
जघन्यं योगशयनम् |
द्वाभ्यां भुजाभ्यां सहितस्त्यक्तसर्वपरिग्रहः || ६१ ||

अर्चनापीठिकापार्श्वे श्रीभूमी तु कृतांजली |
अधमं योगशयनं संहारशयनं शृणु || ६२ ||

संहारशयने उत्तमम् |
अनन्तभोगशयने अनन्तफणमण्डिते |
शयितोऽष्टभुजो देवः भ्रुकुटीकटिलाननः || ६३ ||

दंष्ट्राकरालं बिभ्राणो मुखमेकं भयानकम् |
प्रलयाम्भोधिनिर्घोषगभीरभयदध्वनिम् || ६४ ||

भयङ्करम् | प्रलयाम्भुदनिर्घोषं गम्भीर |
वमन्तमान्तरं वह्निं मुखवायुसमीरितम् |
संहारशयनं श्रेष्ठमिदमाहुर्मनीषिणः || ६५ ||

संहारशयनेमध्यमम् |
दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम् |
चतुर्भुजं गदाखड्गशङ्खमद्मविभूषितम् || ६६ ||

गदाशङ्कचक्रचाप |
अर्चनापीठिकापार्श्वे श्रीखगौन्द्रौ कृतांजली |
मध्यमा संहृतौ शय्या कनिष्ठं शयनं शृणु || ६७ ||

कनिष्ठासंहारशयनम् |
केशैरलकसङ्घैश्च विराजितशुभाननम् |
नीलजीमूतसङ्काशं मध्ये हरितपङ्कजम् || ६८ ||

मध्येभरित पद्मजः मध्येवारीनिधेऽब्जज. इति च कोशान्तरे |
सर्गशय्या चतुर्दिक्षु भित्तौ वारिनिधं लिखेत् |
ब्रह्माणं च चतुस्ताले शयनाद्भित्तिपार्श्वतः || ६९ ||

उपरिष्ठादभिमुखं नाभेर्नारायणस्य च |
चतुर्मुखं चतुर्बाहुं जटामुकुटसंयुतम् || ७० ||

जटाजूट समन्वितम् |
द्वाभ्यां कराभ्यां मुख्याभ्यां कृतांजलिपुटं स्थितम् |
दर्शयन्तं कराभ्यां वा योगमुद्रां चतुर्मुख || ७१ ||

उत्तराभ्यामुदस्ताभ्या मक्षमालां सकुण्डिकाम् |
धारयन्तं सरसिजे स्वस्तिकासनबन्धनम् || ७२ ||

देवस्य शिरसः पृष्ठे श्रियं तस्याक्षिलक्षिकाम् |
वामजानुं समुन्नम्य दक्षिणेन प्रतिष्ठिताम् || ७३ ||

पुरतः पृष्ठे |
दक्षिणं पुष्पहस्तं तु वामहस्तं वसुप्रदम् |
अनन्तशयनेऽधस्तात्पूजापीठस्य पार्श्वयोः || ७४ ||

आनन्तशयनाधस्तादर्चनापीठ |नारदं सनकं चैव मानुषे तु कृतांजली |
पादपार्श्वे महीं देवीं पादस्पृष्टां तु कारयेत् || ७५ ||

उपरिष्टात्समुद्राणां शङ्खादीन् देहसंयुतान् |
देवस्य पृष्ठभित्तौ तु देहलब्धाङ्गुलेन च || ७६ ||

चतुर्विंशाङ्गुलोत्सेधान् शङ्खाद्यायुधधारिणः |
शङ्खचक्रगदाखड्गधनुः पञ्चायुधानि च || ७७ ||

द्विहस्तान् पुरुषाकारान् स्वचिह्नाङ्कितमस्तकान् |
शङ्काधारं प्रकुर्वीत लम्बकुखिं सितप्रभम् || ७८ ||

नीलं कुक्षीं |
रक्तवर्णं विवृत्ताक्षं कुर्याच्चक्रधरं परम् |
गदाधारं महाकायं वृत्ताक्षं पीतलप्रभम् || ७९ ||

हारिम् |
स्त्रीवेषा खड्गधारी तु सुस्तवा श्यामलप्रभा |
शार्ङ्गधृग्घेमवर्णाभः महाकायो महोदरः || ८० ||

वैन तेयस्सुवर्णाभः पक्षमण्डलमण्डितः |
नानाकञ्चुक संयुक्ताः नानाम्बरधरा इमे || ८१ ||

नानानाटक |
दंष्ट्राकरालवदनाः भ्रुकुटीकुटिलेक्षणाः |
करण्डिकामुकुटिनस्सर्वाभरणभूषिताः || ८२ ||

वामैः करैस्तर्जयन्तः इतरैर्बद्धमुष्टयः |
धावन्तोऽभिमुखं सर्वे मधुकैटभयोर्दयोः || ८३ ||

अधस्तात्पादयोः पार्श्वे कारयेन्मधुकैटभौ |
मधुश्यामौ महाकायौ करण्डिमुकुटोज्ज्वलौ || ८४ ||

जानुमात्रं समुद्रस्थौ खण्डदण्डायुधोद्यतौ |
दंष्ट्राकरालवदनौ भ्रुकुटीकटिलेक्षणौ || ८५ ||

अनन्तफणिवक्त्राग्निज्वालाभिः परि तापितौ |
भीतौ पलायितौ वज्रकल्पैर्मुष्ठिभिराहतौ || ८६ ||

परितो वृतो स्सप्तदण्डिनः || ८९ ||

स्सप्तवर्दनाः |
सोत्तरीयाश्च सर्वे ते रचितांजलयः स्थिताः |
मूर्न्धि पार्श्वे च विष्णुश्च रुद्रश्चैव चतुर्भुजौ || ९० ||

देवस्य पुरतो भित्तौ कुर्यान्मेघ पथोपरि |
हाहाहूहूश्च गन्धर्वौ किन्नरस्तुम्बुरुस्तथा || ९१ ||

पयोवहान्. सर्वे चाप्सरसङ्घाता नृत्तगीतरतास्सदा |
अनन्तशयने रम्ये पूर्ववत्तत्र कल्पिते || ९२ ||

सर्वाश्चाप्सरस्सङ्घौः |
चतुर्भुजश्श्यामवर्णश्शङ्खचक्रगदाधारः |
पीताम्बरधस्सौम्यः कर्णान्तायतलोचनः || ९३ ||

दक्षिणे च भुजे मौलिं प्रसारिततलाङ्गुलौ |
निधाय मौलिपट्टान्तं प्रसारितभुजेतरः || ९४ ||

शयितो राजवद्धेवः किञ्चिद्द्वारनिरीक्षकः |
सर्वे चित्रेण रूपेण भित्तिस्थाः पूर्वमीरिताः || ९५ ||

उत्तमं सृष्टिशयनमेतदाहुर्मनीषिणः |
मध्यमासृष्चिशय्या |
बाहुद्वयसमोपेतश्श्यामलः कोमलाकृतिः || ९६ ||

उत्तमं सर्गशयनम्. इत्थं श्रीसृष्टि इति च |
पृष्ठतस्स्कन्धपार्श्वे तु प्राक्च पद्मा प्रतिष्ठिता |
ब्रह्माणं भित्तिपार्श्वे तु चित्रेणैव प्रकल्पयेत् || ९७ ||

प्राग्वत्पद्मा प्रकीर्तता. सनकं च महीं चैव पूजापीठिस्य पार्श्वयोः |
अर्धचित्रेण शेषास्स्युस्सृष्टिशय्या तु मध्यमा || ९८ ||

सनक इत्यादि पद्यद्वयं क्वचिन्न |
कनीयसिसर्गशय्या |
शिय्रं महीमधस्ताच्च भूतले पीठपार्श्वयोः |
ब्रह्माणं भित्तिपार्श्वे तु चित्राभासेन कल्पयेत् || ९९ ||

भजद्वयसमोपेतः पद्मनाभश्चतुर्मुख |
प्रलयोदधिमध्यस्थश्शयिता विश्वकारणम् || १०० ||

Kapitel 16

Lesehilfe: Kapitel 16: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 36, 37, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53.

पाद्मसंहितायाम् |
षोडशोऽध्यायः |
यानारूढमूर्तिलक्षणम् तत्र उत्तमम् |
श्रीभगवान् |
यानारूडस्य भोदोऽयं अधुना संप्रदर्श्यते |
वैन तेयं सुवर्णाभं पक्षमण्डलमण्डितम् || १ ||

नीलाग्रनासासंयुक्तं नागेन्द्राभरणै र्युतम् |
स्कन्धे चारुह्या चरणं वाममाकुञ्च्य दक्षिणम् || २ ||

नीलनासाग्र. करैः || ३ ||

भुजैः |
शङ्खं कौमोदकीं चर्म चापमन्यैः करैर्दधत् |
पृष्ठतो भित्तिपार्श्वे तु आतपत्रं सुरद्रुमम् || ४ ||

सवन्दसनकौ भित्तौ पार्श्वयोश्चन्द्रभास्करौ |
यथा स्वावाहने देवस्समारुह्य स्थिता यदि || ५ ||

नृवाहने |
अर्चनापीठिकापार्श्वे श्रीमह्यौ तु कृतांजली |
सुरासुरमुनीन् नागान् सिद्धविद्याधरां स्तथा || ६ ||

गन्दर्वाप्सरसो मेघान् कारयोद्भित्तिभूमिषु |
सर्वे चित्रेण संयुक्ता यानारोहणमुत्तमम् || ७ ||

मध्यमामूर्तिः |
देवं चतुर्भुजं कृत्वा शङ्खचक्रगदाधरम् |
वामोत्सङ्गे समारोप्य रतिं दाडिमसन्निभाम् || ८ ||

पाशाङ्गुशधरां देवीं कामविह्वललोचनाम् |
अर्चनापीठिकापार्श्वे श्रियं भूमिं च कारयेत् || ९ ||

नारदश्च भृगुश्चैव कृड्ये चामरधारिणौ |
प्रीतं सरस्वतीं शान्तिं कल्पयेत् याम्यभूमिषु || १० ||

द्यस्य |
पुष्ठिं तुष्टिं च कीर्तं च कुड्ये वामे च कारयेत् |
पुष्पमञ्जरिहस्ताशअच सितचामरवीजनाः || ११ ||

अर्धचित्रेण वा सर्वे आभासेनैव वा विधिः |
मध्यमो वाहनारोहश्शृणुनीचं चतुर्मुख || १२ ||

मध्यमं यानमारोहं |
जघन्यामूर्तिः |
चतुर्भुजं विशालाक्षं भिन्नाञ्जनचयप्रभम् |
मुख्याभ्यां चैव हस्ताभ्यां शार्ङ्खपञ्चशरानपि || १३ ||

ऊर्ध्वाभ्यामितराभ्यां च शङ्गं चक्रं च धारयन् |
निष्टप्तकनकप्रख्यां वामोत्सङ्गसमर्पिताम् || १४ ||

निष्टप्तकाञ्चन |
लावण्यामृततोयेन सिञ्चन्तीमिव सर्वतः |
दक्षिणं पुष्पहस्तं वा वामहस्तं वसुप्रदम् || १५ ||

अर्चनापीठिकापार्श्वे रतिं शान्तिं च कारयेत् |
चित्राभासेन कुड्यस्थाः नीचं यानाधिरोहणम् || १६ ||

विश्वरूपमूर्तिः तत्र उत्तमा |
विश्वरूपं प्रवक्ष्यामि शृणु पङ्कजसम्भव |
द्विपादमेककण्ठं च चतुर्दिक्षु चतुर्मुखम् || १७ ||

वासुदेवमुखादूर्ध्वं सर्वदेवमुखानि तु |
सङ्कर्षणमुखादूर्ध्वं सर्वर्षीणां मुखानि च || १८ ||

प्रद्युम्नस्य मुखादूर्ध्वं दै त्यदानवरक्षसाम् |
अनिरुद्धमुखादूर्ध्वं नागगन्धर्वकिन्नराः || १९ ||

मुखान्येतानि चान्यानि यथाविभवमादरात् |
कर्तव्यानि चतुर्वक्त्र समर्थानि विचक्षणैः || २० ||

मुखान्येतानि चेन्द्रादि. एकेन वा सितो वर्णे वासुदेवस्सनातनः || २८ ||

एकोन |
एवं नारायणोऽ नादिर्नीलनीरदसन्निभः |
चतुर्वंशतिमूर्तिलक्षणम् |
चतुर्विंशतिमूर्तीनां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना || २९ ||

नामनीलजीमूत |
केशवस्याम्बुजं शङ्खं चक्रं दण्डस्तथायुधम् |
प्रादक्षिण्येन बाहूनामन्येषामुच्यते क्रमात् || ३० ||

नारायणश्शङ्खपद्मगदाचक्रधरः स्मृतः |
मधवो गदया सार्धं चक्रशङ्खम्बुजायुधः || ३१ ||

गोविन्दश्चक्रदण्डाब्जशङ्खायुधधरो भवेत् |
विष्णुर्गदाब्जशङ्खारिधरस्स्यान्मधुसूदनः || ३२ ||

चक्रशङ्खाब्जदण्डास्त्रधरः कार्यस्त्रिविक्रमः |
पद्मदण्डारिशङ्खास्त्रो वामनश्शङ्खचक्रधृक् || ३३ ||

मद्मशङ्खापिदण्डास्त्रः |
गदाब्जपाणिश्चतथा श्रीधरो धृतवारिजः |
सार्धं चक्रगदाशङ्खैः हृषीकेशमतश्शृणु || ३४ ||

गाचक्राब्जशङ्खास्त्रधरः पङ्कज नाभकः |
पद्मचक्राम्बुजगदाधरो दामोदरः स्मृतः || ३५ ||

नाभिधृक्. पद्मपाणिश्चतुर्भुजः || ३८ ||

अनिरुद्धोऽरिदण्डास्त्रशङ्ख |
चक्रमद्माम्बुजैस्सार्धं गदावान् पुरुषोत्तमः |
अधोक्षजः पद्मदण्डशङ्खचक्रधरः स्मृतः || ३९ ||

चक्रपद्मधरश्शङ्ख |
नृसिंहश्चक्रजलजगदशङ्खधरः स्मृतः |
अच्युतो दण्डपद्मारिशंखहस्तश्चतुर्भुजः || ४० ||

जनार्दनः पद्मचक्रशंखदण्डश्चतुर्भुजः |
उपेन्द्र श्शङ्खदण्डारिपद्मायुधविभूषितः || ४१ ||

पद्मदण्डादिशङ्खायुध |शंखचक्राब्जदण्डास्त्रः हरिस्स्यत्कमलासन |
कृष्णश्शंखगदापद्मचक्रपाणिश्चतुर्भुजः || ४२ ||

दक्षिणं हस्तमारभ्य पादक्षिण्येन कारयेत् |
मूर्तिचिह्नानि शंखादीन्यायुधानि विचक्षणः || ४३ ||

वासुदेवः पद्मनाभः नारायणजनार्दनौ |
एतेषां वर्णभेतोऽस्ति न विशेषोस्ति चायुधैः || ४४ ||

पीताम्बुरधरास्सर्वाश्चतुर्विंशतिमूर्तयः |
श्रीवत्सकौस्तुभाकल्पवनमालाविभूषिताः || ४५ ||

भोगार्थिन श्चेद्भित्तिस्थान् देवीभ्यां स्थापयेत्सह |
विना ताभ्यां मोक्षकामाः स्थापयेयुर्यथा विधि || ४६ ||

स्थं सुपूजितः |
सनत्कुमारेण तथा मूर्तिरेषा प्रजापतेः || ५४ ||

समन्वितः |
वैष्णवी |
भिन्नाञ्जनचयस्सौम्यश्शंखचक्रगदाधरः |
पीताम्बरधरो देवो वनमालाविभूषितः || ५५ ||

वरदो दक्षिणो हस्तस्स्वागता भयतोऽपि वा |
वामेन स्पृष्टकटाभूश्श्रीभूमिभ्यां सह स्थितः || ५६ ||

स्वागतोऽभय |
नारदेनापि भृगुणा वैष्णवी मूर्तिरर्चिता |
दैवी |
शंखचक्रगदापद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम् || ५७ ||

श्यामलं पीतवसनं वनमालाविभूषितम् |
अर्चितं ब्रह्मरुद्राभ्यां दैवी मूर्तरसौ भवेत् || ५८ ||

आर्षी |
शुद्धस्फटिकसङ्काशा पीतवस्त्रा चतुर्भुजा |
दक्षिणे ज्ञानमुद्रा च शंखचक्रगदाधरा || ५९ ||

श्रीवत्साङ्का प्रसन्नस्या वनमालाविभूषिता |
सनन्दसनकाभ्यां च पूजिता मूर्तिराऋषी || ६० ||

मानुषीमूर्तिः |
मानुषी मूर्तिरधुना कथ्य ते कमलासन |
चतुरश्रायते धाम्नि दिव्ये भागे भुजद्वयम् || ६१ ||

वक्ष्यते |
शंखचक्रधरं सौम्यं स्थापयेन्मुकुटोज्वलम् |
देवस्य दक्षिणे पार्श्वे श्रियं देवीं प्रकल्पयेत् || ६२ ||

तस्या दक्षिण तो भागे बलभद्रं तु कारयेत् |
दक्षिणे बलभद्रस्य प्रद्युम्नमपि कारयेत् || ६३ ||

दिग्भागे |
देवस्य वामपार्श्वे तु अनिरुद्धं प्रकल्पयेत् |
तस्य पार्श्वे तु वामे तु साम्भं कुर्याच्चतुर्मुख || ६४ ||

ब्रह्माणं दक्षिणे कुड्ये सर्वे तु विनतात्मजम् |
स्थानके स्थानकाः प्रोक्ता आसीनेऽपि तथा भवेत् || ६५ ||

चतुर्भुजा तु कर्मार्चा द्विभुजा वापि सा भवेत् |
उत्सर्वार्चा प्रतिकृतिस्सर्वाचैव चतुर्भुजा || ६६ ||

उत्सवार्था |
मानुष्यं वासुदेवस्य प्रोक्तं सज्क्षेपतो विधिः |
आसुरी |
आसुरी मूर्तिरसिता एकवक्त्रा चतुर्भुजा || ६७ ||

मानुष्यो वासुदेवस्य प्रोक्तः मानस्य वासुदेवस्य इति च क्वचित् |
दंष्ट्राकरालवदना भ्रुकुटी कुटिलेक्षणा |
मुख्ये करद्वये भाणं धनुरुध्येऽरिशंखकम् || ६८ ||

शार्ङ्गहस्तं ललाटान्त मुद्धरेद्भाणहस्तकम् |
नाभ्यन्तं कटिसूत्रान्तं भङ्गत्रयसमन्वितम् || ६९ ||

न्तं दक्षिणं भाण भाणषस्तकम्. दक्षिणं वासु |
पैशाची |
पैशाचीमूर्तिराद्या तु खड्गकौमोदकी तथा |
वरदाभयदं मुख्यं कालवर्णं करद्वयम् || ७० ||

धरा |
दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम् |
अष्टौ च मूर्तयस्सर्वास्सर्वाभरणभूषिताः || ७१ ||

श्रीवस्सकौस्तभोरस्काः वनमाला विभूषिताः |
आसां प्रतिष्ठायाः फलम् |
स्थापिता ब्रह्मणोमूर्तिः ब्रह्मभूयाय कल्पते || ७२ ||

स्थापयित्वा ब्रह्ममूर्तिम् |
प्राजापत्य प्रतिष्ठायां प्रजाभिर्वर्धते भृशम् |
अन्ते प्रजापतिपदं लभते नात्र संशयः || ७३ ||

स्थापिता वैष्यवीमूर्तिरचिरान्मोक्षदा भवेत् |
दैवी देवत्वफलदा सर्वकामसमृद्धिदा || ७४ ||

आर्षी मूर्तर्महर्षित्व प्राप्तये भवति ध्रुवम् |
शापानुग्रहसामर्ध्यमपि तस्य भविष्यति || ७५ ||

मानुषी मूर्तिरचुराद्यशसे महते भवेत् |
त्रैलोक्यैश्वर्यसम्पच्च सर्वकालं भविष्यति || ७६ ||

आसुरीं मूर्तिमाराध्य रक्षसां दितिजन्मनाम् |
भूतादीनां च सर्वेषां आधिपत्यं समश्नुते || ७७ ||

पैशाचमूर्तयजने पिशाचासुरराक्षसाः |
वश्या भवन्ति सर्वे च सर्वकामसमृद्धिदाः || ७८ ||

Navaratri-Pūjā: Die Aufnahme zeigt heutige Verehrung und veranschaulicht keine einzelne Vorschrift der Padma Samhita.

Kapitel 17

Lesehilfe: Kapitel 17: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 39, 79, 80, 85, 86, 87, 88, 92, 94, 95, 106, 107, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119.

पाद्मसंहितायाम् |
सप्तदशोऽध्यायः |
मत्स्यादिमूर्तिनिरूपणम् |
श्रीभगवान् |
मत्स्यातिदशमूर्तिनां लक्षणं कथ्यतेऽधुना |
ईषद्वैस्थूल चित्राणि तैस्तैर्व क्त्रैर्युतानि च || १ ||

गात्राणि |
मत्स्यमूर्ति |
तत्र मत्स्यस्य कायश्च दैर्घ्याद्वै षोडशाङ्गुलम् |
दशाङ्गुलं तु वैपुल्यान्मीनाख्यं परिकल्पयेत् || २ ||

शूलं मत्स्याकृतिं कृत्वा शिलामृत्काष्ठजं तु वा |
शूर्पम् |
अर्धचित्रेण वाकुर्याच्चित्राभासेन वा पुनः || ३ ||

समुद्रंतु लिखेद्भित्तौ पद्मस्योपरि कल्पयेत् |
पञ्चायुधान् लिखेद्भित्तौ छत्रादीन्परिकल्पयेत् || ४ ||

पद्मं चोपरि. कर्मार्चादीनि बिंबानि सौम्यवक्त्राश्चतुर्भुजाः || ५ ||

कर्मार्चादिषु बिम्बस्य |
आसीवा वा स्थिता वापि शंखचक्रगदाधराः |
कूर्ममूर्तिः |
कूर्मवत्कूर्म मूर्तिं तु कल्पयेत्कमलासन || ६ ||

रूपं |
तपनीयनिभं कूर्मं विस्तारं द्वादशाङ्गुलम् |
शिलामृत्काष्ठजं पद्मपीठे संस्थापयेत्प्रभुम् || ७ ||

आभासे वार्धचित्रे वा क्षीरोदमथनं लिखेत् |
कच्छपेन्द्रस्य पृष्ठो तु मन्दरं पर्वतो तमम् || ८ ||

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु वासुदेवं सनातनम् |
मन्दरस्य गिरेरग्रे न्यस्तहस्तं जगद्गुरुम् || ९ ||

वामपार्श्व गिरेस्तस्य ब्रह्माणं सह शङ्करम् |
वासु केः पूर्वभागं तु गृह्णन्त्य सुरराक्षसाः || १० ||

गृह्णन्त्व |
पुच्छभागं तु गृह्णन्ति वाकेर्देवतागणाः |
कर्मार्चादीनि बिम्बानि सौम्यवक्त्राश्चतुर्भुजाः || ११ ||

कर्मार्चादिषु बिम्बस्य |
वराहमूर्तिः |
विष्णोर्महावराहस्य निर्माणमधुनोच्यते |
नरवत्कण्ठपर्यन्तं वक्त्रसृष्ठिर्वराहवत् || १२ ||

चतुर्भुजं शङ्खचक्रधारिणं स्फटिकप्रभम् |
पीतवस्त्रं मुकुटिनं श्यामलाकृतिमेव वा || १३ ||

सतिर्यक्संस्थितं सूत्रे दैविके स्थापयेत्पदे |
शयनं यानकं चैव वराहस्य तु नेष्यते || १४ ||

पीतिवत् |
स्थापयेदेकबेरं तु शङ्कचक्रगदाधारम् |
आसनेऽपि तथा रूपं ब्रह्मस्थाने ऋजुर्भवेत् || १५ ||

दिव्ये तु स्थानके चैव ऋज्वङ्गं नैव कारयेत् |
उद्धृत्य धरणीं देवीं वावहस्तस्य कूर्परे || १६ ||

कटिप्रदेशमालम्ब्य पाणिना दक्षिणेन तु |
जिघ्रन् देव्याः स्तनं देवश्श्रीवत्साङ्कः किरीटवान् || १७ ||

भूम्याः |
कृताञ्जलिपुटा देवी श्यामवर्णा सुमध्यमा |
कल्पनीया मही देवी देवे तिष्ठति पद्मज || १८ ||

आसीने तु तथासीना पुष्पहस्ता वसुन्धरा |
वामे पार्श्वे प्रतिष्ठाप्या वराहवपुषो हरेः || १९ ||

आरोपितव्या देवस्य वामोत्सङ्गे वसुन्धरा |
आलिङ्गिता च हस्तेन वामेन प्रेक्षितानना || २० ||

कर्मार्चनादिप्रतिमा आसीना वा स्थितापि वा |
देव्या सह क्रोडवक्त्रा सौम्यवक्त्रा चतुर्भुजा || २१ ||

सौम्या वा स्यात्. इतिक्वचित् |
नृसिंहमूर्तिः |
नृसिंहामूर्तिर्बहुधा तत्र काचित्प्र दर्श्यते |
वक्तं केसरिणो वक्त्रं व्यात्तास्यं दंष्ट्रया युतम् || २२ ||

शस्यते |
भ्रुकुटीकुटिलं भीमं त्रिणेत्रं मुकुटोज्ज्वलम् |
अङ्गान्तरं नरस्येव चतुर्भुजमुदा युधम् || २३ ||

हृतम् |
रक्तकञ्चुकसंयुक्तं श्रीवत्साङ्कविराजितम् |
शुद्धस्फटिकसंकाशं शङ्खचक्रविराजितम् || २४ ||

पर्यङ्कबन्दसंयुक्तमासीनं सम्यगासने |
प्रसार्य जानुनोर्हस्तौ मुख्यौ विस्तारिताङ्गुली || २५ ||

दम्भोलिभीमनखिनौ भागे दिव्ये प्रतिष्टितम् |
एकभेरविधानं चेदासीनो वा स्थितोऽपि वा || २६ ||

शङ्खचक्रगदापाणिः स्थित श्चेत्कमलासन |
अथवा दैविके भागे सिंहविष्टरविष्ठितम् || २७ ||

श्रीभीमिभ्यां सहासीनां बद्धपर्यङ्कबन्दनम् |
यद्वा भूमितले पादमेकं संस्थाप्यदक्षिणम् || २८ ||

अपरेण सुखासीनो विष्टरे विपुले दृढम् |
यद्वा प्रसार्य जानूर्ध्वमुत्क्षिप्योपरि जानुनः || २९ ||

प्रसव्य |
वाहस्तं प्रसार्यान्यहस्तं कृत्वाऽभयप्रदम् |
दक्षिणं जानुनोऽधस्तात् स्थापयित्वा तथासने || ३० ||

जानु चाधस्तात् |
श्रीभूमिसहितो दिव्ये तिर्ष्ठभागे यथापुरम् |
यद्वाष्टभूजसंयुक्तं नृसिंहं परिकल्पयेत् || ३१ ||

संप्रकल्पयेत् |
चक्रं खड्गं च बाणं च अभयं दक्षिणे भुजे |
पाञ्चजन्यं गदां शार्ङ्गं वाम बाहृषु कारयेत् || ३२ ||

बाहौ तु |
जानूपरि तथा वामं हस्तमेकं प्रसारयेत् |
यद्वा भुजयुगं जानुद्वयस्योपरि कल्पयेत् || ३३ ||

अथवा सोडशभुजो नरसिंहः प्रशस्यते |
चक्रं खड्गं सपरशुरं शूलं बाणं तथाङ्कुशम् || ३४ ||

वज्रं च दक्षिणभुजप्रदेशेष्वितपेष्वपि |
शङ्खं चर्म गदां शक्तिं शार्ङ्गं पाशं च तोमरम् || ३५ ||

शिष्टौ करौ यथापूर्वं स्थापयेज्जानुनोर्द्वयोः |
वाम जानूर्ध्वकं कुर्यादधस्तादितरं पुनः || ३६ ||

जानुयुगम् |
उत्सङ्गे देवदेवस्य हिरण्यकशिपुं रिपुम् |
नखैर्विदारितोरस्कं स्रवद्रुधिर पङ्किलम् || ३७ ||

रुधिरस्तोमसंभूत सिराणां ग्रामसङ्कुलम् |
कुर्याच्च दक्षिणे पार्श्वे विधिमन्यत्र शङ्करम् || ३८ ||

पिङ्गलम्. रहितं वापि कारयेत् || ४० ||

२२. नृसिंहां तत्र. |
कर्मार्चनादिप्रतिमां सौम्यवक्त्रां चतुर्भिजां |
वामनमूर्तिः |
वामनस्य हरेर्मूर्तं बहुधा संप्रचक्षते || ४१ ||

कर्मार्चाश्चाथवा कुर्यात् |
वामनं वामनाकारं श्यामलं दण्डधारिणम् |
द्विभुजं मेखलादामशोभितं शोभनाकृतिम् || ४२ ||

कौपीनाच्छादनधरं मृगाजिनधरं विभुम् |
यज्ञोपवीतिनं काकपक्ष संयुतकुन्तलम् || ४३ ||

मं |
ईषत्कुञ्चितसव्याङ्घ्रिं दक्षिणेन ऋजु स्थितम् |
दक्षिणेन तु हस्तेन याचमानं वस्तुन्धराम् || ४४ ||

दक्षिणे ऋज संस्थितम् |
शोभितं शोभनाकारं स्थितं वा शयनासनम् |
अथवा गरुडारूढं कल्पयेत्कमलासन || ४५ ||

स्थितं शयानमासीनमथवा गरुडण स्थितम् |
एकबेरविधानं चेत् स्थापयेद्ब्रह्मणः पदे |
बहुबेरविधानं तु त्रैलोक्याक्रमणोद्यतम् || ४६ ||

विष्णुं प्रकल्पयेद्दिव्ये भागेऽष्टभुजसंयुतम् |
चतुर्भुजं वा बहुभिर्बाहुभिर्वा समन्वितम् || ४७ ||

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु वामनं वामनाकृतिम् |
तस्यापसव्ये दै त्येन्द्रं बलिं करकधारिणम् || ४८ ||

भुवनत्रयदातारं सभार्यं सपुरोहितम् |
वामपार्श्वे तु पक्षीन्द्रं मुष्टिना शुक्रघातिनम् || ४९ ||

वामभित्तौ विधातार मुपरिष्टादवस्थितम् |
क्रममाणस्य देवस्य सव्याङ्घ्रिक्षालनोद्यतम् || ५० ||

पादोदकसमुद्भूतां गङ्गामाकाशगामिनीम् |
तर्जन्या वामया चापि निर्दिशन्तं समुद्धृतम् || ५१ ||

चरणं सव्यमत्युच्चैश्श्यामलं पीतवासनम् |
शङ्खचक्रगदा खड्गधनुः पाशादिधारिणम् || ५२ ||

शार्ङ्गधनुः पाशादि |
जाम्बवन्तं च भित्तौ तु भेरीताडनतत्परम् |
देवर्षिगणसङ्घातान् कृताञ्जलिपुटान् स्थितान् || ५३ ||

भित्तौ कृत्वाततः कर्माद्यर्चां चैव चतुर्भुजाम् |
भार्गवराममूर्तिः |
कुर्याद्भार्गवरामस्य निर्माणमधुनोच्यते |
आसीनं द्विभूजं शान्तं जटामुकुटधारिणम् || ५४ ||

परशुं सशरं चापं दक्षिणेतरहस्तयोः |
धारयन्तं सुवर्णाभं ब्राह्म्या लक्ष्म्या विराजितम् || ५५ ||

श्रीवत्सेनाङ्कितोरस्कं सोपवीतो त्तरीयकम् |
स्थितं वा कल्पयेद्देवमेकबेरं विधेः पदे || ५६ ||

बहुबेरे पदे दिव्ये देवीं वामे प्रकल्पयेत् |
चतुर्भुजा च कमार्चा जामदग्न्येन वासमा || ५७ ||

भङ्गत्रयसमेपेतं त्रयस्त्रिंशत्सुलक्षणम् |
यद्वा चतुर्भुजं कुर्याज्जामदग्न्यं चतुर्मुख || ५८ ||

शङ्खचक्रधरं शार्ङ्गशरहस्तं यथापुरम् |
श्री राममूर्तिः |
रामस्य राघवस्याथ लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना || ५९ ||

त्रिभङ्गं द्विभुजं रम्य श्यामवर्णं किरीटिनम् |
श्रीवत्साङ्कं प्रसन्नाभं यद्वा रामं चतुर्भुजम् || ६० ||

ऋजु स्थितं दक्षिणेन चरणेनेतरेण तु |
कुञ्चितेनाङ्घ्रिणा स्तोकं शरशार्ङ्गधनुर्धरम् || ६१ ||

उद्धरेच्च ललाटान्तं वामहस्तं धनुर्धरम् |
अन्तरालं मुखमितं शरहस्तं तु दक्षिणम् || ६२ ||

कटिसूत्रसमं कुर्यास्मुखमानं सगोलकम् |
अन्तरालं भवेस्मुष्टेः कटिसूत्रस्य च द्वयोः || ६३ ||

अपराभ्यां च हस्ताभ्यां शङ्खं चक्रं च धारयेत् |
मुखं दक्षिणतो भङ्गं मध्यकायं तु वामतः || ६४ ||

कट्यां दक्षिणतो भङ्गः किञ्चिद्भङ्गत्रयं मतम् |
कम्बुग्रीवं महूरस्कं त्रयस्त्रिंशत्सुलक्षणम् || ६५ ||

पञ्चदीर्घं चतुर्ह्रस्वं पञ्चसूक्ष्मं षडुन्नतम् |
सप्तरक्तं त्रिगम्भीरं त्रिविस्तीर्णं प्रशस्यते || ६६ ||

यथातथा |
बाहू नेत्रान्तरं चैव हनुर्नासा तथैव च |
स्तनयोरन्तरं चैव पंचदीर्घं प्रशस्यते || ६७ ||

ग्रीवा प्रजननं पृष्ठं ह्रस्वे जङ्घ च पूज्यते |
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि केशदन्तनखत्वचः || ६८ ||

इमानि पंच सूक्ष्माणि कथितानि मयाऽनघ |
कक्षः कूक्षिश्च वक्षश्च घ्रूणं स्कन्धो ललाटिका || ६९ ||

षडुन्नतमिदं प्रोक्तं सप्तरक्तमतः शृणु |
पाणिपादतलं रक्तं नेत्राद्यन्तं नखानि च || ७० ||

पाणिपादतले रक्ते |
तालुजिह्वाऽधरेष्ठं च सप्तरक्ता इमे स्मृताः |
स्वरस्सत्वं च नाभिश्च त्रिगम्भीरं प्रशस्यते || ७१ ||

उरश्शिरो ललाटश्च त्रिविस्थिणं प्रकीर्ततम् |
एवं लक्षणसंयुक्तं सर्वलोकसुखावहम् || ७२ ||

कुर्याद्धाशरथिं रामं मानादित्रयसंयुतम् |
लक्ष्मणादीनांस्थितिः |
लक्ष्मणं कारयोद्वामे तथा लक्षणलक्षितम् || ७३ ||

जानकीं दक्षिणे पार्श्वे देवीं वेदिसमुस्थिताम् |
भरतं दक्षिणे भित्तौ ससुग्रीवविभीषण् || ७४ ||

वेदसमाश्रिताम् |
शत्रुघ्नं चाङ्गदं चैव हनूमन्तं च वामतः |
दिव्ये भागे स्थितस्येव परिवारादिकल्पनम् || ७५ ||

भद्रासने समासीनं त्यक्त्वा तत्सशरं धनुः |
सुखासीनम् |
अभयो दक्षिणो हस्तो वामस्तु वरदो भवेत् || ७६ ||

जानकी तु सूखासीना भवेद्दक्षिणपार्श्वतः |
लक्ष्मणो वामपार्श्वे तु स्थितश्च रचिताञ्जलिः || ७७ ||

यद्वा महार्हशयने शयानं परिकल्पयेत् |
पृष्ठतो मौलिपार्श्व तु जानकी स्यात्सुखासना || ७८ ||

शयितम्. दक्षिणं दक्षिणेतरम् |
कटिस्पृशं करं कुर्याद्वरदं वा यथारुचि || ८१ ||

दक्षिणोत्तरयोर्भित्त्यौः परिवारा यथापुरम् |
रामस्य भ्रूप्रदेशान्तं भरतं परिकल्पयेत् || ८२ ||

लक्ष्मणं च कपोलान्तं चुबुकान्तमथापि वा |
शत्रुघ्नं कण्ठमध्यान्तं सर्वे चापशरान्विताः || ८३ ||

भङ्गादयश्च तद्वत्स्युः केश बन्धसन्विताः |
मुखद्विगुणा याममध्यर्धं वा समुन्नतम् || ८४ ||

वर्म. कबरीवालकै र्युता || ८९ ||

कबलीजालकै |
बिभ्राणा वामहस्तेन नरसीरुहकुट्मलम् |
ऊरुप्रदेशविश्रान्तवामेतरभुजाऽथवा || ९० ||

ऊरुप्रदेशविश्रान्तसव्यहस्तसरोरुह |
सव्येत रेण बिब्राणा रक्तकञ्चुकबन्धना || ९१ ||

जानुप्रदेश. धम्मिल्लसंयुता देव्यो भरतादेश्चतुर्मुख |
हनूमान्वारनाकारः कर्तव्यो हेवसन्निभः || ९३ ||

संपूल्लसंयुता देव्यो रक्तवेषाः मुन्मानं त्य्रंशमेव वा |
मुपानत्त्य्रंश |
अर्धं वा पादमथवा यथाविभवमुन्नतिः || ९६ ||

सुग्रीवं वानराकारं रामबाहुसमुच्छ्रयम् |
प्राञ्जलिं वेत्रसहितं स्थितं मुकुटधारिणम् || ९७ ||

साञ्जलिं वस्त्रं |
हारादिभूषणै र्युक्तं कुर्यात्कनकपिङ्गलम् |
अङ्गदं वानराकारं राममानार्धमुन्नतम् || ९८ ||

कृताञ्जलिपुटं वेत्रक्षुरिकामौलिधारिणम् |
केशबन्धयुतं वापि बन्धुजीवसमद्युतिम् || ९९ ||

विभीषणं महाकायं घोरं कालायसप्रभं |
दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम् || १०० ||

रक्ताक्षं मुकुटोपेतं कृताञ्जलिपुटं स्थितम् |
रामस्य बाहुपर्यन्तं समुच्छ्रायं प्रकल्पयेत् || १०१ ||

कृतांजलिपुटं सौम्यं निषादाधिपतिं गुहम् |
नील नीरद सङ्काशं राममानार्धमुन्नतम् || १०२ ||

जीमूत |
स्वातन्त्य्रं पारतन्त्य्रं च रघवस्योभयं भवेत् |
दिव्ये भागेऽथवा ब्राह्मे गर्भगेहे स्थितो यदि || १०३ ||

स्वतन्त्रो राघवः प्रोक्तः पदे पूर्वोदिते यदि |
चतुर्भुजो गर्बगेहे कल्पितः कमलासन || १०४ ||

विशेषात् |
पश्चाद्विमानशोभार्थं कल्पितः परवानयम् |
स्वतन्त्रे राघवे भिम्भान् कर्माद्यर्थं प्रकल्पयेत् || १०५ ||

अन्यांस्तत्सदृशं रामं लक्ष्मणं जनकत्मजाम् |
सिंहासने सहैकस्मिन् प्रभया च परिष्कृतान् || १०८ ||

यद्वा चतुर्भुजान्कुर्या त्कर्माद्यर्चां चतुर्मु |
विशेषात्. सेनापतिं कृत्वा विष्वक्सेनपदे न्यसेत् || १२० ||

सेनापतिं चापि |
गुहो वा तत्र संस्थाप्यो विष्वक्सेनोऽथवा स्वयम् |
रामस्य पुरतः कल्प्यः मारुतिर्मुखमण्डपे || १२१ ||

गरुडो वा यथापूर्वं परिवारान् प्रकल्पयेत् |
रामस्य बलभद्रस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना || १२२ ||

द्विभुजं धवलं दिव्ये भागेऽथ परिकल्पयेत् |
मुसलं लाङ्गलं चैव प्रसव्येतरहस्तयोः || १२३ ||

बिभ्राणमथवा न्यस्तवामहस्तं कटिस्थले |
दक्षिणाभयदं यद्वा चतुर्भुजमुदायुधम् || १२४ ||

हलं च दक्षिणे हस्ते वामे च मुसलायुधम् |
धारयन्तं विभुं निलवसनं शङ्खचक्रिणम् || १२५ ||

किरीटिनं बद्धकेशमथवा वामपार्श्वतः |
रेवतीं कल्पयेद्देवीं दक्षिणे वा यथारुचि || १२६ ||

करण्डिकामकुटिनीमथवा कबरीधराम् |
असितां पारतन्त्र्य च स्वातन्त्र्य च यथापुरम् || १२७ ||

Kapitel 18

Lesehilfe: Kapitel 18: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 28, 53.

पाद्मसंहितायाम् |
अष्टादशोऽध्यायः |
श्री कृष्णमूर्तिः |
श्रीभगवान् |
यादवस्याथ कृष्णस्य निर्माणमधुनोच्यते |
कल्याणलक्षणयुतं त्रिभङ्गं सिंहविष्टरे || १ ||

तिष्ठन्तं रुक्मिणीतस्यभामाभ्यां सहितं प्रभुम् |
ईषत्कुञ्चितवामाङ्घ्रिं सुस्थितेतरमद्भुतम् || २ ||

मेघश्यामं विशालाक्षं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् |
देवीसव्यभुजन्यस्तवामहस्तसरोरुहम् || ३ ||

देवीभ्यां द्विभुजन्यस्त |
अधोमुखं तु हस्ताग्रं नाभिसूत्रसमन्वितम् |
वामेतरकरस्पृष्टक्रीडायष्टिमनोहरम् || ४ ||

तत्करं कटिसूत्रान्त मुदस्ते तु करद्वयम् |
शङ्खचक्रधरं कुर्याद्द्विभुजं वा यथोदितम् || ५ ||

मुद्धृते च करद्वये |
श्रीवत्साङ्कं प्रसन्नाभं वरेण्यं मुकुटोज्वलम् |
बद्धालकभरं वापि भागे दिव्ये प्रकल्पयेत् || ६ ||

रुक्मिणीं दक्षिणे पार्श्वे सत्यभामामथोत्तरे |
विनतानन्दनं वापि सत्यास्थाने प्रकल्पयेत् || ७ ||

आसीनं वा सुखं सार्धं देवीभ्यां सह विष्टरे |
वाहस्तेन वरदं दक्षिणेनाभयप्रदम् || ८ ||

यद्वा शयीत नृपवत्पर्यङ्के शोभिते भृशम् |
भोगीन्द्रशयने वापि महापर्यङ्कमण्डिते || ९ ||

पृष्ठतो मौलिपार्श्व तु रुक्मिणीं कारयेत्सुधीः |
सत्यभामा भवेत्पादसंवाहनसमुद्यता || १० ||

संवहयंत्यौ वा देव्यौ हस्ताभ्यां पादपङ्कजम् |
तार्क्ष्यारूढं चतुर्बाहुं बिभ्राणं शरकार्मुकम् || ११ ||

मुख्याभ्यामपराभ्यां च शङ्खं चक्रं चतुर्मुख |
आरोप्य सत्यभामां वा वामोत्सङ्गे चतुर्भुजम् || १२ ||

आरुह्य यान्तं पक्षीन्द्रं द्विभुजं वा यथारुचि |
यद्वाऽर्जुनस्य सारथ्यं कुर्वाणं परिकल्पयेत् || १३ ||

रथस्थितं चतुर्बाहुं प्रतोदप्रग्रहौ दधत् |
वामहस्तेन मुख्येन दक्षिणेन करेण तु || १४ ||

कपिध्वजाय प्रह्वाय परविद्यामुदीरयन् |
अपराभ्यां च हस्ताभ्यां शङ्खचक्रधरं प्रभुम् || १५ ||

किरीटिनं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षनम् |
द्विभुजं बद्धकेशं वा कुर्यात्कमलसम्भव || १६ ||

पार्थं च प्रांजलिं प्रह्वं सेषुं सेषुधिकार्मुकम् |
किरीटिनं श्यामवर्णं कल्पयेत्स्यन्धनस्थितम् || १७ ||

विश्वरूपं तु वा कुर्यात्केशवं केशिसूदनम् |
बृन्दावनगतं कृष्णं गवामनुचरं प्रभुम् || १८ ||

ईषत्कुञ्चितवामाङ्घ्रिमितरेण ऋजु स्थितम् |
गच्छन्तमपि गायन्तं वंशेन परमाद्भुतम् || १९ ||

ईक्षमाणं मनाक्सव्ये पार्श्वे पुष्पावतंसितम् |
विचित्रपुष्पग्रथितवनमालाविभूषितम् || २० ||

बर्हिबर्हैश्च रुचिरैर्वत्सदामविभूषणैः |
भूषितं देवगन्धर्वसिद्धचारणसेवितम् || २१ ||

कदम्बमूले वा मध्यंदिने कृत्वा प्रतिष्ठितम् |
व्यत्यासेन स्थितं पद्भ्यां वामेन ऋजुना स्थितम् || २२ ||

दक्षिणप्रपदे नान्यपृष्ठभागस्पृशा स्थितम् |
गोभिस्सवत्सैर्हरिणैः पक्षिभिश्च समावृतम् || २३ ||

नाङ्घ्रि |
ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः किन्नराद्यैश्च सेवितम् |
फणीन्द्रं कालियं यद्वा फणापञ्चकसंयुतम् || २४ ||

पुरतः परुषाकारं नागाकारं च पृष्ठतः |
कृताञ्जलिं दुराधर्षमाक्रम्य शिरसि स्थितम् || २५ ||

वामपादेन गृह्णन्तं पुच्छं वामेन पाणिना |
दक्षिणाभयदं हस्तं नृत्यन्तं कारयेद्बुधः || २६ ||

दक्षिणेनाप्यभयदम् |
अथवा कृतताटंकं कुर्वाणं नाट्यमद्भुतम् |
महिषीतं नागराजस्य भिक्षमाणां स्वकं पतिम् || २७ ||

अथवेत्यर्धं बहुषु न दृश्यते. देव्योर्गृहीत्वा हस्ताभ्यां कराग्रं मध्यतः स्थितम् |
नृत्यन्तं बहुसाहप्रगोपकन्याभिरावृतम् || २९ ||

देव्यौ गृहीत्वा |
नवनीताय नृत्यन्तं सर्वेन ऋजुना स्थितम् |
उद्धृत्य दक्षिणं पादं विपरीतमथापि वा || ३० ||

कारयेद्वामहस्तं तु चुबुकान्तसमुच्छ्रयम् |
अभीतिदं दक्षिणेन वरदं वा यथारुचि || ३१ ||

प्रसारयेद्वामहस्तं |
मध्यतः स्तननाभ्योश्छ वरदो हस्त इष्यते |
यादवेन्द्रेण कृष्णेन क्रिडया यद्यथाश्रितम् || ३२ ||

कल्पयित्वा वपुन्तत्तदाराध्यां विभवार्थिभिः |
एकबेरविभानां चेत् स्थापयेद्ब्रह्मणः पदे || ३३ ||

कर्मार्चादीनि बिम्बानि कल्पयेद्रघुवीरवत् |
रुक्मिणीस्यभामाभ्यां सह पीठे प्रकल्पयेत् || ३४ ||

रुक्मिणी कनकप्रख्या सत्याऽन्या श्यामला भवेत् |
करण्डिकामकुटिनी यद्वा धम्मिल्लधारिणी || ३५ ||

सत्याख्या |
सत्यभामा करे पद्मं धारयेद्दक्षिणे परम् |
ऊरौ विश्रामयेदन्यं धारयेदन्यथाऽथवा || ३६ ||

यथोक्ततरविन्यासकल्पनं कमलासन |
बाल्येऽपि या या देवी स्यात्या सा कल्प्या यथाविधि || ३७ ||

कल्पिमूर्तिः |
निर्माणमधुना वक्ष्ये कल्कि विष्णोर्महात्मनः |
पिङ्गश्मश्रुं विवृत्ताक्षं रक्ताभं हयवहनम् || ३८ ||

द्विभुजं चर्मवसनं खड्गखेटकधारिणम् |
जटामुकुटसंयुक्तं ब्रह्मलक्ष्म्या विराजितम् || ३९ ||

पैशाचे यानकं कुर्याद्दिव्ये भागे स्थितिर्भवेत् |
यद्वा चतुर्भुजं कुर्यान्मुख्याभ्यां खड्गखेटकौ || ४० ||

अपराभ्यां शङ्खचक्रं हस्ताभ्यां दधतं हरिम् |
आसने खेटकं ख़ड्गं न कुर्वीत कदाचन || ४१ ||

अभयं वरदं चैव करयुग्मं प्रकल्पयेत् |
शयनं नेष्यते तन्य कल्पिविष्णो र्महात्मनः || ४२ ||

एकबेरविधानं चेत्कल्पयेद्ब्रह्मणः पदे |
आसीनां स्थानकं चैव भागे दिव्ये प्रकल्पयेत् || ४३ ||

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु याज्ञवल्क्यं पुरोहितम् |
नारदं दक्षिणे पार्श्वे भित्तिभूमिषु देवताः || ४४ ||

भागे |
कल्पयेज्जङ्गमान् बिम्बान् द्विजान्वा चतुर्भुजान् |
अभयं वरदं चैव द्वौ भूजौ परिकल्पयेत् || ४५ ||

चतुर्भुजे शङ्खचक्रे द्वयोरपरयोर्भवेत् |
कर्मबिंबसामान्यलक्षणम्. |
श्रीवत्सेवाङ्कितोरस्कान् जटामुकुटसंयुतान् || ४६ ||

किरीटिनो वा कुर्वीत कर्मबिम्बांश्च लोहजान् |
विष्णोरंशावताराणां कमान् र्चाद्यास्तु कौतुकाः || ४७ ||

द्यर्थाश्च |
कल्पनीयाश्चतुर्हस्ताः द्विभुजा वा यथारुचि |
दशतालेन मीयन्तेवराहाद्याश्चमूर्तयः || ४८ ||

बाह्यांश्चाभ्यन्तरांश्चैव परिवारान् प्रकल्पयेत् |
आदिमूर्तेर्यथा तद्वत् न विशेषोस्तिकश्चन || ४९ ||

लक्ष्मीनारायणमूर्तिः |
लक्ष्मीनारायणं कुर्याद्भुजाष्टकसमन्वितम् |
यद्वा चतुर्भुजं शङ्खचक्राद्यायुधभूषितम् || ५० ||

वामभागे तु हस्ताभ्यां वरदं पङ्कजं तु वा |
इतराभ्यां च हस्ताभ्यामभयं चक्रमेव वा || ५१ ||

अभिन्नालक्ष्मिनारायणमूर्तिः |
वपुषो दक्षिणे भागे विष्णुर्वामे सरोरुहा |
पीनस्तनतटो वामश्श्री वत्साङ्कस्तथेतरः || ५२ ||

दक्षिणो भागो विष्णोर्वामः तिशीर्षं च त्रिपादं च चतुश्शृङ्गं चतुर्मुख || ५४ ||

द्विशीर्षंचतिपादं च चतुरङ्गम् |
सप्तहस्तं जपा तुल्यं वनमालाविभूषितम् |
अभीतिदो मुख्यहस्तो दक्षिणोऽन्यो वरप्रदः || ५५ ||

साम्यम् |
पञ्चौतरकराश्च स्रुक्स्रुवाद्यायुधभूषिताः |
एकद्वित्य्रादिमूर्तिभेदः |
एकमूर्तिर्वासुद्वे लक्ष्मीनारायणः परः || ५६ ||

तौ द्विमूर्तिस्त्रिमूर्तिस्तु सत्यश्चाच्युतपूरुषौ |
चतुर्मुर्तिर्वासुदेवो भवेत्सङ्कर्षण स्तथा || ५७ ||

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च पञ्चमूर्तिमतश्शृणु |
सत्याच्युतौ तथानन्तः वासुदेवश्च पूरुषः || ५८ ||

षण्मूर्तिरन्नाधिपतिश्शक्तीशः कालनेमिजित् |
त्रैलोक्यमोहनो यज्ञवराहा श्चेति पंचमः || ५९ ||

शङ्खोदरो नृसिंहश्च सप्तमूर्तिरथोच्यते |
चतस्रो वासुदेवादि मूर्तयः पूर्वमीरिताः || ६० ||

पूषादयस्तथा तिस्रस्सप्तमूर्तिरुदाहृता |
हयग्रीवो मुकुन्दश्च बभ्रुश्चैव वृषाकपिः || ६१ ||

शौरिश्च दाशार्हश्चैव वैकुण्ठः पुरुषस्तथा |
अष्टमूर्तिरिति प्रोक्तोनवमूर्तरथौच्यते || ६२ ||

दाऌअहश्चैव |
चतस्रः कथिताः पूर्वं वासुदेवादय स्तथा |
नारायणो हयग्रीवो विष्णुर्वृहरिसूकरौ || ६३ ||

ष़डन्नेशादयः प्रोक्ताः वासुदेवादिमूर्तयः |
चतस्रो दशमूर्तिस्स्यादादिमूर्तिरिमा दशः || ६४ ||

स्यादेकादशमूर्तिस्स्यात्प्रोक्ता द्वादशमूर्तयः |
चतस्रो विंशतिश्चैव मूर्तयः पूर्वमीनिताः || ६५ ||

पञ्चमूर्तिप्रतिष्ठाविधिः |
पंचमूर्ति समुदीर्यते |
स्थापयेद्वासुदेवाभ्यां मूर्तिं गर्भं गृहे सुधीः || ६६ ||

प्रतिष्ठाया |
दिव्ये भागेथवा ब्राह्मे बहिः प्राग्दिशि पूरुषम् |
सत्यमूर्तिं दक्षिणस्यां प्रतीच्यामच्युतं यथा || ६७ ||

अनन्ताख्यमुतीचीने चलां वा यतिवाऽचलाम् |
धाम्नेऽन्तर्वासुदेवस्स्याच्चतुर्मूर्तिषु पूर्ववत् || ६८ ||

सङ्कर्षणं दक्षिणस्यां बहिर्दिशि निवेशयेत् |
प्रद्युम्नं च प्रतीचीने कौबेर्यामनिरुद्धकम् || ६९ ||

यां यां दिशमधिष्ठाय स्थिताः पूर्वो क्तमूर्तयः |
तत्तद्दिगाभिमुख्येन कल्पयेत्कमलासन || ७० ||

द्वारं वातायनं वापि कुर्याद्भित्तिंन कल्पयेत् |
शङ्खचक्रगदायुक्ता मुख्यैरभयदा करैः || ७१ ||

Kapitel 19

Lesehilfe: Kapitel 19: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 14, 15.

पाद्मसंहितायाम् |
एकोनविंशोऽध्यायः |
कर्माध्यर्चामूर्तिमानविधिः |
तत्रबहुबेरमानम् |
श्रीभगवान् |
कर्मार्चादिप्रकृतिप्रकारः कथ्यतेऽधुना |
कर्मार्चा चोत्सवार्चा च बल्यर्चा च तथैव च || १ ||

स्नानतीर्थोभयार्चा च स्वापोत्थानार्चया सह |
प्रतिमाष्षड्विधातव्याः पूजायामुत्तमा भवेत् || २ ||

तिसृभिर्मध्यमा ज्ञेया आद्या या चरमा भवेत् |
बहुबेरे विधिरयं कथितः कमलसन || ३ ||

एकबरमानम् |
एकबेरे तु कर्मार्चास्नपनार्चा च नेष्यते |
ध्रुवबेरसमुच्छ्राये विभक्ते दशदा सति || ४ ||

एकां शेन प्रतिकृतेः कर्मार्चायास्समुच्छ्रयः |
द्वादशां शेन यद्वा स्यात् षोडशां शेन वा भवेत् || ५ ||

यद्वाऽष्टादशभागेन चतुर्विंशांशमेव वा |
महाबेराङ्गुलापेक्ष्या यद्वा तस्यास्समुन्नतिः || ६ ||

चतुर्विंशाङ्गुला यद्वा भवेदष्टादशाङ्गुला |
षोडशाङ्गुलमाना वा यद्वा स्याद्द्वादशाङ्गुला || ७ ||

अष्टाङ्गुलाऽथवा यद्वा षडंगुलसमुच्छ्रया |
चतुरङ्गुलमाना वा यद्वामानांगुलेन तु || ८ ||

पूर्वोक्तांगुलमानानि कर्तव्यानि यथारुचि |
बल्यादि मूर्तिमानम् |
बलितीर्थप्रतिकृतिश्शयनोत्थानकौतुकम् || ९ ||

कर्मार्चासंमितोत्सेधः कथितः कमलासन |
कर्मबिम्बसमुत्सेधस्त्रिगुणः परिशिष्टयोः || १० ||

स्नपनोत्सवकार्यार्थं बिम्बयोरुभयोरपि |
भङ्क्त्वा तिधा चतुर्धा वा ध्रुवबेरसमुच्छ्रयम् || ११ ||

एकभागे नलोत्सेधं कुर्यादुत्सवकौतुके |
उत्सवार्चातृतीयांशं तुर्यांशं वाम्बुजासन || १२ ||

कर्मकौतुकमानं स्याद्बह्वर्चा देरयं क्रमः |
एकबेरे तदर्धा तु तत्तु र्यांशकमेव वा || १३ ||

चेदयम्. पद्मेमेकेन कल्पयेत् || १६ ||

विस्तारतुलितायति |
उपानहादिपञ्चाङ्गयुक्तं वृत्तं सुखावहम् |
चतुरश्रं मनोहारि विस्तारतुलितायति || १७ ||

तृतीयभागविहितप्रभशङ्कुद्वयाङ्कितम् |
पीठोत्सेधं तिधा कृत्वा पद्ममे केन कल्पयेत् || १८ ||

तलैर्द्वादशभिर्युक्तमष्टाभिवान् यथारुचि |
तावदूर्ध्वदलोपेतं मध्ये विपुलकर्णिकम् || १९ ||

उपच्छदसमायुक्तिमीषत्फाम्भुजाकृति |
पादमानं दलायामं केवलं वा सरोरुहम् || २० ||

पीठं वा केवलं वापि सुषिरं नैवकारयेत् |
स्थितस्य कौतुकस्येदं पीठनिर्माणमीरितम् || २१ ||

पि यथाकामं |
आसीनपीठिमानम्. |
आसीनस्यायतं वृत्तं चतुरश्रं यदायतम् |
प्रतिमार्धसमुत्सेधं तत्त्रतीयांशमेव वा || २२ ||

पद्मं बहुदलोपेतं मध्ये विपुलकर्णिकम् |
सकुञ्चितप्रसव्याङ्घ्रिरधस्ताल्लम्बितेतरः || २३ ||

पद्ममष्टदलोपेतं |
अध्यासीतासनं देवो यथोक्तं कमलासन |
लम्बमानपदाधारं कमलं परिकल्पयेत् || २४ ||

श्रीभूम्योस्सन्निवेशः |
श्रीर्दक्षिणे धरा वामे देव्यौ देवस्य कल्पयेत् |
कर्मादिभिम्बषट्कं स्याच्छ्रीभूमिसहितं सदा || २५ ||

श्रीदरादेव्योरासनस्थितिविकल्पः |
एकस्मिन्विष्टरे स्यातां वृथग्वा वल्लभे उभे |
वामं सञ्क्षिप्य चरणमितरं लम्बयेदधः || २६ ||

श्रीर्धरा त्वव्यथा सीना स्थिते देवे तथा स्थिता |
प्रभायाः मानादि |
वृत्तां वृत्तायतां वापि प्रभां बिम्बानुसारतः || २७ ||

सीनेस्थितेदेवेतथास्थिते |
कृर्यान्मनोहरां यस्मात्तेजोराशिः प्रभा मता |
द्व्यङ्गुलं काण्डमानं स्यात्पुष्पक्षेत्रं तदर्धकम् || २८ ||

अर्धाङ्गुलं भवेत्क्षेत्रं काण्डं तदनुपूर्ववत् |
वेत्रं तदनु भूयोऽपि ज्वालामालोपरिस्थिता || २९ ||

अर्धाङ्गुलान्तरालास्स्युर्ह्वालाः पञ्चशिखास्तथा |
त्रिशिखा वा यथायोगं दक्षिणावर्तशोभिताः || ३० ||

प्रभायांमीनादिमूर्तिकल्पनम् |
युग्मा वा स्युरयुग्मा वा काण्डे काण्डे प्रकल्पयेत् |
दशावतारमूर्तीर्वा मीनाद्याः केशवादिकाः || ३१ ||

प्रभायाः पार्श्वयोः पृष्ठे शङ्कुनालं प्रकल्पयेत् |
तोरणप्रभा |
बिम्बे यानाधिरूढे कर्तव्या तोरणप्रभा || ३२ ||

अन्तर्बहिश्च दाड्यार्थमायसं तु निवेशयेत् |
बिंबप्रभासनानिलोहजान्येव. |
बिम्बं प्रभामासनं वा लोहजं पलिकल्पयेत् || ३३ ||

लोहमूर्ति निर्माणक्रमः |
द्वावयित्वा मधूच्छिष्टं प्रतिमां तेन कल्पयेत् |
धान्याराशिं विनिक्षिप्य तदूर्ध्वे तिलतण्डुलम् || ३४ ||

चक्राब्जं तु लिखेत्तस्मिन्प्रागग्रान्निक्षिपेत्कुशान् |
वस्त्रं च नूतलनं तस्मिन्विस्तीर्य प्रतिमां क्षिपेत् || ३५ ||

प्राचीनशिरसं पश्चाज्जुहुयादनले गुरुः |
पुष्पैस्समिद्भिर्लाजैश्च सर्पिषाष्टोत्तरं शतं || ३६ ||

जुहुयान्मूलमन्त्रेण नृसूक्तेन चरुं पुनः |
हुत्वैवं विधिनाचार्यस्स्रग्वी कनकभूषणः || ३७ ||

संपाताज्येन संसिच्येत्प्रतिमां तत्वपद्धतिम् |
ध्यायेत्तत्र शुभे लग्ने पूजयेन्मूलविद्यया || ३८ ||

यजमानो गुरुं पूह्य बहुभिस्तोषयोद्धनैः |
ब्राह्मणान् विदुषो वित्तैर्बहुभिः परितोषयेत् || ३९ ||

स्थिपतिः प्रतिमां कुर्याद्रथकाराभ्यनुज्ञया |
मानोन्मानप्रमाणैस्तां प्रतिमां कारयेच्छुभाम् || ४० ||

मृदा लेपं ततः कुर्याच्छिल्पशास्त्रानुसारतः |
लोहविकल्पः |
सुवर्णं रजतं ताम्रं विशुद्धं लोहमुत्तमम् || ४१ ||

आधय धान्य राश्यां तु पूर्ववन्न्यासकल्पनम् |
पूर्ववच्चैव जुहुयादाचार्याश्चोदितक्रमात् || ४२ ||

राश्यादौ |
द्रावयित्वा ततश्शुद्धं लोहं न्यायसमार्जितम् |
स्थपतिः प्रतिमां तेन कुर्याच्छास्त्रोक्तवर्त्मना || ४३ ||

लोहजां प्रतिमां चैवं कल्पयेत्परमात्मनः |
स याति परमं स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम् || ४४ ||

प्रतिमायाहस्तादि वैकल्येशान्ति |
प्रतिमाहस्तपादादिवैकल्ये शान्तिमाचरेत् |
आचार्यो दनहूमाद्यैस्ततश्शान्तिर्भविष्यति || ४५ ||

समादध्यादवयवान् विकलान् स्थपतिः पुनः |
चित्रार्ध चित्र चित्राभासादि निरूपणम् |
चित्रं चाप्यर्धचित्रं च चित्राभासमिति त्रिधा || ४६ ||

कौतुकं तत्र दृश्यन्ते यस्मिन्नवयवास्स्फुटम् |
सर्वे समन्ताच्चित्रं तु तद्विज्ञेयं चतुर्मुख || ४७ ||

हस्ताद्यवयवा यस्मिन्पुरोभागे समीक्षितुम् |
शक्यं नापरभागे तु तदर्धं चित्रमिष्यते || ४८ ||

रूपिता प्रतिमा या तु वर्णैरेव सितादिभिः |
कुड्यादौ चित्रमाभासं तत्कौतुकमुदाहृतम् || ४९ ||

चित्रमुत्कृष्टमित्युक्त मर्धं मध्यममुच्यते |
आभासमधमं विद्धि मन्दिरे वाथ वेश्मनि || ५० ||

स्थापयेद्ध्रुवभिम्भार्थं पूर्वालाभे यथोत्तरम् |
प्रतिमानां तालादिमानम् |
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिमामानलक्षणम् || ५१ ||

ए कादिदशपर्यन्तं सङ्ख्ययोपेयुषां भिदाम |
तालानामुत्तमादीनां रूपाविष्कृतिपूर्वकम् || ५२ ||

यत्किञ्चित्प्रतिमामानं विभज्य दशदा पुनः |
एकं द्वादशदा भङ्त्क्र तत्रैकांशोऽङ्गुलः स्मृतः || ५३ ||

अङ्गुलं चाष्टधा कुत्वा तत्रैकांशो यवः स्मृतः |
तेनै वाङ्गुलमानेन अङ्गप्रत्यङ्गकल्पना || ५४ ||

द्वादशाङ्गुलकं मानं तालाख्यमिह कथ्यते |
द्वादशाङ्गुलकस्तालो मुख्यश्चेति प्रतीर्तितः || ५५ ||

द्व्यङ्गुलं गोलकं ज्ञेयं कलेति व्यपदिश्यते |
एकाङ्गुलं भवेन्मात्रा भागो मात्राचतुष्टयम् || ५६ ||

उत्तमाधममध्यानि तालानि कमलासन |
एकादिदशपर्यन्तं सङ्ख्यया च्छेदयन्ति च || ५७ ||

मीयते दशतालेन वासुदेवस्सनातनः |
सवार्धतालौ ब्रह्मेशौ नवतालेन देवताः || ५८ ||

अष्टार्धतालौ द्वारस्थाः कुमुदादिगणास्तथा |
आष्टतालांश्च मनुजान् पिशाचादींश्च सप्तकान् || ५९ ||

षट्तालान् कुब्जकान् विद्धि पंचतालांस्तु वामनान् |
चतुस्तालानि भूतानि तितालाः किन्नरास्तथा || ६० ||

मत्स्या द्वितालका ज्ञेयास्तालेनै केन पन्नगाः |
दशतालं चतुर्विंशदङ्गुलीनां शतं भवेत् || ६१ ||

उत्तमं मध्यमं विंशत्कनिष्ठं षोडश स्मृतम् |
नवतालं तु तच्छ्रेष्ठं यच्छतं द्वादशाधिकम् || ६२ ||

अष्टाधिकं शतं मध्यं कनीयश्चतुरुत्तमम् |
अष्टतालां शतं श्रेष्ठं मध्यमं षण्णवत्यपि || ६३ ||

चतुर्थहीनमधममष्टतालं प्रकीर्तितम् |
उत्तमादिक्रमोऽन्येषु सप्ततालादिषूह्यते || ६४ ||

तच्चतुर्हिन |
चतुश्चतुर्विहीनां चेत्क्रमादङ्गुलिभिर्भवेत् |
पूर्वं पूर्वं यथोक्तं तत्त्रैविध्यमवगम्यताम् || ६५ ||

त्रयोदशार्धाङ्गुलिकं दशतालोत्तमे मुखम् |
अर्धेनाङ्गुलिना पीनं मध्यमं संप्रचक्षते || ६६ ||

तियार्धाङ्गुलिकं नाम |
अर्धेनाङ्गुलिना हीनमेकैकमितरेष्वपि |
ध्रुवायामुत्तमं तालमर्चायां मध्यमं भवेत् || ६७ ||

Kapitel 20

Lesehilfe: Kapitel 20: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 28, 42, 43, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 90, 109, 110.

Doppelt überlieferte Nummern: 99.

पाद्मसंहितायाम् |
विंशोऽध्यायः |
श्रीभगवान् |
प्रतिमामानविधिः |
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिमामानमुत्तमम् |
मानं प्रमाणमुन्मानं इति मानं त्रिधा भावेत् || १ ||

परिमाणोप मानकम् |लंबामानं षडेतानि मानानि कथयाम्यहम्|इति केषुचित्कोशेषु पाठोदृश्यते |
मानमुत्सेधमानं स्यादुन्मानं नहनं मतम् |
मानं च तिर्यगूर्ध्वं यत्तत्प्रमाणमिहोच्यते || २ ||

तत्र प्रतिकृतेस्तावत्तदङ्गानां कथ्यते |
उत्सेधमानं मूर्धादि पादान्तमनुपूर्वशः || ३ ||

तस्याः |
लद्धानां देहतस्तावदङ्गुलीनां शतेन तु |
चतुर्विंशतिमानेन प्रतिमां परिकल्पयेत् || ४ ||

लब्धोनदेहीनां तावत् |लब्धानां देहिनाम्. दृक्सूत्रान्तं तदारभ्यषट्त्रिंशद्यवसम्मितम् || ५ ||

उत्सूत्रान्तम् |
तद्वन्नासापुटान्तं स्यात्तद्वच्च चिबुकावधि |
तेन केशान्तमारभ्य मुखमानं चतुर्मुख || ६ ||

अष्टोत्तरं यवशतं चिबुकावयवावधि |
गलमर्धाङ्गुलं सार्धं त्र्यंगुलं कण्ठमिष्यते || ७ ||

कर्ण |
हिक्कासूत्रं समारभ्य हृदयान्तं मुखे स्थितम् |
ततः प्रभृति नाभ्यन्तं सार्धं सत्रिदशाङ्गुलम् || ८ ||

मुखोन्नतं |
ततः प्रभृति मेढ्रान्तं तद्वदुत्सेधमिष्यते |
तन्मूलाज्जानुपर्यन्तं त्रिन्यूनं त्रिदशांगुलम् || ९ ||

चतुरङ्गुलमुत्सेधं जानुमण्डलमिष्यते |
अक्षान्तं जानुनोऽधन्तादूरुतुल्यमितीरितम् || १० ||

ततस्तालान्तमुत्सेधं चतुरंगुलसंमितम् |
देहाङ्गुलानि यावन्ति दश तालेऽभिपूजिते || ११ ||

विभज्य तावन्त्युक्तानि मध्यमे श्रूयतां क्रमः |
त्रयोदशांगुलं वक्त्रं त्रिस्थानं च तदंगुलम् || १२ ||

षड्विंशत्यंगुलोत्सेधमुरुमानमुदाहृतम् |
तद्वज्जङ्घासमुत्सेधं उत्तरेणेतरत्समम् || १३ ||

अधमे दशताले तु मुखं शतयवं मतम् |
त्रिस्थानं तावदेवस्यादूरुर्यवशतद्वयम् || १४ ||

त्रिस्थानस्य तदेव स्यात् |
जङ्घा च तत्समोत्सोधा मुख्येनान्यत्समं मतम् |
विंशद्यवशतं पादद्राघिमा कमलासन || १५ ||

अङ्गुष्ठं वेदमात्रं स्यात्तदायामा च तर्जनी |
एकत्रिंशद्यवायामा मध्यमाङ्गुलिरिष्यते || १६ ||

अंगुष्ठे त्र्यंगुलायामं |
त्रिंशद्यवाऽनामिकास्यात्कनिष्ठा त्र्यंगुलापि च |
यवैश्च पञ्चभिर्यक्ता पार्ष्णी च चतुरङ्गुला || १७ ||

हिक्का तयोरधो बाहुरङ्गुली सप्तविंशतिः |
ततश्च मणिबन्धान्तं षड्विंशत्यंगुलायतम् || १८ ||

हिक्कान्तयेरधो |
यवद्वयेन च युतं मणिबन्धात्तलं पुनः |
मध्यमांगुलमूलान्तं पञ्चाशद्यवसंमितम् || १९ ||

पञ्चांगुलमथांङ्गुष्ठं तर्जनी तद्वदायता |
षड्यवै श्चाधिकायामा मध्यमा तु ष़डंगुला || २० ||

आयता षड्यवै श्चापि तत्समानामिका मता |
कनिष्ठाङ्गुष्ठतुलिता मांपलग्नवखावधि || २१ ||

एकाङ्गुला सखायामा शिष्टा षड्यवसंमिता |
बाहुवच्चोपबाहुस्स्याच्चतुरङ्गुलमायतः || २२ ||

शिखा |
चतुर्यपं चोर्ध्व कणं नालं चञ्चाङ्गुलायतम् |
लिङ्गं पञ्चाङ्गुलायामं मुष्कं तु चतुरङ्गुलम् || २३ ||

कर्णम् |
सार्धाष्टाङ्गुलिविस्तारं ललाटं तदनन्तरम् |
द्वादशांगुलविस्तारं बालचन्द्रसमा कृति || २४ ||

कुलम् |
ततस्तु कर्णयोर्मध्यं सार्धं सत्रिदशांगुलम् |
दशांगुलमधस्तस्य विस्तारं चिबुकस्य तु || २५ ||

सपादं द्व्यंगुलं पूर्णं चापतुल्याकृतिर्भवेत् |
मूलमध्याग्रविस्तारः ग्रीवायाः क्रमशो भवेत् || २६ ||

नवांगुलं तथैकोनं सार्धं सप्तांगुलि स्तथा |
हिक्कान्ततो रथो बाहुमूलयोरन्तरं भवेत् || २७ ||

नवाङ्गुलस्तथैकोनः साधन सस्ताङ्गुलिः दशांगुलं मानं स्तनयोरपि चान्तरम् |
षोडशांगुविलस्तारं तुन्दमध्यमुदाहृतम् || २९ ||

दशाङ्गुलमितम् |
अष्टादशांगुला श्रोणी रधरोदर मिष्यते |
कटिप्रदेशविस्तारस्त्र्याङ्गुलस्तार्धविंशतिः || ३० ||

ऊरुमूलस्य विस्तारस्सार्धं सत्रिदशाङ्गुलम् |
अग्रमेकांगुलं सार्धद्व्यंगुलं मध्यमिष्यते || ३१ ||

द्व्यंगुलो मूलविस्तारो लिङ्गस्य समुदाहृतः |
विस्तीर्णं त्र्यंगुलं मूलं मध्यमर्थाधिकं पुनः |
विस्तीर्णमग्रमुष्कस्य द्वात्रिंशद्यवसंमितम् || ३२ ||

विस्तीर्णमेकादशभिरंगुलै रूरुमध्यमम् |
अग्रं दशभि रेतस्य विस्तीर्णं कमलासन || ३३ ||

सवांगुलं जानुचक्रं पार्श्वमर्धेन्दुसन्निभम् |
रेवस्यात् |
मूलं नवाष्टौ मध्यं स्याज्जङ्घाग्रं सार्धसप्तकम् |
विस्तीर्णो नलकाभागः सार्धैश्च चतुरंगुलैः || ३४ ||

विस्तीर्णनवकाभोगः |
अङ्घ्रिमूलस्य विस्तारस्त्र्यंगुलस्सचतुर्यवः |
सार्धपञ्चांगुलं मध्यमग्रं सार्धषडंगुलम् || ३५ ||

सार्धमष्टांगुलं मूलं बाहू सप्तांगुलौ पुनः |
मध्याग्रे तुल्यविस्तारे प्रकोष्ठावयवः पुनः || ३६ ||

सार्धेन सप्तभिर्मूले विस्तीर्णं सार्धपञ्चभिः |
मध्ये चतुर्भिरग्रे स्यान्मणिबन्धस्य तूच्यते || ३७ ||

पंचागुलार्धसहितः तद्वत्करतलं स्मृतम् |
अंगुष्ठे मूलविस्तारो द्व्यंगुलो मध्यमांगुलिः || ३८ ||

सषड्यवं तु मुष्ट्यग्रमंगुलेनैव संमितम् |
तर्जन्यामूलविस्तारो नवभिस्पंमितो यवैः || ३९ ||

सष्डयवममुष्याग्रमङ्गनमन्वितम् |
मध्य मेकांगुलं सप्तयवमग्रमुदाहृतम् |
मूलं दशयवं मध्मं मध्यमाया यवा नव || ४० ||

अग्रमेकांगुलं प्रोक्तमितरा तर्जनीसमा |
मूलमष्टौ कनिष्ठायाः यवास्सप्तैकमध्यमा || ४१ ||

षड्यवांगुलमग्रेभ्यः पादोना सखविस्तृतिः |
यवास्सप्तैन मध्यमम्. तर्जन्यन्तश्च मध्यमा |
तयोश्च रेखयोर्मध्ये तर्जनीमूलगामिनी || ४४ ||

तर्जिन्याङ्गुष्ठमध्यगा |
रेखा कल्प्या यथाशास्त्रं शास्त्राभिज्ञेन शिल्पिना |
ललाटस्य च विस्तारस्सपादद्व्यंगुलो भवेत् || ४५ ||

तस्याधस्ताद्भ्रुवौ कल्प्यौ चत्वारिंशद्यवायतौ |
मध्ये यवेन विस्तीर्णे यूकाग्रे चापसन्निभे || ४६ ||

तयोर्मध्यं नवयवं अष्टादशयवायतम् |
चक्षुः नीनिकायामो विस्तारश्च यनः स्मृतः || ४७ ||

अंगुलं श्वेतबिम्बस्य विस्तारं कृष्टमण्डलम् |
यवोनमंगुलं ज्योतिस्तन्मध्ये यवसंमितम् || ४८ ||

याकमाना तु तन्मध्ये दृष्टिः पक्ष्मावली पुनः |
ऊर्ध्वा समन्विता सार्धत्र्यंगुला दशभिर्यवैः || ४९ ||

विस्तीर्णातु यवायामा विस्तारस्तु तदर्धकः |
अशीतिः पक्ष्मरोमाणि वक्राग्राण्यसितानि च || ५० ||

तदयामा |
द्व्यंगुलं चक्षुषोर्मध्यं मध्यं च श्रुत्यपाङ्गयोः |
चत्वारिंशद्यवं कर्णविस्तारो द्व्यङ्गुलो भवेत् || ५१ ||

श्रोत्र |
ऊर्ध्वं कर्णस्य चायामस्सहार्धचतुरंगुलः |
नालं पञ्चांगुलमितं विस्तारष्षड्यवः पुनः || ५२ ||

पश्चाच्चतुर्यवा नाली नालतुल्यं चतुर्मुख |
श्रमणस्य च पिप्पल्याः मध्यगर्तं चतुर्यवम् || ५३ ||

हि वैपुल्यं |
त्रिवक्त्रकर्णपिप्पल्या गल्लपात्रमिव स्थितम् |
बन्दनं त्र्यंगुलं रन्ध्रं नेत्रसूत्र समुन्नतम् || ५४ ||

श्री वत्सं कर्णपिप्पल्या भल्लपात्रमव गल्लपत्र |
समं मतम् |
नासिकामूलमध्याग्रविस्तारः कथ्यते क्रमात् |
अंगुलं चांगुलं सार्धद्व्यंगुलं सचतुर्यवम् || ५५ ||

द्व्यङ्गुलं यद्वा |
अंगुलेनोन्नतं मूलं तेन सार्धेन मध्यमम् |
द्वाभ्यां यवाभ्यां मूलेन द्व्यंगुलेनाग्रमुन्नतम् || ५६ ||

षड्यवं सुषिरं तस्य पुटमध्यं चतुर्यवम् |
पुटपार्श्वस्य विस्तारो द्वियवः परिकीर्तितः || ५७ ||

उत्सेधोऽर्धांगुलस्तस्य नासिका तिलपुष्पवत् |
उत्तरोष्ठायतं सार्धं चतुरंगुलमिष्यते || ५८ ||

विस्तारोऽर्धांगुलस्तस्य परं सार्धांगुलायतम् |
विस्तीर्णमंगुलं तस्य पाली चैकयवा मता || ५९ ||

चिबुकोष्ठौ दशयवौ विस्तारायामसंमितौ |
चिबुकोष्टादशयवौ |
गुल्फं पादाङ्गुलोत्सेधं दर्पणोदरसन्निभम् || ६० ||

गण्डम् |
विस्तीर्णावयवौ तुल्यौ राजदन्तौ चतुर्यवौ |
द्वात्त्रिंशद्दशनाः कल्प्याः यथाशास्त्रोक्तवर्त्मना || ६१ ||

जिह्वा षडङ्गुलायामा विस्तीर्णा त्र्यङ्गुला भवेत् |
रेखात्रयाङ्किता ग्रीवा हिक्का सूत्रात् स्तनस्थिति || ६२ ||

लीढा द्व्यंगुलोन्नतमेतस्य स्फिचौ तन्मध्यमंगुलम् || ७१ ||

द्व्यङ्गुलौ शतमेतस्य |
अङ्गुलं स्तनयोर्मूलं मध्यं सप्ताङ्गुलं भवेत् |
अग्रं त्र्यंगुलविस्तारमूर्वोर्मूलादिषु त्रिषु || ७२ ||

अष्टांगुलस्त |
भवेत्क्रमेण विस्तारस्सार्धस्सत्रिदशांगुलः |
द्वादशांगुलयुक्तस्यात्तथैव द्वादशांगुलः |
जान्वष्टांगुलविस्तारं सार्धमष्टांगुलं भवेत् || ७३ ||

जङ्घामध्यं सुविस्तीर्णं नालिका चतुरंगुला |
चतुर्यवाधिका चैव गुल्फश्च चतुरङ्गुलः || ७४ ||

नलका |
विस्तारमानं त्रिगुणं सर्वेषां नहनं मतम् |
अभितिदो वा वरदो मुख्यो वामेतरः करः || ७५ ||

स्तनसूत्रसमं कार्यं अङ्गुलाग्रं करस्य तु |
तयोर्भवेदन्तरालं द्वादशाङ्गुलमब्जज || ७६ ||

अंगुष्ठतर्जनीमध्ये सनालं कमलं भवेत् |
वरदे कमलाकारं लिखेत्करतलोदरे || ७७ ||

अधोमुखे वामहस्ते मुख्ये कुर्याद्गदां शुभाम् |
चतुस्तालायतां मूले स्थूलामग्रे कृशामृजुम् || ७८ ||

त्र्यंगुलं मूलनहनमग्रे सहनमंगुलम् |
द्व्यंगुलं सार्धमितरद्गदामध्यं चतुर्मुख || ७९ ||

कटिप्रसव्यं करयोरन्तरं द्व्यङ्गुलं भवेत् |
कटिस्पृशं करं कुर्यात्प्र सव्यं गदया विना || ८० ||

उद्धरेद्बाहुसीमान्तमूर्ध्वहस्तौ धृतायुधौ |
बाहुप्रकोष्ठयोर्मध्यं मूलमष्टांगुलं भवेत् || ८१ ||

मध्यं दशांगुलमितमग्रमानं मुखं स्मृतम् |
ऊर्ध्वे हस्तद्वयाङ्गुष्ठो सहानामिकया नतम् || ८२ ||

तर्भनीमध्यमाभ्यां तु धारयन्तं तथाम्बुजम् |
चक्रं सुदर्शनं वृत्तं द्वादशाङ्गुलमानकम् || ८३ ||

धारयोच्चक्रमंबुजम् |
अष्टांगुलमरक्षेत्रं द्व्यंगुला चक्रपिण्डिका |
तद्वत्स्यान्नेमिवलयं चतुर्ज्वालासमन्वितम् || ८४ ||

नाभापुभयतो ज्वाला त्रिशिखावर्तशोभिता |
अध्यर्धद्व्यङ्गुलोत्सेधा विस्तीर्णार्धादिकांगुला || ८५ ||

नासा ह्युभयते. तासामुभय नासामुखं यतो |
अराणि यवतुल्यानि नेत्रतुल्यानि वा पुनः |
अष्टौ द्वादश वा षड्वा षड्ज्वालं शङ्खमिष्यते || ८६ ||

विस्तारोऽष्टांगुलस्तस्य द्वादशांगुलमायतम् |
प्रदक्षिणावर्तयुतं ज्वालाग्रं शङ्खचक्रयोः || ८७ ||

केशान्तेन समं यद्वा नेत्रसूत्रेण तत्सम् |
सार्धांगुलान्तरादूर्ध्वं जानुनी द्व्यंगुलान्तरे || ८८ ||

जङ्घयोर्वंशतियवमन्तरालं प्रशस्यते |
अक्षयोस्त्र्यंगुलं मध्यं तयोस्सप्तांगुलं भवेत् || ८९ ||

मध्ये स्तनयोस्सप्तचाङ्गुलम् |
चरणांगुष्ठयोर्मध्यं नवांगुलमुदाहृतम् |
ऋजुस्थितस्य चरणं शय्यायां ऋजु दक्षिणम् || ९९ ||

इतरत्कुंचितं सप्तविंशत्यंगुलमन्तरम् |
अंगुष्ठयोर्गुल्फमध्यं चतुरंगुल मिष्यते || ९१ ||

जान्वन्तरालमुदितं सार्धं सत्रिदशांगुलम् |
सव्येतरकरं मौलेरग्रान्तं विनिवेशयेत् || ९२ ||

प्रसारयेद्वामहस्तं आजानुकमलासन |
दक्षिणे कमलं वामे गदां हस्ते प्रकल्पयेत् || ९३ ||

भिध्यते प्रतिमाभंगैस्त्रिभिरेतैश्चतुर्मुख |
अभङ्गसमभङ्गाभ्यामतिभङ्गेन चैव हि |
शिरोमध्ये नासिकाग्रे आस्यमध्ये गलस्य च || ९४ ||

मध्ये च हृदये नाभौ मध्ये लिङ्गस्य वामतः |
भागेषडङ्गुले चोरौ वामे मध्ये च गुल्फयोः || ९५ ||

मानतः |
लम्बयेत्सुत्रमाभङ्गं भिन्ना च प्रतिमा मता |
यथोक्त प्रतिमामाना दूना वा त्रिभिरङ्गुलैः || ९६ ||

दूनैव |
शिखामणिगतं सूत्रं वाम पूरिगमध्यगम् |
वामे ललाटे मकरे वामे वामे च चक्षुषी || ९७ ||

पूरित |
नाभौ मध्ये नलकयोर्मध्ये च यदि लम्बयेत् |
समभङ्गविशिष्ठा सा न्यूनैषा चतुरङ्गुलैः || ९८ ||

नालगयोः |
मूर्ध्नि वामे ललाटे च वामनेत्रस्य मध्यगम् |
आस्यमध्ये तथा नाभौ दक्षिणे गुल्फमध्यगम् || ९९ ||

सूत्रं प्रलम्बयेदेवं अतिभङ्गा तु सा मता |
न्यूना पञ्चाङ्गुलै रेषा प्रतिमा पूर्वमा नतः || १०० ||

अतिभङ्गश्शयानायाः प्रशस्तोरामकृष्णयोः |
अति भङ्गश्शयानस्य |
किरीटादीनांमानम्. |
सहजानां भूषणादिकिरीटानां चतुर्मुख || १०१ ||

भङ्गानां तु किरीटादिभूषणां तथैव च |वक्ष्यामि मानमधुना यथातथमनुक्रमात् |
चतुर्विंशाङ्गुलायामं यद्वा पञ्चदशाङ्गुलम् || १०२ ||

करिटमथवा भवेत् अष्टा दशाङ्गुलायामं यद्वा पंचदशाङ्गुलम् |
मूलमध्याग्रनहनं किरीटस्य यथाक्रमम् |
त्रिंशता सप्तभिर्द्वाभ्यां एकेनापि तथाङ्गुलैः || १०३ ||

तस्य मध्ये चतुर्दिक्षु पूरितानि तथाङ्गुलैः |
तस्य मध्ये चतुर्धिक्षु पूरितानि प्रकल्पयेत् |
शोभयेच्च महारत्नै रग्रे चैकशिखा मणिं || १०४ ||

रग्रेर्धेश्च महामणिः |
चतुर्दशाङ्गुलोत्सेधं कल्पयेत्केशबन्धनम् |
मूलपट्टं किरीटस्य विस्तीर्णं द्व्यंगुलं भवेत् |
एकांगुलममूष्याग्रं त्र्यंगुलं च शिखामणिः || १०५ ||

पद्ममष्टदलं कुर्यादधस्ताच्च शिखामणेः |
द्विगोलकायतं चित्रैरन्यैरपिच शोभयेत् || १०६ ||

शिरसः पृष्ठभागे स्याच्छिरश्चक्रं तु चक्रवत् |
विनाकृतं तु ज्वालाभिः पद्मं यद्वा यथारुचि || १०७ ||

प्रकल्प्यं मध्यतो दाम चक्रे गोलकमायतम् |
नहसं द्व्यंगुलं तस्य नालं स्याद्गोलकायतम् || १०८ ||

चक्रगोलक. महारत्नपरिष्कृतम् |
हारन्त्र परिष्कृतम् |
कुर्याच्च दक्षिणे वक्षस्थसले श्रीवत्समङ्गुलम् || १११ ||

अर्धाधिकं त्रिकोणं च तन्मध्ये कमलालयाम् |
द्विहस्तामुद्यदम्भेजधारिणीं श्रियमद्भुताम् || ११२ ||

अपराभ्यां च हस्ताभ्यां वराभयसमन्विताम् |
किरीटहारकेयुरसर्वाभरणभूषिताम् || ११३ ||

कुर्याद्गोलकविस्तारं मुखे पञ्चाङ्गुलायतम् |
त्रिगुणं ब्रह्मसूत्रं स्यान्नाभेश्चापि प्रदक्षिणम् || ११४ ||

एकांगुलं चोत्तरीयं नेत्रबन्धेन बन्धयेत् |
विस्तीर्णं द्व्यङ्गुलं मध्ये त्वग्रमेकाङ्गुलं भवेत् || ११५ ||

मुक्तादामपरिष्कारं सर्वाभरणभूषितम् |
कुक्षिबन्धनमाश्चर्यं नेत्रबन्धेन योजयेत् || ११६ ||

मुक्तादाम च केयूरं कुर्यात्पूरितसन्निभम् |
सप्ताङ्गुलैश्च विस्तीर्णं नानारत्नपरिष्कृतम् || ११७ ||

मूखायामं च केयूरं कुर्यात्तत्र पृथादरम् |
गुलिकांगुलविस्तीर्णा आयताद्व्यंगुलेन च |
गुलिकानां त्रयं कुर्यान्नेत्रबन्धेन बन्धयेत् || ११८ ||

सर्वरत्नपरिष्कारान् वलयां स्त्रीन् प्रकल्पयेत् |
एकाङ्गुलपरीणाहान् कटकैश्चोपशोभितान् || ११९ ||

सौवर्णान्यंगुलीयानि बन्धानेकमणीनि च |
परिणाहो भवेतैषां द्वियवस्त्रियवो पि वा || १२० ||

मध्यमामङ्गुलिं नैव मण्डयेदङ्गुलीयकैः |
त्र्यंगुलः कटिसूत्रस्य विस्तारो रत्नशोभितः || १२१ ||

मध्यमङ्गुलिकम् |
तन्मध्ये मकरी चैव पञ्चांगुलसमायता |
त्रिवली |
चुतुरंगुलविस्तारा दंष्ट्राकुटिलमाननम् || १२२ ||

वृत्ताक्षं भ्रुकुटीयुक्तमास्यनिस्सृतमौक्तिकम् |
कुर्यान्मौक्तिकदामानि त्रीण्यागुल्फं प्रकल्पयेत् || १२३ ||

पादाकल्पं त्रिकटकं द्व्यंगुलं परिणाहतः |
नूपुरं च तथा कुर्यात्किङ्किणीजालमण्डितम् || १२४ ||

वस्त्रं च पीतपूर्वं तदागुल्फं पार्श्वलम्बितम् |
कल्पयेद्वनमालां तु नानापुष्पसमुज्ज्वलाम् || १२५ ||

नानारत्नमयीं वापि यद्वा केवलपङ्कजाम् |
कर्णतश्चरणं यावल्लम्बयेदद्भुताकृतिम् || १२६ ||

अथवा वल्लिकाकारां नाहतश्चतुरङ्गुलाम् |
प्रद्योतनसहस्राभं द्योतमानं च कौस्तुभम् || १२७ ||

वल्कलाकाराम् |
लम्बयेदुरसि स्वच्छमिन्दिरासोदरं मणिम् |
रूपस्या भरणानां च नियमस्संप्रदर्शितः || १२८ ||

कल्फयेदुरसि. न ह्यशेषेण रूपं मे प्रतिकर्माणि वा पुनः |
निर्मातुं भवता शक्यं किमुतान्यैः कुशिल्पिभिः || १२९ ||

तेनेहशेष रूपं मे |
तथापि शास्त्राण्यालोच्य तत् ज्ञैश्शास्त्रं विमृश्यच |
न्यूनातिरेकरहितं बिम्बं कुर्याद्यथातथम् || १३० ||

Kapitel 21

Lesehilfe: Kapitel 21: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 42, 43, 44, 51, 52, 53, 55, 56, 57, 58, 63, 64, 65.

पाद्मसंहितायाम् |
एकविंशोऽध्यायः |
श्रीभगवान् |
श्रीयादिदेवीमूर्तिमानम् |
अथ श्रियादि देवीनां निर्माणविधिरुच्यते |
दशतालादिना येन तालमानेन कल्प्यते || १ ||

निर्मणमधुनोच्यते. श्चतुर्मुख |
तदनन्तरतालेन नाधिकेन समेन वा || २ ||

स्तथाब्जज |
यावन्त्यो याश्च यन्माना श्श्रियादेश्शूलयष्टयः |
तन्मानास्ताश्च तावत्यः कथ्यन्ते संप्रति क्रमात् || ३ ||

पञ्चतालमितायामा वंशयष्टिश्चतुर्मुख |
विस्तारस्त्र्यङ्गुलो मूले सह षड्भिर्यवैरपि || ४ ||

सद्विषड्भि |
मध्यतस्त्र्यंगुल स्सार्धस्त्र्यङ्गुलः पुनरग्रतः |
चतुर्दशांगुलो मध्ये मूले पञ्चदशांगुलः || ५ ||

स्साष्ट |
नाहोग्रे वंशयष्टेस्स्यात्सार्धं सत्रिदशांगुलम् |
चतुरश्रस्सुवृत्तो वा दण्डः कल्प्यश्च शिल्पिभिः || ६ ||

अङ्गुलैस्सप्तविंशत्या वक्षोदण्डस्समायतः |
विस्तारो मध्यमस्तस्य त्र्यङ्गुलष्षड्यवाधिकः || ७ ||

अंगुलैर्दशभिर्नाह स्सह पञ्चभिरंगुलैः |
किंशुकस्येव मुकुलं तस्याग्रे द्वे प्रकल्पयेत् || ८ ||

सप्तपंचभि |
बाहुमूलं चतुर्विंशत्यंगुलायाममिष्यते |
त्र्यंगुलार्धादिको मूलविस्तारस्तस्य कल्प्यते || ९ ||

अङ्गुलोऽर्धा |
त्र्यंगुलो मध्यविस्तारस्तस्याग्रं द्व्यगुलं भवेत् |
अष्टादशांगुलायामः प्रकोष्ठस्तस्य मूलतः || १० ||

अङ्गुलो |
विस्तारस्त्र्यंगुलो मध्ये द्व्यंगुलस्सचतुर्यवः |
द्व्यंगुलोग्रे तयोर्मूलशूलयोस्सुषिरं भवेत् || ११ ||

द्व्यङ्गुलं प्रोत |
आयामः कटिदण्‍डस्य भवेत्पञ्चदशांगुलः |
विस्तारो मध्यमस्तस्य त्र्यंगुलस्सहषड्यवः || १२ ||

नहनं मध्यतस्तस्य भवेत्पञ्चदशांगुलम् |
षडंगुलः पार्श्वयष्टेः परिणाहः प्रकीर्तितः || १३ ||

भवेत्तद्वाद |
पार्श्वदण्डौ कटिवक्षश्शू लयोर्विनियोजयेत् |
षड्विंशत्यंगुलायाममुरश्शूलमुदाहृतम् || १४ ||

त्र्यंगुलो मूलविस्तारस्तस्याग्रं द्व्यंगुलं भवेत् |
विस्तीर्णं द्व्यंगुलं मध्यं शूलस्य च चतुर्यवम् || १५ ||

मध्यशूलस्य |
पूरुशूलसमायामं जङ्घा शूलं प्रकल्पयेत् |
सुषिरं च तयोर्मूलमग्रं मिथुनमेतयोः || १६ ||

अनुक्त परिणाहानां त्रिगुणं नहनं मतम् |
त्रयोदशविधं शूलं कृत्वा पूर्वोक्तमानकम् || १७ ||

जलाधिवासाद्यखिलं कुर्यार्च्छ्रीस्थापने यथा |
स्वातन्य्रैच पारतन्य्रै रत्नन्यासफुरस्सरम् || १८ ||

कुर्याच्छ्रद्धापरस्तथा |
शूलादिस्थापयेद्रज्जुवेष्टनादि यथापुरम् |
कुर्यादावर्णलेपान्तं मानाग्यथ निदर्श्यते || १९ ||

उत्सेधमंगुलशतं विंशमास्थाय कथ्यते |
उष्णीषमङ्गुलमितं त्र्यंगुलं च शिरोभवेत् || २० ||

सार्धं त्रिभिर्यवैरक्षिसूत्रान्तं चतुरंगुलम् |
सङ्गमात्पुटसूत्रान्तं तद्वदम्भोरुहासन || २१ ||

चिबुकान्तं पुटादर्वाक्सपादचतुरंगुलम् |
चतुरङ्गुलमानास्याद्ग्रीवा हिक्का गुणात्ततः || २२ ||

गुणात्तथा |
त्रयोदशांगुलमितं स्तनसूत्रान्तमीरितम् |
अतोनु नाभिसीमास्तं भवेत्पंचदशाङ्गुलम् || २३ ||

श्रोणी षडंगुलायामा योनिस्सार्धाङ्गुलित्रयम् |
कटिमानं भवेत्सार्धं त्र्यङ्गुलं चोरुरायता || २४ ||

चोरुमानकम् |
अङ्गुलैः पंचविंशत्या सार्धैर्जङ्घा च तत्समा |
सार्धं च त्र्यङ्गुलं जानुस्तद्वदक्षतलावधि || २५ ||

सार्धं सत्य्रङ्गुलम् |
विस्तारोऽष्टाङ्गुलस्तस्य द्वादशांगुलमायतम् |
प्रदक्षिणावर्तयुतं ज्वालाग्रं शङ्खचक्रयोः || २६ ||

केशान्तेन समा यद्वा यद्वा सूत्रेण तत्समम् |
सार्धान्तरांशुना पूर्वा गुञ्जानि द्व्यङ्गुलान्तरे || २७ ||

जङ्घयोर्विंशतियवमन्तरालं प्रचक्षते |
अक्षयोस्त्र्यंगुलं मध्यं स्तनयोस्सप्तमांगुलम् || २८ ||

चरणांगुष्ठयोर्मध्यं नवांगुलमुदाहृतम् |
अक्षात्परतरं तालमंगुष्ठं त्रिभिरंगुलैः || २९ ||

अर्धेन चायतं ध्वे च तर्जनी स्याद्यवाधिका |
यवोना मध्यमान्ये द्वे यवहीने यथाक्रमम् || ३० ||

वायतं तद्वत् |
पार्ष्णिपार्श्वपरिच्छोदो भवेच्च चतुरंगुलः |
गुल्फं तथापरिमितं तद्विंशत्यंगुलायतम् || ३१ ||

हिक्कां तयोरधो बाहुस्सहार्धैकोनविंशतिः |
अंगलानि प्रकोष्ठं स्यात्तदायामष्षडंगुलः || ३२ ||

हिक्कान्ततोरधो |
तद्वच्च मध्यमा शिष्टा सार्धपंच दशांगुला |
दशांगुलं शिरोमानं विस्तारोऽष्टागुंलो भवेत् || ३३ ||

ललाटस्य पुरोनु स्यादशीतियवसंमितम् |
अष्टाशीतियवं मानं तदनन्तरमिष्यते || ३४ ||

आयामश्श्रवणस्य स्याद्द्वात्रिंशद्यवसंमितः |
नालायामस्त थाचोर्ध्वं पिप्पल्या द्वियवो मतः || ३५ ||

नालस्य मूलविस्तारष्षड्यवैस्तुलितो भवेत् |
अग्रं चतुर्यावं ग्रीवा मूलं चैव ष़ंगुलम् || ३६ ||

सार्धं पञ्चांगु लार्धाग्रं स्कंधं च द्व्यंगुल भवेत् |
हिक्कान्तयोरधो बाह्वोर्मूलं द्वात्रिंशदंगुलम् || ३७ ||

लैरग्रं स्कन्धान्तं |
अष्टादशांगुलमुरस्तनयोरपि मण्डलम् |
अंगुलैः पञ्चदशभिः परिच्छिन्नं यथातथम् || ३८ ||

नवांगुलं च विस्तार उत्सेधश्चापि तादृशः |
द्वादशांगुलविस्तारस्तनयोर्मध्यमिष्यते || ३९ ||

कृष्णमण्‍डलविस्तारो द्व्यंगुलं चतुरानन |
नाहस्तु कुक्षिमध्यस्य स्यात्त्रयस्त्रिंशदंगुलः || ४० ||

श्रोणीमध्यपरीणाह स्सप्तपंचदशांगुलः |
कटिमध्यपरीणाहो विंशत्या सैकयांगुलैः || ४१ ||

सप्तसप्त. मण्डलनाहनम् |
एकांगुलं चाक्षवृत्तं मध्यमं नहनं मतम् || ४५ ||

एकाङ्गुलं इत्यर्ध्यं क्वचिदेव कोशेऽस्ति |
ष़डंगुलं तलाग्रं स्यादुत्सेधश्चतुरंगुलः |
द्व्यंगुलोऽङ्गुष्ठविस्तारस्तर्ज न्येकांगुला भवेत् || ४६ ||

न्येकादशांगुला |
मध्यमादितरांगुल्यो यवहीनाः क्रमात्पूनः |
अंगुष्ठनखविस्तारस्त्र्यंगुलः परिकीर्ततः || ४७ ||

तर्जनी पादहीना न्यात्क्रमादन्या यवोन्नताः |
अष्टादशाङ्गुलं मध्यं मूलां बाह्वोस्त्रयाधिकं || ४८ ||

यवोनिताः |
प्रकोष्ठमूलनहनं भवेत्पंचदशांगुलम् |
द्वादशांगुलमध्यान्तं मणिबन्धो नवांगुलः || ४९ ||

विस्तीर्णं तालमध्यर्धं चतुरंगुलमिष्यते |
अंगुष्ठमूल मध्यर्धमंगुलं नखमङ्गुलम् || ५० ||

तलमध्य | यूकका |
अन्तरालं नवयवं भ्रुवो स्त्र्यंगुलमीक्षणम् || ५४ ||

यूषिका. अग्रं द्व्यङ्गुलमध्यर्धं षड्यवं शुषिरं भवेत् |
आपाङ्गात्कर्णमूलान्तं चत्वारिंशद्यवं मतम् || ५९ ||

अग्रं द्वयां गुलं मध्यम् |
द्व्यङ्गुलः कर्णविस्तारो विवरं च चतुर्यवम् |
चतुरङ्गुलमद्धर्धमोष्ठमुत्तरमायतम् || ६० ||

यवविस्तारमधरमेकांगुलसमायतम् |
द्व्यङ्गुलं चैव विस्तारं चिबुकं द्व्यंगुलायतम् || ६१ ||

आपीडा नासिकायुक्ता करण्डमुकुटान्विता |
कर्णिका मणिकेयूर कटकत्रयहारिणी || ६२ ||

मुकानासिकया. आसनेऽभयदो हस्तो दक्षिणो वरदोऽपरः |
दक्षिणे पद्ममथवा सव्यः कटकमुद्रितः || ६६ ||

असीना |
पारतन्त्ये विधिरयं स्वातन्त्यैतूच्यते यथा |
चतुर्भुजां जघन्याभ्यां हस्ताभ्यामज्जधारिणीं || ६७ ||

इतः वसुन्धराविशेणानि सर्वाणिद्वितीयाद्तानि कोशान्तरेदृश्यनै तदा अन्वयोमृग्यः |
शङ्खचक्रधरां वापि मुख्याभ्यां वरदायिनीम् |
अभीतिदां च कोटीरधारिणीं भयवर्जिताम् || ६८ ||

पाणिमुख्याभ्याम् |
वसुन्धराह्वयां देवीं द्विहस्तां कनकप्रभाम् |
दक्षिणाभयदामन्यहस्तेन वसुदायिनीम् |
गुहीतदाडिमफलां यद्वा वामकरेण वा || ६९ ||

चिन्तारत्नं धारयन्तीं हेमसिंहासने स्थिताम् |
वामपादेन संस्पृष्टनिधिकुम्भामलंकृताम् || ७० ||

कल्पकानोकहच्छायां समाश्रित्य स्थितां तथा |
वामे पार्श्वे महीं देवीं द्विहस्तां श्यामलंप्रभाम् || ७१ ||

स्तनबन्ध विहीनां वा कुण्डलापीडवर्जिताम् |
सुस्थितां सव्यपादेन चान्येन प्तोककुञ्चिताम् || ७२ ||

विहीनैषा |
पुष्पं दक्षिणहस्तेव धारयन्तीं शुचिस्मिताम् |
ऊरुप्रदेशविश्रान्तवामहस्ता मलंकृताम् || ७३ ||

सोत्तरीयां यथायोगं स्वातन्त्र्ये श्रीरुदाहृता |
योगलक्ष्मीस्तु श्रीवत्सं भोगलक्ष्मी र्द्विपार्श्वयो |
वीरलक्ष्मीस्तु वै शेषं पृथग्भवनकल्पनम् || ७४ ||

सोत्तरीया यथायोगं स्वातंत्र्ये श्रीसमा मता इत्यन्यदप्यर्दं क्वचिदधिकमस्ति |
रतिस्सरस्वती तुष्टिर्देव्यो देवस्य दक्षिणे |
रतिस्सिस्धूर सज्काशा स्फटिकाभा सरस्वती || ७५ ||

तरिर्विडूर |
हरितालनिभा तुष्टिश्श्रीवदभरणादयः |
पारतन्य्रे विधिरयं स्वातंत्र्ये तूच्यते विधिः || ७६ ||

तुष्टिः प्राग्वदा |
रत्यादयश्च तुर्हस्ता मुख्यौ स्यातां रतेः करौ |
वरदाभयदावन्यौ पाशाङ्गुशधरौ पुनः || ७७ ||

मुख्यौ हस्तौ सरस्वत्या दक्षिणो ज्ञानमुद्रितः |
विज्ञानपुस्तकं वामे जघन्ये दक्षिणेकरे || ७८ ||

अक्षसूत्र धरं वामे सर्वे वज्रादयः स्थिताः |
तुष्टेश्च पूर्ववन्मुख्यौ जघन्यौ शङ्खमम्बुजम् || ७९ ||

धरोवामे सर्वे वस्त्रादयः |
कीर्तः प्रीतिश्च शान्तिश्च वामे देवस्य संस्थिताः |
वामाङ्घ्रयस्सुस्थितास्स्यरीषदन्येन कुञ्चिताः || ८० ||

ऊरुप्रदेशविश्रान्ता वामाः पुष्पधराः परे |
कीर्तस्स्फटिकवर्णाभा नीलाभा प्रीतिरिष्यते || ८१ ||

Kapitel 22

Lesehilfe: Kapitel 22: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 6, 62.

पाद्मसंहितायाम् |
द्वाविंशोध्यायः |
परिवाराणां रूपवर्णादिनिरूपणम् |
श्रीभगवान् |
रूपं वर्णं तथाकल्पं हस्तमुद्रां तथैव च |
हस्तसङ्ख्यां यथा योगमव्यच्चापि चतुर्मुख || १ ||

अधुना परिवाराणां प्रवक्ष्यामि यथातथम् |
हयग्रीवः |
हयग्रीवं चतुर्बाहुं शुद्धस्फटिकसन्निभम् || २ ||

अश्ववक्त्रं मुकुटिनं धौतवस्त्रौत्तरीयकम् |
मुख्येनै केन वरदं दक्षिणेनेतरेण तु || ३ ||

विज्ञानपुस्तकधरं जघन्ये च करद्वये |
अक्ष सूत्रं च शङ्खं च बिभ्राणं सुपरिष्कृतम् || ४ ||

कुङ्डिकामक्षसूत्रं च |
कल्पयेत्पुरुषाकार मनन्तरं च किरीटिनम् |
भोगिभोगे सुखासीनां पृष्ठतः फणमण्‍डलैः || ५ ||

कारंनदन्तम्. वरदं वामहस्तकम् |
गदाधारं कटीदेशमनलंब्याथ वा स्थितम् || ७ ||

दधानंशङ्खचक्रके |
जघन्याभ्यां च हस्साभ्यां शङ्ख चक्रधरो भवेत् |
गरुडः |
गरुडं कनकप्रख्यं नीलनासाग्रसंयुतम् || ८ ||

दक्षिणेतरविस्तीर्णं विचित्रपृथुवक्षसम् |
दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटीलेक्षणम् || ९ ||

करण्डिका मुकुटिनां सर्वाभरण भूषितम् |
विचित्रकञ्चुकधरं भुजगेंद्रै रलंकृतम् || १० ||

हृदिपुष्पांजलिधरं स्थितमासीन मेव वा |
दक्षिणेतरयोरेक पादयोः कुञ्चितं भवेत् || ११ ||

पृष्ठतोऽन्यो यथायोगं यद्वा पद्मासनं भवेत् |
सूर्यः |
मार्ताण्डं द्विभुजं रक्तं रक्ताम्बरधरं स्थितम् || १२ ||

पृष्ठभागे शिरश्चक्रं स्थाने विपुलमण्डलम् |
बिभ्राणं कमलद्वन्द्वं हस्ताभ्यां च किरीटिनम् || १३ ||

उरः प्रदेशे विपुले स्यमन्तकमहामणिम् |
आसीनां वा सुखं बिम्बेपद्मेऽष्टदलसंयुते || १४ ||

सोमः |
पूर्वादौ वारिजदले मेषप्रभृतिराशिभिः |
सेवितं कल्पये त्सोमं द्वाभ्यां कुमुदधारिणम् || १५ ||

द्देवीं दुर्गां कुमुदधारिणीम् |
कामः |
कामं रक्तनिभं रक्तप्रसवाम्बरधारिणम् |
हस्ताभ्यामैक्षं चापं बिभ्राणं सुमनश्शरान् || १६ ||

चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं जटामुकुटधारिणम् |
वराभयप्रदं मुख्यहस्ताभ्यामन्यहस्तयोः || १७ ||

कुण्डिकामक्षसूत्रं च बिभ्राणं च सुखासनम् |
गजाननः |
गजाननं चतुर्भाहुं लम्बकुक्षिं सितप्रभम् || १८ ||

करण्डिका मुकुटिनं लम्बयज्ञोपवीतिनम् |
वामहस्तेन मुख्येन संगृहीतमहाफलम् || १९ ||

इतरेण तु हस्तेन भग्नदसन्तपरिग्रहम् |
अपराभ्यां च हस्ताभ्यां पाशाङ्गुश धरं प्रभुम् || २० ||

मुदायुधम् वरायुधम् |
षण्मुखः |
षण्मुखं च चतुर्बाहुं दाडिमीकुसुमप्रभम् |
वराभयप्रदौ मख्यौ जघन्यौ शक्तितो मरौ || २१ ||

कल्पयेच्छ्यामलां कात्यां चतुर्भिर्बाहुभिः क्रमात् |
गदाधरामभयदां शङ्खचक्रवरायुधां || २२ ||

कन्यां |
हारकेयूर मुकुटनूपुरादिविभूषिताम् |
अथवाष्टभुजां गुर्गां दक्षिणे दोश्चतुष्टये || २३ ||

कटक |
अभीतिशरविस्त्रिंश चक्रमण्डलमण्डिताम् |
वामे गदा धनुः खड्गशङ्खयुध धरां वरां || २४ ||

अथवा द्वादशभुजां विशेषस्समुदीर्यते |
दक्षिणे परशुं शूलं वामे पाशाङ्गुशौ तथा || २५ ||

घण्टेति पञ्च पूर्वाणि यद्वा द्वादशबाहुकाम् |
अनुक्तमायुधं कल्प्यं भुजे न्यस्मिन् चतुष्टये || २६ ||

षोदशबाहुकाम् |
द्वात्रिंशदपि वा हस्ता शस्त्रमूह्यं तु चोदितम् |
धनदः |
लम्बोदरं महाकायं कल्पयेद्धनदं ततः || २७ ||

शास्त्राबुध्यामयोदितम् |
निष्टप्तकनकप्रख्यं वरदं दण्डिनं तथा |
धनदस्यपरिवारः |
तस्यदक्षिणतः पार्श्वे जृम्भलो माणिभ्रद्रकः || २८ ||

कल्प्यश्शङ्खनिधिंचैव वामेपार्श्वे तु कल्पयेत् |
नलकूबरमम्भेजनिधिं च शिबिकुण्डलम् || २९ ||

जृम्भलो हेमवर्णाभो मणिभद्रो मणिप्रभः |
नलकूबरनामा तु श्याम वर्णः प्रकीर्तितः || ३० ||

जृंभलं महाभद्रम् |
शिबिः कुण्डलवान् रक्तस्सर्वे भीतिवरप्रदाः |
रुद्रः |
रुद्रं त्रिनेत्रमरुणं जटामुकुटधारिणम् || ३१ ||

चतुर्भुजं नीलकण्ठमिन्दु रेखा विभूषितम् |
वै य्याघ्र चर्मवसनं सर्वाभरणभूषितं || ३२ ||

वतंसकम् |
कराभ्यामपि मुख्याभ्यां वरदाभयदं स्थितम् |
अपराभ्यां च हस्ताभ्यां भिभ्राणं परशुं मृगम् || ३३ ||

क्षेत्रपालः |
क्षेत्रपालं चतुर्भाहुं करण्डिमुकुटोज्वलम् |
दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम् || ३४ ||

वामे करे दण्डधरं मुख्ये वामेतरेकरे |
दधानं तर्जनीमुद्रां पाशाङ्गुशममुख्योः || ३५ ||

विष्वक्सेनः |
विष्वक्सेनं चतुर्बाहुं श्यामवर्णं किरीटिनम् |
लम्बोदरं च मुख्येन करेणाभयदायिनम् || ३६ ||

दक्षिणेन प्रसर्व्येन समालम्ब्य कटिं स्थितम् |
आसीनमपराभ्यां च हस्ताभ्यां शङ्खचक्रिणम् || ३७ ||

अथवा पूर्वकरयोर्गदामेकत्र कल्पयेत् |
अन्यत्र तर्जनीमुद्रां यद्वा दक्षिणहस्तयोः || ३८ ||

मुख्येऽभीतिरमुख्ये तु चक्रमन्यत्र हस्तयोः |
गदां मुख्ये जघन्ये तु शङ्खं च प्रिकल्पयेत् || ३९ ||

शङ्खचक्रधरं यद्वा स्थितं मुख्ये करद्वये |
बिब्राणं क्षुरिकां वेत्रं कृताञ्जलिपुटं स्थितम् || ४० ||

विष्वक्सेनमहिषी |
देवीं च विष्वक्सेनस्य वामपार्श्वे प्रतिष्ठिताम् |
नाम्ना पुष्पधरां कुर्यात्कमलामिव लक्षिताम् || ४१ ||

सूत्रवतीं |
ब्राह्म्यदिमूर्तयः |
ब्राह्म्यदि मातरस्सर्वा ब्रह्माद्यात्मीयशक्तयः |
रूपवर्णायुधादीनि ब्रह्मादीनां भजन्ति ताः || ४२ ||

वीरभद्रः |
रुद्ररूपी वीरभद्रस्तासां पश्चात् स्थितो भवेत् |
विनायकः |
प्राग्भागे विघ्नराट् तासा मग्रं चापि भुजद्वयम् || ४३ ||

श्रियं चापि |
पार्श्वतः स्थितयोस्सख्योर्न्यस्य स्कन्धे स्थितंभवेत् |
अजामुखाः |
आसन्न प्रसवापार्श्वे ऽजामुखाः पुरुषाः स्थिताः || ४४ ||

असनंप्रसवम् इति पाठभेदः |
दिव्यायुधधरा ह्यष्टौ स्वचिह्नाङ्कितमस्तकाः |
चक्री मुसलवान् शङ्खी खीड्गी चैव गदाधरः || ४५ ||

शार्ङ्गी पद्वी तथावज्री नराकारा द्विपाणयः |
दक्षिणे तर्ङनीमुद्रा वा मः कट्यवलम्बतः || ४६ ||

धनुकारा |
आदित्याः |
आदित्या द्वादश तथा तद्रूपादि दिनेशवत् |
द्विहस्ता वसवस्सर्वेकरण्डमुकुटान्विताः || ४७ ||

पितरः |
दण्डिनस्तोमरधराः पितरश्च द्विपाणयः |
दण्डायुधा वामहस्ते दक्षिणाभयदाश्च ते || ४८ ||

दण्डायुधम् |
विश्वेदेवाः |
करण्डीकामुकुटिनो विश्वेदवाश्च तादृशाः |
सप्तर्षयः |
अत्रिर्भृगुश्च कुत्सश्च वसिष्ठो गौतमस्तथा || ४९ ||

काश्यपश्चाङ्गिराश्चैव एते सप्तर्षयः स्मृताः |
सप्तर्षयः करे सर्वे बिभ्राणा ज्ञानपुस्तकम् || ५० ||

विज्ञानमुद्रामन्य त्र जटामुकुटधारिणः |
लक्ष्म्या विराजिता ब्राह्म्या |
रुद्रपारिषदाः |
रुद्रास्वैकादश स्मृताः || रुद्रवत् || ५१ ||

स्थिताः |
विष्णु पारिषदाः |
कुमुदाद्यास्तु विष्णुपारिषदेश्वराः |
करैश्चतुर्भिर्भिभ्राणाश्शङ्खचक्रगदा स्तथा || ५२ ||

दक्षिणे तर्जनीमुद्रा पीतवस्त्राः किरीटिनः |
उपेंद्रादयः |
उपेन्द्राद्यष्टकां चापि द्विहस्तमरिशङ्खगम् || ५३ ||

विश्वादयश्च द्विभुजा गदाखड्गास्त्रधारिणः |
करण्जिकामुकुटिनस्सर्वाभरणभूषिताः || ५४ ||

अश्विनौ |
अश्विनौ सदृशौ रक्तौ सुधाकलशधारिणौ |
करण्डिकामुकुटिनौ द्विहस्तौ भुषितौ भृशम् || ५५ ||

इंद्रा दि दिक्पालाः |
श्यामः किरीटी द्विभुजो वासवो वज्रिदक्षिणः |
वामावलम्भितकटि स्सर्वाकल्प परिष्कृतः || ५६ ||

ज्वालामण्‍डलमध्यस्थो ज्वालनो द्विभुजो भवेत् |
वरदश्शक्तिहस्तश्च करण्डिमुकुटोज्वलः || ५७ ||

वै वस्वतश्च द्विभुजः किरीटि मेचकच्छविः |
दक्षिणा भयदो दण्‍डी निरृतिर्भीमदर्शनः || ५८ ||

मेघसच्छविः दक्षिणो भीतिरुत्खड्गो करण्डिमुकुटोज्वलः || ५९ ||

दक्षिणेखड्गमन्यच्चदक्षिणो ख़ड्गमस्यः |
वरुणश्श्यामलः पाशहस्तो वामेऽभयप्रदः |
करंडिमुकुटश्चैव वायुर्धूम्रो द्विबाहुकः || ६० ||

द्विहस्तकः |
अङ्गुणो दक्षिणे हस्ते वामः कट्यवलम्बनः |
मरुतो वायुना तुल्यास्सोमस्पोमवदिष्यते || ६१ ||

ईशानो रुद्रवत्कल्प्यस्तेषां वाहनमुच्यते |
ब्रह्मादीनां वाहनानि. |
हंसो विधारू रुद्रस्य वृषस्सूर्यस्यघोटकः || ६३ ||

मकरश्शूर्पकारातेश्शक्तपाणेश्च बर्हिणः |
दुर्गायाः केसरी प्रोक्तो विघ्नराजस्य मूषकः || ६४ ||

नरो यक्षाधिराजस्य शुनापीरस्य कुंजरः |
अघ्नेर्मेषः कृतां तस्य लुलायो वाहनं भवेत् || ६५ ||

पिशाचो निरृतेर्यानं मकरो वरुणस्य तु |
प्राणस्य हरिणः प्रोक्तस्स एव मरुतामपि || ६६ ||

मूलपरिवारबेरयोर्मानभेदः |
उच्छ्रायं मूलबेरस्य चतुर्धा विभजेत्ततः |
तत्रैकभागमुच्छ्रायं परिवारेषु कल्पयेत् || ६७ ||

त्रिष्वेकभागमुच्छ्रायंत्रिद्व्येकतद्वैक |
मानाङ्गुलेन वा यद्वा देहलब्धाङ्गुलेन वा |
वामाङ्गुलेन |
अष्टाङ्गुल समुच्छ्रायं द्वादशाङ्गुलमेव वा || ६८ ||

द्विगुणं वा यथायोगमुच्छ्रायं परिकल्पयेत् |
स्थाने मूलप्रतिकृतेः परिवाराश्च ते स्थिताः || ६९ ||

आसीनाश्चासने तस्य शय्यायां शयनं वाना |
असीना वा स्थिता वापि कामचाराश्चतुर्मुख || ७० ||

परिवारा |
प्रलम्बफलकायाम घनविस्तार निर्णयम् |
कथ्यते पंचतालस्यादायामो घनमङ्गुलम् || ७१ ||

कर्णिकाः |
अर्धायामं च विस्तारं कुर्या त्तत्सुकृतं यथा |
प्रतिमास्तदङ्गानां कौटिल्यार्जवसिद्धये || ७२ ||

लम्बमानं यदुच्छिष्टं तदर्धं कमलासन |
शिखामण्यादिसुषिरमनेकं तत्रकल्पयेत् || ७३ ||

सूत्राणि सुषिरैस्तैस्तैर्लम्बयेच्च पृथक्स्वयम् |
जानीयादार्जवं तेन प्रत्यङ्गमविचारयन् || ७४ ||

Kapitel 23

Lesehilfe: Kapitel 23: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 4, 5, 6, 7.

पाद्मसंहितायाम् |
त्रयोविंशोऽध्यायः |
पूजोपकरणानि |
श्रीभगवान् |
आराधनोपकरणं तस्य लक्षणमेव वा |
उच्यते संप्रति ब्रह्मन् श्रूयतां तदशेषतः || १ ||

उच्छ्रायं |
लोहजान् दीपिकास्तंभान् चतुर्हस्तसमुच्छ्रयान् |
त्रिहस्तानेकहस्तान्वा द्विहस्तान्वा यथाबलम् || २ ||

ताम्रजान्वा राजतीयानयुग्मैस्नेहधारणैः |
युग्मैर्वा वृत्तिविस्तीर्णै र्बह्वश्रैर्वा परिष्कृतान् || ३ ||

तालवालान् दर्शनीया. रजतस्योभयभावे शुद्धताम्रमयानि वा |
हविर्द्रव्यप्रमाणानि वृत्तानि परिकल्पयेत् || ८ ||

राजतान्युभया |
दर्वीं हस्तायतामग्रमूलयोर्मण्डलाकृतिम् |
पानीयपात्रं सौवर्णमथवा कलधौतजम् || ९ ||

वृत्तायतं सुवृत्तं वा भवेदायतमेव वा |
प्रस्थमात्रप्रमाणाम्भः पूरयोग्यान्तरां शुभाम् |
प्रस्थमात्रकृताम्जुजम् इत्यन्तंपद्यद्वयं क्वचिन्न |
पादमानानुसारेण पादुके रैमये शुभे |
यद्वा रौप्यमये ताम्रमये वा पादसन्नि भे |
तदाधारं च तल्लोहं नृत्तंमध्ये कृताम्बुजम् |
पादावनेजनजलग्रहणं पात्रमद्भुतम् || १० ||

त्रिपाद्वृत्तं सरोजाभं हैमं राजतमेव वा || ११ ||

त्रिवृत्तं वा |
ताम्रं सचक्रचरणमपि वा पावनं सताम् |
आचामवारिग्रहणपात्रमुत्तमलोहजम् || १२ ||

सरोजकर्णिकाकारं कुर्यादद्भुतदर्शनम् |
कङ्कतं कनकं रूप्यमपिवा ष्टाङ्गुलायतम् || १३ ||

ष़डङ्गुलायतं यद्वा तदर्धाङ्गुलविस्तृतम् |
विंशत्या दशनै र्युक्तं भवेदुभयतो मुखम् || १४ ||

यद्वा षोडशभिर्दन्तैरष्टाभिर्वा त्रियंगुलम् |
सौवर्णमंजनक्षोदभाजनं पुंमृगाकृति || १५ ||

सिह्माकारं भवेद्यद्वा हंसाकारमथापि वा |
शिरोबिलं शलाका च द्वादशाङ्गुलमायता || १६ ||

अष्टांगुला वा सौवर्णी भवेदुभयतो मुखा |
मुखं च केसरफलप्रतिमं संहतं भवेत् || १७ ||

दर्पणं प्रतिमायानं तदर्धं वासुशो भनम् |
वृत्तं कांस्यंमहारत्नखचितं वा यथावसु || १८ ||

पादयुक्तमयुक्तं वा मुखमानमथापि वा |
कार्तस्वरमयी वृत्ता राजती वा थ पावनी || १९ ||

यथावनु |
अरत्निमानविस्तारा मध्येऽष्टदलसंयुता |
प्रतिपद्मदलं मध्ये सुषिराणि शतं भवेत् || २० ||

कर्णिकायां केसरेषु विष्टरेषु शतं भवेत् |
अष्टोत्तरशतं भूयः पर्यन्तदलमध्यतः |
खचितं च महारत्नैरेनं धारासहस्रकम् || २१ ||

इदमर्धंक्वचिन्न. बिम्बानुगुणमानं वा तालमानावरान्तकम् || २२ ||

शङ्खवद्मादिबिम्बानां वा न्येमाना |
अथ वक्ष्यामि संक्षेपात्पताकालक्षणं द्विज |
अष्टतालायतं वस्त्रं दशतालायतं तु वा || २३ ||

अथनक्ष्यामिसंस्कृत्य योजयेत् इत्यन्तं क्वचिन्न |
आयामसमविस्तीर्ण क्षौमं कार्पासंजं तु वा |
सुश्लक्ष्णं शोभनाकारं नानावर्णविचित्रितम् || २४ ||

विधाय सूत्रमार्गेण चतुरश्रं पुरासमम् |
विभज्य कोणसूत्राभ्यां पूर्वभागं तु लोपयेत् || २५ ||

दक्षिणोत्तरपाश्चात्यैर्भागै रेकसितां नयेत् |
तस्याः पश्चिमपार्श्वे तु यष्टिं संस्कृत्ययौजयेत् || २६ ||

व्याकोच पङ्कजाकारं शुद्दमुत्तमलोहजम् |
अढका पूरमानाम्भः पूरयोग्यमहाबिलम् || २७ ||

परिमाणवरमाना |
हस्तदीर्घजलस्रावी पार्श्वमानोपशोभितम् |
कल्पयेदपरं स्नानपात्रं मुक्तापरिष्कृतम् || २८ ||

यद्वा शङ्खनिभाकारमग्रतोजलनालकम् |
धूपपात्रं सरोजाभं सुवर्णादिविनिर्मितम् || २९ ||

हस्तमानान्तरालं स्यान्नालयुक्तं त्रिपात् द्विपात् |
पादयोरपि तत्तत्स्यादुत्सेधश्चतुरंगुलः || ३० ||

हस्तमानायता तालमानयुक्ता. सदृशाकारशोभितम् || ३१ ||

समुद्रा |
इन्दुनालं तथाङ्घ्रौ च दण्डाग्रे सुप्रतिष्ठितम् |
दीपपात्रं तथा नाऌअमध्ये कुमुदकुट्मलम् || ३२ ||

भुजनालं तथाङ्घौ बुजुनालंतथानङ्घ्रि |
वर्त्याधारैश्शतेनापि युक्तमष्टभिरेव वा |
विशत्या वाष्टभिश्चैव द्वाभ्यां वा दशभिश्चततम् || ३३ ||

अष्टभिर्वा यथाशक्ति कल्पयेच्छिल्पवित्तमः |
शब्दब्रह्ममयी घण्टा हस्तोत्सेधप्रमाणिका || ३४ ||

ब्रह्मण्डगोलकाकारस्सौराष्ट्रावयवो भवेत् |
अधोमुखस्तालमानविस्तारोत्सेधसंमितः || ३५ ||

प्रदीपतुल्यसंस्थान स्तीक्ष्णाभ्यन्तरतालुकः |
तालोनदण्डमूले स्यादग्रे सु स्थितपक्षिराट् || ३६ ||

तालेन दण्‍डो |
चक्राग्रां पङ्कजाग्रं वा घण्टैषा परिकीर्तिता |
नालबन्धाश्चस्रोऽन्या घण्टा प्रतिदिशं कृता || ३७ ||

एतस्या मेव घण्टायां यद्वा वित्तानुसारतः |
नीराजनक्रिया पात्यो हेमादि द्रव्यनिर्मिताः || ३८ ||

त्रितालायत विस्त्रीर्णा वृत्तमध्यसरोरुहः |
नववासप्तवा पंच तिस्रश्चैकापि भवेत् || ३९ ||

बलिपात्रं चतुस्त्रालं हेमादि द्रव्यनिर्मितम् |
वृत्तं वा चतुरश्रं वा बह्वश्रं वा यथारुचि || ४० ||

मध्यतोऽष्टदऌआंभोजमथवा षोडशच्छदम् |
द्वादशच्छदसं युक्तमपि वा परिकल्पयेत् || ४१ ||

मुक्तातपत्रं धवलं शशिभिम्बसम प्रभम् |
सितातपत्राणि तथा बर्हिपत्र मयानि च || ४२ ||

बलिपात्र |
आतपत्राण्यनेकानि हैमदण्डानि पद्मज |
व्यजनानि च भूयांसि कल्याणानि महान्ति च || ४३ ||

चामराणि च शुभ्राणि रत्नाकल्पमयानि च |
चतुष्ट मेकदंभानि पूजाङ्गानि यथायथम् || ४४ ||

मेघडं |
कल्पयेन्नाग लतिका दलपात्रं च रै मयम् |
अरत्निमानविस्तीर्णं तन्मानोत्सेधदण्डकम् || ४५ ||

सपर्याविष्टरं ब्रह्मन् हस्तमानोन्नतं शुभम् |
तद्वा न्यूनसमुत्सेधं यद्वा वित्तानुसारतः || ४६ ||

अरत्निमात्र विस्तारं तन्मानायामकल्पनम् |
संह्मपादयुतं यद्वा हस्तिपाद चतुष्टयम् || ४७ ||

शार्दुलपादमथवा हेमरत्न परिष्कृतम् |
चतुरश्रं मध्यक्लृप्त सरसीरुहचित्रितम् || ४८ ||

सचक्रं पीठसहितं मार्गयुक्तं सगात्रकम् |
यद्वा चक्रविनिर्मुक्तैं मार्गे हस्तैः परिष्कृतम् || ४९ ||

हंसैः |
तपनीय्यमयं यद्वा रजतादिविर्मितम् |
दारुजं वा मणिच्छन्नं स्वर्ण पट्टैर्विराजितम् || ५० ||

पट्टपरिष्कृतम् |
स्नानासनं च पूर्वोक्तविस्तारोत्सेधसंमितं |
द्विगुणं चायतं क्लप्तं मकरास्याम्बुनालकम् || ५१ ||

द्विगुणास्यं कगमय |
चतुरङ्गुलपर्यन्तं तालोत्सेधविराजितम् |
कुर्याच्चपूर्व वत्तस्य दर्शनीयमनुत्तमम् || ५२ ||

चरणं |
अलङ्गारासनंचापि पूर्वो क्तचरणै र्युतम् |
द्विगुणायामविस्तारं हेमरत्न विभूषितम् || ५३ ||

पादहीनं चतुस्ताल विस्तारं द्विगुणायतम् |
घनं च द्व्यंगुलं तस्य भोजनासनमीरितम् || ५४ ||

यात्रासनं च विस्तीर्णं द्विहस्तं ह्रस्वपादकम् |
द्विगुणं चायतं तस्य सालं तालोन्नतं भवेत् || ५५ ||

यानविष्टरसालस्य मध्ये द्वारं प्रकल्पयेत् |
अवतारकथोपेतं हेमरत्नपरिष्कृतम् || ५६ ||

आसनानि यथोक्तानि लोहजानि चतुर्मुख |
दारुजानि यथालाभं कल्पयेच्छिल्पवित्तमः || ५७ ||

यद्वा सनानामायामो विस्तारश्चोन्नतिस्तथा |
अर्चाप्रमाणानुगुणं कल्पयेदिति निर्णयः || ५८ ||

यत्रासनं रथं वापि कुर्याद्वित्तानुसारतः |
सितासितारुणामिश्रतुकुलपरिकल्पितान् || ५९ ||

ध्वजान् कार्तस्वरमयै र्दंडै श्चापि विराजितान् |
वाहनानि च देवानां दण्डाग्रे परिकल्पयेत् || ६० ||

श्चपरिकल्पितान् |
प्लाक्षान्वा वैणवान् दण्डान् केवलान्परिकल्पयेत् |
जलद्रोणीं कटाहं च हेमादि द्रव्यनिर्मितम् || ६१ ||

लाक्षा |
अगाधमभिषेकार्थं देवस्य परिकल्पयेत् |
नानाविधानि वाद्यानि वीणादीनि च कल्पयेत् || ६२ ||

अर्घ्यपाद्यादि पात्राणां पात्रमानानुसारतः |
चरणानि सुवर्णादि द्रव्यक्लप्तानि कारयेत् || ६३ ||

Kapitel 24

Lesehilfe: Kapitel 24: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 58, 59, 60, 61, 62, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 79, 80.

पाद्मसंहितायाम् |
चतुर्विंशोऽद्यायः |
आचार्यलक्षणाङ्गुरार्पणादि |
श्रीभागवान् |
आचार्यलक्षणं ब्रह्मन् कथयामि यथातथाम् |
आदौ तु ब्राह्मणो विद्वान् पञ्चरात्रपरायणः || १ ||

इतमर्धंक्वचिन्न |
सर्वदोषविनिर्मुक्तमशेषगुणभाजनम् |
आचार्यं वरयेत्पूर्वं तदधीना हिसिद्धयः || २ ||

न्यूनातिरेकनिर्मुक्तकल्याणावयवश्शुचिः |
कल्याणहस्तश्श्रुतवान् वृत्तवान् शीलवानपि || ३ ||

आम्नायेचन्दसि तथा ब्राह्मणो धर्मवत्सलः |
पंच कालविधानज्ञस्तकत्कर्मनियतः क्षमीः || ४ ||

जितेन्द्रियः प्रश्श्रीमानुहापोहविचक्षणः |
षट्कर्मकृत् षडध्वज्षञ्षडङ्गविदलोलुपः || ५ ||

प्रभुर्दीमान् |
षोडशन्याचतुरस्सौम्यस्तिद्धान्तभेदवित् |
ऋजुर्दयावान् ब्रह्मज्ञत्सत्यवाक् शिष्टसंमतः || ६ ||

धर्मज्ञस्सत्यवागिष्ट कर्मकृत् |
व्याख्याता धृतिमानार्यः पूर्वभाषी प्रियंवदः |
स्मितपूर्वाभिभाषी च सात्विको न्यायवित्तमः || ७ ||

दर्शनीयो युवा वादि वा देषु च विचक्षणः |
कुशाग्रीयमतिश्शान्तः नीतिज्ञोदेशकालवित् || ८ ||

कृतज्ञः कालदेशवित् |
अनसूयो जितद्वन्द्वस्समस्सर्वेषु जन्तुषु |
व्यसनाभ्युदये शश्वदेकरूपस्सदव्ययः || ९ ||

मितभाषी ध्यानपरो द्वादशाक्षरचिन्तकः |
मानसाराधनपरः पंचरात्रपरायणः || १० ||

स्वतन्त्रो वृद्धसेवी च रूपवानपि चास्तिकः |
अब्रह्मनिन्दकस्सर्वस्मृतिमान् कीर्तिमानपि || ११ ||

त्रपावानपि |
सर्वापवादनिर्मक्तस्सर्वकल्याणलक्षणः |
सर्वशास्त्रार्थवेत्ता च दीक्षितश्चक्रमण्डले || १२ ||

सर्वव्यादिविनिर्मुक्तः |
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथवा भवेत् |
अधिकारी भवेदेष यथोक्तगुणभाजनम् || १३ ||

आचार्यत्वे तथार्त्विह्ये तादृशानेव भूसुरान् |
गुणैस्सर्वैस्समुदितान् कर्मनिर्वहणक्षमान् || १४ ||

वरयेद्गुरुणा सार्धं यजमानः प्रयत्नवान् |
वटुर्युवा समोवृद्धश्चतुर्थापरिकथ्यते || १५ ||

सर्वं यजमानस्सभजयन् प्रतिष्ठादिषु कर्मसु || २६ ||

कर्षणादिषु |
प्रागेव वापयेद्बीजान् अङ्कुरार्थं यथाविधि |
द्वादशाहे नवाहे वा सस्ताहे पञ्चमेऽहनि || २७ ||

तृतीयेऽहनि वा कुर्यात्कर्मारम्भदिनं प्रति |
पालिकसु शरावेषु घटिकासु च वापयेत् || २८ ||

अङ्गुराणि प्रशस्तानि पात्रेषु त्रिविधेष्वपि |
साङ्गुलं हस्तमुत्सेधं पालिकानामथाननम् || २९ ||

षोडशाङ्गुलविस्तारं बिलं सप्तांगुलं भवेत् |
पादपीठस्य विस्तार मधश्चैवांगुलं भवेत् || ३० ||

मधश्चाष्टाङ्गुलम् |
उन्मत्तकुसुमाकारं वक्त्रमम्बोजसन्निभम् |
द्वाविंशांगुल मायामो घटिकानांप्रकीर्तितः || ३१ ||

मुत्सेधं |
घटिकाः पञ्चवक्त्रास्स्युस्तन्मध्ये तु घुटाकृतिः |
षडङ्गुलं च विस्तिर्णं एतानां मध्यमं मुखम् || ३२ ||

चतुष्टयं चतुर्दिक्षु चतुरंगुलमाननम् |
विंशत्यंगुलमुत्सेधं विस्तारं द्वादशांगुलम् || ३३ ||

शरावेषु विजानीयाद्यद्वा मानं यथावसु |
हेमादि लोहजास्सर्वाः मृण्मया वा यथावसु || ३४ ||

हेमादियथावनु इत्वर्धंक्वचिन्न |
षट्त्रिंशत्पालिकाश्चैव षट्त्रिंशद्घटि कास्तथा |
शरावाश्चापि षट्त्रिंशदेवमष्टोत्तरं शतम् || ३५ ||

उत्तमा क्ल् प्तिरुदिता जघन्या क्ल् प्तिरुच्यते |
प्रत्येकं षोडश ग्राह्या भवेयुर्द्वादशापि वा || ३६ ||

अष्टौ वा स्युश्चतस्रो वा शरावघटपालिकाः |
सर्वार्थे पालिका यद्वाषोडशाष्टौ यथाबलम् || ३७ ||

चतस्रो वा ततस्तासु मङ्गलाङ्गुलकल्पना |
अयुग्मा मानुषे कार्या दैवेयुग्मास्तु पालिकाः || ३८ ||

अङ्गुलावापनस्ताने मण्डपं परिकल्पयेत् |
शुभे विविक्तेऽभिमते देशे वै देशि कोत्तमः || ३९ ||

चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चतुर्वदनमालिकम् |
दर्भमालापरिक्षिप्तं मुक्तादामविराजितम् || ४० ||

वितानक्षौमविस्तारं गोमयालिप्तभूतलं |
प्रदीपमालाविततमक्षतैश्चापिनर्वतः || ४१ ||

वितत |
सुधाचूर्णैश्च धवलै श्चित्रिताभ्यन्तरस्थलम् |
मण्डपं कल्पयित्वैवं गृह्णियात्तत्रमृत्तिकाम् || ४२ ||

खनित्रं क्षालयित्वाद्भिराच्छाद्य नववाससा |
विष्वक्सेनमथो वापि वैनतेयमथापिवा || ४३ ||

विष्वक्सेनमथापिवा इत्यर्धंक्वचिन्न दृश्यते |
सुमनोभिरलंकृत्य ऋत्विग्भिर्वाहयेद्गुरुः |
गजस्कन्धं रथं वाश्व मारूढो वाहको नयेत् || ४४ ||

छत्रध्वजपताकाभिस्सार्ध मङ्गुरभाजनैः |
त्रिविधैर्मङ्गलैस्तूर्यैं रपिचोद्घोष्यसर्वतः || ४५ ||

भक्तैर्भागवतैस्सार्धं यतिभिर्मुनिभिस्तथा |
निष्क्रम्य शाकुनं सूक्तं पाठयन् भह्वृचानपि || ४६ ||

प्राचीमुदीचीं वा दूरां दिशंगत्वा मनोहरे |
शुचौ देशे मृदं शुद्धां खनित्रेण समुद्धरेत् || ४७ ||

अस्त्रमन्त्रेण धरणीं संप्रोक्ष्य प्रथमं गुरुः |
महीसूक्तेन संस्पृश्य धायन्ने काग्रचेतसा || ४८ ||

मूर्तिं देवस्य वाराहीं अभ्यर्च कुसुमैर्भुवम् |
अस्त्राम्बुना प्रौक्षितेन पुष्पेरभ्यर्चितेन च || ४९ ||

खनित्रेण खनेद्भूमिं प्राङ्मुखः क्रोडविद्यया |
अस्त्रार्चितेन च इदमप्यर्धं कोशान्तरेनास्ति |
लोहजे भाजने मृत्स्नां वेत्रजे वाथ भाजने || ५० ||

गृहीत्वा मुलमन्त्रेण वेष्टयित्वा च वाससा |
प्रत्यग्रेण तथा नद्या वालुकान् गोमयां स्तथा || ५१ ||

गोकुलात्पूर्वनत्पात्रे गृहीत्वा च्छाद्य चांशुकैः |
याने हये गजे वापि समारोप्य गुरुस्प्वयम् || ५२ ||

ऋत्विग्भिस्सहितैस्तूक्तमधीयानैश्च शाकुलम् |
गजेरथे |
श्रीसूक्तं भूमिसूक्तं च तूर्याण्यपि च घोषयेत् || ५३ ||

गत्वा प्रदक्षिणं ग्रामं प्रविशेन्मण्टपं ततः |
आचार्यामूर्तिपाश्चैव नूतनक्षौमवाससः || ५४ ||

कृतन्नानः कृताह्निकः |
सोत्तरीयास्स्वलंकारास्सोष्णीषास्साङ्गुलीयकाः |
सुरभीकृतसर्वाङ्गास्स्रग्विणो मृष्टकुण्टलाः || ५५ ||

श्वेतया मृत्स्नया सम्यक्परिक्षिप्तोर्ध्वपुण्ड्रकाः |
पवित्रपाणयस्स्नाताः प्राणायामपरायणाः || ५६ ||

श्वेतकाः इदमर्धं क्वचिन्न यथातथम् |
तदर्थमर्थयित्वा तु यजमानसमन्विताः || ५७ ||

यथायथम् द्वादशैवेतराणु स्युश्शरावघटपालिकाः || ६३ ||

द्वादशैतेतराणि |
अष्टौ च चत्वारिंशच्च यद्वा सूत्राणि कल्पयेत् |
नवैव द्विप्रकाराणि षट् त्रिंशत्पालिकादयः || ६४ ||

प्रागायतानि नव वा उधीचीनायतानि षट् |
चतुर्विंशतिपात्राणि यद्वा प्रागयतानि च || ६५ ||

चत्वारि सूत्राण्यन्यानि पंच द्वादश कल्पने |
सर्वार्थपक्षे प्रथमे पंचैव द्पिविधान्यपि || ६६ ||

यद्वेन्दुकुम्भं परितः पालिकाष्षोडशस्थिताः |
द्वादशापि तथैवाष्टौ चतस्रो वा दिशं प्रति || ६७ ||

पालिकापि र्यथाक्रमम् |
स्थाने यथोकै घटिकाः पारमेष्ठ्या तु विद्यया || ७४ ||

यथातथम् |
पुरुषाख्येन मन्त्रेण पालिकास्तदनन्तरम् |
शरावान्विश्वमन्त्रेण पाङ्मुखो वाप्युमङ्मुखः || ७५ ||

पुरुषाह्वय |
ब्रह्मादीशानपर्यन्तं न्याससैषामनु क्रमात् |
वासोभिर्वेष्टयेत्सर्वान् प्रत्येकं मूलविद्यया || ७६ ||

प्रतिव्यूहं तु वा शक्तौ छादयेद्वाससोपरि |
स्थाने पश्चात्तु सर्वेषां सोमकुम्भं निवेशयेत् || ७७ ||

सोदकुंभं निवेदयेत् |
धान्यराशौ यथापूर्वमावेष्ट्य नवाससा |
गन्धोदकेन संपूर्णेतस्मिन् रत्नानि विन्यतेत् || ७८ ||

वृत्तानि पूरयेत्निक्षिपेत् द्रोणार्धशोभिते |
पाग्देशे पालिकादीनां निवेश्य सुसमाहितः || ८१ ||

द्रोणार्धतण्डुले |
पयोभिः क्षालयेद्धान्यभीजानि विविधानि च |
प्रच्छाद्यनववस्त्रेण पुर्णाहं कारये त्पुनः || ८२ ||

त्ततः |
शङ्खभेर्यादिनादेन वादयित्वा दिशोदश |
ध्यात्या च पालिकादीनामधिदेवाननुक्रमात् || ८३ ||

शङ्खतूर्यादि |
घटिकानां विधातारं पालिकानां जनार्धनम् |
ईशानं च शरावाणां द्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि || ८४ ||

फृतारोपणमाचरेत् |
तोरणानि ध्वजांश्चैव द्वारकुम्भांश्च देशिकः |
कुमुदादि गणांश्चैव समभ्यर्चयथाविधि || ८५ ||

र्चयेत्पालिकादीनामधि देवाननुक्रमात् |
सोमकुम्भे ततस्सोमं यजेदावाह्य च स्वयम् || ८६ ||

निवेद्य पायसं हव्यं जुहुयात्सर्पिषाशतम् |
चतस्रस्समिधश्चैन मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् || ८७ ||

निवेद्यपायसान्नं वा सुद्धान्नं वा यथारुचि |जीजानां साधनर्थं तु जुहुयात्सर्पिषा शतम्. तत्सङ्ख्यास्समिधश्चेति मूल |
चरुं पुरुषसूकैन पूर्णाहुत्यन्तमाचरेत् |
घृतेन सोममन्त्रेण जुहुयाच्छतमाहुतीः || ८८ ||

संपाताज्येन संस्पर्श्य स्पर्शमन्त्रेण पालिकाः |
संपाताज्याव शेषं च बीजपात्रे विनिक्षिपेत् || ८९ ||

सोममन्त्रं शतं वारान् जप्त्वा विप्राभ्यसुज्ञया |
मुहूर्तेशोभने भीजान् वापयेत्पालिकादिषु || ९० ||

ब्रह्मादीशानपर्यन्तं द्वादशाक्षरविद्यया |
आचार्यानुमता श्चान्येवैष्णवा ध्यानमास्थाताः || ९१ ||

स्सर्वे. पिधानैश्चादयेत्सर्वं दद्याद्दिक्षु बलिंततः || ९२ ||

पिधायच्छादयेद्वस्त्रैः यजेत सोमं तत्कुम्भे पायसेन दिवानिशम् || ९३ ||

इदं पद्यं क्वचिन्न |
दीपांश्चारोपितान्रक्षेदनिर्वाणां यथा तथा |
द्विजेन्द्रांस्तोषयेदिष्टैस्ताम्बूलैस्सुमनः फलैः || ९४ ||

गुरुं च तोषयेद्वत्तैर्यजमानः प्रयत्नवान् |
सद्यो वा धान्यभीजानि यथोक्तविधिना वपेत् || ९५ ||

हरिद्रा वारिभिस्सिञ्चेदङ्कुराण्यभि वृद्धये |
सोमकुंभजलेनापि नित्यं सिञ्चेतपालिकाः || ९६ ||

इदमर्धं क्वचिदधिकमस्ति |
अङ्गुरेषु च पीतेषु शुक्लेषु च तथा शुभम् |
विद्यादृजुं प्ररूढेषु विपरीतेषु चाशुभम् || ९७ ||

यजुम् विद्याच्छुभम् |
कर्मार्थमङ्कु राण्यादौ यस्समारोपयेद्गुरुः |
स एव कर्मकार्त्स्न्येन कुर्यात्प्राज्ञोऽपि नेतरः || ९८ ||

अनुज्ञया वा तत्पुत्रश्शिष्यो वा तत्समाचरेत् |
ऋत्विजो वापितत्कर्म यद्यशक्तोगुरुर्भवेत् || ९९ ||

Das Sanskritwort Homa hören

Video laden

YouTube

YouTube sammelt möglicherweise persönliche Daten. Datenschutzrichtlinie

Fortfahren Ausblenden

Begleitendes Video aus dem Themenbereich Homa; keine Rezitation oder Einzelversauslegung der Padma Samhita.

Kapitel 25

Lesehilfe: Kapitel 25: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 33, 34, 35, 42, 84, 86, 87, 99, 100, 101, 102, 103, 105, 106, 108.

पाद्मसंहितायाम् |
पंचविंशोऽध्यायः |
प्रतिष्ठोपकरणानि |
श्रीभगवान् |
अथातस्संप्रवक्ष्यामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् |
मुख्यकालनिरूपणम् |
अयनं चोत्तरं मुख्यं जघन्यं दक्षिणायनम् || १ ||

स्थापनं द्रुवबेरस्य मुख्य एव सदेष्यते |
जङ्गमस्थापने मुख्ये जघन्ये चापि वा भवेत् || २ ||

जघन्ये वायुने |
माघमासे भाद्रपदे प्रतिष्ठं मासि वर्जयेत् |
गुरावस्तं गते शुक्रे व्यतिपाते च वर्जयेत् || ३ ||

सङ्क्रान्तौ दुर्दिनेचैव ग्रहणे सोमसूर्ययोः |
पारस्ताच्च पुरस्ताच्च षोडशाहानि वर्जयेत् || ४ ||

अतिचारे तथा मासे पर्वयुग्मयुते तथा |
अप्रशस्तेषु योगेषु काणस्थूणान्धभेषु च || ५ ||

एवमादिषुचान्येषु गर्हितेषु न तल्पयेत् |
राज्ञो राष्ट्रस्यचान्यस्य ग्रामस्य च गुरोस्तथा || ६ ||

यजमानस्य धिष्ण्यस्य शुभेष्वनुगुणेषु च |
तिथिनक्षत्र वारेषु मुहूर्तेषु शुभेषु च || ७ ||

प्रथमा च द्वितीया च पञ्चमी च त्रयोदशि |
तृतीया सप्तमी षष्ठीद्वादश्यैकादशी तथा || ८ ||

दशमीपूर्णिमासी च शुक्लपक्षे शुभास्त्विमाः |
कृष्णे तु पञ्चिमीयावत्तिथयप्संप्रकीर्तिताः || ९ ||

त्रिषूत्तरेषु रेवत्यामश्विन्यां रोहिणीषु च |
पुष्येपुनर्वसौ चापि हस्ते च श्रवणे तथा || १० ||

देवस्य स्थापनं कुर्याद्विष्णोरभ्युदया वहम् |
सोमे बृहस्पतिश्चैव भार्गवोऽथ बुधस्तथा || ११ ||

एते सौम्यग्रहाः प्रोक्ताः प्रशस्ताः स्थापनं प्रति |
सैंहिके यार्क वाराश्चरिक्तो वा स्थापने परे || १२ ||

नार्कसौराश्च |
राशौ तृतीये षष्ठे वा स्थिताश्चेत् शुभशंसिनः |
द्वितीये च तृतीये च तथा पञ्चमषष्ठयोः || १३ ||

सप्तमे नवमे चैव राशौ चै कादशे पुनः |
स्थितस्सुखकरश्चन्द्रः षट्सप्तदशमस्थितः || १४ ||

भयकृद्भार्गवो ज्ञेयश्चन्द्रः क्रूरैर्निरीक्षितः |
अतिथौ वान्यकालेषु न प्रशस्तश्चतुर्मुख || १५ ||

न प्रशस्तानि पद्मज |
बहुनात्र किमुक्तेन सह मौहूर्तिकैर्गुरुः |
स्थापनं देवदेवस्य कुर्यात्कालेऽभिपूजिते || १६ ||

अधिवासमण्डपस्थानम् |
प्रासादस्याग्रतः कुर्यादधिवासन मण्टपम् |
प्रथमावरणे कुर्याते द्वितीयावरणेपि वा || १७ ||

तृतीयावर्णे वापि देशे योग्यावकाशके |
आशास्वष्टास्वभिमते देशे मण्टपकल्पनम् || १८ ||

अष्टास्वभिमते देशे दिषु मण्‍डपकल्पनं |
विस्तीर्णं दशभिर्हस्तैस्तावद्भिश्चायतं करैः |
चतुर्दिक्षुचतुर्द्वारं मण्डपं परिकल्पयेत् || १९ ||

कुण्डकल्पनम् |
तन्मध्ये पञ्चहस्ता स्याद्वेदी हस्त समुच्छृता |
चतुरश्रेष्टकचिता कुण्डानि परितस्ततः || २० ||

समुच्छ्रया |
देविकायास्त्रिताले समानि विषमाणि वा |
चतुरश्रं चतुर्विंशदङ्गुलं भुतलं खनेत् || २१ ||

विस्तारायामसदृशं परितः खातभूतलम् |
द्व्यंगुलं तद्बहिः कल्प्यं मेखलात्रयमैष्टकम् || २२ ||

कुण्डस्य प्रकृतेरर्वाक् चत्वारो मेखलास्तु वा |
कुण्डव्रकृतिरुच्छ्रायमंगुलानां च विंशतिः || २३ ||

कुण्डस्य इति पद्यं क्वचिन्न |
अधस्तादुन्नता तस्य षोडशांगुलमेखला |
तालोत्सेधमितापूर्वा मध्यमाष्टांगुलोन्नता || २४ ||

तदन्धेनोच्छृता चान्या विस्तारश्चतुरंगुलः |
सर्वासां सात्विकी चाद्या मध्यमा राजसी मता || २५ ||

अन्या च तामसी ज्ञेया तदन्या त्रिगुणात्मिका |
पश्चिमे प्रकृते रूर्ध्वेयोनिः पञ्चदशांगुला || २६ ||

आन्त्या |
आयता मूलमारभ्य विस्तीर्णा क्रमशो भवेत् |
अङ्गुलैर्दशभिष्षड्भिश्चतुर्भिर्द्व्यङ्गुलेन च || २७ ||

अङ्गुलैःवद्भवेत् इति पद्यं केषु चिन्नास्ति |
एकेन चाग्रे कल्प्यै व मेखलोपरि शोभना |
योनिवत्सन्नि वेशेन पिप्पलच्छदवद्भवेत् || २८ ||

कल्प्यैवम् |
क्रमेण निम्ना प्रत्यक्स्था कुण्डस्याग्रे निवेशिता |
अग्रेच योने र्नालंस्यात् चतुरंगुलमायतम् || २९ ||

त्र्यङ्गुलं नहनं मूले मुखे चैव षडङ्गुलम् |
काहलाकारवत्कुर्याद्यमस्य दिशि वा भवेत् || ३० ||

योनि र्होता यदि भवेदुदीचीन मुखस्स्वयम् |
विना वा जुहुयाद्योनि मोक्षाय त्वरते यदि || ३१ ||

कुण्डमाने द्विहस्तादौ मेखलादि च तादृशम् |
यद्वैकमेखलं कुण्डं कर्ता सत्वरितो यदि || ३२ ||

मेबलाद्यपि तत्कुण्डमध्ये संस्थाप्य स्थापयेद्दिषु सर्वतः |
वृत्तकुण्डं भवेत्तेन सन्निविष्टं सरोजवत् || ३६ ||

कुण्डमध्ये तु संस्थाप्यभ्रामयेत् |
दलानि मेखलास्थाने कल्पयेद्वादशाष्ट वा |
विभज्य पञ्चधा कुण्डं बहिर्भागं द्वयायतम् || ३७ ||

सूत्रं कुण्डस्य मध्ये तु स्थापयित्वा थपार्श्वयोः |
गमयेत्सूत्र पा तान्तं त्रिकोणं तेन कल्पयेत् || ३८ ||

पातं तु |
संविभज्याष्टधा कुण्डं भागेनै केन वर्धयेत् |
उभाभ्यामपि भागभ्यां तस्मान्मध्यं प्रगृह्य च || ३९ ||

लाञ्छयेत् षट्सु कोणेषु तत्र षट्सूत्रपातलनम् |
कृत्वा तत्र भवेत्कुण्डं षट्कोणं कमलासन || २५. || ४० ||

सर्व |
चतुर्विंशति भागं तु कृत्वा क्षेत्रं पुरोदितम् |
एकभागं बहिः पश्चात् सर्वत्रैव निवेशयेत् || ४१ ||

भागान्तम् पञ्चादशांगुलं सूत्रं कोणे कोणे तु पातयेत् || ४३ ||

सप्तादशा |
कोणान्तराणि कुर्वीत अष्टादशभिरङ्गुलैः |
सूत्रयेत्पूर्वदिक्सूत्रं पंचकोणेतु पातयेत् || २५. || ४४ ||

सूत्रयेदष्टदिक्सूत्रं |
दशाङ्गुलं मध्यमं तु भ्रामयेत्समसूत्रकम् |
दशांङ्गुलं तथायोनिं कुर्यादश्वत्थपत्रवत् || ४५ ||

यादृग्विधं भवेत्कुण्डं तादृगेव तु मेखला |
योनिं कुण्डेषु सर्वेषु कल्पयेत्कमलासन || ४६ ||

योनिकुण्डेन योनिस्स्यात्पद्मकुण्डेन पङ्कजम् |
पद्मं कुण्डेषु सर्वेषु खातमध्ये प्रकल्पयेत् || ४७ ||

पूर्वोक्तेतुदलस्थाने अराणि परिकल्पयेत् |
चक्रकुण्टं भवेत्तेन पद्मकुण्डं तदेव तु || ४८ ||

पूर्वोकैतदेवतु इदं पद्यं क्वचिन्नस्ति |
ततोऽगुलिवशाद्वद्वा कुर्यात्कुण्डानि पद्मज |
पूर्वदिक्चापकुण्डं च पश्चिमे ज्यां प्रकल्पयेत् || ४९ ||

पूर्वप्रकल्पयेत् इदमर्धं केषु चिन्नदृश्यते |
चतुर्विंशाङ्गुलं सूत्रं विस्तारायाम संयुतम् |
चतुरश्रसमायुक्तं चतुरश्रं विधीयते || ५० ||

तस्समम् |
षष्ट्यङ्गुलं भवेच्चापं ज्यातु षट्त्रिंशदंगुला |
चापकुण्डं भवेदेवं द्वात्रिंशत्वङ्गुलं पुनः || ५१ ||

सज्यंषट्त्रिंशदंगुलं विद्यते स्फुटम् |
पञ्चादशांगुलं सूत्रं मध्यतो भ्रामयेत्ततः || ५२ ||

विन्यसेत् |
वृत्तकुण्डं भवेदेवं पद्मकुण्डं तदेव तु |
पद्मं पद्म समाकारं कर्णकादलसंयुतम् || ५३ ||

समं कार्यम् |
यथा वृत्तप्रमाणं हि तथा पद्मस्य लक्षणम् |
चतुष्कण्डादिविधिः |
चतुरश्रं भवेत्कुण्डं वेद्याः प्राचिनभुतले || ५४ ||

कुण्डं दक्षिणतो विद्यादर्धचन्द्रसमाकृति |
वृत्तं तु पश्चिमे देशे उत्तरे कमलाकृति || ५५ ||

यद्वा त्रिकोणं तत्र स्या च्चतुष्कुंडं प्रकल्पयेत् |
इन्द्रेशानास्तरे पद्मं यद्वा च चतुरश्रकम् || ५६ ||

चतुष्कुंडप्रकल्पने |
प्राक्प्रत्यक्कमलं कुण्डं पञ्चकुंड विधौ भवेत् |
दिश्यग्नेर्योनिकुंण्डं स्यात्रिकोणं तु त्रिचक्षुषः || ५७ ||

प्राग्भवेत्कमलम् |
सप्तकुण्डविधानोऽयं प्रकारः कमलासन |
चतुरश्रं भवेत्प्राच्यामग्नेर्दिशि भगाकृति || ५८ ||

चापाकृति यमस्य स्यात् षडश्रं निरृतेर्भवेत् |
वरुणस्य भवेद्वृत्तं पञ्चाशं मातरिश्वनः || ५९ ||

मरुतो दिशि |
त्रिकोणं नरवाहस्य ईशानस्याष्टकोणकम् |
चतुरश्रस्य कुण्डस्य प्राग्देशे कमलाकृति || ६० ||

नवकुण्डविदौ क्ल्प्तिरियं विषयम वह्निषु |
समवर्ह्निषु पूर्वादि दिक्षु कुण्डं क्रमाद्भवेत् || ६१ ||

क्लप्तिस्तिर्यग्निषमवृत्तिषु |
चतुरश्रं ततश्चापं वृत्तं कोणत्रयान्वितम् |
चतुष्कुण्डविधाने स्यात् षट्कुण्डे तूच्यते विधिः || ६२ ||

च तच्छापम् |
चत्वारि पूर्ववत्कृत्वा दिश्यग्नेर्योनिकल्पनम् |
षडश्रं दिशि कुण्डं स्यात्षडर्धनयनस्य तु || ६३ ||

योनि |
अष्टकुण्डे त्वष्टदिक्षु कुण्डान्यष्टौ यथाक्रमम् |
चतुरश्रं भगाकारं चापाकारं षडश्रकम् || ६४ ||

कुर्यादष्टौ |
वृत्तं पञ्चाश्रमुदितं त्रिकोणं चाष्टकोणकम् |
त्रीणि त्रीणि च कुण्डानि यद्वा दिषु प्रकल्पयेत् || ६५ ||

कमलं चत्रिकोणं च दिक्षु कुण्डस्य पार्श्वयोः |
कल्पयेच्च चतुर्दिक्षु द्विषट्केऽग्निविभिर्भवेत् || ६६ ||

मूर्तिसङ्ख्यानुगुणमग्निकल्पनम् |
पञ्चमूर्ति प्रतिष्ठायां नवाग्निं परिकल्पयेत् |
पंचवासप्तवा वह्निं चतुर्मूतौ तु कल्पयेत् || ६७ ||

अष्टषड्वाथ चतुरः कल्पयेज्जातवेदसः |
अथवा द्वादशाप्यर्ग्नी कल्पयेत्कमलासन || ६८ ||

चत्वारि |
एकमूर्तौ वीतिहोत्राः युग्मास्युरथ वेतरे |
प्रपानिर्माणम् |
प्रपायां वेदिमथवा महत्यां कमलासन || ६९ ||

वा भवेत् |
षोडशप्तम्भ परमां प्रपां यद्वा प्रकल्पयेत् |
द्वाराणि दिक्षु चत्वारि प्रपायाः परिकल्पयेत् || ७० ||

मपरं |
तिरस्करिण्या परितश्छादयेन्मण्डपा न्तरम् |
स्नानमण्डपमैशान्यां दिशि तस्य प्रकल्पयेत् || ७१ ||

दिकम् |
स्नानवेदी च तत्र स्यात्प्राग्भागे हस्तसंमिता |
द्विहस्ता वा त्रिहस्ता वा ह स्तमात्रसमुच्छ्रया || ७२ ||

यद्वा तालसमुत्सेधा चतुर्शा मनोहरा |
दिग्भागे जलकुल्या तु सौम्ये निम्ना मनोहरा || ७३ ||

होमसाधनानि |
स्रुक्स्रवौ लक्षणोपेतौ होमार्थं परिकल्पयेत् |
पालाशीं खादिरीं वापि स्रुचं यद्वाऽव्यवृक्षजाम् || ७४ ||

याज्ञीयां कल्पयेच्छिल्पी बाहुदण्डसमायताम् |
हेमादिलोहजं वापि दारुजां वापि भूषिताम् || ७५ ||

स्वर्णादि |
द्वितालसंमितां वापि सांगुलां कमलासन |
त्रिथा विधायतां भूयस्तृतीयेऽम्शे द्विधा कृते || ७६ ||

उपर्यंशं पुनः कुर्यात् पञ्चधा चतुरंशकैः |
भवेत्स्रुचोऽग्रं तन्मूलं विस्तारेण षडंगुलं || ७७ ||

अग्रमेकांगुलं क्रोडवक्त्र वत्परिकल्पयेत् |
पंचां शेनवशिष्टेन भागेन गलकल्पनम् || ७८ ||

गलं द्व्यंगुलविप्तारमुभयोस्तस्य पार्श्वयोः |
अर्धांगुलं भवेन्निम्नं विस्तारायामतत्समम् || ७९ ||

त्यजेदंशमशेषेण सूत्रपाताद्बहिः स्थितम् |
गलस्याधोऽवशिष्टांशो वृत्तौ वा चतुरश्रकः || ८० ||

त्यजेदन्य |
विस्तारायामसदृशं स्याद्गर्थं तस्य मध्यतः |
वृत्तं तृतीयभागेन संमितं शोभनाकृति || ८१ ||

गधां विस्तारसदृशं गर्तस्य परिकीर्त्यते |
गर्तभाह्यं त्रिधा कृत्वा प्रथमेऽष्टदलस्थिति || ८२ ||

मध्यमेंशे चतुर्धा तु विभजेन्नाभिमण्डलम् |
प्रथमे परिकल्प्यं स्यादम्भोरुह निकेतन || ८३ ||

विहिते. शङ्खांश्चतुर्षु कोणेषु चतुरश्र प्रकल्पने |
यवोन्नता बहिः कार्या मेखला च चतुर्य वा || ८५ ||

शङ्खाश्चतुर्षु कोणेषु. शिष्टेनोपरि पंकजम् || ८८ ||

इष्टेनो |
मूलं प्रकल्पयेदेवं पद्मे दण्डः प्रतिष्ठितः |
आधारं वा विना दण्डो वलयैस्त्रिभिरङ्कितः || ८९ ||

वृत्तोऽथवा तदर्धाश्रस्तदग्रमपि पङ्कजम् |
त्रिभिर्वा वलयैर्युक्तं नाहनं चांगुलं भवेत् || ९० ||

स्रुवं च हस्तमानं स्यात्तदग्रं द्व्यंगुलं भवेत् |
च षदंगुलं |
वासंकापुटवद्गर्तद्वययुक्तं सुवृत्तकम् || ९१ ||

गर्तमर्धांगुलं निम्नं विस्तीर्णं चार्धमङ्गुलं |
अंगुलेनावशिष्टेन परितो गोलकल्पनम् || ९२ ||

गल |
बिलयोः पृष्ठभागेतु मध्युरेखा यवोन्नता |
अयुग्मवलयं कण्ठे यवमात्रोन्नतं शुभम् || ९३ ||

दण्डं च परिशिष्टेन गोलाङ्गूलाकृतिर्भवेत् |
मूलं द्व्यंगुलविस्त्रीर्णं लोहजो दारुजोपिवा || ९४ ||

स्रुक्सुवाद्यर्थे वर्ज्यंदारु |
स्फूटितं सक्तिमिं भिन्नमूर्ध्वशुष्कं सकोटरम् |
स्वयं निपतितं वृक्षं स्रुक्स्रुवार्थे परित्यजेत् || ९५ ||

क्रिमभिर्भग्नम् |
स्वीकुर्याच्चे त्प्रमादेन भूयान् दोषः प्रसज्यते |
मंटपद्वाराद्यलंकारः |
द्वारेषु मण्‍डपस्य स्यात्तोरणानां चतुष्टयम् || ९६ ||

अश्वत्थो दुम्भरवटक्लक्षैः प्रागादि तोरणाः |
ए केनवा यथोक्तेनअलाभेचन्दनद्रुमः || ९७ ||

यथोक्तानालाभे चन्दनस्रुचः |
सप्तहस्तायताः पादाः पञ्चहस्तायतापि वा |
अयुग्मैरायताः पादाः हस्तेनार्धेन पट्टिका || ९८ ||

सप्तपट्टिका इदं पद्यं केषु चिन्नाप्ति. फलके षु लिखेत्तत्र श्रीवत्साद्यष्टमङ्गुलम् |
श्रीवत्सं पूर्णकुम्भं च भेरीं दर्पणमण्डलम् || १०४ ||

पादेनार्धेन. दृङ्मोक्षपीठं च तथा जलाधि वसनस्य च || १०७ ||

विधौ तत्र उपकुम्भं च कलशं करकं मणिकं तथा || १०९ ||

नुधाकुम्भं |
दीपस्तम्भान् घृतादीनि स्नान द्रव्याण्यशेषतः |
चन्दनानि सुगन्धानि वस्त्राणि विविधानि च || ११० ||

चन्दनादीनि च द्यव्याण्यन्यानि |
समित्पुष्पकुशादीनि ध्यान्यानि विविधानि च |
सुवर्ण रत्नलोहानि गास्सवत्सा मनोहराः || १११ ||

सम्भारानेवमन्यांश्च सम्भृत्याव्यग्रमानसः |
आरभेत यथाशास्त्रं प्रतिष्ठां देशिकोत्तमः || ११२ ||

Kapitel 26

Lesehilfe: Kapitel 26: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 26, 52, 59, 60, 61, 68, 69, 70, 71, 72, 73.

षड्विंशोऽध्यायः |
प्रतिष्ठाविधिः |
ब्रह्माः |
व्यापिवो देवदेवस्य प्रतिष्ठा कीदृशी मता |
भगवन् संशयानस्य मम निश्चयतो वद || १ ||

निश्चयदो भव |
श्रीभगवान् |
सर्वस्य भूतजातस्य हरिरात्मास्थितोऽपि नन् |
मन्त्र वीर्याच्च माहात्म्यात् स्थापकस्य गुरोस्तथा || २ ||

सर्वभूतस्य जातस्य |
प्रतिमायां प्रकर्षेण सन्निधत्ते हरिस्स्वयम् |
कामानशेषांस्तत्रै व हरिमर्थयते जनः || ३ ||

तेन प्रतिष्ठा ना मेदमन्वर्धं वर्तते भुवि |
यथा च वह्निर्दहनो न दहन्व्याप्य तिष्ठति || ४ ||

अरणीमथनाद्भूयो जायमानः प्रदुश्यते |
दहनादीनि कर्माणि करोति च यथातथम् || ५ ||

तथा सर्वगतो विष्णुरदृश्यः प्राकृतैर्जनैः |
दृश्यते च प्रतिकृतौ मन्त्रिणो मन्त्रगौरवात् || ६ ||

तस्मात्सर्वात्मना विष्णुं प्रतिष्ठाप्याभिपूजयेत् |
शिल्पिभिर्निर्मिते बिम्बे शास्त्रदृष्टेन वर्तना || ७ ||

कर्मार्चा पीठिकायां च रत्नादिन्यसने कृते |
उद्घाटिते नयने यथार्हं सर्वशान्तिदे || ८ ||

स्थूलसूक्ष्मेषु चान्येषु प्रतिमाङ्गेषु सर्वतः |
सर्वदासर्वशः |
सुकृतेषु यथाशास्त्रं कर्मान्ते देशिकोत्तमः || ९ ||

रथकारेण विदुषा सुनिरूप्य निरूपकः |
धनैश्च कर्मानुगुणं स्थपतीन् परितोष्यच || १० ||

रथकारं च विविधैर्मनः प्रीतिविवर्धनैः |
गतेषु शिल्पिषु तथा रथकारे च निर्गते || ११ ||

विभवैः |
अन्तर्बहिश्च सदने शोधिते मार्जनादिना |
प्रज्वालितैर्दर्भपुं जैः पर्यग्निकरणे कृते || १२ ||

प्राकारे मण्डपे धाम्नि गोपुरे मार्जनादिना |
शुद्धीकृते तथा गव्यैः पंचभिः प्रोक्षिते सति || १३ ||

पुण्याहं वाचयित्वाथ ब्रह्मणै र्मन्त्रवित्तमैः |
अब्लिंगा भिश्च भूयोपि गर्भगेहं बहिस्तथा || १४ ||

र्वेदवित्तमैः |
ऋग्भिस्तंप्रोभयेत्सर्वमाचार्यस्स र्वभूसुरैः |
प्रदीपितै र्गोघृतैश्च प्रदीपै र्बजुभिस्तथा || १५ ||

स्सह |
सर्वतो दीपिते धाम्नि कालागुरुमुखै स्तथा |
गन्दद्रव्यैर्धूपयित्वा सुधाचूर्णै स्तथाक्षतैः || १६ ||

पुष्पैर्दूर्वाङ्कुरैश्चापि सर्वतो धाम्निभूषिते |
ततोऽपराह्णसमये शान्तिहोमं समाचरेत् || १७ ||

मानोन्मानप्रमाणादेर्हानिर्वा वृद्धिरेव वा |
दुर्वज्ञेयं तदखलं होमाच्छाम्यति निश्चयम् || १८ ||

शमीपल्लव संयुक्ता नक्षतान् देशिकस्स्वयम् |
सप्तव्याहृतिभिश्चैवप्रत्येकं जुहुयाच्छतम् || १९ ||

संयुक्तानक्षतानि गुरुः |
चरुं नृसूक्तेन तथा जुहुयात् षोडशाहुतीः |
पञ्चोपनिषदा चैव सर्पिषा जुहुयाच्छतम् || २० ||

प्रतिमासन्निधावेनं हुत्वा पूर्णावसानिकम् |
उपतिष्ठेत तदनु मन्त्रेणानेव देशिकः || २१ ||

नमस्तुभ्यं भगवते जातवेदस्स्वरूपिणे |
नारायणाय हव्यस्य कव्यस्य च यथातथम् || २२ ||

हर्त्रे यष्टव्यदेवानामात्मने परमात्मने |
सन्निधत्स्वचिरं देव प्रतिमायां हितायनः || २३ ||

होत्रे |
विज्ञाप्याधोक्षजं देवमेवं प्रांजलिरानतः |
सदर्भं नववस्त्रेण प्रतिमां मूलविद्यया || २४ ||

आच्छादयेदुत्तरीय मपिदध्यात्तथा गुरुः |
अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं गन्धं धूपं तथैव च || २५ ||

मर्घ्यं दद्या. कौतुकं दक्षिणे हस्ते बध्नीयान्मूलविद्यया || २७ ||

कौतुक मित्यादिसार्धं पद्यं क्वचिन्न |
तयैव विद्यया सप्त वारान् कृत्वाभिमन्त्रणम् |
बध्वा समर्चयेद्देवं पुण्टरीकाक्षविद्यया || २८ ||

सूत्राभिमन्त्रतम् |
छायाधिवाससिध्यर्थं देवस्य पुरतस्ततः |
जलद्रोणीं कटाहां वा स्थापयेल्लोहनिर्मितम् || २९ ||

मृण्मयं वा यथालाभं भाजनं धान्यसञ्चये |
पूरयेद्गन्धतो योन शुद्धस्फटिकवर्चसा || ३० ||

जले च निक्षिपेत्कूर्च मष्टाविंशतिदर्भकम् |
अर्चयेच्च हरिं कूर्चे भावयेन्मूल विद्यया || ३१ ||

संहारक्तममाचार्याः स्मृत्वा कुर्चं जले स्वयम् |
शाययित्वा प्राक्छिरसं चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् || ३२ ||

कूर्चं श्रीधरयोर्द र्भैस्त्रिभिस्स्याद्रुद्रवेधसोः |
पंचविंशतिभिः कार्यं द्वाभ्यामन्यामृताशिनां || ३३ ||

रक्षाकुम्भं च तत्रैव यमस्य दिशी कल्पयेत् |
संवेष्ट्य नववस्त्राभ्यामेकेन करकं तथा || ३४ ||

ब्रह्माणं पूजयेत्कुम्भे करके च सुदर्शनम् |
परितः कलशानष्टौ निदध्याद्वस्त्रवेष्टितान् || ३५ ||

सापिधानान् सवस्त्रांश्च सरत्नान् कूर्चसं यतान् |
इन्द्रादि दिक्पतीन् तेषु पूजयेदष्ट चाष्टसु || ३६ ||

सरत्नांश्च तदा |
छादयित्वा समन्ताच्च सिद्धार्थान् विकिरेत्क्षितौ || ३७ ||

ततः |
रक्षोहणेति मन्त्रेण रक्षां मुर्यात्समन्ततः |
आरोपयेदनिर्वाणान् प्रदीपान्बहुवर्चनः || ३८ ||

प्रवर्तयेत्त्र यीघोषं ब्रह्मणै र्वेदपारगैः |
चक्रमन्त्रं च वलजे विन्यस्याभ्यर्चयेद्गुरुः || ३९ ||

प्रादक्षिण्येन सदनात् निष्क्रमेत्सहमूर्तिपैः |
यस्याः प्रतिकृतेस्साक्षान्नाधिवासो जले भवेत् || ४० ||

तस्याश्छा याधिवासो यं कथितः कमलासन |
दारुलोह शिलामय्यः प्रतिमा याः पृथग्विधाः || ४१ ||

तासां जलाधिवसनं साक्षादेवं विधीयते |
लोहजप्रतिमानां तु पूर्वं वार्यधिवासनात् || ४२ ||

कृत्वा सरो जलं खात मधिवासं समाचरेत् |
वृत्ताकारं शालिभारं निधायोपरि तण्डुलान् || ४३ ||

जसंघूतम् |
तदर्धमुपरिष्टाच्च तण्डुलार्धं तिलान् क्षिपेत् |
तिलेषु पद्मविन्यासं कृत्वास्तीर्य कुशान् पुनः || ४४ ||

प्रागग्रं नूतनपटं तेषामुपरि निक्षिपेत् |
सपद्मं केवलं वापि पीठं विन्यस्य तत्र तु || ४५ ||

तेषामुपरि निक्षिपेत् |सरत्नं केवलं वस्त्रं पीठं विन्यस्य तत्र तु. इति च |
रत्नान्यपि च लोहानि गायत्र्या विष्णुपूर्वया |
विव्यस्य जुहुयादग्नौ सर्पिषाष्टोत्रं शतम् || ४६ ||

लोहदीन् |
नृसूक्तेन चरुं चैव पुण्याहं चैव वाचयेत् |
देवमारोपयेत्तस्मिन् पीठे मन्त्रमुदीरयेत् || ४७ ||

सुप्रतिष्ठेन मनसा गुरुर्ध्यायेज्जगद्गुरुम् |
प्रतिष्ठितोऽसीति साम पठेच्च तदनन्तरम् || ४८ ||

प्रतिष्ठासीतिवैसाम |
दृढबन्धं स्थपतिना कारयेत्कमलासन |
उद्घाटयेच्च नयने प्रतिमायाः यथाविधिः || ४९ ||

तोषयेद्रथाकारादीन् धनेन महता पुनः |
शमीपत्राक्षतैर्होमं कृत्वाभ्यज्य च पर्पिपा || ५० ||

तोषितं स्थिपतिं कृत्वा |
घृतस्नानेति मन्त्रेण चूर्णै श्चोद्वृर्त्य सर्वतः |
प्रक्षाल्यवारिभिश्चोष्णैः कुशैर्नुतनवाससा || ५१ ||

घृतवत्येति. आचम्य च प्रतिसरं बन्धयित्वा च मङ्गलम् |
ततो रथादिके याने समारोप्य च मूर्तिपाः || ५३ ||

अबध्यच प्रतिसरं बध्वा सिद्धार्ध मङ्गुलम्. गानज्ञैस्सार्धमन्यैश्च भूसुरैः |
रथन्तरादिकं श्रेष्ठं पौरुषं सूक्तमुक्तमम् || ५४ ||

सामज्ञैः |
नारायणानुवाकं च सूक्तं शाकुनमेव च |
आमनेयः प्रतिदिशं सूक्तं रक्षोघ्नमेव च || ५५ ||

पाण्डरेणातपत्रेण चामरेण सितेन च |
चीनांशुकमयै श्छत्रैर्ध्वजैर्बर्हमयैस्तथा || ५६ ||

श्चित्रैश्छत्रैर्बर्ह |
व्यजनैरपि कल्याणैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि |
तूर्यै र्बहुविधैर्नृत्तैर्गेयैश्चापि समन्ततः || ५७ ||

महता जनसङ्घेन ब्राह्मणानामितस्ततः |
नृपोपचारैरपरै रुपचर्य यथाविधि || ५८ ||

महोपचारै दकदूषिते |
कषाये कटुके चैव तिक्ते फेनैश्च दुषिते || ६२ ||

दधि |
चैत्यवृक्षसमीपे च नीचैरध्यासिते तथा |
ऊषरे शैवलयुते वर्णान्तरयुते तथा || ६३ ||

एवमादिषु दुष्टेषु प्रतिमां नाधिवासयेत् |
जलमध्ये प्रपां कुर्याद्बहुस्तम्भसमन्विताम् || ६४ ||

चतुर्द्वारसमोपेतां चतुस्तोरणभूषिताम् |
वितानध्वजसंयुक्तां दर्भमालापरिष्कृताम् || ६५ ||

मुक्तादामसमायुक्तां स्रग्विणीं दीपदीपिताम् |
फलैर्नानादिधैर्युक्तां तत्राधिवसनं चरेत् || ६६ ||

धूप |
पुण्याहव च नं पूर्वं पुवर्नद्वादिषु स्थिता |
आपः पुरुषमन्त्रेण संशोष्य गुरुरात्मवान् || ६७ ||न |
नात्पूर्वं आपादतलमस्तकम् |
स्थापितान् पूर्ववर्तीरे कुम्भादीवपि पूजितान् || ७४ ||

महता पादमप्तकम् |
जले निवेशयेत्तद्वर्दीरे तद्वद्यथाक्रमम् |
दर्शयेच्चक्रमुद्रां च रक्षामुद्रां च दर्शयेत् || ७५ ||

तीरे चतुर्विधं वाद्यं वादयेत्सर्व तोदितम् |
ऋचो यजूंषि सामानि पुराणानि च भूसुराः || ७६ ||

आमनेयुरनिर्वाणान् प्रदीपानपि कारयेत् |
स्नासपानादिकं सर्वं ततः प्रभृति नाचरेत् || ७७ ||

प्रदीपान् धूपदीपाकाः प्रदीपानपि दीपितान् |
एकरात्रं त्रिरात्रं वा जलमध्येऽधिवासयेत् |
यामं यामार्धकं वापि जलवासं समाचरेत् || ७८ ||

यामंइत्यादि पद्यं स्वचिन्न |
गृहार्चास्थापने काले सद्य एव समाचरेत् |
जलाधिवसने चैव तथा नयनमोक्षणे || ७९ ||

शयने वेदिकायां च न कालः कमलासन |
प्रदोषेष्वधिवान स्याच्छयनं च महानिशि || ८० ||

प्रतिष्ठां च दिवा कुर्यान्मुहूर्ते शास्त्रचोदिते |
नद्याद्यभावे बिम्बस्य जलाधिवसनं भवेत् || ८१ ||

जलद्रोण्यां कटाहे वा समुद्धृत्य महज्जलम् |
यथासम्भवमन्यस्मिन् मृण्ययादौ विधीयते || ८२ ||

Kapitel 27

Lesehilfe: Kapitel 27: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 9, 30, 32, 79, 86, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 189, 190.

पाद्मसंहितायाम् |
सप्तविंशोऽध्यायः |
श्रीभगवान् |
प्रतिष्ठाविधिशेषः |
प्रतिमामधिवास्येवमप्सु पूर्वोक्त वर्त्मना |
अपरेद्युः प्रभातायां शर्वर्यां मण्‍टपादिके || १ ||

शेधिते रथकारेण शोभिते च यथातथम् |
तोषिते रथकारे तु मनः प्रह्मादनैर्धनैः || २ ||

आचार्यो मूर्ति पाश्चैव कृतकृत्या जितेन्द्रियाः |
सवाम्बरधरास्सर्वे धृतफञ्चाङ्ग भूषणाः || ३ ||

मूर्तपालाश्च |
गन्धमाल्यधरा भद्रास्सोत्तरीय परिच्चदाः |
धृतोर्ध्वपूण्ड्ररचनास्सोष्णीषा मृष्टकुण्‍डलाः || ४ ||

परिष्कृताः |
आदिष्टा यजमानेन जीवाजीवात्मकैर्धनैः |
वास्तुपुरुषनिरूपणम् |
वास्तुहोमं प्रकुर्वीरन् कर्म दैवं यथाभवेत् || ५ ||

वास्तु र्नाम चतुर्वक्त्रभार्गव स्स्वेदसम्भवः |
अभ्यद्रवत्सुरान् हंतुमात्मनो बलदर्पितः || ६ ||

सदेवैस्ताडितस्तूर्ण मपितद्भूवि विह्वालः |
विस्तस्ताङ्गस्स च प्राणान् धारयत्येव वास्तुकः || ७ ||

अधोमुखं प्राक्छिरसं विन्यसेद्वास्तुपूरुषम् |
प्रसार्य पाणिपादौ द्वौ कोणभूमिप्रकल्पितौ || ८ ||

अधो मुखंइति पद्यं क्वचिन्न. युतं कूर्चं कृत्वा तत्र विनिक्षिपेत् || १० ||

कृतम् |
तत्रार्च येद्वास्तुनाथं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् |
वास्तुदेवस्य शिरसि पूजयेदंशुमालिनम् || ११ ||

झुषध्वजं बाहुमूले कुमारं कूर्परे तथा |
हस्ते विनायकं पादयुगले चाश्विदेवते || १२ ||

मध्ये चन्द्रं तथा वार्ष्ण्योः दुर्गां मातॄंश्चर्परे |
बाहुमूले तथा स्थाणुं हृदये मामवस्थितम् || १३ ||

ब्रह्माणं नाभिदेशे च दिक्पालान् स्वासु दिक्षु च |
क्षेत्रेशमुत्तरे पार्श्वे वास्तु देवस्य पूजयेत् || १४ ||

नाथस्य |
पश्चिमे वास्तुनाथस्य देशे च जुहुयाद्गुरुः |
पञ्चोपनिषदा सर्पिस्सहस्रं शतमेव वा || १५ ||

शम्यपामार्गखदिरसमिद्भिर्जुहुयात्ततः |
मूलमन्त्रेण तस्मन्त्रवर्णसङ्ख्याभिरात्मवान् || १६ ||

चरुं पुरुषसू क्तेन जुहुयात् षोदशाहुतीः |
चरुणा वास्तुदेवानां जुहुयाच्च सकृत्सकृत् || १७ ||

बलिं च दत्वा देवेभ्यो क्षेत्राधिपतये तथा |
कर्मारम्भे प्रतिष्ठायां मण्टपे सदने तथा || १८ ||

वास्तुयाग क्रमः प्रोक्तस्सर्वत्र कमलासन |
मार्जनं गोमयालेवः प्रोक्षणं मण्टपे भवेत् || १९ ||

सुधाचूर्णैरक्षतैश्च मण्‍डयित्वा भुवस्थलम् |
सिद्धार्थान् विकिरेद्दिक्षु अस्त्रमन्त्राभिमन्त्रितान् || २० ||

सन्निध्यनर्हाः जनाः |
नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् देवब्राह्मण निन्दकान् |
पापरोगयुतान् मर्त्यान् नि न्दितान् पिशुनां स्तथा || २१ ||

दूषकान् |
पाषण्डिनो हीनवृत्तीन् प्रतिलोमान् समत्सरान् |
लुद्भान्मूर्खानविदुषो बहिर्निर्वासये त्तदा || २२ ||

ततः |
स्थूणांश्च मण्टपे तस्मिन् वासोभिर्वेष्टयेन्नवैः |
वितानयेच्छुभेर्वस्त्रैः पताकाभिश्च भूषयेत् || २३ ||

मुक्तादामभिरन्यैश्च फलैः पुष्पैश्च पल्लवैः |
परितो दर्भमालाभिर्मणिकाञ्चनभूषणैः || २४ ||

पुल्लकैः |
शोभयेन्मण्टपं सर्वं यथावित्तानुसारतः |
खात्या द्वितालमवटं तोरणानि चतुर्दिशं || २५ ||

र्दिशि |
स्थापयेद्वारदेशेषु पूर्वादिषु यथाक्रमम् |
अश्वत्थतोरणं प्राच्यां औदुम्बरमनन्तरम् || २६ ||

धर्मा |
नैय्यद्रोधं च पाश्चात्यं प्लाक्षं च तदनन्तरम् |
सर्तकैर्गायकैश्चैव वैणिकै र्वंशकैस्तथा || २७ ||

वादित्रकुशलैश्चान्यैस्तथा वादविचक्षणैः |
शोभितं सर्वतोदिक्षुब्रह्मघोषैश्च नादितम् || २८ ||

शोधितं सर्वतो दिक्षु शोभयेन्मण्डपं दिक्षु |
दीपैस्तथा पालिकाभिस्साङ्कु राभिश्च सर्वतः |
चन्दनागरुर्पूर धूपैः परिमलीकृतम् || २९ ||

मालिकाभिः उद्वास्य देवता स्तस्मात्तद्बिम्बं तीरविष्टरे |
प्राङ्मुखं समवस्थाप्य वारिभः क्षालये त्तदा || ३१ ||

उद्धाप्य पूर्वमशेषतः |
कृत्वा मङ्गुलतुर्यादि गमयेद्यागमण्टपम् || ३३ ||

नर्व |
मण्टपस्योत्तरेभागे विष्टरे विनिवेशयेत् |
आचर्यो मूर्तिपैस्सार्धं प्रविशेद्गर्भमन्द्रिरम् || ३४ ||

सन्नि |
बहुबेरविधानं चेद्विधिरेष विधीयते |
प्राक्चाधिवासितं कूर्चं जलात्तस्मात्समुद्धरेत् || ३५ ||

बिम्बाच्चवस्त्राभरणमाल्यान्यपनयेद्गुरुः |
नयनोन्मीलनं कृत्वाध्रु वबेरस्य शास्त्रतः || ३६ ||

दर्शयेदष्टधान्यानि गाश्चकन्यास्सलक्षणाः |
उन्मीलनं श्रियादीनामेव शास्त्रोक्तवर्त्मना || ३७ ||

कलशैस्सप्तदशभिर्घृतादि द्रव्यसंयुतैः |
छायास्नपनमादर्शे सकूर्चे कल्पयेद्गुरुः || ३८ ||

पृथक्छ्रियाधि देवीनां स्नपनं नवभिर्घटैः |
ब्रह्मेशौ सप्तकलशैः ऋषीणामपि पञ्चभिः || ३९ ||

त्रिभिश्च देवतानां स्यादेकेन कलशेन वा |
नीराजना न्तैर्वस्त्राद्यैरुपचारैस्समर्चयेत् || ४० ||

ध्रुवबेरस्य हृदये तस्य दीपमणि प्रभम् |
विन्यस्य मन्त्रमाचार्यो द्वादशाक्षरसंज्ञितम् || ४१ ||

बिंबमाच्छादयेद्वस्त्रैः कम्बलैर्वा समन्ततः |
एवं कुर्याच्छ्रि यादीनां ततो निर्गत्य मन्दिरात् || ४२ ||

मण्टपस्थां प्रतिकृतिं छादयेत्कम्बलादिभिः |
रैमयं राजतं वापि पात्रमाढकपूरितम् || ४३ ||

धान्यराशौ निधायाग्रे पूरयेत्तद्यथाक्रमम् |
मधुना सर्पिषा चैव पूरयेच्छादयेत्ततः || ४४ ||

वाससा परिशुद्धेन प्रात्रयोच्छ तयोः पुनः |
अर्चयेद्भास्करं पूर्वे पश्चिमे शशिनं तथा || ४५ ||

पात्रयोच्छादयेत् |
मन्त्रेण मधुवातेति सर्पिराद्यभिमन्त्रयेत् |
अष्टाङ्गुला शलाकास्याद्रै मयी चाथ राजती || ४६ ||

अष्टधान्यानि परितः पात्रेषु विनिवेशयेत् |
गाः कन्यकाश्च रुचिराः भूषणैश्चापि भूषिताः || ४७ ||

आनीय स्थापयेत्पार्श्वे ब्रह्मघोषैश्च घोषयेत् |
मध्वक्तमुखया नेत्रं रैमय्या च शलाकया || ४८ ||

दक्षिणं प्रोल्लिखेद्वामं सर्पिषाक्तशलाकया |
राजत्या विलिखेन्नेत्रं तच्चक्षुरिति संपठन् || ४९ ||

व्यपोह्याच्छादनपटं दर्शयेन्मधुसर्पिषी |
अष्टधान्यानि गाश्चैव कन्यकाः पुरत स्थिताः || ५० ||

गुरवे गाः प्रयच्छेत गोविन्दः प्रीयतामिति |
पात्रयुग्मं शलाके च दद्याद्धान्याष्टकं तथा || ५१ ||

नेत्रोन्मीलनवेलायां वाद्यघोषेण घोषयेत् |
गुरवे दक्षिणां दद्वाज्जीवाजीवधनात्मिकाम् || ५२ ||

कौतुकं बन्धयेद्बिम्बे स्नपनार्थं यथाविधि |
मूलमन्त्रेण तद्बिम्बं समुत्थाप्य नयेत्ततः || ५३ ||

ऋत्विग्भिः श्शाकुनं सूक्तमधीयानैश्च भूसुरैः |
स्नानमण्टपभूभागे तत्रोदुम्बरविष्टरे || ५४ ||

क्षौमास्तरणसंयुक्ते स्थापयेत्प्रत्य गाननम् |
भद्रादि मन्त्रमाचार्यास्स्वयमुच्चार्य मन्त्रवित् || ५५ ||

गासनम् |
विंशत्येकोनमृद्भिस्तु पुण्यक्षेत्रादि जन्मभिः |
उदङ्मुखः स्थितो मृद्भिरालिप्य प्रतिमां ततः || ५६ ||

मूर्धानं दिव इत्येतामृचमुच्चारयेच्छुभैः |
जलैरिमं मे वरुण इत्युच्चार्य समूर्तिपः || ५७ ||

क्षालयेत्कौतुकं सर्वं कलशैस्नापयेद्गुरुः |
देवस्य पुरतः स्थाप्य सूत्रवस्त्रादि वेष्टितान् || ५८ ||

सकूर्चान् पल्लवैर्युक्तान् कलशान् धान्यराशिषु |
पाद्याभिषेचनं कुर्यादिदं विष्णुरितीरयन् || ५९ ||

सकूर्चमल्लकै |
आपोहिष्ठेति मन्त्रेति तथार्घ्येणाभि षेचनम् |
इमंमे वरुण इत्येव तथाऽचमनवारिणा || ६० ||

आपोवा इतिमन्त्रेणआप इत्वेतिमन्त्रेण घृतस्नातेति साम्ना च घृतेवै वाभिषेचयेत् || ६१ ||

घृतवत्येति |
दधिक्राव्णेति मन्त्रेण दधिस्नपनमाचरेत् |
प्रयोव्रतेन साम्ना च पयसा स्नपनं भवेत् || ६२ ||

मधुवा तेति मन्त्रेण मधुना स्नपयेद्गुरुः |
यज्ञायज्ञेति मन्त्रेण कषायाम्भोभि षेचनम् || ६३ ||

मधुस्न पनमाचरेत् तोयैरुष्णैश्चै वाभिषेचनम् |
वषट् ते विष्णवित्यादिमन्त्रेण मणिवारिणा || ६४ ||

नीरै. स्नापयेत्तु फलांभसा |
हिरण्यगर्भमन्त्रेण स्नापयेल्लोहवारिणा || ६५ ||

स्नानं युत्तुफलाबुना. शन्नो देवीरिति स्नानं मन्त्रितैर्मार्जनाम्भुभिः |
गन्धद्वारेति मन्त्रेण दन्धाम्बकलशेन तु || ६६ ||

शंनोदेवीतिमन्त्रेब मार्जनं चाभिषेचयेत् |
त्रातारमिति साम्ना च भवेदक्षतवारिणा |
यवाम्बुकल शेन स्यादिदं विष्णुरिति त्यृचा || ६७ ||

वृसूक्तेन च शुद्धाभिरद्भिरन्तेऽभिषेचयेत् |
उपचारैश्च वस्त्रादिप्रदानाद्यैस्समर्चयेत् || ६८ ||

पूर्वे वा दक्षिणेभागे शय्यां वेद्यां प्रकल्पयेत् |
प्रोक्षयेद्वेदिकां पूर्वं द्वादशाक्षरविद्यया || ६९ ||

प्रागग्रानुदग ग्रान्वा दर्भान् संप्तीर्यषुष्कलान् |
शालीनां पञ्चभाराणि तण्डुलानर्धसंमितान् || ७० ||

नवभाराणि. नवभाराणां इति च |
उपरिष्टात् क्षिपेत्तेषां तिलानुपरि निक्षिपेत् |
तदर्धान् चतुरश्रान्वा वृत्तान्वा तान्विकीर्य च || ७१ ||

उपरिष्टाच्चतेषां तु तिलानामपि निक्षिपेत् |
तूलिकां निक्षीपेत्तस्मिन् मृद्वास्तरणभूषिताम् || ७२ ||

तिलानुपरि |
कम्बलानुपरिष्टाच्च क्षौमं तदुपरि क्षिपेत् |
चित्राणि वस्त्राणि तथा शुक्लानि च तथोपरि || ७३ ||

काष्ठजं सुदृढं स्निग्धं चतुर्हस्तसमन्वितम् |
चतुष्पादसमायुक्तं चतुरश्रायतं ततः || ७४ ||

काष्ठ इत्यादि परिच्छदम् इत्यन्तं केषु चित्को शेषु नास्ति |
खट्वासंज्ञितपर्यङ्कं तदूर्ध्पे स्थापयेत्ततः |
दुकूलं मृदुतल्पं च विन्यसेत्सोपरिच्छदम् || ७५ ||

उपधानानि चित्राणि शयनाङ्गानि कल्पयेत् |
कस्तूरिकादिगन्धैश्च सुगन्धैरधिवासिताम् || ७६ ||

सोपधानानि |
सुदन्धपुष्पास्तरणां नानालह्गारशोभिताम् |
शय्यां कृत्वैवमेतस्यां देवमानीय साययेत् || ७७ ||

सूक्तानि पौरुषादीनि प्रशस्तानि यथातथम् |
अधीयानैर्विप्र वर्यैस्सार्धमन्यैश्च मङ्गुलैः || ७८ ||

अधीयानैःयथातथम् इदमपि श्लोकद्वयं क्वचिन्न दृश्यते शनकै श्चय्यायां शाययेद्गुरुः || ८० ||

कलशम् |
इदं विष्णुरिति प्रोच्य विश्वतश्चक्षुरित्यपि |
प्राक्छिरो दक्षिणावक्त्रं यद्वा स्यान्मन्दिराननम् || ८१ ||

यद्वैष्टपमिति |
शिरो वा दक्षिणाशायामित्थं शयन कल्पनम् |
कम्बलेनाथवा वस्त्रैश्चादयेत्प्रतिमामपि || ८२ ||

युवासुवासा इत्यादि ब्रुवन्विष्वक्चतुर्मुख |
अश्वत्थतोरणं प्राच्यां यजेत तदनन्तरम् || ८३ ||

ऋग्रूपमिन्द्रदैवत्यं सुशोभनसमाह्वयम् |
याम्ये त्वौदुम्बरं स्यात्तु याजुषं यमदैवतम् || ८४ ||

ऋग्वेदमिन्द. सोमवारुणम् |
नुदन्धसंज्ञंकौबेर्यां प्लक्षं नाम्ना सुहोत्रकम् || ८५ ||

सुबन्धुसौख्यम्. सुगन्धसंज्ञम् दौवारिकान्महाभागान् यजेत कमलासन |
कुमुदः कुमुदाक्षश्च द्वारपालौ पुरः स्मृतौ || ८७ ||

दौवारिकात्मना ध्यायन् |
दक्षिणस्यां ध्वजौ पीतौ पुण्ढरीकाक्षवामनौ |
द्वार्स्थौ प्रतीच्यां नीलभौ ध्वजौ दौवारिकौ पुनः || ८८ ||

पुण्डरीकाख्य |
शङ्कुकर्णस्सर्वनेत्रस्तथोदक्पाण्डारौ ध्वजौ |
सुमुखं सुप्रतिष्ठं च द्वार्स्थौ ध्यायोद्ध्वजांशुते || ८९ ||

अष्टौ कुम्भंश्च पूर्वादिद्वारेषु विनिवेशयतेत् |
द्वौ द्वौ सवस्तान् साश्वत्थपल्लवान् सपिधानकान् || ९० ||

साक्षतोदकान् |
धन्यराशिषु मन्त्रेण इदंविष्णुरिति स्वयम् |
नामानि तेषां क्रमशः कथ्यं ते तानि संशृणु || ९१ ||

पूर्णश्च पुष्करश्चैव स्यातामानन्दनन्दनौ |
रसेनस्सु षेणश्च सम्भवः प्रभवस्तथा || ९२ ||

रत्नानि चाष्टौ क्रमशः कुम्भेषु विनिवेशयेत् |
पद्मरागं प्रवालं च वज्रं वैडूर्यमेव च || ९३ ||

वालवायजमेव च |
पुष्यरागं तथानीलमणिं मरतकं तथा |
मुक्तास्फटिकमुद्दिष्टं सर्वं मन्त्रेण निक्षिपेत् || ९४ ||

तोरणध्वज कुम्भादीन् पूर्वोक्तान् वृथगर्चयेत् |
तोरणानि च वासोभिः नवैराच्छादयेत्पृथक् || ९५ ||

पूर्वोक्तान्गन्धपुष्पाद्यै पृथगभ्यर्चयोद्गुरुः |
पूर्वादौ वलजे विप्रान् बह्वृचाध्वर्यु सामगान् |
अथर्वाङ्गिरसाभिज्ञान् अपरान्वेदपारगान् || ९६ ||

स्त्र्यवरा |
तत्तद्वेदारदीयानान् तत्तद्दिक्षु निवेशयेत् |
आचार्यो हृदये देवमच्युतं सुसमाहितः || ९७ ||

निशायां वि |
ध्यायेत्तूर्यादि घोषैशअच परितः परिघोषयत् |
मूर्तिकुम्भांश्च परितस्सपिधानान् नवस्त्रकान् || ९८ ||

अष्टौ प्रागादिकाष्ठासु धान्यराशिषु पूरितान् |
अद्भिश्शुद्धाभिरश्वत्थपत्रयुक्तान् सरत्नकान् || ९९ ||

सवस्त्रकान् |
तेषु शङ्खं च चक्रं च गदां पद्मं ध्वजं तथा |
श्रीवत्सं गरुडं कूर्मं जाम्बुनदमयं क्षिपेत् || १०० ||

मध्ये मध्ये च कुम्भानां श्रिवत्साद्यष्टमङ्गलम् |
पालिकास्साङ्कुरा वेदिं परितः स्थापयेत्ततः || १०१ ||

विष्ण्वादिमूर्तीरष्टौ च कुम्भे ष्वावाह्य पूजयेत् |
महाकुम्भं च देवस्य निक्षिपेत्पश्चिमोत्तरे || १०२ ||

ष्वष्टसु. मादाय द्वादशाक्षरविद्यया |
प्रोक्ष्य ध्यात्वा च दव्याग्निं प्रत्यक्कुण्डे समिन्धयेत् || १०९ ||

मानीय |
पर्यग्निकरणं कुर्यात्कुण्डानां दर्भमुष्टिभिः |
कुण्डेष्वन्येषु दहनं प्रत्यक्कुण्डात्समुद्धरेत् || ११० ||

कुण्डेष्वेतेषु |
अग्रे संस्कृत्य दहनमन्यकुण्डे विहायन् च |
अग्नि मध्यस्थपद्मस्थं तं तं देवमनुस्म रेत् || १११ ||

वसुदेवं चतुष्कोणे चापे सङ्कर्षणं तथा |
वृतौ प्रद्युम्न नामानमनिरुद्धं त्रिकोणके || ११२ ||

इतोऽधिकेषु कुण्डेषु कल्पितेषु यथातथम् |
मुग्मेष्वयुग्मेषु तथा देवताः पूर्वमीरिताः || ११३ ||

प्रागादिषु च कुण्डेषु क्रमेण समिधः स्मृताः |
पालाशदूर्वखदिरबिल्वौदुम्बरभूरुहाम् || ११४ ||

आग्नेयादि विधिक्षु स्युः पिप्पलप्लक्षसम्भवाः |
न्यग्रोधप्रभवाश्चैव काश्मर्यप्रभवान्तथा || ११५ ||

पालाशसमिधोऽन्यत्र भूयसां पलिक्पने |
उक्ताभावे तु सर्वत्र पालाश समिदो मताः || ११६ ||

परिकल्पयेत् |
चतस्रो धेनवस्थ्साप्याः दक्षिणद्वार्युदङ्मुखाः |
गङ्गा सरस्वती गोदा यमुना रूपधारिणी || ११७ ||

नामः |
दुग्धैस्तदीयैश्श्रपणं चरूणामहुतीस्तथा |
श्रपयेत्पयसा पूर्वं शालितण्डुलमाढकम् || ११८ ||

कृसरैर्दाक्षिणात्याग्नौ पाश्चात्ये गुडमिश्रितम् |
उदीच्याग्नौ हरिद्रन्नं दुग्धान्न मितराग्निषु || ११९ ||

समिद्भिराज्यैश्च रुभिर्बिजैर्होमः क्रमात् स्मृतः |
प्रत्येकं शतमष्टौ च होमस्स्यात्समिधादिभिः || १२० ||

तिलशालियवा वेणु होमबीजान्यनुक्रमात् |
तिलैरितरकुण्डेषु तैर्वा सर्वत्र पद्मजः || १२१ ||

होतार श्चसमासीनास्सोत्तरीयास्वलंकृताः |
प्राङ्गुखा जुहुयुस्सर्वे गुर्वादिष्टेन वर्त्मना || १२२ ||

श्चासना |
तेषु जुह्वत्सु ऋत्विक्षु यजेत गुरुरात्मवान् |
महाकुम्भे परं ज्योतिश्चेतस्य घनमक्षरम् || १२३ ||

कुण्डेषु |
सर्वगं मूलमन्त्रेण समावाह्याच्युतं हरिम् |
सकलीकृत्य चार्घ्याद्यैरर्चयेन्निगमादिना || १२४ ||

सुदर्शनं च करके सहस्रादित्यसन्निभम् |
सहस्रारं सहस्रेण ज्वालाभिरभिवेष्टितम् || १२५ ||

आवह्य स्वेन मन्त्रेण पूजयेत्कमलासन |
स्वस्ति कासनमाबध्य शयानां प्रतिमामनु || १२६ ||

आसीत देशिकस्सृष्टिसंहारक्रमवित्तमः |
आर्चां च तां भूतमयां मंहारक्रममास्थितः || १२७ ||

संहत्य |
पुनस्सृष्टिक्रमेणैव सृजेत्तद्ध्यानमास्थितः |
प्राचिनकुण्डे जुहुयात्तत्त्वानि कपिलाघृतैः || १२८ ||

प्रत्येकमष्टोत्तरशतं तत्वेश्वाहुतयः स्मृताः |
अष्टोत्तरा विंशतिवान् यद्वाष्टौ शक्त्यपेक्षया || १२९ ||

जीवादिकः तत्वहोम स्स्वाहान्तैस्स्वस्वनामभिः |
मकारं स्फटिकाभासं जीवं व्यापकंमादितः || १३० ||

आहुत्यन्ते प्रतिकृतौ विन्यसे त्प्रणवं ततः |
जीवो पाधिं भकारं तु सितं न्यस्येद्यधापुरम् || १३१ ||

त्प्राणमन्ततः |
बकारं स्फटिकाभासं बुद्धितत्वमनन्तरम् |
अहङ्कारं पाटलाभं फकारं हृदि विन्यसेत् || १३२ ||

मति |
मनस्सिता सितनिभं पकारं हृदये तथा |
नकारं शब्दतन्मात्रं श्रोत्रे शुक्लनिभं तथा || १३३ ||

धकारं लोहितं स्पर्श तन्मात्रं प्रतिमात्वचि |
दकारं रूपतन्मात्रं दृशोर्ज्योतिर्मयं तथा || १३४ ||

थकारं रसतन्मात्रं पाण्डराभं च तालुनि |
तकारं गन्धतन्मात्रं नासिकायां तथासितम् || १३५ ||

णकारं पालनिभं श्रोत्रात्मानं च कर्णयोः |
ढकारं हेमतुल्याभं त्वगात्मानं तथा त्वचि || १३६ ||

डकारं नेत्रयोः कृष्णं नेत्रात्मानमनन्तरम् |
गौरं ठकारं जिह्वायां जिह्वात्मानं चतुर्मुख || १३७ ||

ट कारमसितं घ्रूण रूपं घ्राणेन्द्रि यं तधा |
सितं ञकारं वाग्रूपं नागाधारे निवेशयेत् || १३८ ||

ये न्यसेत् |
रक्तं झकारं करयोः कर्मात्मानं निवेशयेत् |
रक्तं जकारं पदयोः पदात्मानं निवेशयेत् || १३९ ||

चतुर्मुख |
छकारस्य चरक्तस्य न्यासः पायौ तदात्मनः |
चकारं मेहने हेमवर्णं मोहनरूपिणम् || १४० ||

न्यासोऽपासे |
ङकारं पृधिवीतत्वं पीताभां चतुरश्रकम् |
पादेच जानुपर्यन्ते हुत्वान्ते विनिवेशयेत् || १४१ ||

घकार मर्ध शीतांशुं तुल्याकारं जलात्मकम् |
स्फटिकाभं तदूर्ध्वेतु गुह्यान्ते विनिवेशयेत् || १४२ ||

शीतांशुसाम्या |
गकारं लोहितं कोणैस्त्रिभिर्युक्तमुषर्बुधम् |
गुह्यात्प्रभृतिनाभ्यन्तं विन्यसेद्देशिकोत्तमः || १४३ ||

खकारं वेदिकाकारं धूम्राभं श्वसनात्मकम् |
नभेरुपरिघोणान्तं हुत्वान्ते विनिवेशयेत् || १४४ ||

निराकारं ककारं च नभोञ्जनशीला मयम् |
नासिकोपरि मूर्धान्तमाहुत्यन्ते निवेशयेत् || १४५ ||

ककारमञ्चननिभं निराकारं नभात्मकम् न्यसनं स्यादिडादिषु || १४६ ||

सुषुम्नादिष्वथन्यसेत् | ब्रह्मादि परिवारेषु देवीषु कमलादिषु |
अक्षरन्यास विधानानस्तरं निविष्टं दृश्यते. |
तत्वन्यासो यथोक्तेन मार्गेण स्याच्चतुर्मुख || १४७ ||

सुदर्शनाद्यायुधानि वनमालादि कान्यपि |
न्यस्येद्यथायथं मन्त्रेः प्रतिकार्येषु शार्ङ्गिणः || १४८ ||

मन्त्री |
न जङ्गमेषु बिम्बेषु षोदशन्यासमाचरेत् |
प्रणवस्य व्याहृतीनामकाराद्यक्षरस्यच || १४९ ||

ऋक्षाणामपि कालस्य वासराद्ययनस्य च |
ब्रह्मणा देश्चवर्णस्य तोयस्य निगमस्य च || १५० ||

वत्सराद्यात्मन स्तथा |
देवतानां विराजश्च क्रतूनां च गुणस्य च |
सत्वादेश्चैव मूर्तीनां शक्तीनां षुड्गुणस्य च || १५१ ||

मत्स्यादेश्चैव शक्तीनांतत्वादेः श्चैवमूर्तीनां |
लोकानां न्यसनं कुर्यात् षोडशानामिति क्रमात् |
अकाराद्यात्मकं हुत्वाप्रवं तदनन्तरं || १५२ ||

ककाराण्यात्मनां |
अकारं हृदये विष्णो र्न्यस्येद्भागे तु दक्षिणे |
उकारं ब्रह्मणो रूपं वामे न्त्यं शंकरात्मकम् || १५३ ||

र्न्यासो च तिसृणां पादेहृदि शिरस्यपि || १५४ ||

चतसॄणां |
न्यासं कुर्या दकारादिस्वरान्न्यस्येत्क्रमाद्गुरुः |
रसनायां मुखे दृष्ट्योश्श्रोत्रयो र्नासिकापुटे || १५५ ||

र्नासिकाद्वये |
दन्तपङ्त्कौ तथाचोष्ठद्वये चास्ये ललाटके |
तालुन्यथ यकारा देर्न्यासं कुर्यादतन्द्रितः || १५६ ||

त्वचि दृष्ट्योर्नासिकायां दशनाग्रे तथा श्रुतौ |
उदरे चतथा कट्यां हृदये नाभिमण्डले || १५७ ||

मेहने तर्पयित्वान्ते होमेन स्यास इष्यते |
पञ्च वारान् ककारादीन् अङ्गुलीषु च जङ्घयोः || १५८ ||

वर्गान् ककारादेः |
भुजयोर्न्यसनं कुर्यादक्षरन्यास ईदृशः |
सुषुम्ना पिङ्गुला पूषा हस्ति जिह्वा यशस्विनी || १५९ ||

सुषुम्ना इत्यादि द्विजोत्तमैः इत्यन्तसार्धसप्तपद्यानि केवलं क्वचित्कोसेदृश्यनै |
अलम्भुसैव गान्धारी काशिनी च कुहूरपि |
प्राणापानसमानाश्च व्यानोदनौ च पायवः || १६० ||

नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनंजयः |
अथना मातृका न्यासमेव मेव समाचरेत् || १६१ ||

अकारं तालुनि न्यस्य मुखे चाकारमेव च |
इ ई लोचनयोर्न्स्यस्य उ ऊ श्रवण योस्तथा || १६२ ||

ए ओ दशनपङ्त्कौ च ओऔ ओष्ठगतौ स्मरेत् |
अ मित्येव ललाटे तु अः कारं रसने तथा || १६३ ||

यकारं त्वग्गतं न्यस्य रेफं चक्षुषि विन्यसेत् |
लकारं नासिकायां तु वकारं दशनाग्रतः || १६४ ||

श्रोत्रे शकारं विन्यस्य षकारमुदरे तथा |
सकारं कटिदेशेतु हकारं हृदये तथा || १६५ ||

क्षकारं नाभिदेशे तु विन्यसेद्ध्विजसत्तमः |
पवर्गो बाहुरेकस्तु तवर्गस्तु द्वितीयकः || १६६ ||

टर्गश्च टवर्गश्च जङ्घौद्वयमुदाहृतम् |
कनर्गोऽङ्गुलयस्सर्वा विज्ञातव्या द्विजोत्तम || १६७ ||

ऋक्षाणि रोहिण्यादीनि न्यसेदेषु यथाक्रमम् |
हृदये मून्ध्निकेषेषु ललाटे वदने तथा || १६८ ||

नासिकायां च दन्तेषु श्रोत्रे बाह्वोः करद्वये |
स्तनयोरुदरे कट्यां मोहने वृषणे तथा || १६९ ||

पायापूर्वो र्जङ्घयोश्च पादयोरग्रपादयोः |
सूर्यादयो ग्रहाश्चान्ये तथा सप्तर्षयोध्रुवः || १७० ||

एताश्च व्योमनि यथा तथा देवे निवेशयेत् |
त्रुट्यादि कल्फपर्यन्ताः कालभेदाश्चतुर्मुख || १७१ ||

स्थूलसूक्ष्मा यथायोगं न्यसनीयास्सुमेधसा |
मुख बाहुरु पादेषु देवस्य ब्राह्मणादयः || १७२ ||

न्यसनीयास्सरित्कूपवापीतो यादि निर्घराः |
निवेशनीया देवस्य देहे वेदा ऋगादयः || १७३ ||

अङ्गानि च तदर्थानि शास्त्राणि विविधानि च |
द्रेवतानि तथा न्यानि चतुर्मुख मुखानि च || १७४ ||

ऋषीनपि तथा मुख्यानन्यच्चापि विभूतिमत् |
देवे विनेशयेत्सर्वं त्रैलोक्य सचराचरम् || १७५ ||

देहे |
न्वर्लोकं शिरसि न्यस्येन्येत्रयोश्चन्द्रभास्करौ |
नासिकायां तथावायुं दिशो भाहुषु हृद्गतान् || १७६ ||

ऋषींश्च व्योमच वपुष्यन्तरात्मनि देवताः |
मेघाश्च केशा विज्ञेयाः नक्षत्राणि च भूषणम् || १७७ ||

व्योम्नि चरतः पुरुहूतादिदेवताः |मुखमग्निस्तथा वाणी शुद्धवर्णा सरस्वती |
वैराजन्या स इत्येषः कथितः कमलासन || १७८ ||

अश्वमेधादयस्सर्वे क्रतवश्च यथातथम् |
सर्वाङ्गेषु निधात्व्यास्तस्मिन् क्रतुमयेऽच्युते || १७९ ||

सत्त्वं रजस्तमश्चेति न्यसनीयं गुणत्रयम् |
मत्स्यादि दशमूर्तीनां न्यसनं तदनन्तरम् || १८० ||

देवीनां च श्रियादीनां न्यासः कार्यो यथाक्रमम् |
विज्ञानादि गुणाष्षट्च विनिवेश्यास्समाधिना || १८१ ||

लोकाश्चतुर्दश तथा पादादिषु यथाक्रमम् |
मूर्ध पर्यन्तमङ्गेषु देवदेहे यथाविधि || १८२ ||

यथाक्रमम् |
न्यसनीयाश्चतुर्वक्त्रगुरुणा शास्त्रचक्षुषा |
कृत्वैवं षोडशन्यासं शान्तिहोमं समाचरेत् || १८३ ||

मधुना भूरिति प्राच्ये कुण्डे हुत्वा शताहुतीः |
संपातेनस्पृशेत्पादौ देवस्य भुव इत्यतः || १८४ ||

दक्षिणाग्नौ तथा हूत्वा पयसा जठरं स्पृशेत् |
दध्नातु पश्चिमे कुण्डे हुत्वा स्वरिति संस्फृशेत् || १८५ ||

वक्त्रं समसैनाज्येन हुत्वोदीचीनपावके |
शीरस्फृशेच्च संपातैरङ्गं च सकलं हरेः || १८६ ||

गुडेवाह्येन मधुवा कुण्डे तस्मिन् गुरुस्स्वयम् |
हुत्वा च विष्णुगायत्र्या संपातेन मुखं स्फृशेत् || १८७ ||

पालाश खादिराश्वत्थबिल्वशाखाभिरंबुभिः |
सिञ्छेयुर्मूर्तपा स्सम्यग्वेदीदिक्कलशस्थितैः || १८८ ||

स्सर्वेवेदिका कलशस्थितैःवेदिकां |
अभिंगैः पावनै |
कुर्याद्यधाक्रमं मन्त्रैर्ब्राह्मणाः प्रयतव्रताः |
त्रातारमित्ययाश्चाग्ने यतुलूक इति क्रमात् || १९१ ||

जुहुयुर्यथा |
आसनस्तेति च तथा इमं मे त्यादिवारुणैः |
अनोनियुद्भिरिति च मन्त्रस्सनै पयागेंसि च || १९२ ||

अनून्यनेति असून् पचेतिच. असुन्वंतेतिच. तैस्तैर्मन्त्रै रिन्द्रादि दैवताः |
जुहुयः परिवारार्थां ब्रह्मणांश्चापि तोषयोत् || १९३ ||

स्वेस्स्वै |
पिण्ढिकामधिवास्थाथ वेष्टयेन्नववाससा |
निक्षिप्य भाजने लोहान् सरत्नान् धातुबीजकान् || १९४ ||

भाजनं वाससा वेष्ट्य धान्यराशिषु निक्षिषेत् |
बिम्बानि गरुडादीनां स्नापयेन्न ववाससा || १९५ ||

स्थापये |
आच्छादयेद्धान्यराशौ शाययेच्च यथापुरम् |
दिग्देवतानां पीठानि बल्यर्थान्यधिवासयेत् || १९६ ||

बल्यक्षा |
शयनां प्रतिमां वेद्यामुत्थाप्याधिनि केतनम् |
अर्चयेत्पायनद्यन्नं सन्नि वेद्य चतुर्विधम् || १९७ ||

शयनात्प्रतिमां |
निवेद्य च महाकुम्भे दिक्षु दद्याद्भलिं ततः |
पललं रजनीचूर्णं सलाजं दधि सक्तुकम् || १९८ ||

बल्यन्न मेतैस्संयोज्य बलिगाधा इमाः पठेत् |
आद्याश्च कर्मजाश्चैव ये भूताः प्राग्दिशि स्थिताः || १९९ ||

पूज्याश्च |
प्रसन्नाः परितुष्टास्ते गुह्णं तु बलि काङ्क्षिणः |
वृक्षेषु पर्वताग्रेषु ये विदिक्षु च संस्थिताः || २०० ||

भूमौ व्योम्नि स्थिता ये च बलिं गृह्णंतु तेऽपि च |
वैनायकाः क्षेत्रपालाः ये चान्ये बलिकाङ्क्षिणः || २०१ ||

पूषाद्याः पार्षदाश्चैव प्रतिगृह्ण न्त्विमं बलिम् |
चण्डाद्याः कुमुदाद्याश्च ये भूता स्सर्वदिक् स्थताः || २०२ ||

स्सर्वतः |
आगच्छन्तु पदे गृह्णन्तु त इमे बलिम् |
स्वप्नाधिपति मन्त्रेण हुत्वा चाष्टोत्तरं शतम् || २०३ ||

मिमं बलिम् |
हेमसूत्रं प्रतिसरं प्रतिष्ठाविधि स्धिये |
पुण्याहपूर्वं बध्नी याद्धस्ते देवस्य दक्षिणे |
बालबिम्बं तु संपूज्य तच्छक्तिमपि देशिकः || २०४ ||

समावाह्य महाकुम्भे धान्यराशिषु निक्षिपेत् |
पूर्णाहुतिं च जुहुयुः कुण्डे कुण्डे च मूर्तिपाः || २०५ ||

पद्मोत्पलवदामेदो दूमो हुतभुजो यदि |
रक्तश्वेतस्तथा पीतो धुमस्स्या च्छुभदो भवेत् || २०६ ||

नीलो |
ज्वालाश्च दक्षिणावर्वाश्शुभं शंसन्ति निश्चितम् |
तुर्यमङ्गलसन्नादैर्ब्रह्मघोषैश्च घोषितैः || २०७ ||

मङ्गलैः |
स्वापयेत्तां निशां सर्वां यजमानो गुरुश्च तौ |
स्वप्नार्धं दर्भशय्यायां शयीरन्मूर्तिपाश्चते || २०८ ||

Kapitel 28

Lesehilfe: Kapitel 28: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 10, 11, 28, 29, 50, 51, 64, 65, 66, 67, 68, 70, 71, 90, 93, 94, 99, 100, 101, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 124.

पाद्मसंहितायाम् |
अष्टाविंशोऽध्यायः |
प्रतिष्ठाविधिः |
श्रीभगवान् |
ततः प्रभाते विमले दृष्टे च रविमण्ढले |
पुण्ये मुमूर्ते पुण्यर्क्षे पुण्यवारे तथा तिधौ || १ ||

कल्याणदर्शने रात्रावारभेताविचारयन् |
प्रतिष्ठां देव देवस्य दुस्स्वप्ने शान्तिमाचरेत् || २ ||

एक बेरे वास्तुहोमं कुर्याद्द्वारस्य दक्षिणे |
पार्श्वे च स्थण्डिलं कृत्वा प्रविशेद्गर्भमन्दिरम् || ३ ||

तन्मध्ये चतुरश्रां वा वृत्तां वा तच्छिलां क्षिपेत् |
हस्तमात्रायतां शुद्धां तावद्वस्तारसंयुताम् || ४ ||

वाथ शलां |
चतुरावरणां निम्नां गायत्र्या विष्णुपूर्वया |
तयैव वास्तुहोमाग्नौ चरुसर्पिस्समिच्छतैः || ५ ||

जुहुयाद्रत्न विन्याससिध्यर्थं देशिकोत्तमः |
प्रधमावर्णे बीजनष्टौ गर्तेषु निक्षिपेत् || ६ ||

यवाश्च व्रीहयश्चैव निष्पावाश्च प्रियङ्गवः |
तिलाश्च माषाश्च तथा नीवाराश्शालयत्तथा || ७ ||

वज्रादीनि च रत्नानि द्वितीयवर्णे तथा |
वज्रं च मौक्तिकं चैव वैडूर्यं जलजं तथा || ८ ||

स्फटिकं पुष्यकं चैव चन्द्रकान्तं तथा परम् |
इन्द्रनीलं च पूर्वादि ष्वाशासु विनिवेषयेत् || ९ ||

पुष्यरागं च गर्तेषु निक्षिपेत्स्वर्णं रूप्यं ताम्रं तथैव च |
अयश्च त्रपुकं चैव मूर्मं कनकनिर्मितं || १२ ||

निघ्नेषु |
शङ्खं चक्रं च सौवर्णं लोहन्यासोऽयमीरितः |
शालिभीजं पारदं च ब्रह्मरागं च काञ्चनम् || १३ ||

मध्ये न्यस्ये द्गर्तभागे ततस्त्रिशिलया दृढम् |
श्रीसूकैन पिथातव्यं सुधया दार्ढ्यमाचरेत् || १४ ||

पुण्याहं वाचयेत्पश्चाद्वैष्णवैर्मन्त्रवित्तमैः |
स्त्रीशिला पद्ममध्येतु प्रणवस्यसनं भवेत् || १५ ||

कर्णिकायां स्वरन्न्यासं व्यंजनन्यसनं दले |
दलेषु शक्तयश्चाष्टौ नवमी कर्णिका भुवि || १६ ||

मपि |
विमलादि शक्तयः |
विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगेति शक्तयः |
प्रह्वी सत्या तथेशानाऽनुग्रहा नवमीस्मृता || १७ ||

पिंडिकापूजनम् |
पिण्डिकां पूजयेत्पश्छाद्गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् |
अहतैश्चैव वासोभिर्लक्ष्मीरूपां च पिण्डिकाम् || १८ ||

पूरयेत् |
प्रच्छाद्य द्वारि चास्त्रस्य न्यासं कृत्वा बहिर्गुरुः |
निर्गत्यशय्या वेद्यर्थं पूजयेद्रत्नवारिणा || १९ ||

वेदिस्थं पूजयेद्यत्नवान् हरिम् || द्वारर्ष |
ध्वजतोरणकुम्भस्था देवता विसृजेत्ततः |
आरोप्य चाग्निं हृदये महाकुम्भं समुद्धरेत् || २० ||

द्वारतोरण |
मूर्तिकुम्भांस्तथा चाष्टौ मङ्गलान्यस्त्रकर्करीम् |
गृहीत्वा मूर्तिपास्सर्वे गच्छेयुर्मन्दिरं प्रति || २१ ||

गनन्तीनिर्गल द्वारि धारया संततोत्थया |
अग्रतस्सेचयेन्मार्गं ब्राह्मणानामनुज्ञया || २२ ||

देवमुत्थाप्य हस्त्यादौ प्रादक्षिण्येन मन्दिरम् |
आचार्यप्रमुखास्सर्वे विशेयुर्मूर्तिपा स्तथा || २३ ||

हस्तादौ रखिलैस्सह |
तूर्यवादित्रनिर्घोषैर्ब्रह्मघोषैश्चच घोषितैः || २४ ||

र्विविथैस्सह |
ब्राह्मणैश्चाप्यनूचानैरधीयानैश्च मूर्तपैः |
सार्धं गुरुस्स्पृशन्यासं प्रविशेन्मूलमन्द्रिरम् || २५ ||

प्रविशेद्गर्भ मंदिरम् |
अर्घ्यपाद्यादिभिर्देवमर्च येद्द्वारि देशिकः |
अन्तः प्रवेशयेद्देवं पीठिकां च प्रदक्षिणम् || २६ ||

पिण्‍डिकां |
गत्वा मूहुर्ते संप्राप्ते स्थापये द्विष्णु मव्ययम् |
प्रतिष्ठासीति वैसाम्ना देशिको ब्रह्मण्तेस्सह || २७ ||

द्देवमव्ययम् पीठिका नालरन्द्रं च अष्टबन्देन पूरयेत् || ३० ||

पिण्टिका |
अष्टबंधन द्रव्याणि |
लाक्षा सज्जरसं चैव गुग्गुलं च गुऌअं तथा |
सर्वेषामर्धतस्तैलं पाचयेन्मृदुवह्निना || ३१ ||

| घनचूर्णं मधूच्छिष्टं कुरुविन्दं च गैरिकम् |
एकैकं च समां शेन ग्रह्यं सज्जरसं तथा || ३२ ||

तैलेन पाचितं सार्धमष्टबन्धन मिष्यते |
स्थापयित्वादृढं तेन पुण्याहमपि वाचयेत् || ३३ ||

पाचयित्वापृथक् |
अवाहनम् |
आवहयेत्ततो देवं तमसः परमव्ययम् |
आनन्दं सर्वगं नित्यं व्योमातीतं परात्परम् || ३४ ||

परीचि चक्रमध्यस्थं वासु देवमजं विभुम् |
मूलमन्द्रेण विश्वेशमावाह्य गुरुरात्मवान् || ३५ ||

ब्रह्मरन्द्धेण बिम्बान्तः प्रविष्टं परिचिन्तयेत् |
कुम्भस्थं परमात्मानं प्रतिमायां निवेशयेत् || ३६ ||

मन्त्रन्न्यासं ततः कुर्यान्मूलमन्त्रेण देशिकः |
या चेत देवं सान्निध्यं परिवारान् प्रकल्पयेत् || ३७ ||

समाराध्य ततो देवं पायसान्नं निवेदयेत् |
त्र्यहं कवाटबन्धन कारमम्. |
प्रच्छाद्य नूतनैर्वस्त्रैः प्रतिमां कम्बऌएन वा || ३८ ||

त्रियहं बन्धयेद्द्वारं कवाटेन सुसंवृतम् |
देवर्षिपितरस्सिद्धा स्तधान्ये देवयोनयः || ३९ ||

स्तुवाना |
अर्चन्ति देवं त्रियहं त्रिरात्रान्ते तु मानवाः |
ब्राह्मणां स्तोयेद्वित्तैर्भोजनैश्च गवादिभिः || ४० ||

चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते स्नपनं प्रातरिष्यते |
तद्दिने ध्वजमुत्थाप्य प्ररभेत महोत्सवम् || ४१ ||

एकबेरे विधिरियं कथितः कमालसन |
बहुबेरविधिः |
बहुबेरविधानं चेत्कर्माद्यर्चां समुद्धरेत् || ४२ ||

महाकुम्भं च तत्ताले मङ्गलान्यष्ट देशिकः |
ऋत्विग्भिस्सह विद्वद्भिर्भक्तैर्भागवतैरपि || ४३ ||

उद्धृत्य चास्त्रकरकमग्रे गच्छेद्गुरुस्स्वयम् |
अनुधारापदेनैव देवागारं प्रवेशयेत् || ४४ ||

प्रतिमाऽचार्ययोः कश्चिन्नगच्छेदन्तरा पथि |
द्वारदेशे तु संप्रापै दद्यात्पाद्यं च कौतुके || ४५ ||

पादुके || कर्मार्चनादिपीठेषु |
कर्मार्चादीनां स्थाननिर्देशः |
कर्मार्चामर्चनापीठे नृसूक्तेन निवेशयेत् |
उत्सवाद्यर्थबिम्भानि पार्श्वयोर्विनिवेशयेत् || ४६ ||

उत्सवस्याङ्ग |
कर्मार्चां स्थापयेद्ब्राह्मे वामे तु मुखकौतुकम् |
तीर्धं स्नपनबिम्बं वा उत्तरे स्थापयेद्गुरुः || ४७ ||

कर्मार्चां इति श्लोकद्वयं केषु चिन्नदृश्यते |
शयनोत्थानबिम्बं च बलिबिम्बं च दक्षिणे |
लौहिकीं लोहजं बिम्बं स्थापयेदिष्टभुमिषु || ४८ ||

धारावशिष्टं यत्तोयं तच्छरावे विनिक्षिपेत् |
शलाकामात्रया चैव धारयाऽ छ्छिद्रया पुनः || ४९ ||

तच्छरावेषु स्थितः |
प्राणानायम्य शुद्धात्मा ध्यायेद्ब्रह्म सनातनम् || ५२ ||

स्थिरः |
ध्यानप्रकारः |
वासुदेवमजं शान्तमुज्वलं सन्ततोदितम् |
अनादिमध्यनिधन मेकं चलं स्थिरम् || ५३ ||

चिद्घनं परमानन्दं तमसः परमव्ययम् |
ज्ञानशक्तिबलैश्वर्य वीर्यतेजस्समन्वितम् || ५४ ||

अपादपाणिमस्पृश्यम चक्षु श्श्रवणादिकम् |
नर्वत्र करवाक्पादं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् || ५५ ||

गतागतविनिर्मुक्तं रविकोटिसमप्रभम् |
चैतन्यं सर्वगं नित्यं व्योमातीतं तदद्भुतम् || ५६ ||

व्योमातीं परात्परम् |
तत्सामान्यं जगत्यस्मिम्माल मन्त्रात्मकं परम् |
एवं विधं सदाविष्णुमाह्लादं प्रणवात्मकम् || ५७ ||

मष्टाक्षरम्. मन्त्राक्षरम् |
तं नियुज्य महाविष्णुं मतं विष्णौ निवेशयेत् |
विष्णुं च हृदये पद्मे समावाह्यार्चयेत्क्रमात् || ५८ ||

महाविष्णौ तं विष्णुम्तद्विष्णौ विनियोजयेत् इति च पाठः |
समावाह्य श्रिया पश्चान्मन्त्रेण पुरुषात्मना |
अञ्जलिस्थे ततः पीठे ध्यायेद्वाश्वात्मना गुरुः || ५९ ||

धिया |
तेजोनिदानमध्येयं नारायणमजं विभुम् |
निवृत्तमन्त्र मुच्छार्य प्रतिमायां निवेशयेत् || ६० ||

ब्रह्मरन्ध्रेण मार्गेण प्रविष्टं प्रतिमाकृतौ |
व्याप्य स्थातं स्म रेत्सर्वं मन्त्रेण कमलासन || ६१ ||

कुंभगतशक्तीनां देवे योजनम् |
महाकुम्भगतां शक्ति देवेन सहयोजयेत् |
मूर्तिकुंभगतांश्चापि तथा बाले च कौतुके || ६२ ||

या शक्तिस्तां च देवेन योजये त्फ्रतिमात्मना |
ब्रह्मरन्ध्रं च ता रेण पिदध्या त्फतिमात्मनः || ६३ ||

त्परमात्मनाः प्रोक्षयेत्स्वस्वविद्यया |
सृष्टिश्च सर्गन्यसनं न्यासो रुद्रस्य संहृतिः || ६९ ||

प्रोक्षणम् तथाधिश्रपणेषु च |
तथा च गार्जपत्याग्निं स्थापयेच्छास्त्रवर्त्मना || ७२ ||

तथाधिश्रयणेषु |
सान्निध्य प्रार्थना |
देवपार्श्वं समासाद्य दण्डवत्प्रणमेत् क्षितौ |
गाधायुदीरये देनां रचि ताञ्जलि संपुटः || ७३ ||

यजमानेन सहितः प्रह्वस्तिष्ठन् गुरुस्स्वयम् |
भक्तवत्सल भक्तानामभिप्रेतार्थसाधक || ७४ ||

प्रार्थये त्वामहं देव मदनुग्रह काम्यया |
सन्निधस्स्व चिरं स्थाने कल्पिते श्रद्धया मया || ७५ ||

प्रसीद देव देवेश पूजामपि गृहाण मे |
ग्रामस्य राज्ञो राष्ट्रस्य प्रजानामिन्दिरा वर || ७६ ||

वह |
देहि पुष्टिं च तुष्टिं च गतिं च परमां तथा |
इति निज्ञाप्य देवाय देशिकस्तन्त्रपारगः || ७७ ||

वासु देवाय देशिकः |
यजमानेन भगवते सर्वस्य समर्पणम् |
मधुपर्कोपचारान्चे गुर्वनुज्ञापुरस्सरम् |
दद्याद्गोभूसुरर्णादि यथावित्तानु सारतः || ७८ ||

देवस्य दक्षिणे हस्ते तो यपूर्वं यथाविधि |
भक्तिनम्रेण शिरसा पूजोपकरणानि च || ७९ ||

आत्मानं पुत्रपौत्रादि दारान् हस्त्यादि वाहनम् |
दासीदासं च सर्वस्वं दद्याद्देवस्य पादयोः || ८० ||

जीवाजीवधनैर्देवो दत्तैराराध्यते यथा |
यजमानेन सर्वस्वैर्बगवान् पुरुषोत्तमः || ८१ ||

जीवयन्दर्शर्य देवो |तथा भागवतं सर्वैर्धनैराराधयेत्सदा |
स्थापको देवदेवस्य यः पूर्वो देशिकोत्तमः || ८२ ||

तेनैवाराधनं कार्यं तद्वंशैरपि निर्गुणैः |
पूजाप्रीतिकरी सैव देवस्य कमलासन || ८३ ||

वित्तानुसारतो विद्यान्कल्पयोद्धाम संपदम् |
अथवा विभवेनैव यजमानः प्रकल्पयेत् || ८४ ||

आदौ विभूतिविस्तारो यादृशः परिक्लपितः |
सङ्कोचमन्तरेणैव कुर्यात्तादृशसम्पदम् || ८५ ||

य आदौभूति विस्तारः |
देव भूत्यनुसा रेण रक्षेद्देवोपजीविनः |
न क्लेशयेद्भागवर्तान् तथैव परिचारकान् || ८६ ||

भूम्यनु |
प्रतिष्ठान्ते च देवस्य तूर्यैर्नानाविधैरपि |
घोषयेत्सर्वतो दिक्षु ब्रह्मघोषैश्च घोषयेत् || ८७ ||

नानाविधरवैरपि |
नृत्तैर्गेयैश्च विविर्धैस्तौत्रैर्नानाविधैरपि |
तोषयेद्देव देवेशमुपचारैः वृथग्विधैः || ८८ ||

चतुर्विधं तथा वान्नं निवेद्य विधिपूर्वकम् |
नित्याग्निं च प्रतिष्ठाप्य कुण्डे च चतुरश्रके || ८९ ||

निवेद्यान्नं तेषु नित्यं बलिं दद्याद्भूतानां च यथाक्रमम् || ९१ ||

हुत्वाचानैः |
बहुबेर विधाने कवाटबंधन निषेधः |
बहुबेरविधाने तु कवाटं न च बन्धयेत् |
देवर्षिपितरस्सिद्धान्तुवाना देवयोनयः || ९२ ||

विमोचयेत् चतुस्थानार्चनं भवेत् |
उत्सवं कारयेदन्ते ध्वजारोहणपूर्वकम् || ९५ ||

चतुस्थ्सानगतं यजेत् |
आचार्यं पूजयेत्तस्निन् प्रतिष्ठादिवसे प्रभुः |
सुवर्णकुसुमैर्वस्त्रेर्नूतनैरङ्गलीयकैः || ९६ ||

आचार्यः पूजयेत्तस्मिन् प्रतिष्ठादिवसे प्रभुम् || केयूरहारवलयैरुपवीतो त्तरीयकैः |
क्षेत्रारामगृहैर्वित्तैर्जीवाजीव धनैस्तथा || ९७ ||

क्षेत्रग्राम |
दासीदासेन चतथा हस्त्यश्वशिभिकादिभिः |
एवं प्रकारैरन्यैश्च तोषयेद्गुरुमात्मवान् || ९८ ||

दासीदासादिभिश्चैव अथवा दक्षिणा देया शतं हेम्नामनुत्तमम् |
दशनिष्कमशक्तर्स्तु तदर्धं पादमेव वा || १०२ ||

अथवा इत्यार्धं क्वचिन्नस्ति गुरुः पात्रं समानीय हेमादिद्रव्यनिर्मितम् || १०९ ||

गुरुः इत्यादि कृत्येन चेतसा इत्यन्तं क्वचिन्न |
प्रक्षाऌय विष्णुगायत्र्या धान्यराशौ स्वमन्त्रतः |
देवस्य पुरतः स्थाप्य पूरयेद्गन्धवारिणा || ११० ||

अष्ठाक्ष रेणाभिमन्त्र्य षडर्णेन द्विरष्टकम् |
प़ञ्चोपनिषदैर्मन्त्रैरावाह्यात्मगतं विभुम् || १११ ||

द्विषडर्णेन मन्त्रकम् |
प्रणवेन समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः |
ततः कर्तारमाहूय विशुद्धं देवसन्नि धौ || ११२ ||

तं देवाभिमुखं स्थाप्य प्रणतं विनयान्वितम् |
साधितार्घ्यजलात्तस्मात्सार्घ्यतो यंप्रसूनकम् || ११३ ||

तस्य हस्ते प्रपूर्याथ इमां गाधामूदीरयेत् |
त्वया विना न मेकिञ्चिन्मां विनातवकस्तथा || ११४ ||

तस्मान्मा मात्मसात्कर्तुं प्रसीद परमेश्वर |
भूमौ स्खलितपादानां भूमि रेवावलम्बनम् || ११५ ||

त्वय्येव प्रतिपन्नानां त्वमेव शरणं विभो |
इति विज्ञाप्य देवेशमाचार्य स्स्वस्थमानसः || ११६ ||

त्वयिविप्रतिपन्नानां |
द्वादशाक्षरमुच्चार्य भगवत्पादपङ्कजे |
निवेद्य कर्तुरात्मानं सार्घ्य पुष्प पुरस्सरम् || ११७ ||

त्रिकृत्वः प्रण मेद्देवं निवेद्यात्मानमव्यये |
स तेनानुगृहीतस्सन् संयायाद्गुरुणा बहिः || ११८ ||

गुरुपूजा |
नमस्कृत्वा गुरुं देवं कृतकृत्येन चेतसा |
तं गुरुं यानमारोप्य तुर्य घोषपुरस्सरम् || ११९ ||

नीत्वा प्रदक्षिणं ग्रमं स्वगृहे सन्निवेशयेत् |
देवप्रतिष्ठायाः फलम् |
य इत्थं स्थापनं कुर्याद्धेव देवस्य शार्ङ्गिणः || १२० ||

स याति परमं स्थानमक्षयं कमलासन |
पुनाति वंशजांश्चैव पुरुषानेकविंशतिम् || १२१ ||

ब्रह्मणः |
निष्कामा ये तु सदने पुरुषाः पुरुषोत्तमम् |
स्थापयन्नि फलं तेषामपुनर्भ वलक्षणम् || १२२ ||

सकामानां तु मर्त्यानां पुनरावृत्तिलक्षणम् |
स्वर्गादि तत्तद्भोक्तव्यमारम्भे तत्तदिष्यते || १२३ ||

फलमावृत्तिलक्षणम् श्रियादीनां च देवीनां देवेन सह कल्पने || १२५ ||

श्रियादिषु च देवीषु देवी च परिकल्प्यते |उद्वाहकर्म शास्त्रोक्तं कुर्यादंकुरपूर्वकम्|| भक्ति |
नोद्वाहकर्म कर्तव्यं पृथक् चेत् स्थापनं तयोः |
उद्वाहकर्म शास्त्रोक्तं कुर्यादङ्गुरपूर्वकम् || १२६ ||

भक्तिशक्तिवशाद्देवं यथावित्तानुसारतः |
यथा च स्थापना भक्तैस्सास्मृता नुग्रहा इति || १२७ ||

Kapitel 29

Lesehilfe: Kapitel 29: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 20, 21, 28, 29, 30, 31, 32, 38, 55.

पाद्मसंहितायाम् |
एकोनत्रिंशोऽध्यायः |
मीनादि दशमूर्ति प्रतिष्ठा विधिः |
श्रीभगवान् |
मीनादिदशमूर्तीनामधुना स्थापनं प्रति |
विशेषः कथ्यते ब्रह्मन् उपस्थानादिलक्षणः || १ ||

मीनमूर्तिः |
साम्ना च वारुणेनैव सूक्तेन पुरुषात्मना |
स्थापयेन्मीनवपुषं वासुदेवमनामयम् || २ ||

आवह्य तस्मिन् देवेशमुपतिष्ठेत मन्त्रवित् |
मीनात्मने नमस्तुभ्यं वेदरक्षाविधायिने || ३ ||

प्रलयार्यव दुर्वार वारिपूरविहारिणे |
वारुणेन्तेव सुक्तेन तथाष्ठाक्षरविद्यया || ४ ||

स्थापयित्वा महाकुम्भं तस्मिन्न वाहयेद्धरिम् |
उपतिष्ठेत कर्मान्ते गाधया वक्ष्यमाणया || ५ ||

उपतिष्ठेति |
तुभ्यं नमस्क्रियां कुर्मः कूर्मरूपाय वेधसे |
धारणा न्मन्दरस्या द्रेर्विबुधानन्ददायिने || ६ ||

धारिणे मन्द |
वराहमूर्तिः |
वापयित्वा च वाहारीं मूर्तिमावहयेद्धरिम् |
क्रोडात्मने नमस्तुभ्यं यज्ञरूपाय वेधसे || ७ ||

यज्ञदेहाय |
दंष्ट्राग्र विधृता शेष धारिणी धरणीधर |
नृसिंहः |
नृसिंहरूपिणं देवं स्थापयेद्देशिकोत्तमः || ८ ||

शेषाधरणी शेषधरणेः |
युञ्जीतेत्यनुवा केन समावाह्य जनान्दनम् |
गधामुदीरये देनां कर्मान्ते देशिकोत्तमः || ९ ||

युञ्जन्तीत्य |
निशातनखदम्भोलि दलितासुरवक्षसे |
दर्शिताश्रितवात्सल्य नृसिंहवपुषे नमः || १० ||

वामनः |
युञ्जन्तीत्यनुवा केन स्थापयित्वा च वामनम् |
तस्मिन्ना वाह्य देवेशमुपतिष्ठेत देशिकः || ११ ||

बलिद्विषे नमस्तुभ्यं यज्ञरूपाय वेधसे |
वामनाय महामाया वञ्चिताशेष मानव || १२ ||

बलिद्वेषिन् प्रणतः स्थितः || १३ ||

प्रणमन् |
त्रिस्सप्तकृत्वः क्षत्राणां निहन्त्रे तिग्मतेजसे |
नमस्तुभ्यं भववते परश्वथविधारिणे || १४ ||

श्री रामः |
रामं च सह वैदेह्या सहितं लक्ष्मणादिभिः |
स्थापयेत्कालभेदेन यद्वा स्थापनमाचरेत् || १५ ||

रां पुरुषसूक्तेन स्थापयित्वा यथाविधि |
गधया चोपतिष्ठेत रामं रघुकुलोद्भनम् || १६ ||

नमस्तुभ्यं भगवते राघुवाय महात्मने |
रावणादि जगद्वैरि निबर्हण महोजसे || १७ ||

राममूर्तं प्रतिष्ठाप्य परिवारात्मना ततः |
वाय्वादि देवतनयान् हनूमत्प्रमुखान् पुनः || १८ ||

यद्वादिदेव |
तत्तद्देवं समभ्यर्च्य स्थापयेत्तद्वदेव तान् |
विभीषणं गुहं चैव पृथगेव हि देवताः || १९ ||

समावाह्य वसिष्ठाद्यृषिमुख्यानां द्वितीयावरणे स्थितिः || २२ ||

वसिष्ठ प्रमुखास्सर्वे द्वितीयावरणे स्थिताः वसिष्ठमृषि मुख्यानां |
तृतीयावरणे पश्चाल्लोकपालान् प्रकल्पयेत् |
स्थाने खगादि राजस्य हनूमन्तं प्रकल्पयेत् || २३ ||

विष्वक्सेनपदे नीलं गुहं वा तत्र कल्पयेत् |
राघवस्यार्चनायां तु विशेषोऽयं प्रकीर्ततः || २४ ||

खगेशं मारुतिं वाऽपि लिखित्वा ध्वजमुद्धरेत् |
उत्सवे तु विशेषोऽयमीरितः कमलासन || २५ ||

बलरामः |
रामस्य रौहिणेयस्य प्रतिष्ठा च यथापुरम् |
उपस्थाने विशेषोऽस्ति श्रूयतां स च कथ्यते || २६ ||

बलिने बलभद्राय हलस्फुरित बाहवे |
तुभ्यं मालेव महती भूमिर्येन सिरोद्धृता || २७ ||

नमश्शेषमहामते वर्णैश्चित्रविधिर्यदि |
जलाधिवासनाद्युक्तं कृत्वा सर्वमशेषतः || ३३ ||

लावण्यैश्च |
निर्मिते चित्र करणे कुर्यादावाहनादिकम् |
ध्रुवबिम्बस्थितेः पश्चात्कर्माद्यर्चास्थितिर्यदि || ३४ ||

करणे कुर्यादावाहनमथोदितम् |
सिद्धान्तभेदबिम्भानां पृथक्छयनमिष्यते |
अभेदे वेदिकाशय्या सहैव स्याच्चतुर्मुख || ३५ ||

नेष्यते षोडशन्यासो लोहजे जङ्गमे पुनः |
आवाहनं मूलबेरा त्कर्माद्यर्चासु कल्पयेत् || ३६ ||

त्कर्मार्चासु नकल्पयेत् |
तीर्थस्नानादि बिम्बं ना उत्तरे स्थापयेद्गुरुः || ३७ ||

कर्मार्चां स्थापयेद्बाह्मे यात्मे तु मुख द्वहनबिम्बानि स्थापयेद्द्वारपार्शयोः |
मण्टपे वाऽभिषेकार्थे दक्षिणाभिमुखानि च || ३९ ||

त्सर्वार्थं |
जलाधिवासने साक्षादयोग्यानां चतुर्मुख |
चित्राभासार्ध चित्रादि प्रतिमानां यथायथम् || ४० ||

छायाधिवासनं कुर्यात् स्नानं चादर्शमण्डले |
वेद्यां शयन मन्येषां कूर्चद्वारेण कल्पयेत् || ४१ ||

मप्येषाम् |
अवशिष्टं यथापूर्वं सकलं परिकल्पयेत् |
नेष्यते षोडशन्यासश्चतुर्थस्नपनं तथा || ४२ ||

वटपत्रशायी |
मायामय महावृक्षन्यग्रोध दलशायिनः |
देवस्य स्थापनविधौ विशेषः कथ्यतेऽधुना || ४३ ||

गर्भोदवसितद्वारि लिखित्वोपरि वारिधिम् |
तत्र न्यग्रोधवृक्षस्य दले कोमलरूपिणम् || ४४ ||

गर्भदेशस्य तद्वारि |
शयानं बालवपुषं श्यामलं कमलेक्षणम् |
मार्कण्डेयं महीं देवीं कारयेत्पादपार्शयोः || ४५ ||

एवं विलिखिते बाले बालपर्यङ्मशायिनि |
चित्राभासोक्तविधिना स्थापयेद्गुरुरात्मवान् || ४६ ||

देवेन देव्यौ युगप त्प्रतिष्टायां यथापुरम् |
सहैव शयनं वेद्यां कालभेदे तु तत्पृथक् || ४७ ||

विधिवत् |
कुण्डभेदाः |
कुण्‍डं सरसिजाकारं प्राच्यां चापं तु दक्षिणे |
वृत्तां तु पश्चिमे भागे योऽन्याकार मुदक्तथा || ४८ ||

मुदग्दिशि |
कुण्‍डे विशेषः कथितस्स्नपनं च तयोः पुनः |
श्री यादयः |
श्रीसूक्तेन श्रियं देवीं भूसूक्तेन भुवं तथा || ४९ ||

स्नापयेदर्चनं चापि तयोस्ताभ्यां च शाययेत् |
प्रागादि तोरणे पूज्या बलाकि न्यधिदेवता || ५० ||

नवमालालिन्यथो तत्र समाराध्य विभीषिकाम् |
शाङ्करी देवता पश्चाद्द्वारकुम्भेष्वनुक्रमात् || ५१ ||

वनमालादि देवान् तान् समाराध्या भिषेकिकान् |
देवताद्वन्द्वयजनं प्रतिष्ठादीन् समर्चयेत् |
प्रथमं तदनु श्रद्धां कान्तिं च तदनन्तरम् || ५२ ||

ज्येष्ठादेव्योः |
क्रियां सृष्टिं च पश्चात्तु क्षमां वृद्धिं च देवताम् |
प्राच्यादिषु पताकासु देवाताद्वन्द्वमर्चयेत् || ५३ ||

क्रियां शक्तिं च पश्चात्तु क्षमामूर्ति जयां तथा |
धृतिं च लज्जां च पुरो जयां मायाद्वयं ततः |
सावित्रीं च क्षमां च द्वे शुद्धां श्रिद्धामनन्तरम् || ५४ ||

सृष्टिं क्रिया कीर्तर्लक्ष्मीः सृष्टिस्तथैव च |
प्रह्वी सत्या तथा ब्राह्मी यष्टव्याः कलशेष्विमाः || ५६ ||

क्रियाशक्तिः |
महाकुम्भे श्रियां देवीं यजेत कमलासन |
षोडशन्यासरहितं शेषं प्राग्वत्समाचरेत् || ५७ ||

अस्वाततन्त्ये विधिर्ह्येष सातन्त्ये त्वभिधीयते |
ग्रामे वा वगरे वापि पट्टणे वाऽलयेऽपि वा || ५८ ||

श्रियः स्थानं विधातव्यं ग्रामाद्यभिमुखं यथा |
पुष्ठिं पुष्ठिं च सावित्रीं वाग्देवीं च चतुर्मुख || ५९ ||

विमानस्य चतुर्दिषु दिङ्गूर्तीः परिकल्पयेत् |
कोणेषु वैनतेयं वा सिंहं वाऽपि यथारुचि || ६० ||

दिव्ये भागेऽथ वा ब्रह्मे ऽ प्रतिच्छायां शिलादिभिः |
स्थापयेत्परिवारांश्च द्वारपार्वे यथाक्रमम् || ६१ ||

प्रतिष्ठायां |
चण्डीं चैव प्रचण्डीं च प्रथमद्वारपार्श्वयाः |
ततोऽर्धमण्‍डपद्वारे दक्षिणे च बलाकिनीम् || ६२ ||

वनमालामुदीचीने गोपुरे प्रथमे पुनः |
विभीषिकां शाङ्करीं च दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः || ६३ ||

द्वितीये गोपुरद्वारे शङ्खपद्मनिधी उभे |
शृतीये गोपुरद्वारे नलकूबलजृम्भलौ || ६४ ||

चतुर्थे गोपुरद्वारे दक्षिणे शिबिकुण्‍डलौ |
उत्तरे माणिभद्रं च कल्पयेत्कमलासन || ६५ ||

जया च विजया चैव पश्चिमद्वारपालिके |
सुमुखीं स्थापयेद्विष्वक्सेनस्थाने चतुर्भुजाम् || ६६ ||

वेत्रहस्तां दक्षिणेन तर्जनीं चाऽपि कुर्वतीम् |
अपराभ्यां धारयन्तीं पद्मं पीतनिभं तथा || ६७ ||

स्थापयेद्वैनतेयं च प्रासादमुखमण्डपे |
आदिमूर्तेरिव भवेत्फरिवा प्रकल्पनम् || ६८ ||

अन्यासामपि देवीनां स्वातन्त्र्ये विधिरीदृशः |
चतुर्धस्नपनं कुर्यादुत्सवं चाऽपि देववत् || ६९ ||

देवीनां च श्रियादीनामित्थं यः स्थापको नरः |
सर्वान् कामानवाप्नोति परत्रे ह च मोदते || ७० ||

Kapitel 30

Lesehilfe: Kapitel 30: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 5, 8, 50, 52, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 69, 70, 71, 78, 79, 80, 173, 174, 175, 180, 181, 183.

पाद्मसंहितायाम् |
त्रिंशोऽध्यायः |
श्रियादीनां पाणिग्रहण विधिः |
श्रीभगवान् |
अथ श्रियाऽदि देवीनां पाणिग्रहणमुच्यते |
सर्वकल्याणजननं सर्वदुःख विनाशनम् || १ ||

विमोचनम् |
आयुर्वृद्धकरं नॄणां अभिप्रेतार्थ साथकम् |
यथोक्तदिवसे कुर्यादङ्कुराणां समर्पणम् || २ ||

उद्वाहदिवसे प्राप्ते मुहूर्ते देशिकोत्तमः |
पृथग्देवस्य देव्योश्च बध्नीया त्कर्मकौतुकम् || ३ ||

त्करकौतुकम् |
आच्छाद्यानाहतक्षौमं सोत्तरीयं प्रसाधितम् |
आरोप्य शिबिकां ग्रामं प्रादक्षिण्येन तां नयेत् || ४ ||

आच्छादिताहत प्रवेश्यान्तर्गृहे देवमासने विनिवेशयेत् |
आभ्यर्च्य च हरिं तत्र देवीं नूतनपाससा || ६ ||

प्रवेश्य तद्गृहम् |
युवा सु इतिमन्त्रेण परिधाय प्रदक्षिणम् |
भूषयेच्च श्रियं देवीं पुष्पैराभरणैस्तथा || ७ ||

यवासुवासान्त्रेण मिमां श्रियमनुत्तमाम् || ९ ||

मप्सु |
ततः पाणिगृहीतां तां देवीं देवं च मन्दिरात् |
नीत्वा वैवाहिकं स्थानमुत्तराशामुखो गुरुः || १० ||

क्रमेणाघारहोमार्दीन् कुर्याद्विध्युक्तवर्त्मना |
समिधं च नृसूक्तेन जूहुयात् षोडशाहुतीः || ११ ||

समिद्भिश्च |
चतुणा विष्णुगायत्र्या चतुर्विं शाहुतिर्भवेत् |
श्रीनूक्तेन घृतं हुत्वा भूम्याश्च युगपद्यदि || १२ ||

उभयोश्च विधातव्यं पृथगेवाङ्कुरादिकम् |
उभयो रेककर्तृत्वे प्राप्ते पङ्कजसम्भव || १३ ||

उभभ्यामेक |
तत्राऽपि पृथगेवाऽभ्यां वैवाहिकमथाऽचरेत् |
एककाले क्रियां तिष्ठेत्पर्या याद्भिन्नमाचरेत् || १४ ||

आनुपूर्व्यवशेनैव विभक्तं स्याद्यथा तथा |
यद्वा मुहूर्तभिन्ने तु भिन्नं वैवाहिकं भवेत् || १५ ||

मुहूर्ते यौगपद्ये चेदानुपूर्व्यात्क्रियां नयेत् |
श्रीभूम्योर्भन्न कर्तृत्वे यौगपद्योद्वहो यदि || १६ ||

तत्राऽपि विधि रेवं स्यादुभाभ्यां विधिरेव हि |
यौगपद्योद्वहे देवे सकृत्प्रतिसरं भवेत् || १७ ||

पृथगेव |
एकाऽग्नौ वा प्रकर्तव्यं भिन्नाऽग्नौ वा यथारुचि |
उल्लेखनाऽदिप्राक्तन्त्रं प्राक्लृप्तमकृतं न च || १८ ||

प्रक्लृप्तमसकृत् |
प्रतिव्यक्ति क्रियां सर्वां पृथगेव समाचरेत् |
पूर्वं श्रियैततो भूम्यै पर्यायेण क्रियां नयेत् || १९ ||

समिधो मूलमन्त्रेण जुहुयात् षोडशाहुतीः |
चरुणा विष्णुगायत्र्या चतुर्विं शाहुतिर्भवेत् || २० ||

घृतं पुरुषनुक्तेन भुमिसूक्तेन वा पुनः |
लाजहोमं तथा वह्नेः प्रदक्षिणमनुक्रमात् || २१ ||

विष्णु सकृद्धुत्वा पञ्चवारुणिक्ते स्ततः || २२ ||

समुद्धृत्य |
पञ्चोपनिषदैर्मन्त्रैर्द्वादशाक्षरविद्यया |
पूर्णाहुत्यंतमखिलं कृत्वा विप्रांश्च तोषयेत् || २३ ||

अर्घ्याद्यैरर्चयेद्देवं घृतारोपणमाच रेत् |
घृतं दूर्वाङ्कुरं पात्रे चन्दनं शालितण्डुलम् || २४ ||

कराभ्यां सर्वमादाय सर्वेचैव सभसदः |
देवस्य देव्योश्चाऽङ्गेषु क्षिपेयुरिति मङ्गलम् || २५ ||

घृतं सुशोभन मिति सिञ्चोयुः पादयोस्ततः |
कट्यां सुभद्रमित्युक्त्वा मूर्ध्नि चैव सुमङ्गलम् || २६ ||

एवं दूर्वादि सकलं क्षिपेयुरनुपूर्वशः |
मधुपर्कं प्रदद्याच्च रसेनाऽस्मीति चोच्चरेत् || २७ ||

लक्ष्मीपतिं च हाराद्यैरलङ्कारैः प्रसाधयेत् |
माल्यानुलेपनैश्चाऽपि यथा र्हैरपि पूजयेत् || २८ ||

धेनुं च दद्याद्धरये यजमानः प्रणामवान् |
आचार्याय यथावित्तं प्रदद्यादात्मनः प्रियम् || २९ ||

नी राजनविधानान्ते निक्षिपेद्दिक्षु पिण्डिकाः |
अन्यच्च मङ्गलं सर्वं कुर्याल्लौकिकवर्त्मना || ३० ||

श्रीभूमिसहितं देवं कुर्याद्ग्राम प्रदक्षिणम् |
आरोप्य मण्टपे देव्यौ देवं राजवदाचरेत् || ३१ ||

नीत्वाग्रामं |
महाहविर्विवेद्यानै ब्रह्माणानपि भोजयेत् |
दिवसे दिवसे कुर्या त्स्नानपूर्वकमुत्सवम् || ३२ ||

स्नपनंपूर्व |
चतुर्थापररात्रे तु शेषहोमं समाचरेत् |
समिधाज्य चरुप्रायैरष्टोत्तर शताहुतीः || ३३ ||

जुहुयान्मूलमन्द्राभ्यां पञ्चोपनिषदैरपि |
दिने तु पञ्चमे देवं तैलेनऽभ्यञ्जयेद्धरिम् || ३४ ||

श्रीभूमिसहितं देवं स्नापयेद्विधिपूर्वकम् |
महाहविर्निवेद्याऽन्ते ग्रामे कुर्यान्महोत्सवम् || ३५ ||

तत्र श्रीभूमिसहितं प्रत्यहं मन्दिरेऽर्चयेत् |
देवीनामितरासां च विवाहविधिरीदृशः || ३६ ||

प्रत्येकं मण्टपे |
जामदग्न्याऽदि देवीनां विवाहः स्मार्तवर्त्मना |
मण्डपादि प्रतिष्ठाविधिः |
विवहामण्टपादीनां प्रतिष्ठाविधिरुच्यते || ३७ ||

विमान |
प्रासादस्याग्रतः वृष्ठे पार्श्वयोर्वा यथारुचि |
वेदिं कुर्याच्चतुर्हस्तां हस्तोच्छ्रायां मनोहराम् || ३८ ||

कुण्ढानि परितो वेद्या अष्टौ चत्वारि वा पुनः |
तोरणद्वारकलशध्वजादीनि यथापुरम् || ३९ ||

कृत्वादिङ्मूर्तिनयनान्युन्मील्य च यथाविधि |
आशामूर्तिं विमानं च दर्पणे स्नापयेद्गुरुः || ४० ||

राजा चेद्यजमानस्स्यात्पात्राणि कलशानि च |
हैमराजतताम्राणि यद्वा कार्याणि नाऽन्यथा || ४१ ||

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु यजमानेषु पद्मज |
मृण्मयान्यपि पात्राणि यथा विभवविस्तरं || ४२ ||

वासोभिश्शोभनैर्धाम च्चादयेदहेतैस्ततः |
वेदिमध्ये विनिक्षिप्य शालिभारान्यथोदितान् || ४३ ||

तण्डुलांश्च तिलान् सर्वान् पूर्वोक्तपरिणामकान् |
उपरिष्टाच्च विन्यस्य महाकुम्भं हिरण्मयम् || ४४ ||

मूर्तिकुम्भांश्च परितस्तन्मयानष्ट निक्षिपेत् |
हेम निष्कप्रमाणं च प्रतिमुम्भं विनिक्षिपेत् || ४५ ||

निष्कं च कर्तव्यम् |
नवरत्नं च सूत्राति वेष्टि तेषु यतायथम् |
अर्चयित्वा च तानष्टमङ्गलानि विनिक्षिपेत् || ४६ ||

वस्त्रादीन् |
मूर्तिः होमं च जुहुयान्महाकुम्भे निवेदनम् |
चतुर्विधस्य हविषस्तथाऽन्यदपि पूर्ववत् || ४७ ||

मंदिरांगानां ध्यान प्रकारः |
शोधिते सदने तस्मिन् शोषणाऽलेपनादिभिः |
ध्यायेद्रत्नस्थलं धाम तप्तहेमविनिर्मितम् || ४८ ||

तत्र जीवमपि ध्यायेद्व्यापकं तदु पाधिकम् |
बुद्धं च पिण्डकां पादान् अहङ्कारं तथैव च || ४९ ||

जीव महीं प्रदीतिद्वार्श्स मेहनम् |
अपानं जलनिर्याणं नासिका नासिका मता || ५१ ||

प्रतीपद्वाश्च स्थस्थाः स्नायुर्दारुशिखाध्वजान् |
केशरोमाणि कूर्चं च ध्यायेद्धाम पुमाकृतिम् || ५३ ||

स्तस्थान् स्नायुंदारुशिलाध्वजान् |
हुत्वा हुत्वा च शक्तीनां न्यसनं सदने हरेः |
पूर्णशक्तिं प्रकृत्याख्यामुपानहि विनिक्षिपेत् || ५४ ||

शान्तिं जगत्यां कुमुदे पृथिवीं तदनन्तरम् |
वागीश्वरीं गले चैव पट्टिकायां मतिं तथा || ५५ ||

पञ्चाङ्गकल्पने शक्ति न्यसनं समुदाहृतम् |
द्वादशाऽङ्गे तु सदने शक्तिं कीर्त्भसंज्ञिताम् || ५६ ||

महत्यां पट्टिकायां च गले पुष्टिमनन्तरम् |
महीं च वाजने वेद्यां तुष्टिं सृष्टिं तथाऽङ्घ्रिषु || ५७ ||

दले नीत्वा दक्षिणतः कुम्भं स्थापयित्वा समाहितः || ६५ ||

गत्वा |
उदङ्मुखो गुरुर्भूत्वा शक्तिं कुम्भजले स्थिताम् |
विमाने मूलमन्त्रैण विनिवेश्य चतुर्मुखः || ६६ ||

दिङ्मूर्तीः स्वस्वमन्त्रैश्च प्रौक्षयेत्कुम्भवारिभिः |
अन्येषामपि देवानां धाम स्थानं यथाविधि || ६७ ||

स्थानानि सर्वतः |
प्रोक्षयेत्कुम्भ तोयैश्च विद्यया च स्वया स्वया |
प्रासादं पूजयेत्पूर्वं दिङ्मूर्तीश्च यथातथम् || ६८ ||

पाथोभैर्विद्ययाऽचार्यकस्तया प्रह्लाद कारणैः |
भूसुरानितरांश्चापि तोषयेद्भोजनादिभिः || ७२ ||

प्रह्लादनैरपि |
एवं यः स्थापयेद्विष्णोर्विमानं फलनिस्पृहः |
तस्य मुक्तिः करतले स्थिता नैवाऽत्र संशयः || ७३ ||

फलकामनया यस्तु स्थापयेद्धाम वैष्णवम् |
तस्य सम्पत्तिरतुला मनोरथपथाऽतिका || ७४ ||

मण्डपस्थापनायां तु वेदिनिर्माणपूर्वकम् |
क्रियाविशोधनाद्यन्तं कृत्वा निरवशेषतः || ७५ ||

प्रासादस्थापनोक्तेन वर्त्मना देशिकोत्तमः |
मण्टपं विश्वकर्मीयं सर्वरत्नपरिष्कृतम् || ७६ ||

सौवर्णैर्बहुभिस्तम्भै र्नानारत्नपरिष्कृतैः |
उत्तम्भितं गुरुर्ध्यात्वा शक्तिन्यसनमाचरेत् || ७७ ||

र्नवरत्नैर्विराजितम् कीर्तिर्मता वर्णपट्टिस्तथा कंपश्च मोहिनी |
तुला पद्मा तथा शान्तिश्शक्तिस्सोपानपङ्त्कयः || ८१ ||

कीर्तिर्माया सर्वं कथितं कमलासन || ८२ ||

सर्वमितरत्पूर्ववत्तथा |
ततः प्रभाते कुम्भप्थाश्शक्तीस्तन्मण्टपे गुरुः |
न्यस्य व्यापकरूपेण मण्टपं चिन्तयेत्ततः || ८३ ||

चित्राणि चित्राभासानि तत्स्थानि घटवारिणा |
प्रोक्षये त्स्वेन मन्त्रेण सर्वं न्यस्य यथापुरम् || ८४ ||

न्मूलमात्रेण यस्तु करोति मधुविद्विषः || ८५ ||

सर्मक् यः करोति मधुद्विषः |
स भुक्त्वा विपुलान्भोगा निह लोके परत्र च |
मोदते देव देवस्य प्रासाद मणि मण्टपे || ८६ ||

आस्थानमंडपादि प्रतिष्ठा विधिः |
आस्थानमण्टपादीनां प्रतिष्ठाविधिरुच्यते |
वास्तु योगो बलिश्चैव गव्यैः पञ्चभिरुक्षणम् || ८७ ||

पर्यग्निकरणं चैव तथा पुण्यावहचनम् |
स्थापनं चैव कुम्भस्य अग्नौ चैकत्र चाहुतिः || ८८ ||

चैवत्यृचा |
मुहूर्ते प्रोक्षये त्पश्चात्सद्यो वा सकलं चरेत् |
शतनिष्कं तदर्धं वा दक्षिणा परिकीर्तिता || ८९ ||

त्प्रापैसद्यो |
फलं च पूर्ववत्कर्तुः किञ्चीन्यूनं चतुर्मुख |
प्रतिष्ठा गोपुरस्याऽपि मन्दिरस्येव नाऽन्याथा || ९० ||

प्राकारस्य प्रतिष्ठायां कृत्वा सर्वं यथापुरम् |
घर्ममन्त्रेण कुम्भस्थवारिणा प्रोक्षयेद्गुरुः || ९१ ||

वर्म |
शतं तदर्धं पादं वा स्वर्णनिष्काणि दक्षिणा |
बलिपीठस्य निर्माणं स्थापनं चाऽधुनोच्यते || ९२ ||

गर्भगेहसमायामविस्तारा बलिपीठिका |
तदर्धा तत्तुरीया वा पञ्च सङ्ख्यं शकाऽपि वा || ९३ ||

नूच्यधिकापि |
यद्वा नवस्वेकभागा यद्वा हस्तवशाद्भवेत् |
एकहस्ता वरा पञ्च परमा वा यथाबलम् || ९४ ||

विस्तारद्विगुणोत्सेधा त्रिगुणाऽर्धाऽधिकापि वा |
विस्तारतुल्योच्छ्राया वा पञ्चाङ्गपरिकल्पना || ९५ ||

द्विगुणाभ्यधिका |
कपोतभूतहंसादि मालिका भिरलंकृता |
त्रिधा कृत्वाऽग्रविस्तारं भागाभ्यां पङ्कजं भवेत् || ९६ ||

भ्यदिका भवेत् |
पीठकोणेषु गरुडान् सिंहान्वा परिकल्पयेत् |
विघ्न राट् तस्य जनकः पक्षिराट् कन्यकाऽपि च || ९७ ||

यथाक्रमेण प्रागादि दिक्षु तन्मूर्तयः स्मृताः |
सोपानपङ्तयः पार्श्वे कल्पनीया यथोन्नतिः || ९८ ||

गोपुरद्वारविस्तारस्त्रिगुणा वा चतुर्गुणा |
बहिः पुरस्ताद्द्वारस्य बलिपीठस्य कल्पनम् || ९९ ||

वास्तु होमादिकं सर्वं शान्तिहोमावसानिकम् |
क्रियाकलापमाचार्यः कुर्यान्मन्दिरवत् क्रमात् || १०० ||

प्रभातसमये प्राप्ते मुहूर्ते शोभने गुरुः |
कुम्भस्थवारिभिः पीठं प्रोक्षयेन्मूलविद्यया || १०१ ||

देवताश्चैव तत्रस्थाः प्रोक्षयेदात्मविद्यया |
प्रोक्षयोत्कर्णिकां चापि नमस्तेत्यादि विद्यया || १०२ ||

अष्टानां कुमुदादीनां स्वैस्वैरनुचरैस्सह |
प्रार्थयेत तदा तत्र सन्निधि मन्त्रपूर्वकम् || १०३ ||

प्रार्थयेत्सर्वदा |
पीठमेव प्रतिष्ठाप्य कुर्यान्नित्योत्सवं पुनः |
गुरुवे दक्षिणा देया शतनिष्कावरात्मिका || १०४ ||

एवं यः स्थापयेत्पीठं विष्णुभूताऽलयं वरम् |
सर्वदुः खविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमं पदम् || १०५ ||

बलिपीठप्रतिष्ठा |
बलिपीठप्रतिष्ठां च वक्ष्यामि कमलासन |
तस्योत्सेधं समुद्दिष्टं गर्भागारं समन्ततः || १०६ ||

बलिपिठ प्रतिष्ठां इत्यारभ्यौत्तरत्र अध्यायानै महासन प्रतिष्ठायां इत्यन्तं केषु चित्को शेषु न दृश्यते |
आयतं विस्तृतं वाऽपि गर्भागारस्य मध्यमे |
उत्सेधे दशभागे तु सप्तांशं समुदाहृतम् || १०७ ||

सप्तविंशतिभागे तु विभक्तेतु समुच्छ्रये |
द्वियंशं पादुकं ज्ञेयं जगती चतुरंशिका || १०८ ||

त्रियंशं युमुदं ज्ञेयमेकांशं पट्टिका भवेत् |
षड्भागं कर्णमित्युक्तं द्व्यंशकं गऌअकम्पयोः || १०९ ||

चतुरंशैर्विभागश्च वंशैश्चैवात्र वर्तिका |
द्व्यंशार्धं पद्मपुष्पं तु एकार्धं प्दपकर्णिका |
एवं सम्यग्विदित्वातु भागे भागे विनिर्दिशेत् || ११० ||

त्र्यंशहस्तप्रमाणेन त्रिहस्ता चाऽधिकाऽपि वा |
प़ञ्चहस्ताऽधिकं वाऽपि गोपुरात्प्राग्विधीयते || १११ ||

मध्ये भूतं च कर्तव्यं चतुस्तालप्रमाणतः |
सुखासीनमिदं श्रेष्ठं परावृत्तं च कारयेत् || ११२ ||

अनिरुद्धाय दृषदे वत्सरायेति हूयाताम् |
तथावक्लृप्तहस्ताय चामुण्ढाय तथैव च || ११३ ||

नैन्यायेति वरायेति चोदराय ततः परम् |
ततैवोदरबन्धाय नाडिभ्यामिति वै पुनः || ११४ ||

वसुश्चैव च वास्तुभ्यो वास्तुमुष्काय वै पुनः |
प्रजनाय जिरित्रेभ्य श्श्रोणीभ्यामिति वै पुनः || ११५ ||

तटाकाय च वंशाय वंशधारिभ्य एव च |
प्रजापतय इत्युक्त्वा धृष्णवेति च भुतयः || ११६ ||

शुकाय शुकवासिभ्य ऊरुभ्यामिति चोच्चरन् |
सिराभ्यश्चास्थिबन्धेभ्यो मुखेभ्यश्चेति हूयताम् || ११७ ||

साक्षिभ्यो जानु मूलेभ्यो जानुमूलेभ्य इत्यपि |
गुल्फेभ्यश्चैव पार्ष्णिभ्यश्चरणेभ्यस्तलेऽपिवा || ११८ ||

पादाङ्गुलिभ्यः पादेभ्यश्चरणाऽग्रतलाय च |
तलायोर्ध्वतलायेति त्वग्भ्यस्स्वाहेति हूयताम् || ११९ ||

त्वरासिभ्यश्च हुत्वा तु जुहुयाच्च ततः परम् |
रोमकुपेभ्य इत्युक्त्वा प्रसेभ्यो रसदाय च || १२० ||

रत्नाय रत्न वासिभ्यो मेदसे च तथा पुनः |
जीवाय वास्तुने चैव अस्थिमज्जाय वै पुनः || १२१ ||

जुहुयान्मज्जवासिभ्यो त्तमाङ्गाय वै पुनः |
धाता वै चैव दातुभ्यो धातुरूपेभ्य इत्यपि || १२२ ||

जुहुयादुपधातुभ्यः पश्वात्वच इति ब्रुवन् |
सर्वरूपाय ग्रीवाय धनदाय तथाऽत्मने || १२३ ||

सर्वेश्वराय यज्ञाय पुरषाय च हूयताम् |
उपपीठं विना पीठं कर्तव्यं द्विजसत्तम || १२४ ||

आमोदं प्राक्पृधग्यष्ट्वा तद्भूतं भुवनात्मकम् |
प्रमोमो याम्यदिक्पद्मे तद्भूतमनलात्म के || १२५ ||

प्रमुखं पश्चिमे पद्मे तद्भूतं स्याज्जलात्मके |
उन्मुखं सोमदिग्भागे वायुभूतं तदेव हि || १२६ ||

अविघ्नं करणोर्ध्वं तु व्योमात्मकमुदाहृतम् |
भूम्यन्तरिक्षस्वर्गं च सर्वभूतगुणात्मकम् || १२७ ||

महापीठः |
तत्समात्मकमित्युक्तं महापीठं द्विजोत्तम |
प्रासादस्य तु विस्तारं यस्तु दण्ड मिवोच्यते || १२८ ||

मूलहर्म्यं समारभ्य षष्ठदण्डसमानतः |
दश द्वादश दण्ढैर्वा मनुदण्डावसानकम् || १२९ ||

षोडशैर्द्वादशैर्वाऽपि महापीठं प्रकल्पयेत् |
अथवाऽन्यप्रकारेण पीठस्थानं विधीयते || १३० ||

तृतिसाले चतुस्साले पञ्चसालेऽश्रमध्यमे |
महापीठं प्रकर्तव्यं तस्य लक्षणमुच्यते || १३१ ||

अथवा व्योमहस्तं तु अधमं पिठविस्तृतम् |
द्विहस्तं मध्यमं प्रोक्तं त्रिहस्तं श्रोष्टमुच्यते || १३२ ||

तद्विस्तरसमं तुङ्गं तुङ्गं सप्ताऽष्टविंशतिः |
उपानोच्चं द्विभागं स्यात्षडंशं जगती भवेत् || १३३ ||

कुमुदोच्चं तु भूतांशं कम्पमेकांशमुच्यते |
वेदांशं कण्ठमानं तु ऊर्ध्वकम्पं शिवांशकम् || १३४ ||

महापट्टी गुणांशं तु द्विभागं वा वि शेषतः |
वेदांशं पद्मभागं तु द्विभागं कर्णिकोदयम् || १३५ ||

अथवा कर्णिकोत्सेधं गुणांशं द्विजसत्तम |
पद्मोच्चं पद्मभागं तु महापट्टी द्विभागिका || १३६ ||

उपानोच्चं शिवां शेन शेषं पूर्ववदेव हि |
अध्वा पीठोयं विप्र धरातालं यथाकुरु || १३७ ||

तदुर्ध्वो परिमानं तु पीठोच्चान्यंशमुच्यते |
अधिष्ठानोक्तमार्गेण वेशनिष्क्रान्तमाचरेत् || १३८ ||

पद्मतारे युगांशं वा भूतांशं कर्णिकायतम् |
पीठाकारं युगाग्रं वा कर्तव्यं मङ्गलाम्बुजम् || १३९ ||

लोहजं शैलजं वाऽपि इष्टिकामय मेव वा |
अंशस्योपरि पीठोच्च मुपपीठोपनात्कुरु || १४० ||

तदूर्ध्वे तु महापीठं उक्तव्यं सोदयान्वितम् |
उपपीठे विना पीठं कर्तव्यं स्याद्द्विजोत्तम || १४१ ||

नेत्रं रसं च भूतं च एकं वेदं च भागिकम् |
गुणं वेदं च नेत्रं च उपनादि प्रमाणवत् || १४२ ||

एक वेदगुणं चैव कर्णं चैकं च नेत्रवत् |
एकं गुणगणं चैव बलिपीठप्रमाणतः || १४३ ||

प्रभभस्याऽग्रतः कुर्यात्प्रासादात्मा प्रमाणवत् |
द्वारस्थानं तदग्रे तु तन्नि पात्रशिवालयम् || १४४ ||

एते वृषाचलं सर्वशान्तं वामे तु गोपुरात् |
बलिपीठं |
अथ वक्ष्ये विशेषेण बलिपीठस्य लक्षणम् || १४५ ||

लिङ्गोदयसमं श्रेष्ठं तदर्धं कन्यसंभवेत् |
तयोर्मध्येऽष्टधा कृत्वा नवमानं प्रकीर्तितम् || १४६ ||

तथवा पिण्डिकोत्सेधं कन्यसं पीछविस्तृतम् |
तत्तारमध्यमं ज्ञेयं तन्नास्रंचोत्तमं स्तृतम् || १४७ ||

तदर्धमधमं ज्ञेयं तयोर्मध्येऽष्टभाजिते |
नवधा पीठविस्तारः उत्सेधस्तत्समे भवेत् || १४८ ||

अष्ट वा द्वारविस्तारमधमं पिठविस्तृतम् |
द्विगुणं मध्यमं प्रोक्तं त्रिगुणं चोत्तमं भवेत् || १४९ ||

अथवा द्वारतुङ्गार्धं कन्यसं पीठविस्तृतम् |
त्रिपादं मध्यमं प्रोक्तं तत्समं चोत्तमं भवेत् || १५० ||

अधमोत्तमयोर्मध्ये नवमानं प्रकीर्तितम् |
धरातलसमोत्सेधमधमं पीठविस्तृतम् || १५१ ||

त्रिगुणं मध्यमं प्रोक्तं तयोर्मर्ध्येऽष्टभाजिते |
नवधा पीठतुङ्गं तु विस्तारं तत्समं भवेत् || १५२ ||

त्रिहन्तमुत्तमव्यासमेकहस्तं तु कन्यसम् |
द्विकरं मध्यमं ज्ञेयं पीठव्यासं प्रकीर्ततम् || १५३ ||

पञ्चविंशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुल विवर्धनात् |
ए काशीत्यङ्गुलान्तं यत्पीठव्यासः प्रकीर्ततः || १५४ ||

उपान बाह्ये विस्तारः उत्तमस्संप्रकीर्ततः |
जगतीबव्यविस्तारः मध्यमस्सं प्रकीर्ततः || १५५ ||

कुमुदान्ते प्रकर्तव्यं विस्तारमधमं स्मृतम् |
प्रासादोक्तक्रमेणैव महाफीठोदयं तु वा || १५६ ||

महापीठोदयं सप्त चत्वारिंशद्विभाजिते |
पर्वतांशं जगत्युच्चं सप्तंशं कुमुदोच्चयम् || १५७ ||

शिवांशं कम्पमानं स्यादिन्द्रभागं गऌओदयम् |
कम्पतुङ्गं शीवांशं स्यात्तत्समं त्वम्बुजोदयम् || १५८ ||

कपोतोच्चं तु वेदांशं द्विभागं प्रस्तरोदरम् |
सार्धांशं कम्पतुङ्गं स्यात्सार्धषट्कमलोदयम् || १५९ ||

वेदाशं कर्णिकोत्सेधं द्विगुणं तस्य विस्तरम् |
अथवा पीठतुङ्गं तु पञ्चभागविभाजिते || १६० ||

ए कांशं वेदिकोत्सेधमेकांशं कुमुदोदयम् |
शिवांशं कर्णतुङ्गस्स्यादर्धांशं पट्टिकोदयम् || १६१ ||

ए कांशं कमलोत्सेधमर्धांशं कर्णिकोदयम् |
द्विगुणं तस्य विस्तारं सपादाधिकमेव वा || १६२ ||

महानस प्रतिष्ठायां वास्तुहोमादिके कृते |
कुम्भमेकं प्रतिष्ठाप्य धान्यराशिषु पूर्ववते || १६३ ||

समिधाज्य चरुं प्राग्वज्जुहुयान्मूलविद्यया |
तत्रस्थदेवतानां तु तत्त्वन्यासं समाचरेत् || १६४ ||

चर्रू हुत्वा पायसैर्मूलविद्यया |
ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याच्चैव तु दक्षिणाम् |
पेषणाद्यङ्गजातानि क्षाऌअयित्वाऽधिवासयेत् || १६५ ||

ततः प्रभातसमये मुहूर्ते शोभने गुरुः |
अग्निमीडेति मन्त्रेण चुल्लीष्वग्निं निधापयेत् || १६६ ||

पचेयः पाचनादीनि हवींषि परिचारकाः |
कुण्डे च नित्यहोमार्धं स्थापयेदग्निमग्नि मान् || १६७ ||

पायसादीनि |
प्रागुक्तेनैव मन्त्रेण पुरस्तान्मन्त्र पूर्वकम् |
न्यसेत्कुम्भजलेनैव क्रमाच्चण्‍डादि देवताः || १६८ ||

द्वारे चण्ढं प्रचण्ढं च क्षेत्रपालं खगेश्वरम् |
द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे गणानामपि नायकं || १६९ ||

जृम्भलं माणिभद्रं च शिबिं कुण्डल मेव च |
द्वारस्य चोत्तरे पार्श्वे पार्श्वेष्वन्येषु चक्रमात् || १७० ||

प्रासादद्वारवद्द्वरे लक्ष्म्यादि परिकल्पनम् |
चुल्याश्च वामेतरयोर्धर्माधर्यौ च पृष्ठतः || १७१ ||

विधातारं तथा दीर्घचुल्या उभय पार्श्वयोः |
धर्माधर्मद्वयं न्यस्येत्फात्राणि समलान्यपि || १७२ ||

विघातारं वाद्यस्थानं चतुर्मख |
स्थनं च यच्च धामाङ्गं कल्पितं शिल्पवित्तमैः || १७६ ||

चेलास्थानं कुर्यात्पूर्वोक्तया दिशा || १७७ ||

कुर्याच्छास्त्रोक्त वर्त्मना |
आचार्य दक्षिणाचैव देया वित्तानुसारतः |
वापीकूपतटाकानां प्रतिष्ठाने चिकीर्षिते || १७८ ||

तेषां पश्चिमदिग्भागे वेदिं कुर्या च्च पूर्ववत् |
जलाधिदैवतं हृद्यमल्पकायविनिर्मितम् || १७९ ||

च्चतुष्कराम् शोभिते पूर्व वज्जलैः || १८२ ||

शोधिते वारुणं च विनिक्षिपेत् |
मीनादि जलयोनींश्च लोहजं तत्र निक्षिपेत् || १८४ ||

वारीणां |
गङ्गादिसरितस्तत्र मन्त्रैरावाहयेज्जले |
भुक्तेषु ब्राह्मणेष्वर्थै स्तर्पितेषु यथावसु || १८५ ||

दक्षिणा गुरवे देया दशनिष्कावरा ततः |
करोति यस्तटाकादि प्रतिष्ठानं जलाशये |
प्रतिष्ठां तज्जला |
स नित्य तृत्पस्सुचिरं लोके वसति वारुणे || १८६ ||

Kapitel 31

Lesehilfe: Kapitel 31: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 14, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 36.

पाद्मसंहितायाम् |
एकत्रिंशोऽध्ययः |
प्रभादीनां प्रतिष्ठा विधिः |
श्रीभगवान् |
कालान्तरे प्रभादीनां प्रतिष्ठाविधिरुच्यते |
जलाधिवासाद्यखिलं कर्म कृत्वायथापुरम् || १ ||

ध्यानकाले तु संप्राप्ते ध्याये देवं गुरुस्स्वयम् |
ज्वालामालासहप्राढ्यां विद्युत्सङ्घातसन्निभाम् || २ ||

द्देवम् |
प्रभां ध्यात्वास्पृशेत् शान्ति होमान्तेरहोमसर्पिषा |
प्रभाते मूलमन्त्रेण प्रोक्षयोत्कुम्भवारिणा || ३ ||

मुहूर्ते योजयेच्चापि कारयेच्च महोत्सवम् |
दक्षिणा गुरवे देया यथाविभव मानतः || ४ ||

मन्वितः |
प्रभायां देवदेव्यादीन् योजयेदुक्तवर्त्म ना |
स तु सायुज्यमाप्नोति कामानपि यथेप्सितान् || ५ ||

तत्सायुज्यमवा |
पीठं संस्थाप्य तत्रैव न्यस्येद्योगासनं गुरुः |
हुत्वामन्त्रैः क्रमात्फद्मस्थापने विधिरीदृशः || ६ ||

पीठेस्थाप्येतु |
योजये च्चापि पीठादीन् तत्रस्थां समये गुरुः |
एवं पीठादि देवार्दं यः कल्पयति मानवः || ७ ||

द्योग |
स प्रतिष्ठामवाप्नोति परत्रेह च शाश्वतीम् |
घंटा प्रतिष्ठादि |
मण्टां च पञ्चगव्येन स्नापयित्वा यथोदितैः || ८ ||

पञ्चवारुणिकैर्मन्त्रैर्नव ववस्त्रेण वेष्टयेत् |
स्थण्डिले शालिभारं च निक्षिप्य तिलतण्डुलान् || ९ ||

तदूर्ध्वे नववस्त्रं च सदर्भं न्यस्य तत्र वैः |
शाययित्वा च तां घण्टां छादयेन्नवावाससा || १० ||

कुम्भमेकं समभ्यर्च्य कुम्भे वा स्थण्ढिलेऽपिवा |
घण्टामन्त्रेण जुहुयादाचार्यस्समिधादिभिः || ११ ||

गुण्डेवा |
शोषणादीनि कार्याणि तां यथोक्तं विचिन्तयेत् |
शान्तिहोमावसाने च स्पृशेत्तां होमसर्पिषा || १२ ||

प्रभाते मन्त्रतोयेन तामुक्षेन्मन्त्र पूर्वकम् |
एवं सुसंस्कृतां घण्टां चालयेत्सर्व कर्मसु || १३ ||

कुम्भ चलनं मणेः || १५ ||

चापिकर्मणि |
उत्सादनं पिशाचादेः प्रीणनं च हरेः परम् |
सन्निधनममर्त्यानां घण्टायाश्चलनाद्भवेत् || १६ ||

उच्चाटनं |
असंस्कृतायाशअचलने ग्रामादेश्चलनं भवेत् |
निष्फला चापि पूजा स्वात्परस्य परमात्मनः || १७ ||

| घण्टा संस्कारवद्धूपदीप पात्रस्य संस्कृतिः || १८ ||

इदमर्धं क्वचिन्न द्विप्रान् पुण्याहंचापि कारयेत् || २० ||

द्विद्वान् र्जप्यं यक्षांश्चापि वशं नयेत् || २७ ||

र्यक्षान्यक्षी |
सीसाक्षमालया रक्षो वशे कुर्याच्चतुर्मुख |
पीडयेच्च तथा शत्रून् कांस्यैस्सर्वान् वशं नयेत् || २८ ||

पिण्डयेच्चापि |
|
स्फटिकं मोक्षदं जप्तुस्सर्वदो द्युमणेर्मणिः || २९ ||

इदमर्धं क्वचिन्न |
इन्दोर्मणिस्तथैव स्यादक्षास्स्यु र्जलजाः पुनः |
पुत्रदः पुत्रदीपस्स्यादिन्द्राक्षस्सर्वकामदः || ३० ||

स्थलजा |
विभीतकाक्षरुद्राक्ष निम्बाक्षाश्चाभिचारकाः |
ब्रह्मवर्चसकामस्य कुशग्रन्दिः प्रशस्यते || ३१ ||

राह्य कामस्य पद्माक्षैर्जप्तुस्सिध्यति तद्ध्रुवम् |
सिताम्भो जाक्षमाला तु जप्तुर्नश्रेयसप्रदाः || ३२ ||

सूत्रेनि |
भुक्तिमुक्तिप्रदा शङ्खा मुक्तामुक्तिफलप्रदा |
जलजैर्मणिभिर्माला जप्तुरिस्थं फलप्रदा || ३३ ||

अक्षान्यथोक्तान् संगृह्य वृत्तान् दोषविवर्जितान् |
प्रक्षाल्य पञ्चभिर्गव्यैः पञ्च वेदान्तविद्यया || ३४ ||

विशुद्धान्दोषवर्जितान् |
आरोपयेद्धेमसूत्रे त्रिगुणैस्त्रिगुणीकृते |
सूत्रे वा राजते क्षौमे शण केशादिवर्जिते || ३५ ||

द्विगुणे त्रिगुणी बद्धे तथान्तरम् || ३७ ||

मध्ये तु सान्तरः || प्रोता स्सूत्रेण तां |
प्रोतनूत्रेषु तैः कल्फ्या मालिका कटकाकृतिः |
मणिमन्यं तु बध्नी या न्मालाग्रन्थौ महत्तरम् || ३८ ||

बध्नीयान्महान्तं म...त्तरम् |
मेरुसंज्ञा मणेस्तस्य भ वेद्दक्षिणतो गतिः |
पुण्याहं वाचयित्वाऽन्ते मालां स्थाप्याम्भुजोदरे || ३९ ||

जपे |
विलिप्य कुङ्कुमाद्यैस्तामक्षमालां चतुर्मुख |
शालिभारं च निक्षिप्य तिलतण्ढुलसंयुतम् || ४० ||

लिखित्वा तत्र चक्राज्बमा स्तीर्य कुशवस्त्रकम् |
तत्राऽक्षमालां विन्यस्य छादयेन्नववाससा || ४१ ||

यजेत कुम्भे तन्मन्त्रं हेमवस्त्रादि संयुते |
होममेकत्र कुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा || ४२ ||

समिच्चतुघृतैरष्टौ शतं च स्वस्व विद्यया |
ध्यानेन शोषणादीनि कृत्वा न्यच्च यथापुरम् || ४३ ||

कुण्डेः |
तन्मध्ये पुरुषं द्यायेद्बद्धाञ्जलिमवस्थितम् |
चतुर्भुजं वऌअर्क्षाभं वरदाभयहन्तकम् || ४४ ||

अक्षमालां च बिभ्राणं शिखाग्रे कटकाकृतिम् |
शान्तिहोमावसाने च संस्पृशे दक्षणालिकाम् || ४५ ||

प्राप्ते मूहूर्ते तत्त्वानि न्यस्येत्सृष्टिक्रमाद्गुरुः |
या परा वैष्णवी शक्तिरभिन्ना परमात्मनः || ४६ ||

तेजसाऽदित्यसङ्गाशां प्राग्वत् स्मृत्वा हृदम्भुजे |
ध्यायेत्ततो ब्रह्मरन्ध्रा दुद्गच्छन्तीं शनैश्शनैः || ४७ ||

आवह्य चाऽक्षमालाया मन्त्रेण स्वेनमन्त्रवित् |
मूलमन्त्रेण कुम्भस्थवारिणा प्रोक्षयेद्गुरुः || ४८ ||

मक्षमन्त्रेण |
सन्निधं चाऽक्षमालायां याचेत परमात्मनः |
सन्निधत्तां भवानस्मिन् भक्तानुग्रहकाम्यया || ४९ ||

जपाऽक्षमालावलये गाधामेनां समुच्चरन् |
तत्राऽक्षमालां बिभ्रणं ध्यात्वा देवं जनार्धनम् || ५० ||

चतुर्भुजम् |
शिष्यस्य यजमानस्य हस्ते दद्याद्गुरुस्स्वयम् |
प्रणम्य प्रतिगृह्णीयात् शिरसा तां समाहितः || ५१ ||

इष्ट्वा च |
विद्यामिव यथावित्तं दद्याच्च गुरुदक्षिणाम् |
तस्मिन् मुहूर्ते तां विद्यां सञ्जपेदक्षमालया || ५२ ||

आदौ यमक्षमालायां मन्त्रं स्थापितवान् गुरुः |
तमेव मन्त्रं गणयेन्न यं कञ्चन मालया || ५३ ||

आदावेवाक्ष ३१.कथंचन |
अप्रतिष्ठापिता या च तया नैवाऽक्षमालया |
जपं कुर्वन्नरो मोहात्कुर्वन्नैवाऽश्नु ते फलम् || ५४ ||

Kapitel 32

Lesehilfe: Kapitel 32: IAST, deutsche Übersetzung und Erläuterungen.

Nummerierungslücken der Vorlage: 43, 44, 45, 46, 48, 49, 90, 91, 92, 93, 97, 101, 102, 103.

पाद्मसंहितायाम् |
द्वात्रिंशोऽध्यायः |
गृहार्चाविधिः |
तत्रलोहदार्वादिभेदेन फलम् |
श्रीभगवान् |
गृहार्चास्थापनं वक्ष्ये यथावत्कमलासन |
सौवर्णी राजती वाऽपि प्रतिमा स्याद्द्विजन्मनाम् || १ ||

प्रतिमा |
आरकूटमयी यद्वा यद्वा ताम्रमयी भवेत् |
लोहजाः प्रतिमास्सर्वास्सर्व कामफलप्रदाः || २ ||

शिलाबिम्बं दारुबिम्बं स्वगृहे नार्चयेद्बुधः |
पिशाचादि वशीकारे प्रतिमा चायसी मता || ३ ||

शिलाबिंबं इत्येकं अर्धं क्वचिन्न |
उच्चाटनकरी कांस्यप्रतिमा कमलासन |
त्रिलोहजा शत्रुजया सीसकोस्थाऽमयप्रदा || ४ ||

लोहजा शत्रुविजया |
रत्न जप्रतिमास्सर्वास्सर्वकाम फलप्रदाः |
चन्द्रकान्तस्फटिकजा सौम्या प्रतिकृतिर्मता || ५ ||

राजत |
आग्नेयी मित्रमणिजा अन्या स्फटिकजा द्विधा |
पालग्रामशिला श्वेता सौम्या सौम्यफलप्रदा || ६ ||

सर्व |
श्रीकरी पीतवर्णा च रक्ता कामप्रदा मता |
कृष्णा पुष्टिप्रदा नित्यं पिङ्गला रोगदा सदा || ७ ||

रोग्यदा |
शिलाश्च क्रसरिज्जातास्सर्वा मोक्षफलप्रदाः |
मूर्तभिर्गर्भितास्सर्वा श्शिलाश्चक्र सरिद्भवाः || ८ ||

प्रादुर्भावैश्च मीनाद्यैस्तथा दिव्यायुधैरपि |
लाञ्चिताः कौस्तुभाद्यैश्च भूषणैः कमलासन || ९ ||

अङ्किताः पूजनीयाश्च भुक्तिमुक्तिफलार्थिभिः |
सर्वास्स्वायम्भुवा ज्ञेयाश्शिलाश्च क्रसरिद्भवाः || १० ||

नित्यं सन्निधि रेतासु परस्य परमात्मनः |
न प्रतिष्ठा विधातव्या न चैवाऽवाहनादिकम् || ११ ||

सालग्रामशिला यत्र पूज्यते भगवन्मयैः |
तद्देशे योजनादर्वाङ्मृतो निर्वाणमश्नु ते || १२ ||

द्वारवत्याश्चिलाश्चापि सालग्रामशिलासमाः |
द्रुमजातिप्रतिकृतिस्सभाज्या कामनवशात् || १३ ||

प्रतिमा चन्दनमयी पूजिता श्रियमावहेत् |
प्रतिमा चाऽगरुमयी भुक्तिमुक्ति फलप्रदा || १४ ||

प्रदा शुभा |
देवदारुमयं बिम्बं सर्वदं भवनेऽर्चितम् |
बिल्वजा प्रतिमा लक्ष्मीमतुलामानहेत्सदा || १५ ||

ब्रह्मवर्चसकामेन ब्रह्मवृक्षसमुद्भवा |
शमीप्रतिकृतिस्स्वर्ग्या नमेरुस्सुखदाभवेत् || १६ ||

अन्नादिकामैः प्रतिमा पूज्योदुम्बरदारुजा |
अश्वत्थनिर्मिता पूज्या राज्यकामेन धामनि || १७ ||

न्यग्रोधनिर्मितं बिम्बं सर्वत्र भवनेऽर्चितम् |
प्लक्षजं जीवधनदं सर्वोपकरणावहम् || १८ ||

वंशविच्छेदकारकं सर्वदाभवनेऽर्चितम् |
पियङ्गु निर्मितं बिम्बं श्रीवश्यं भवनेर्चितम् |
पुत्रदीपमयं प्रत्रकारकं मुक्तिदं तथा || १९ ||

मन्त्रादि साधने युक्तां सरलार्चां समर्चयेत् |
तमालजातिप्रतिमा सर्वलोक सुखावहा || २० ||

चूतजाऽरोग्यदा पुत्र वित्तजा बदरीकृता |
वसप्रतिमा ब्रह्मन् बहुपुत्रा समर्चिता || २१ ||

वृद्धता स्फन्दजं सुखकारणम् || २२ ||

स्पर्शनं |
तिमिदं धनजं ब्रह्मन् कदम्बं ज्ञानकारणम् |
कुरवः पुष्ठिफलदस्तिलकस्सर्वकामदः || २३ ||

त्रिमिशं धनदम् |
मधूकस्सिद्धिदश्चाहुरसनश्श्रीकरस्सदा |
पुष्टिदो जम्बुवृक्षस्तु पुन्नागः पुष्टिवर्धनः || २४ ||

रोगदो राजवृक्षश्च कादिरश्चाक्षिनाशनः |
निम्भवृक्षप्रतिकृतिर्विद्येषण करी मता || २५ ||

अरतोजाति करजोजाति वृक्षश्च |
विभीतिका शल्मली च कल्प्यते कमलासन |
गजोत्पाटिकागौरार्क मूलकल्पितकौतुकम् || २६ ||

कलहाय सा |
वैनायकमभिप्रेतसकलार्थ प्रसादकम् |
मात्राङ्गुलिवशेनैव गृहार्चामानकल्पनम् || २७ ||

नाधिकं हस्तमानाच्च न न्यूनं द्वादशाङ्गुलात् |
कौतुकं भवनेऽभ्यर्चं शिलादार्वादिजं ध्रुवम् || २८ ||

अङ्गुलैः प्रतिमामानं वर्णानामुच्यते क्रमात् |
हस्तमानमितार्चा स्याद्भवने पूर्वजन्मनः || २९ ||

अङ्गुलै रेकविंशत्या प्रतिमा वसुधापते |
विशामेकोनविंशत्या द्वाभ्यां सूद्रस्य हीनया || ३० ||

प्रतिमा कमलासन |
अर्धचित्रं तदभासं भवने भुक्तिवर्धनम् |
द्वादशाङ्गुलमानार्चा लोहजा पूर्वजन्मनः || ३१ ||

नवाङ्गुला क्षत्रियस्य विशस्सप्ताङ्गुला मता |
पञ्चाङ्गुला चतुर्थस्य प्रतिमा भवने भवेत् || ३२ ||

प्रतिमा यन्मयी क्लृप्ता प्रभापीठादि तन्मयम् |
यद्वा सोवर्णबिम्बस्य राजतं ताम्रमेव वा || ३३ ||

लो हेन चेदुत्तमेन प्रतिमा निर्मिता भवेत् |
तदनन्तरलोहेन प्रभापीठादी कल्पयेत् || ३४ ||

त्रिलोहजायामर्चायां सुवर्णं वा प्रभादिकम् |
रत्नस्फटिकजानां तु प्रतिमानां प्रभादिकम् |
लोजहं स्मर्यते ब्रह्मन् रहस्यमिदमीरितम् || ३५ ||

गृहे संहारशयनमर्चयेन्नकदाचन |
भगवन्मूर्तयस्त्वन्या स्सर्वाः पूज्या तथातथम् || ३६ ||

श्री भूमि सहितं देवं श्रिया केवलयाऽपि वा |
सहितां पूजये न्नित्यं भक्त्या पद्मनि केतन || ३७ ||

श्रियां भूमिं समभ्यर्च्य गृहस्योक्तं मारुत्यां दिशि नाऽन्यथा |
अर्चयेद्भवनेष्वर्चां यजमानो यथोदिताम् || ३८ ||

गृहे चोक्तं निरृत्यां |
तत्प्रतिष्ठार्थमाचार्यमभ्यर्थ्याऽगमयोद्गृहम् |
अङ्कणे वा नदीती रे क्षेत्रे यद्वा सुपूजिते || ३९ ||

वेदिकां परितः क्लृप्ते होमकुण्डचतुष्टये |
एकर्स्मि वा गुरुः कुर्यात्फ्रतिष्ठा कर्मापूर्ववत् || ४० ||

अङ्कुरानर्पयित्वाग्रे जले चैवाधिवासनम् |
नयनोन्मीलनं चाऽपि कुर्याऽत्पूर्वोक्तवर्त्मवा || ४१ ||

पाद्यमर्घ्यं तथाचामं पञ्चगव्यं तथा दथि |
पयोमधुकषायं च उष्णाम्भः फलवारि च || ४२ ||

घृतम् धावाहनादिकम् |
जङ्गमा चेदभिमता वेद्या मावहनादिकम् || ४७ ||

दौदह प्रार्थयेत्तमभीप्सितम् शेषतः || ५० ||

दासोऽस्मि तव देवेश सपुत्रगणभान्दवः |
सन्निधस्स्वगृहो यावदन्ववायो ममाऽच्युत || ५१ ||

प्रार्थयीत मनीषी |
फूजां मया यथाशक्ति विहितां विकलामपि |
गृह्णीष्व भगवन् भक्तजनानुग्रह काम्यया || ५२ ||

भगवन् गृहाण भगवन् मदनु |
याचित्वा देवदेवेश मित्थमाचार्य सन्निदौ |
गुरवे दक्षिणां दद्याद्यथाविभविस्तरम् || ५३ ||

यथा च तृप्तिरस्य स्यात् ऋत्विजामपि पूर्ववत् |
भ्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या तोभ्यो दद्वाच्च दक्षिणाम् || ५४ ||

स्थापयित्वाऽर्चयेद्देवं भक्तिमान् भक्तवत्सलम् |
भुक्त्वा भोगान् सुविस्तीर्णान् प्रेत्य नेहाऽभिजायिते || ५५ ||

भवने स्थापितो विष्णुः पुष्णाति कुलमात्मनः |
मन्दिरे तु गजत्सर्वं पुष्णाति स्थापितो हरिः || ५६ ||

श्री वत्सकौस्तुभोष्णीषवनमाला चतुष्टयम् |
प्रधान भुषणं विष्णोः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि || ५७ ||

श्रीवत्सं स्थापयित्वाग्रे शालिभरारे सशाटके |
निवेश्य प्रऌअयं सर्गं महाकुम्भं यजेद्गुरुः || ५८ ||

शालि तण्डुल शाटके घारचतुभिश्शतमष्ट च || ५९ ||

धाज्येन |
वारान्न्यसेश्च तत्त्वानि शान्तिं हुत्वास्पृशेच्चतम् |
संप्रोक्ष्य कुम्भतोयेन मुहूर्त्मे हरिवक्षसि || ६० ||

चत्वारि |
निवेशयेद्दक्षिणा च देया निष्कत्रयाऽवरा |
गुरवे यजमाने मनः प्रीतिविवर्धनी || ६१ ||

यो भूषयति देवेशं श्रीवत्सप्रतिकर्मणा |
स लक्ष्मीं लभते नित्यामुत्तमां नाऽत्र संशयः || ६२ ||

कौस्तुभं स्वेन मन्त्रेण स्थापयित्वा यथापुरम् |
हरिमा कल्पयेत्तेन मुहूर्ते देशिकोत्तमः || ६३ ||

यजमानश्च गुरवे प्रयच्छेद्दक्षिणां शुभाम् |
यः कौस्तुभेन देवेशं मण्डये दश्नुते श्रियम् || ६४ ||

त्सविशेत् |
वनमालां च सौवर्णीं नानारत्न परिष्कृताम् |
स्थापयित्वोक्तमार्गेण मुहूर्ते शभने गुरुः || ६५ ||

समन्विताम् |
कर्णे प्रलम्बयोद्विष्णोस्सर्वसम्बत्करीं नृणाम् |
दक्षिणां कुरवे दद्वाद्यजमानोऽपि पुष्कलाम् || ६६ ||

यश्च चभुषयति श्रिशं मनुजो वनमालाया |
पोऽश्नु ते दुर्लभान् कामान् सर्वानेवन शंशयः || ६७ ||

प्रेत्य लोकान् सुविपुलान् स्वर्गादीन् सोऽश्नुतेऽक्षयान् |
शुद्धजाम्बूनदमयं किरीटं मणिभिश्चितम् || ६८ ||

मणिनिर्मितम् |
चेतसा भक्तियुक्तेन यथार्हं मधुविद्विषः |
कलशैस्सप्तदशभिस्स्नापयित्वा स्वविद्यया || ६९ ||

बहुनेह किमुक्तेन |
शालिभारेषु विन्यस्य वेष्टयित्वा च वाससा |
अहतेन पुनः पुम्भो यजेदावाह्य विद्यया || ७० ||

जुहुयाच्च चतुर्थक्षु विद्यया च स्वया गुरुः |
स्पृष्टा च शान्तिहोमान्ते प्रभाते कुम्भवारिणा || ७१ ||

संप्रोक्ष्य स्वेन मन्त्रेण दत्वा च गुरुदक्षिणाम् |
प्राप्ते मुहूर्ते देवेशमासीनं भूपविष्टरे || ७२ ||

भद्र |
स्नापयेद्राजनद्देवमाराद्या कल्पभूषणैः |
ब्राह्मणेषु चतुर्वेदा नधीयानेषु सर्वतः || ७३ ||

नानाविधेषु वाद्येषु चतुर्दिक्षु नदत्सु च |
वन्दारुषु च देवेशं स्तोत्रैरुच्चावचैर्भृशम् || ७४ ||

स्तुवस्तु भक्तिनम्रेषु श्रीभूमिसहितं हरिम् |
प्रस्तूयमानेष्वन्येषु मङ्गलेषु समन्ततः || ७५ ||

कुण्ढेषु पुरतो हुत्वा पूर्ववत्समिदादीभिः |
चतुर्दिक्षु च तुर्द्वारि ए काग्नेः कोणतः स्थिते || ७६ ||

चत्वार एकोग्निः कोणतस्थितः |
पञ्चोपनिषदैर्मन्त्रैः किरीटं देवमूर्धनि |
आरोपयेयुराचार्य्याः मूर्तिपाश्च विचक्षणाः || ७७ ||

मुञ्चेयुः पुष्पवृष्टिं च तूर्यघोषपुरस्सरम् |
महद्भिरुचारैश्च गुरुणाऽभ्यर्चितं हरिम् || ७८ ||

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सुखासीनां महासने |
यानमारोप्य हस्त्यादि श्वेतच्छत्र विराजितम् || ७९ ||

वीज्यमानं च गौरेण चामरेण समन्ततः |
ग्रामं प्रदक्षिणं नीत्वा मन्दिरे विनिवेशयेत् || ८० ||

यः किरीटेन देवेशमाकल्फेन प्रसाधयेत् |
त्रयाणामपि लोकानामाधिपत्यं स विन्दति || ८१ ||

लक्ष्मीशं |
हारादिभिर्नूपुरान्त्रैर्भूषणैस्तपनीयजैः |
क्षाऌइतैर्गन्धतो येन द्वादशाक्षरविद्यया || ८२ ||

धान्यराशिषु संस्थाप्य होमं च समिदादिभिः |
स्पृष्ट्वा कल्पं जपेन्मन्त्रं देशिको द्वादशाक्षरम् || ८३ ||

स्मृत्वा मन्त्रम् |
मूहूर्ते भूषयेत्तेन देवेशं विद्याया तया |
ये भूषयति देवेशं सोऽपि कार्यान् समश्नुते || ८४ ||

पंचायुधमान प्रतिष्ठादि |
पञ्चायुधानां दिव्यानां प्रतिष्ठा वक्ष्यतेऽधुना |
चक्रस्य तावत्सर्वेषु मुख्यस्य कमलासन || ८५ ||

मध्येषु |
वक्ष्यते स्थापनं तस्य यानं रूपं च यादृशम् |
विस्तृतं हस्तमानेन यद्वा सप्तदशाङ्गुलम् || ८६ ||

तादृशम् |
अष्टादशाङ्गुलं यद्वा विंशत्यङ्गुलमेव वा |
चतुर्धशाङ्गुलं यद्वा षोडशद्वादशाङ्गुलम् || ८७ ||

मूलबिम्बाननसमं सहस्रारं समुज्वलम् |
यद्वा शतारमथवा चतुर्विंशत्यरान्वितम् || ८८ ||

द्वादशारमथाष्ठारमथवा षडरं परम् |
सहस्रज्वालमथवा षड्ज्वालं नाभिमण्टितम् || ८९ ||

षडरावरम् |
संस्थितं गुरुरीदृशम् || ९४ ||

सुस्थितं गुरु |
चतुर्दिक्षु च कुण्डेषु चक्रमन्त्रेण मूर्तिपाः |
जुहुयुस्समिधाघारं चरुबिः कमलासन || ९५ ||

कुण्ढेष्वेकत्र पुरतस्तोरणादीनि पूर्ववत् |
अर्चयित्वा ततश्चक्रं शोषयेच्छोषणादिभिः || ९६ ||

कुण्ढे वै तत्र पुरतः प्रतिष्ठापनमाचार्यः स्वैर्मन्त्रैरनुपूर्वशः || ९८ ||

प्रतिष्ठा स्थान |
गुरवे दक्षिणा देया दशनिष्कावरा ततः |
पंचायुधानि निर्माय यः स्थापयति मानवः || ९९ ||

देवाय |
स विष्टपत्रये दीमान् न भिभेति कुतश्चन |
भुङ्कै च भोगान् विस्तीर्णान् योदते च त्रिविष्टपे || १०० ||

भूक्त्वा च भोगन् विपुलान् श्चैतत्सारूप्यमश्नुते || १०४ ||

स्तैस्सायुज्य मवाप्नुयात् |
वैन तेयादि प्रतिष्ठा |
वैनतेयप्रतिष्ठायां विशेषो वक्ष्यतेऽधुना |
प्राच्यां जुह्वन् बृहत्साम्ना तस्यं ध्यायेद्गुरुस्ततः || १०५ ||

हुवेत् |
प्रतीच्यां गरुडं कुण्ढे ध्यायेद्धोमो रथन्तरैः || १०६ ||

गुरुः |
तार्क्ष्यध्यानमुदीचीने गायत्र्या च स्वया हुतिः |
पुरस्तादुपरिष्टा च्च शुभं कर्मयथापुरम् || १०७ ||

सिष्ठं |
स्थापको वैनतेयस्य लभते तत्समीपताम् |
आदित्यस्य प्रतिष्ठा च विधातव्या यथापुरम् || १०८ ||

विशेषस्तूच्यते कश्चिद्यथावदवधारय |
आवहनं स्वगायत्र्यातया कुण्ढेषु चाहुतिः || १०९ ||

आराधनं |
बिभ्राडित्यनुवा केन सावित्र्या स्थापनं तथा |
मार्यस्य मूलमन्त्रेण कुण्भतोयेन सेचनम् || ११० ||

स्थापकस्तस्य तल्लोके राजते मुक्तकिल्बिषः |
ब्रह्मादीनां च सर्वासां देवतानां यथापुरम् || १११ ||

स्वातन्त्र्ये पारतन्त्र्ये च स्वैर्मन्त्रैः स्थापनं भवेत् |
दुर्गा च मातरस्सप्त याः काश्चिद्देवतास्त्रियः || ११२ ||

प्रतिष्ठा तासुलक्ष्मीवन्मन्त्रैस्स्वैस्वैर्विंष्यते |
विष्वक्सेनोत्पत्ति स्थापनादि |
ब्रह्मा |
विष्वक्सेवस्य भगवन् उत्फत्तिः कारणात्कृतः |
स्थापनं च कथं तस्य कथ्यतां यद्यनुग्रहः || ११३ ||

कारणं तथा |
श्री भागवान् |
दौवारिकेषु सर्वेषु यश्चण्ढः प्रथमो भवेत् |
स देवासुरयोर्युद्धे बली दण्ढधरस्स्वयम् || ११४ ||

जघान दैत्यान् देवार्थमात्मनाऽभि प्रचोदितः |
तस्य तुष्टोह मददां मत्स्वरूपसरूपताम् || ११५ ||

ऐश्वर्यं कुमुदादीनां बलं चाऽप्रतिवारितम् |
विष्वस्सेनसमाख्यां च सर्वसेनाधिपोचिताम् || ११६ ||

नैवेद्यस्य चतुर्थांशं सर्वस्योपहृतस्य मे |
चण्ढस्य च पदेत्युग्रमन्यं स्थापित वानहम् || ११७ ||

वान्पुनः |
इत्थं ब्रह्मन् तदुत्फत्तिः स्ताप्यश्च मम सन्निधौ |
स्थापनं च स्वमन्त्रेण तस्येष्टं यद्वदात्मनः || ११८ ||

दक्षिणा गुरवे देया स्थापकस्य फलं तथा |
प्रतिकायं च भक्तानां कृत्वा स्थापनमाचरेत् || ११९ ||

स्वतन्त्रं वाऽन्यतन्त्रं वा यथालाभं शिलादिभिः |
कृताञ्जलिपुटं सौम्यं स्थितमासीनमेव वा || १२० ||

स्वामितन्त्रं वा |
यथावर्णं यथारूपं यथाचाश्रमधर्मिणाम् |
यथापयोरूपधरं पद्मपिठे प्रतिष्ठितम् || १२१ ||

कृतलक्षणसम्पन्नं शिल्पिभिस्सुपरीक्षितम् |
यद्वा कर्मानुरूपेण प्रतिकायं प्रकल्फयेत् || १२२ ||

स्थापयेदङ्गु रानादावर्पयित्वा शुभे दिने |
अयुग्माः पालिकाः कार्याश्शरावघटवर्जिताः || १२३ ||

अधिवासनमारभ्य पूर्ववत्कर्मपद्दतिः |
उपचारस्तथा होमः कुम्भयागश्च सेचनम् || १२४ ||

परेण ब्रह्मणा कार्यं मन्त्रैश्चान्यैन्सुपूजितैः |
तोरणादीन्यजोत्पूर्वं न वेदिकलसानपि || १२५ ||

मुहूर्ते प्रोक्षयेत्कुम्भवारिणा देशिकोत्तमः |
स्वतन्त्रे मन्दिरं कल्प्यं सिंहदिङ्गूर्तिवर्जितम् || १२६ ||

दक्षिगुरोश्च प्रतिमां स्थापयेन्मन्त्र सिद्धये |
दीक्षिणा गुरवे देया तर्पणीयाश्च भूसुराः || १२७ ||

आवर्जनीयं सर्वत्र धनैर्ब्राह्मणतोषणम् |
घण्याहवाचनं विप्रैस्स्वाध्यायाध्यायनं तथा || १२८ ||

दक्षिणा च गुरो र्गुर्वी यजमानधनोचिता |
एतैर्यथोदितैर्युक्तं हीनमन्येन दूष्यति || १२९ ||

तोरणाद्यैर्यजेत्पूर्वं न वेदिकलशाष्टकं चार्चनं तेषां उपचारैः पृथग्विधैः || १३० ||

चार्चयेद्धमान् |
कर्तव्यमुत्सवं चाऽपि ध्वजारोहणवर्जितम् |
नपरोमो न बलि स्तीर्धं स्वातन्त्र्यै विधिरीदृशः || १३१ ||

पारतन्त्र्येतु भक्तावा मुत्सवः कमलासन |
देवस्योत्सवमध्ये च प्रक्राना वाऽथ निर्मिते || १३२ ||

निश्चिते |
तस्मिन् कार्योकृते तस्मिन् प्रीयते हि जनार्धनः |
राज्ञो राष्ट्रस्य सर्वस्य ब्राह्मणानां गवामपि || १३३ ||

जायिते भुयसि सम्पदुत्सवे विहिते सति |
इति ब्रह्मन् क्रियास्सर्वाः कथिताः पृच्छतस्तव || १३४ ||

दयया परया भूयः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि |
संवर्तः |
महोपनिषदं शास्त्रं चतुर्वेद समन्वितम् |
संक्षिप्य च शताध्यायात्पद्मेन कपिलाच्छ्रुतं || १३५ ||

तदेव कण्वस्संक्षिप्य श्रिद्दधानस्य ते मया |
द्वात्रिंशदध्याययुतं शुभं वै सारवत्तरम् || १३६ ||

पद्मात् श्रुतमिदं शास्त्रं तथा पद्माह्वयं मतम् |
कथितम् ६१. पद्मोदिततया शास्त्रमिदं पाद्मुदाहृतं |
इदं च देयं परमं रहस्यमनसूयवे || १३७ ||

श्रद्दधानाय भक्ताय शुचये दीक्षिताय च |
ब्रह्मणाय प्रपन्नाय श्रोत्रियाय च धीमते || १३८ ||

यद्वा ज्येष्ठाय पुत्राय न विद्यमरये वदेत् |
नमो ब्रह्मण्य देवाय श्रिधरायाव्ययात्मने |
ऋग्यजुस्सामरुपाय शतरूपाय विष्णवे || १३९ ||

Quelle

IAST-Grundlage: „z pADMA.txt“. Die Nummerierung wurde nicht neu gesetzt. Eine geschlossene Nummernfolge belegt nicht, dass jeder Vers sprachlich vollständig ist.

Zurück zum Gesamtwerk

Swami Sivananda bei der Mantrawiederholung: aufmerksames Hören kann das Lesen begleiten.

Im Gespräch mit anderen Tantra-Schriften

Lies einzelne Begriffe wie Mūrti, Pratiṣṭhā oder Homa zusammen mit der deutschen Übersetzung und ihren Erläuterungen. Für einen Vergleich von Tempel- und Weihevokabular eignen sich Kamika Agama und Ajita Agama; den Pāñcarātra-Zusammenhang erweitert die Jayakhya Samhita. Ein ähnliches Wort kann je nach Werk einen anderen Platz im Ritual haben. Aufmerksames Lesen bewahrt diese Unterschiede und macht das Sanskritstudium zugleich reicher.

Siehe auch

Die Padma Samhita lesen: Werküberblick · Yogapāda · Jñānapāda · Kriyāpāda 1–23 · Kriyāpāda 24–32 · Caryāpāda 1–28 · Caryāpāda 29–33 · Kriyāpāda in Devanagari · Caryāpāda in Devanagari · 108 Lesestellen und Mantras.

Veröffentlichte Tantra- und Āgama-Artikel zum Weiterstudieren:

• Pāñcarātra, Gotteserkenntnis und Hingabe: Ahirbudhnya Samhita, Jayakhya Samhita, Lakshmi Tantra.
• Tempel, Bilder und Weihe in śivaitischer Überlieferung: Kamika Agama, Ajita Agama.
• Meditation und Bewusstsein: Vijnana Bhairava Tantra, Shiva Sutra, Tripura Rahasya.
• Guru, innere Verehrung und Lebensführung: Kularnava Tantra, Mahanirvana Tantra, Tara Tantra.
• Weitere eigenständige tantrische Überlieferungen: Brahma Yamala, Rudrayamala Tantra.

Die Bezüge erläutern gemeinsame Fragen und unterschiedliche Antworten. Sie setzen weder dieselbe Ritualordnung noch eine nachgewiesene historische Abhängigkeit voraus.

Yoga, Meditation und Seminare

• Yoga
• Meditation

Bhakti Yoga

27.10.2026 - 27.10.2026 Mantra-Konzert mit Shamana OM

Konzert mit Shamana OM

Shamana OM

31.10.2026 - 31.10.2026 Mantra-Konzert mit Gruppe Mudita

Konzert mit der Gruppe Mudita

Gruppe Mudita

Kundalini Yoga

30.10.2026 - 01.11.2026 Kundalini Yoga Mittelstufe

Intensives Kundalini Yoga Seminar zur Erweckung der inneren Kundalini Energie, Erweiterung des Bewusstseins und Entfaltung des vollen Potentials. Yoga A…

Arjuna Wingen

06.11.2026 - 08.11.2026 Kundalini Yoga Einführung

Gründliche Einführung in die Theorie und Praxis des Kundalini Yoga, Yoga der Energie. Die praktischen Übungen des Kundalini Yoga umfassen Pranayama (…

Arjuna Wingen

Aus dem Lesen wird aufmerksame Begegnung

Bleibe zum Abschluss bei einer kurzen Zeile, deren Bedeutung du verstanden hast. Lies sie langsam und schlage ihre Erläuterung nach. Mit der Zeit werden vertraute Wörter zu Wegmarken: Gestalt, heiliger Klang, Hingabe und Gegenwart. So kann das Sanskritstudium Freude wecken und die Beziehung zum Inhalt vertiefen, Schritt für Schritt.

Zum Gesamtwerk · Zur täglichen Lesestelle