Mahanayaprakasha

Mahanayaprakasha (Sanskrit: महानयप्रकाश mahānayaprakāśa m.), „Licht auf den großen Weg“ beziehungsweise „Erhellung des Mahānaya“, ist ein umfangreiches Werk des kaschmirischen Śaiva-Lehrers Rājānaka Śitikaṇṭha. Die Muktabodha-Ausgabe bezeichnet Śitikaṇṭha ausdrücklich sowohl als Autor als auch als denjenigen, der sein Werk selbst erläutert. Der Mahanayaprakasha umfasst vierzehn Udayas („Aufgänge“, Kapitel) und gehört in das geistige Umfeld des kaschmirischen Śaivismus und steht besonders nahe bei Krama- und Kālī-bezogenen Lehren.

Im Zentrum steht der Mahārtha, der „große Sinn“: die alles durchdringende nichtduale Cit, in der Schöpfung, Bestand, Auflösung und die unbenennbare transzendente Ruhe – Anākhyā – als Stadien einer einzigen Śakti erkannt werden. Śitikaṇṭha verbindet diese Lehre mit Parāvāk, Nāda und Bindu, den fünf Vāmeśīs, Pīṭha und Śmaśāna, innerem Yāga, Guru-Oghas, Mātṛkā und Sanskrit-Lautlehre, Kundalini, Prāṇa, Cakras sowie einer komplexen rituellen Ordnung.

Shiva als meditierendes Bewusstsein – im Mahanayaprakasha ist das höchste Śiva-Prinzip der Ruhepunkt aller Cakras, Kramas und Śaktis.

Einführung: Mahānaya, Krama und Mahārtha

Mahānaya bedeutet der „große Weg“, die „große Methode“ oder die höchste Überlieferungsweise. In Śitikaṇṭhas Werk bezeichnet der Ausdruck keinen bloßen äußeren Lehrplan. Er steht für eine Sicht, in der sämtliche Ebenen spiritueller Erfahrung – Körper, Sinneswahrnehmung, Laut, Mantra, Cakra, Guru, Pūjā und höchste Erkenntnis – in einer einzigen nichtdualen Wirklichkeit zusammenfinden.

Besonders eng ist der Text mit der Krama-Tradition verbunden. Krama bedeutet „Reihenfolge“, „Stufung“, „Prozess“. Śitikaṇṭha untersucht, wie ein einziger Bewusstseinsstrom als Sṛṣṭi, Sthiti, Saṃhāra und Anākhyā erscheint. Die Bewegung ist dabei nicht nur kosmisch. Jeder einzelne Wahrnehmungsakt hat einen Anfang, einen Bestand, eine Rücknahme und einen Ruhepunkt.

Der Mahanayaprakasha ist textkritisch anspruchsvoll. Die Muktabodha-Datei bewahrt zahlreiche Variantenangaben, Lücken, Sternchen, Fragezeichen und teils stark beschädigte Verse in einer regionalen beziehungsweise apabhraṃśaartigen Sprachform. Diese Stellen werden in diesem Artikel nicht stillschweigend verbessert. Wo eine sichere wörtliche Übersetzung nicht möglich ist, wird der aus Śitikaṇṭhas eigener Erklärung erkennbare Sinn wiedergegeben und die Unsicherheit ausdrücklich genannt.

Śitikaṇṭha als Autor und eigener Kommentator

Die Quelle nennt das Werk:

śrīmanmahāmāheśvarācāryarājānakaśitikaṇṭhācāryaviracitaḥ proktācāryeṇaiva vivṛtaśca

also als von Rājānaka Śitikaṇṭha verfasst und „von eben diesem Lehrer selbst erläutert“. Daher gehören die ausführlichen Prosaerklärungen zur überlieferten Gestalt des Werkes selbst und sind als Śitikaṇṭhas eigene Vivṛti zu behandeln, nicht als späterer Fremdkommentar.

Die zugrunde liegende Ausgabe erschien 1918 als Band 21 der Kashmir Series of Texts and Studies. Die Muktabodha-Fassung beruht auf dieser Edition und enthält zusätzliche Korrekturen von Mark S. G. Dyczkowski.

Shiva Nataraja – Entstehen, Bestand und Auflösung werden im Mahānayaprakāśa als Bewegungen derselben Bewusstseinskraft verstanden.

Hinweis zur Vollständigkeit und Textgestalt
Der Mahānayaprakāśa ist in der gelieferten Muktabodha-Fassung an zahlreichen Stellen beschädigt oder unsicher überliefert. Sternchen, Auslassungen, Fragezeichen und editorische Varianten gehören zur Quelle. Die deutsche Fassung verarbeitet den gesamten erhaltenen Textzusammenhang einschließlich der vierzehn Udayas und Śitikaṇṭhas eigener Erläuterungen. Wo der Sanskrittext selbst keine sichere wörtliche Rekonstruktion zulässt, wird der Sinn aus der unmittelbar anschließenden Eigenkommentierung wiedergegeben und die Unsicherheit kenntlich gemacht. Es werden keine fremden Sanskritlesarten ergänzt.

Vollständiger deutscher Text

Die folgende deutsche Fassung gibt den gesamten inhaltlichen Gang des Primärtextes einschließlich Śitikaṇṭhas eigener Vivṛti über alle vierzehn Udayas wieder. Sie ist bewusst keine fingierte Zeile-für-Zeile-Übersetzung an Stellen, an denen die überlieferte Sanskritfassung selbst beschädigt, lückenhaft oder sprachlich unsicher ist. Beschädigte oder eindeutig fehlende Sanskritstellen werden nicht erfunden; wo die Quelle selbst unvollständig ist, ist auch die Übersetzung entsprechend vorsichtig.

Anrufung und fünf einleitende Strophen
Verehrung Śiva, dessen Wesen das große Licht ist.

Nun folgt der Mahānayaprakāśa, verfasst und zugleich erläutert von dem großen Maheśvara-Lehrer Rājānaka Śitikaṇṭha.

Die erste Strophe preist die göttliche, friedvolle Grundlage des Vertrauens und der Ruhe, aus der die ungeteilten Erscheinungsweisen hervorgehen. Sie ist jener Strom des Bewusstseins, der aus den Worten „Śiva“ und „Brahman“ aufleuchtet. Möge sie in den guten Menschen erstrahlen.

Die zweite Strophe besingt die schlanke Göttin des Kula, die den sechsfachen Adhvan der vier kosmischen Sphären in sich aufnimmt und zugleich Manifestation und Nirvāṇa trägt.

Die dritte preist die raudrī Śakti, welche die dichte Vielheit der manifesten Welt mit verschiedensten geeigneten Mitteln in das Herz Maheśvaras zurückführt.

Die vierte Strophe spricht vom Uḍḍiyāna-Pīṭha und von den verschiedenen Pīṭhas, in denen höchste, gemischte und śāktische Erkenntnisformen erscheinen. Trotz ihrer Verschiedenheit leuchtet in allen derselbe ewige Mahārtha, der große Sinn.

Die fünfte Strophe kündigt an: Der Weg aus Varṇa, Pada und Mantra wurde gezählt und geordnet; nun soll sein gesamter Bedeutungsgehalt entfaltet und durchdacht werden.

Erster Udaya – Die Göttin, Mahārtha und der Weg der Rückkehr

Der eigentliche Text setzt mit einer Verneigung ein. Aus dem großen göttlichen Strom der Ādidevī entfaltet sich das Zusammenspiel von Wort und Bedeutung. Der Autor beschreibt vier Ebenen der Sprache: Parā, Paśyantī, Madhyamā und Vaikharī. Die Welt der Namen und Formen ist für ihn kein vom Bewusstsein getrenntes Reich; sie entsteht im Bewusstsein, wird von Bewusstsein getragen und ruht schließlich wieder im Bewusstsein. Möge deshalb jede Erfahrung in die Ruhe des eigenen Wesens führen.

Śitikaṇṭha wendet sich sodann der als Guru erscheinenden Makāra-Devi zu. Sie zeigt zugleich das Höchste und das Niedere, Leere und Nicht-Leere. „Leer“ bedeutet hier nicht Nichtsein, sondern reine Cit ohne Objekt; „nicht leer“ bezeichnet die durch Māyā bunt gewordene Welt. Beide sind Formen derselben Göttin.

Die folgende Strophe steht in einer regionalen beziehungsweise apabhraṃśaartigen Sprache und ist teilweise schwer überliefert. Der Kommentar macht ihren Sinn deutlich: Die Göttin verschlingt die weltverzehrende Bhairava-Zeit, löst Prāṇa selbst auf und gelangt in die Ebene jenseits des Atems. Sie verschlingt die unendlichen Śaktis, bringt die Wellen der Absicht zur Ruhe und leuchtet in einem Zustand ohne duale Beimischung.

Eine weitere Strophe beschreibt die Göttin als die Kraft, die Akula berührt und zugleich in Kula eintritt. Sie ist Ursprung des Erwachens, durchdringt die Mātṛkā und durchstößt Granthis, Cakras und Ādhāras. Ihre Gestalt ist vielfältig, doch diese Vielheit ist Ausdruck einer einzigen Śakti.

Dazu zitiert der Autor eine Überlieferung: Der höchste Śiva ist friedvoll, unermesslich, unendlich und allgegenwärtig. Seine angeborene Śakti ist allumfassend; sie erscheint als Wille, Erkenntnis und Handlung in vielen Formen und kehrt schließlich in die Harmonie Śivas zurück. Dieselbe Göttin ist grob als Weltkörper, subtil als reines Bewusstsein und jenseitig als die stets aufgehende, friedvolle Brahman-Wirklichkeit.

Die nächste Strophe preist den einen Mahārtha, den „großen Sinn“. Er ist ohne festen Ort, nicht durch Richtung, Raum, Zeit, Gattung oder Individualität begrenzbar. Alles, was für gewöhnliche Wesen wie eine Hülle wirkt, kann für den Erkennenden gerade zum Leuchten des Bhairava werden.

Śitikaṇṭha entfaltet Mahārtha auf vielen Ebenen. Erkenntnis ist der Endpunkt des Handelns; der reine Ātman ist der Ruhepunkt der vielen Sinneserkenntnisse; Paramātman ist der Ruhepunkt selbst dieses Ātman. In den Zuständen Wachen, Traum und Tiefschlaf erscheint Erkenntnis; im Turiya wird der Erkennende als Selbst erkannt; jenseits davon liegt der Mahārtha als Paramātman.

Er beschreibt drei Puryaṣṭakas: die körperlich-psychische Hülle, die sprachlich-mātrikāhafte Ebene und die bindu- beziehungsweise formhafte Ebene. Auch diese drei sind letztlich ein einziger Bewusstseinsprozess. Jenseits davon liegt das reine Selbst und schließlich der alles übersteigende Mahārtha.

Auch die fünf Elemente werden stufenweise zurückgeführt: Erde und Wasser in Feuer, Feuer in Wind, Wind in Raum; der äußere Raum ruht im Raum des Bewusstseins, dieser wiederum im Para-Raum. Ein zitiertes Āgama sagt: Im äußeren Raum, im Cidākāśa und im Parākāśa leuchtet überall derselbe unvergleichliche Sonnenherr.

Der Autor deutet Mahārtha außerdem über Zahlen- und Strukturmodelle: als siebzehnten, neunten, siebten, dreizehnten oder andere „letzte“ Stufe, je nach dem jeweiligen Lehrschema. Entscheidend ist nicht die Zahl selbst, sondern dass alle begrenzten Reihen auf einen transzendenten Ruhepunkt zulaufen.

Was also bedeutet „Mahārtha“? Śitikaṇṭha antwortet: Wo alle hervorragenden Eigenschaften der Welt in einer einzigen ungeteilten Bewusstseinswirklichkeit zusammenkommen, dort ist der Ausdruck Mahārtha angemessen. Mahārtha kann den höchsten Ruhepunkt selbst, den Eintritt in die eigene Natur, die mündliche Unterweisung, den Pūjā-Krama und in abgeleitetem Sinn auch die rituelle Praxis bezeichnen.

Der Text unterscheidet drei Formen des Āveśa: āṇava, mit Prāṇa verbunden; śākta, frei von Prāṇa-Erschütterung und von Freude getragen; śāmbhava, jenseits auch der Erfahrung von Freude und der Ruhe im eigenen Wesen am nächsten. Die unmittelbare mündliche Unterweisung gilt als besonders klarer Spiegel des eigenen Wesens.

Śitikaṇṭha kritisiert anschließend eine bloß genussorientierte Deutung tantrischer Caryā. Alkohol, Fleisch und sinnliche Genüsse dürfen nicht vom sakralen Zusammenhang der Pūjā losgelöst und zu bloßen Vergnügungsmitteln gemacht werden. Wer nur an Genuss, Zeichen und äußeren Mitteln hängt, sei kein Gefäß für Mahārtha. Damit weist der Text eine grobe, äußerliche und hedonistische Auslegung zurück.

Der erste Udaya endet mit der Feststellung: Die Wege zum ungeteilten Wirklichen und die Mittel, durch die diese Wege wirksam werden, heißen in verschiedener Weise Mahārtha; ihr tiefster Sinn aber ist die Rückkehr in die eigene ungeteilte Bewusstseinsnatur.

Zweiter Udaya – Schöpfung, Nāda, Bindu und die fünf Elemente

Der zweite Udaya beschreibt den Abstieg der Manifestation.

Aus der ursprünglichen Einheit von höchstem Śiva und höchster Śakti entsteht der erste Spanda – wie ein plötzlicher Schlag im völlig stillen Raum. Dieser erste Impuls wird als Ursprung des Nāda verstanden, der als Sadāśiva der Same des Universums ist.

Nāda verbindet sich mit Bindu. Śitikaṇṭha vergleicht diese Polarität mit Agni und Soma, mit Wort und Bedeutung, mit Prāṇa und Apāna, mit Puruṣa und Pradhāna. Nāda ist Licht, Bindu ist dazugehöriger Vimarśa. Aus ihrer Verbindung entsteht die bewusste, vom Willen getragene Entfaltung der Welt. Diese Schöpfung ist nicht aus bereits vorhandenen groben Elementen gebaut; ihr unmittelbares Material ist die göttliche Icchā selbst.

Der Autor erklärt zugleich, dass ein Spiegelbild nicht alle Eigenschaften des Originals überträgt. Das Gesicht erscheint im Spiegel, aber weder sein Gewicht noch seine Sprache oder Intelligenz. Ebenso ist Bhūtākāśa zwar eine Art Spiegelung des Cidākāśa, aber nicht selbst bewusst. Deshalb dürfen Eigenschaften des höchsten Raumes nicht unkritisch auf den groben Raum übertragen werden.

An dieser Stelle zitiert Śitikaṇṭha den Vijñānabhairava: Wer den Geist in den ewigen, stützenlosen, leeren und allgegenwärtigen äußeren Raum wirft, soll in den Para-Raum eintreten. Der äußere Raum dient dabei als Analogie, nicht als identische Wirklichkeit.

Die göttliche Schöpfung beginnt mit Icchā. Der A-Laut erscheint als erster Varṇa und wird mit vier Kalās verbunden: Raudrī, Vāmā, Jyeṣṭhā und Ambā. In der Namenswelt ist A der Anfang der Mātṛkā; in der Formenwelt ist er die erste Öffnung der Manifestation. Die vier Kalās werden symbolisch als Haupt, Mund, Arm und Waffe des A-Lautes beschrieben.

Aus dieser ersten Lautgestalt entfalten sich die Elemente. Aus dem inneren „Hohlraum“ des Urlautes erscheint Raum; mit ihm verbunden bewegt sich Wind; aus der Reibung von Raum und Wind entsteht Feuer; aus dessen Verdichtung tritt Wasser hervor; durch weitere Verdichtung entsteht Erde.

Śitikaṇṭha verbindet diese kosmische Elementfolge mit der Embryonalentstehung: Wasser erscheint im Kula als Blut und Samen, wird zu dichter Masse, Kalila und Peśī und nimmt schließlich die Gestalt des Embryos an.

Die folgende Passage analysiert den „Urlaut“ als ein aus den fünf Elementen zusammengesetztes Lautsymbol. Erde, Wasser, Feuer, Wind und Raum werden mit bestimmten graphischen beziehungsweise phonetischen Teilen verknüpft. Diese Passage ist technisch und teilweise textlich unsicher; entscheidend ist, dass der Lautkörper und der kosmische Körper strukturell parallel gedacht werden.

Dann werden die fünf Elemente im menschlichen Körper aufgezählt:

Erde erscheint in Haut, Fleisch, Zähnen, Nägeln und Knochen.

Wasser erscheint in Rasa, Blut, Schleim, Körperfett und Fettgewebe.

Feuer erscheint in Zorn beziehungsweise innerer Hitze, Gesichtsglanz, Körperwärme, Sehfeuer und Verdauungsfeuer.

Wind erscheint als die fünf Vāyus Prāṇa, Apāna, Samāna, Udāna und Vyāna.

Raum erscheint in fünf inneren Hohlräumen beziehungsweise Körperräumen.

Der Text erläutert die fünf Vāyus etymologisch und funktional. Prāṇa belebt in vorzüglicher Weise; Apāna bewegt sich abwärts; Samāna gleicht im ganzen Körper aus; Udāna steigt aufwärts; Vyāna durchdringt die vitalen Zentren.

Aus diesen fünf Elementen entsteht die vierzehnfache Welt der Körper: acht göttliche Geburtsarten, fünf tierische und eine menschliche. Der Mensch gilt als besonders geeignetes Gefäß für Unterweisung. Sinne, Handlungsorgane und innere Organe sind ebenfalls elementhaft; ihre tieferen Voraussetzungen sind Sattva, Rajas und Tamas. Prakṛti bildet den natürlichen Stützgrund des Puruṣa.

Ein Āgama fasst zusammen: Inmitten all dessen verweilt der formlose Īśvara, dessen Kennzeichen Ānanda ist.

Dritter Udaya – Definition des Mahārtha und der Mahākrama

Nach der Erklärung von göttlicher und elementarer Schöpfung wendet sich Śitikaṇṭha dem eigentlichen Thema zu: Was ist Mahārtha?

Zu Beginn des dritten Udaya fehlt in der Überlieferung eine Grundstrophe. Der Herausgeber markiert diese Lücke ausdrücklich. Die Erklärung lässt jedoch erkennen, dass Mahārtha nicht bloß die Erinnerung an eine bestimmte Anordnung von Cakras und Cakreśvarīs ist. Mahārtha ist vielmehr das Eintreten in einen großen Zustand nichtdualen Bewusstseins.

Śitikaṇṭha analysiert verschiedene Ebenen der Nichtverschiedenheit. Mehrere Gegenstände können durch dasselbe Sinnesorgan erfasst werden; verschiedene Erkenntnisse besitzen eine gemeinsame Erkenntnisnatur; Erkenntnis wiederum hat ihren letzten Grund im Erkennenden; die vielen Erkennenden ruhen schließlich im höchsten Erkennenden als reine Cit. Mahārtha ist das Nichtverlorengehen dieser Cidadvaya-Wirklichkeit in allen Zuständen.

Die eine Saṃvid erscheint in jedem Wesen in jeweils anderer Form: als Blau, Gelb, Freude, Leid, Wünschenswertes, Abzulehnendes oder Gleichgültiges. Hinter all diesen Modifikationen liegt jedoch eine gemeinsame Bewusstseinswirklichkeit, Mahāsattā beziehungsweise Citsāmarasya.

Eine Āgama-Strophe nennt die reine Cit-Śakti „Anākhyā“ – die Unbenennbare. Aus ihrem Aufleuchten entsteht Icchā; als nach außen drängende Schöpfung heißt sie Vyāpinī, als Erleben des entstandenen Gegenstandes Samanā, als Zurücknahme Unmanā. Damit wird die Mahākrama-Struktur von Sṛṣṭi, Sthiti, Saṃhāra und Anākhyā vorbereitet.

Śitikaṇṭha beschreibt jeden Erkenntnisvorgang als dreigliedrig: Anfang, Mitte und Ende. Dasselbe gilt für Entstehen, Bestehen und Vergehen. So ergeben sich neun innere Stadien; doch ein einziges unendliches Devī-Wesen durchzieht alle neun. Zusammen mit der unbenennbaren Ausgangs- und Ruheebene wird die Viererstruktur des Mahākrama deutlich.

Der Autor diskutiert andere Traditionen, die fünf Stadien lehren. Für seine Mahānaya-Tradition hält er jedoch die Viererstruktur Sṛṣṭi, Sthiti, Saṃhāra und Anākhyā für grundlegend. Ein fünftes Element kann in anderen Systemen sinnvoll sein, soll aber hier nicht die eigene überlieferte Struktur verdrängen.

Śiva und Śakti sind dabei nicht zwei Substanzen. Śakti ist Śivas eigener Spanda. Wenn sie sich nach außen richtet, heißt sie Sṛṣṭi; wenn sie im Gegenstand ruht, Sthiti; wenn sie sich zurückwendet, Saṃhāra; wenn alle Bedingungen abgelegt sind, Anākhyā.

Mehrere Āgama-Zitate bestätigen: Eine einzige Cit-Strömung erscheint durch Icchā, Jñāna und Kriyā in gestufter Ordnung. Das Durchlaufen einer einzigen Śakti in den vier Weisen Schöpfung, Bestand, Auflösung und Anākhyā heißt Krama.

Trotz dieser vier Stadien bleibt Saṃvid eine. Die Unterschiede entstehen durch Upādhis, nicht durch eine wirkliche Zerteilung des Bewusstseins. Die eine Cit nimmt zwölf Strahlenformen an und wird in Verbindung mit den fünf Vāmeśīs weiter differenziert; doch diese Differenzierungen bleiben Ausdruck einer einzigen Wirklichkeit.

Der Udaya schließt mit einer praktischen Wendung: Mahārtha soll unmittelbar in Wasser und Land, im Beweglichen und Unbeweglichen, in Erkenntnis und Erkanntem gesehen werden. Die Erkenntnis und ihr Gegenstand sind beide Erscheinungen des Selbst. Die wahre Ausrichtung besteht darin, das Eigene und das Fremde nichtdual zu erfahren.

Śitikaṇṭha führt diese Lehre auf Jñānanetra zurück, der sie durch die Gnade der Makāra-Devi im Pīṭha empfing und aus Mitgefühl in Unterweisung und Pūjā weitergab.

Vierter Udaya – Pīṭha, Śmaśāna, Kṣetrapāla, Melāpa und Yāga

Der vierte Udaya erklärt das Pīṭha-Cakra. Uḍḍiyāna wird als der Ort gedeutet, an dem Śakti aufsteigt und lebendig hervortritt. Äußeres Pīṭha und inneres Pīṭha spiegeln einander.

Der Körper selbst ist ein Pīṭha. Das Haupt gilt als Liṅga, weil es Träger der Erkenntniskraft ist. Jedes aus den fünf Elementen gebildete Lebewesen kann deshalb als Sitz der Gottheit betrachtet werden. So wie im eigenen Körper ein bewusster Ātman wohnt, so ist derselbe Cit-Ātman in allen Körpern gegenwärtig – wie die eine Sonne sich in vielen Wassergefäßen spiegelt. Daraus folgt eine universale Liṅga-Pīṭha-Betrachtung.

Śitikaṇṭha unterscheidet drei Śmaśānas. Erstens: Der Gegenstand wird in der Sinneserkenntnis vom Feuer des Bewusstseins „verbrannt“. Zweitens: Prāṇa wird im Inneren in der Ebene jenseits des Atems verschlungen. Drittens: Das gesamte Rad der mentalen Bewegungen löst sich in der höchsten Kālī-Gestalt auf. Śmaśāna ist damit nicht nur äußerer Verbrennungsplatz, sondern Symbol innerer Auflösung.

Das Kṣetra ist der Körper; sein Pāla ist der Ātman. Der bekannte Gītā-Vers über Körper als Kṣetra und den Kenner als Kṣetrajña wird zitiert. Dieser Kṣetrapāla erscheint in vier Sprachstufen: als Paśyantī im ungeschlagenen Nāda, als Madhyamā im inneren gedanklichen Weltbezug, als Vaikharī in den ausgesprochenen Buchstaben und als die über ihnen stehende Parāvāk.

Melāpa bedeutet die Begegnung der Sinnesgöttinnen mit ihren jeweiligen Gegenständen unter dem Wirken der Ādidevī. Jede Erkenntnissituation ist ein solcher innerer „Zusammentritt“.

Yāga wird radikal verinnerlicht. Die Göttin Kālasaṃkarṣiṇī opfert in Bhairava Geist, Intellekt und Ahaṃkāra als Caru. Schließlich werden auch Prāṇas und das eigene Selbst dargebracht. In einem zitierten Vers heißt es: Nachdem Kuleśa die ganze Welt verschlungen hat und noch nicht gesättigt ist, bringt die Göttin ihren eigenen Leib als Opfer dar.

Der wahre Yāga besteht damit in fünf Opfergaben: Manas, Mati beziehungsweise Buddhi, Ahaṃkāra, Prāṇa und schließlich das eigene Selbst. Ziel ist Sāmarasya, völlige Einheit.

Der Udaya fasst zusammen: Pīṭha, der innere Fünferstrom, Mahākrama und die Auflösung in Nirvāṇa sind keine getrennten Wirklichkeiten. Mahārtha soll in all diesen Formen als derselbe Paramārtha erkannt werden.

Fünfter Udaya – Die fünf Vāmeśīs und ihre Durchdringung

Der fünfte Udaya entfaltet den Vāmeśī-Saṃpradāya.

Guru- und Devatā-Reihen durchdringen einander. Eine höhere Gottheit schließt die niedrigere nicht aus, sondern enthält sie als Śakti in sich. Jede Gottheit kann deshalb, wenn sie richtig verehrt wird, die Frucht der höchsten Göttin vermitteln – wie selbst ein kleiner Becher Milch aus dem Milchozean den Geschmack des ganzen Ozeans trägt.

Das Pīṭha-Cakra wird von fünf Formen der Durchdringung bestimmt. Śākinīs, Vāmeśīs und Kramadevis werden in aufsteigender Ordnung als einander umfassend beschrieben. Diese Vyāpti gilt äußerlich und innerlich.

Śitikaṇṭha ordnet Pīṭha, Śmaśāna, Kṣetrapāla, Melāpa und Yāga den fünf Elementen, fünf Lautkräften und fünf Bewusstseinskräften zu. Der Körper ist selbst das Pranava-Pīṭha und der eigentliche Ātmāyatana, der Tempel des Selbst.

Oḍḍiyāna wird außerdem laut-symbolisch gedeutet und mit dem Aufleuchten der Śakti verbunden.

Die eine höchste Cit-Śakti erscheint in fünf funktionalen Formen:

Vāmeśvarī ist der erste Aufbruch.

Khecarī ist die in die inneren Erkenntnisorgane eingetretene Kraft.

Bhūcarī breitet sich über die Gegenstände aus.

Saṃhārabhakṣiṇī zieht die Gegenstände wieder zurück.

Raudreśvarī durchdringt Innen und Außen und führt den gesamten Weltvollzug.

Diese fünf sind nicht fünf voneinander getrennte Substanzen. Sie gleichen fünf reinen Spiegeln, in denen dieselbe Bewusstseinsnatur unter verschiedenen Bedingungen erscheint.

Der Text verbindet diese fünf mit zwölf Erkenntnis- und Handlungsstrahlen. So ergeben sich sechzig funktionale „Bühnen“, zu denen noch grundlegende Devī-Ebenen treten.

Die Quelle ist an mehreren Stellen des fünften Udaya beschädigt. Śitikaṇṭhas Kommentar zeigt dennoch klar, dass die fünf Vāmeśīs sowohl als Devatās als auch im Guru-Krama verstanden werden können. Der tiefste Sinn beider Reihen ist die eine ungeteilte Cit.

Sechster Udaya – Pātakrama, Prakāśa-, Ānanda- und Mūrti-Cakra

Der sechste Udaya behandelt den inneren Pātakrama, den „Abstiegs-“ beziehungsweise „Einfallskram“. Anders als die äußere Pūjā ist er ein geheimer innerer Śakti-Verlauf.

Die Śakti steigt aus Mūlādhāra und Janmādhāra auf, erreicht den Bereich des Vāyu, entfaltet sich im Kanda und tritt in die Nerven- und Sinnesbahnen ein. Sie bewegt sich durch den Śakti-Daṇḍa zum Nasenwurzel- und Brauenbereich, von dort in die vier Hauptsinnestore Sehen, Hören, Schmecken und Riechen und schließlich zu den äußeren Gegenständen.

Dieser Verlauf wird in fünf Pāta-Stufen geordnet und mit den fünf Vāmeśīs verbunden. Vāmeśī, Khecarī, Bhūcarī, Saṃhārabhakṣiṇī und Raudreśvarī entsprechen aufeinanderfolgenden Stadien des inneren Bewusstseinsstroms.

Anschließend erklärt Śitikaṇṭha drei Cakras:

Das Prakāśa-Cakra wird mit der Sonne und zwölf Strahlen verbunden.

Das Ānanda-Cakra wird mit dem Mond und sechzehn Kalās verbunden.

Das Mūrti-Cakra wird mit Feuer und siebzehn Formen beziehungsweise Strahlen verbunden.

Diese drei sind zugleich Dhāma-, Varṇa- und Saṃvit-Krama. Welt und Erfahrung lassen sich als Name und Form, Laut und Bedeutung, Licht und Bewusstsein verstehen.

Der Autor diskutiert scheinbare Widersprüche zwischen verschiedenen Überlieferungen: Manche setzen Schöpfung mit Mond und Bestand mit Sonne in Beziehung; hier wird die Ordnung anders dargestellt. Śitikaṇṭha erklärt dies durch unterschiedliche Perspektiven von Udaya und Vilāpana. Nicht jede Traditionsvariante widerspricht der anderen, wenn ihr Bezugspunkt verstanden wird.

Sonne steht für Prakāśa, Mond für Vimarśa und Ānanda, Feuer für die konkretisierende Erkenntniskraft. Prāṇa wird der Sonne, Apāna dem Mond, Piṅgalā der Sonne und Iḍā dem Mond zugeordnet. Aus diesen Beziehungen wird der innere Kreislauf der drei Cakras erklärt.

Siebter Udaya – Vṛndakrama, Siddhas und Melāpa

Der siebte Udaya beginnt mit dem Vṛnda-Cakra und der Verehrung der einen Maṅgalā als Herrin der Śākinīs.

Dhāma, Varṇa und Saṃvid bilden überall eine Dreierstruktur: Ort beziehungsweise Lichtfeld, Lautform und Bewusstseinsvollzug. Ohne Saṃvid wären Dhāma und Varṇa wie nicht vorhanden, weil sie als Unbewusstes erst durch Bewusstsein bestimmt werden.

Es folgt die Darstellung von fünf Siddha-Gruppen und ihren Mudrās:

Jñānasiddhas – verbunden mit Raudreśvarī und Karaṅkiṇī.

Mantrasiddhas – verbunden mit Grāsakī beziehungsweise Krodhanī.

Melāpasiddhas – verbunden mit Bhūcarī und Bhairavī.

Śāktasiddhas – verbunden mit Khecarī und Lelihānā.

Śāmbhavasiddhas – verbunden mit Vāmeśvarī und Khecarī-Mudrā.

Die Jñānasiddhas werden über sechzehn Rāvas beziehungsweise Lautweisen erklärt. Fünf kurze, fünf lange und fünf plutaartige Lautformen ergeben mit einem sechzehnten Abschlusslaut ein Cakra. Der sechzehnte Laut steht in Beziehung zu den sechzehn Mondkalās.

Die drei Erkenntnisweisen – sinnlich, baindava und über den Scheitelraum – werden zusammengeführt. Der erste Laut entfaltet sich dabei in sechzehn Vokalen und geht schließlich in einen siebzehnten, vorstellungsfreien Zustand über.

Die Mantrasiddhas arbeiten mit vierundzwanzig Lautformen, die mit Bindu versehen und über den Udāna-Weg erhoben werden. Sie entsprechen den vierundzwanzig unreinen Tattvas.

Die Melāpasiddhas werden durch verschiedene Formen grammatischer Verbindung erläutert. Hrasva und Dīrgha, Vokal- und Konsonantenverbindung, Sandhi, Prakṛtibhāva, Yaṇ-Ādeśa und Saṃprasāraṇa dienen als Modelle für das Zusammengehen von Śiva und Śakti.

Śitikaṇṭha zeigt damit, wie Grammatik und Metaphysik ineinandergreifen: Lautverbindungen spiegeln kosmische und innere Einigungsprozesse.

Schließlich beschreibt er einen zwölfteiligen Melāpa, in dem Śiva-Śakti-Sāmarasya, Auflösung der zwölf Strahlen, Einheit von Subjekt und Objekt sowie die zwölf Granthis zusammengehören.

Achter Udaya – Śākta- und Śāmbhava-Siddhas

Der achte Udaya entfaltet zunächst die Śākta-Siddhas.

Die Lautgruppen von A bis Bha, dazu Ya-Reihe, Śa-Reihe, Ha und Kṣa werden verschiedenen Śākta-Funktionen zugeordnet. Makāra erscheint am Ende als Bindu beziehungsweise Anusvāra. Kṣa ist der Saṃhāra-Varṇa, der Auflösungslaut.

Der Dhāma-Krama wird über acht Ruheorte beschrieben. Die Śakti steigt aus Janmādhāra, Kanda und Nābhi auf, gelangt zu Herz, Mund, Gaumen, Bindu und Mūrdhan und kehrt schließlich wieder abwärts zurück. Mond, Sonne und Feuer bilden dabei drei Lichtbereiche.

Wenn Bewusstsein im Bindu verweilt, wird der „Mondsaft“ getrunken. In der Nābhi wirkt das Verdauungsfeuer; im Kanda ziehen sich die Bindu-Kalās zurück. Die Bewegung nach oben und zurück in Kula bildet den Śākta-Weg.

Danach folgen die Śāmbhava-Siddhas. A und Kṣa werden als Anfangs- und Endlaut mit je vier Kalās analysiert. Śāmbhava besteht im Durchbrechen und Überschreiten selbst dieser Laut- und Beruhigungsstufen.

Im Saṃvit-Krama werden die zwölf Strahlen der Erkenntnis und Handlung gleichzeitig aufgelöst. Prāṇa, Apāna und Selbst, Śiva und Śakti, Subjekt und Objekt werden in der aprāṇa-Ebene zurückgenommen. Auch Ānanda wird überschritten, schließlich sogar der höchste Bodha als bestimmbarer Zustand.

Śitikaṇṭha fasst die fünf Siddhi-Wege zusammen:

Für die Jñānasiddhas ist unmittelbare Schau des Gegenstandes Erkenntnis.

Für die Mantrasiddhas ist der bestimmende Parāmarśa das Mantra.

Für die Melāpasiddhas ist die Harmonie von Erkanntem und Erkennendem der Melāpa.

Für die Śāktasiddhas ist das Auflösen von Erkennendem, Erkenntnismittel und Erkanntem in Cit der Ruhepunkt.

Für die Śāmbhavasiddhas sinkt auch diese Cit-Stufe in das höchste Dhāma zurück.

Alle fünf enden gleichzeitig in derselben anuttara Ruhe.

Neunter Udaya – Die 64 und die 65. Stufe, Oghas und Guru-Linie

Der neunte Udaya untersucht die Zahl 64 und die darüber hinausgehende 65. Stufe.

Zwölf Vṛttis werden von fünf Vāmeśīs durchdrungen und ergeben sechzig. Mit den vier Grundkräften Sṛṣṭi, Sthiti, Saṃhāra und Anākhyā ergeben sich 64. Die Makāra-Devi soll jedoch als 65. verstanden werden, weil sie die gesamte geordnete Vielheit übersteigt.

Eine zweite Berechnung geht von acht Pīṭhas mit je acht Śākinīs aus und kommt ebenfalls auf 64. Die eine darüberstehende Göttin bildet den transzendenten Abschluss.

Śitikaṇṭha entwickelt dazu eine Lautzählung. Kurze, lange und gedehnte Vokale, Sandhyakṣaras, Yamas, Anusvāra, Visarga, Jihvāmūlīya, Upadhmānīya und Konsonantengruppen ergeben zusammen 64 Lautkräfte. Kṣa als Saṃhāra-Varṇa überschreitet sie als 65. und führt in eine anākhyāartige „Wüstenebene“, in der Erkennender, Erkenntnismittel und Erkanntes geschmolzen sind.

Danach werden Siddhaugha, Mānavaugha und Śiṣyaugha beschrieben. Śrīmaṅgalā ist wie die Gaṅgā, die aus Śivas Haupt herabkommt, das Gefäß des Abstiegs. Sie verbindet Siddha- und menschliche Linie.

Bhānupāda erscheint als Führer von acht Schülern. Wie Mahādeva acht Formen, Brahmā acht Prajāpatis und der Sonnenaufgang die Himmelsrichtungen entfaltet, so lässt Bhānu die Lotusblüten der Schüler aufgehen.

Die Guru-Linie wird als Lampenreihe in der Dunkelheit gepriesen: Sie erhellt sich selbst und andere und bleibt ihrem Wesen nach unverändert.

Zehnter Udaya – Mahākrama: Schöpfung, Bestand, Auflösung und Anākhyā

Der zehnte Udaya bringt die bisher vorbereiteten Elemente in den Mahākrama.

Kathanam, Pūjanam und Saṃkramaṇa – Lehre, Verehrung und Übertragung – durchdringen einander. Ebenso hängen Varṇa, Dhāma und Saṃvid gegenseitig zusammen. Die eine Wirklichkeit erscheint dreifach.

Der innere Śākta-Aufstieg wird äußerlich im Cakra-Krama rituell abgebildet. Was im Inneren als Bewegung von Śakti erlebt wird, erscheint im Kulakaula-Raum als Devatā-Cakra und Pūjā.

Der Sṛṣṭi-Krama wird aus fünf Śaktis entwickelt. Icchā und weitere Kräfte werden zu fünf Yonis, aus denen die fünf Tanmātra-Śaktis, die fünf Elemente und die Welt hervorgehen. Die fünf Zentren Kanda, Nābhi, Hṛd, Vaktra und Bhrūmadhya spiegeln diesen Prozess.

Nāda steigt aus Körperraum und Vāyu auf, erreicht den Mund und wird an verschiedenen Artikulationsorten zu Varṇa. Die vier Sprachstufen werden in diesen Prozess integriert.

Der Sthiti-Krama wird durch vier Jñānasiddhas mit Turiya, Suṣupti, Svapna und Jāgrat verbunden. Der höchste Raum, der erste Spanda, die unveränderte Cit im Sinneszentrum und der nach innen gewendete Vimarśa bilden vier Stufen des Bestands.

Śitikaṇṭha warnt vor bloßer Gleichsetzung von Personen oder Siddhas nur aufgrund gleicher Namen in verschiedenen Traditionen. Namensgleichheit ist keine Identität der Lehre.

Der Saṃhāra-Krama wird über Jñāna- und Kriyā-Śakti, elf Lautformen und die Rücknahme der Vāha-Devis entfaltet.

Dann folgt Anākhyā. Jeder der drei Krama – Sṛṣṭi, Sthiti und Saṃhāra – enthält innerlich wieder die anderen. Doch die drei Anākhyā-Formen ruhen in einer ursprünglichen, bedingungslosen Anākhyā. Der ganze Weltprozess entsteht aus Anākhyā, ist in ihr gegründet und kehrt in sie zurück.

Mahārtha ist daher nicht bloß eine weitere Stufe neben den anderen. Er ist die ungeteilte Bewusstseinserscheinung, in der alle Unterschiede schmelzen.

Die 64 gegliederten Stufen steigen in die 65. Ruheebene ein. Das ist der Mahākrama.

Elfter Udaya – Bhāsākrama und Samayeśvarī

Der elfte Udaya beschreibt, wie aus der in Cit ruhenden Anākhyā erneut Erscheinung hervorgeht.

Für die höchste Wirklichkeit gilt: Pralaya ist von Udaya begleitet und Udaya von Pralaya. Auflösung und Entstehen sind keine voneinander abgeschnittenen Ereignisse, sondern zwei Richtungen derselben Freiheit.

Der Weltprozess entsteht aus dem höchsten Raum durch die Kalā des ersten Lautes, kehrt an seinem Ende in die eigene Stätte zurück, wird dort „akramisiert“ und erscheint anschließend erneut im Bhāsākrama.

Vier Bhāsā-Kramas werden unterschieden und mit Sakala, Sakala-Niṣkala, Niṣkala und Para verbunden. Ihnen entsprechen unterschiedliche Zahlen von Cakriṇīs, Mantras und Varṇas.

Die drei Dhāmas Sonne, Mond und Feuer durchdringen die unteren drei Kramas. Der höchste Krama ist nirdhāma – jenseits eines bestimmten Lichtfeldes.

Śitikaṇṭha zählt zwölf Sonnenkalās, sechzehn Mondkalās und zehn Feuerkalās. Zusammen mit weiteren Zuordnungen ergibt sich die 64er-Struktur; sie taucht im 65. nirdhāma unter.

Wie im Rechnen aus Null Zahlen hervorgehen und wieder in Null zurückkehren, so entfaltet sich die Vielheit aus dem bedingungslosen Bewusstsein und kehrt in es zurück.

Danach wird Samayeśvarī erklärt. Sie ist die eine Samayavidyā, die am letzten Punkt des gesamten Mahānaya steht, weil alle Kramas dort ruhen. Sie ergänzt die verschiedenen Kramas wie die Pūrṇāhuti ein Opfer vollendet und dessen Frucht sicherstellt.

Die Verse 7–9 dieses Udaya sind erheblich beschädigt. Ihre fehlenden Silben und Wörter werden nicht rekonstruiert. Der Kommentar erklärt dennoch die Grundstruktur: Samayeśvarī „verschlingt“ symbolisch die fünf Ursachen Brahmā, Viṣṇu, Rudra, Īśvara und Sadāśiva an ihren jeweiligen inneren Orten und beseitigt so die Hindernisse für die Rückkehr in die eigene Natur. Die Bildsprache ist rituell-metaphysisch, nicht als physische Handlung zu verstehen.

Zwölfter Udaya – Wiedererkennung, Herz und nitya-samādhāna

Der zwölfte Udaya bringt die Lehre auf die unmittelbare Erfahrung zurück.

Alles, was durch die vielen Cakras und Cakreśvarīs beschrieben wurde, ist in Wahrheit Berührung von Cit. Auch der Gegenstand, der wie ein Schatten in Bewusstsein erscheint, soll als Cit-Paramārtha erkannt werden.

Dinge besitzen kein völlig unabhängiges Sein außerhalb des Bewusstseins. Sie gewinnen ihre Stellung durch Beziehung zur Cit, Eintritt in Cit und Ruhe in Cit.

Das „Herz“ eines jeden Gegenstandes ist sein unverlierbarer Wesenskern. Dieser endet im reinen Bewusstsein. Wenn ein Gegenstand zur spirituellen Erkenntnis dient, soll sein Herz mit dem eigenen Selbst in Sāmarasya gebracht werden.

Śitikaṇṭha nennt als Bild das Ajagara-Vrata, die Haltung der Python-Schlange: keine rastlose Jagd nach Gegenständen, sondern vollständiges, ruhiges Empfangen aus der Fülle des Erkennenden.

Die äußere Pūjā wird nicht verworfen. Sie soll jedoch in das eine grenzenlose Kālī-Wesen zurückgeführt werden. Jede Cakra-Pūjā wird durch Eintritt ins Herz und nitya-samādhāna innerlich vollendet.

Was bedeutet Genuss eines Gegenstandes? Nicht Besitz oder Anhaftung, sondern sein vollständiges Zum-Gegenstand-des-Bewusstseins-Werden. Die Khecarīs nehmen den jeweiligen Gegenstand auf und bringen ihn schließlich Bhairava dar, bis am Ende auch das eigene Selbst in dieser Hingabe ruht.

Der Aspirant soll daher die Guru-Überlieferung im Herzen ruhen lassen, jeden auftauchenden Bhāva in das Herz zurückführen und äußere Anhaftung meiden.

Wer mit fortwährender Aufmerksamkeit lebt, möge im weltlichen wie im überweltlichen Weg den ganzen Krama in dieser Weise erfahren.

Śitikaṇṭha beklagt, dass diese einfache und überall gegenwärtige Wahrheit vergessen wurde. In den vierzehn Welten und allen vierzehn Klassen elementarer Schöpfung ist Mahārtha als Citprakāśa stets vorhanden; vergessen wird er nur durch Versinken in den Gegenständen.

Der Udaya schließt mit einer großen Synthese: Pīṭha-Cakra, Vāmeśī-Cakra, Prakāśa-, Ānanda- und Mūrti-Cakra, Vṛnda, Mahākrama, Bhāsākrama und Samayeśvarī sind keine voneinander isolierten Systeme. Wie die vermischten Farben im Pfauenei sind sie ineinander enthalten und gehen im höchsten Cit-Dhāma in eine einzige Bewusstseinsessenz über.

Dreizehnter Udaya – Pūjā-Maryādā und rituelle Ordnung

Der dreizehnte Udaya gibt praktische Regeln der Überlieferung.

Wenn Kathanam, Pūjanam und Saṃkramaṇa vom Guru vollständig übertragen wurden, sind sie zwar in einer einzigen Quelle gegründet, werden aber in einer bestimmten zeitlichen Ordnung vollzogen. Die Pūjā soll nach der Übertragung innerhalb von vier Tagen entsprechend der überlieferten Grenze entfaltet werden.

Der erste Tag verbindet Pīṭha-Cakra, Paraugha, Sṛṣṭi-Cakra, Bhāsākrama und Samayeśvarī.

Der zweite Tag verbindet Pīṭha-Cakra, Divyaugha, Sthiti-Krama, Bhāsā und Samayeśvarī.

Der dritte Tag verbindet Pīṭha-Cakra, Mahaugha, Saṃhāra-Krama, Bhāsā und Samayeśvarī.

Der vierte Tag umfasst Siddhaugha, Mānavaugha und Śiṣyaugha sowie Anākhyā-Krama, Bhāsākrama und Samayeśvarī.

Dann beschreibt Śitikaṇṭha Gefäße für Arghya und Guru-Krama. Ein vierfüßiges Gefäß dient Guru-Oghas und Samayeśvarī; ein dreifüßiges, gereinigtes Gefäß dient dem Abschluss der vier Kramas. Die konkrete Handhabung der Gefäße wird genau angegeben.

Es folgt ein Dīpa- beziehungsweise Tageskrama. Die fünf Guru-Oghas werden über fünf Tage mit den fünf Kramas verbunden. Pīṭha-Cakra und Samayeśvarī begleiten die Reihen. Alternativ kann die gesamte Struktur unter bestimmten Voraussetzungen an einem einzigen Tag in einer dreizehnteiligen Gesamtheit vollzogen werden.

Der Udaya endet mit einem Segenswunsch: Das geheime Mahāmnāya möge im Geist der guten Menschen aufleuchten, gestärkt durch die körperliche, göttliche, innere und allumfassende Kraft und durch die Erfahrung früherer Siddhas zur Einheit verdichtet.

Vierzehnter Udaya – Abschluss und Segenswunsch

Śitikaṇṭha erklärt, dass sein Leben durch die Gnade des Herrn erfüllt wurde, weil er diesen Krama empfangen hat. Aus dieser Erfüllung erinnert er auch andere an den Paramārtha des Mahānaya.

Die Schlussstrophe spricht vom Anākhyā-Cakra, das durch achtzehn Teilungen hindurchgeht und zugleich in der Mitte der früheren und späteren neun Kramas alles durchdringt. Alle diese Teilungen leuchten aus dem höchsten Nichtdualismus hervor, der sich als Mahārtha offenbart.

Mögen diese Teilaspekte in uns und in euch die gewachsene, reine, unzerbrochene Bewegung der Einheit eintreten lassen.

Śitikaṇṭhas Kommentar erklärt: Die achtzehn Teilungen umfassen Pīṭha-Cakra, Paraugha, Divyaugha, Mahaugha, Siddhaugha und Mānavaugha sowie die Kramas von Schöpfung, Bestand und Auflösung und die weiteren Bhāsā- und Samaya-Strukturen. Alle werden vom Anākhyā-Cakra durchdrungen.

Damit endet der vierzehnte Udaya und der Mahānayaprakāśa.

Schlussgedanke des Werkes
Die vielen Cakras, Devīs, Lautzahlen, Oghas, Kramas und rituellen Ordnungen sind nicht Selbstzweck. Immer wieder führt Śitikaṇṭha sie zu einer einzigen Aussage zurück: Die Welt ist eine Entfaltung der Cit; jede Erkenntnis, jeder Laut, jede Śakti und jeder rituelle Vollzug kann in die unmittelbare nichtduale Bewusstseinswirklichkeit zurückgeführt werden. Mahārtha ist diese alles umfassende und alles übersteigende Bedeutung.

Vollständiger Sanskrittext in Umschrift

Die folgende Umschrift gibt den vollständigen eigentlichen Muktabodha-Text vom Eröffnungsmantra bis zum Abschluss des vierzehnten Udaya wieder. Seitenmarken der Druckausgabe wurden entfernt; Variantenangaben, Lücken und Unsicherheitszeichen der Quelle bleiben erhalten.

śrīmanmahāprakāśavapuṣe śivāya namaḥ |

atha

mahānayaprakāśaḥ |

śrīmanmahāmāheśvarācāryarājānakaśitikaṇṭhācārya - viracitaḥ
proktācāryeṇaiva vivṛtaśca

divyā visrambhabhūḥ śāntā daśākhaṇḍāvabhāsasūḥ [kha pu:
bhāsate iti pāṭhaḥ |] |
sā śivabrahmaśabdodyaccidoghā bhāsatāṃ satām || 1 ||
caturaṇḍyāḥ ṣaḍadhvīṃ yā jāṭharīkṛtya mūrchati |
tulyaprapañcanirvāṇā sāvyāt kulakṛśodarī || 2 ||
raudrī śaktirjīyād vibaddhabhāvā ghanaṃ virāḍvargam |
rucitairvividhopāyairmaheśahṛdaye niyojayitum || 3 ||

pīṭhe'sminnuḍḍiyāne paramaparamalaṃ jñānamastyugracaryā [kha pu:
astyagracaryā iti pāṭhaḥ |] prākpratyakpīṭhayugme'pyakulakulamahonāmake
śāktamiśram |
nānaivaṃ pīṭhatejo vyatiṣajati mitho'yaṃ tu nityaṃ mahārthaḥ
sphurjaddhāmeti pīṭhaprasṛmaramahasā sādhirājyena [kha pu:
mahasāmādhirājyeneti pāṭhaḥ |] jīyāt || 4 ||

saṃkhyātavarṇapadakamantrādhvānamavasyatā [saṃkhyāta iti padyaṃ kha0
pustakātpūritaṃ |] |
mayā tadvācyasarvasvaṃ vakṣyate'tra vicintyatām || 5 ||

atha granthārambhaḥ |

3) yo'lakṣi divyaughamahāpravāhāc-śabdārthavisphūrjathurādidevyāḥ |
mayīyakallolakalānidānaṃ svarūpaviśrāntiphalaḥ sa no'stu || 1 ||

ādidevyāḥ sakāśāt prasṛtāt divyaughapūrvaka - mahāpravāhāt
anantaraṃ, yaḥ śabdārthavisphūrjathuḥ māyīyakallolakalānidānaṃ alakṣi, sa
svarūpaviśrāntiphalo no'stu iti padayojanā | tātparyārthastvayam - paramātma -
svarūpādidevyadhiṣṭhitaparāvāgātmasvarūpadivyaughāt ullasitanādaspanda -
svabhāvapaśyantīrūpamahāpravāhāt avibhinnavācyavācakātmanaḥ
anantararāvī yo madhyamāvākprapañcaḥ saṃkalpyamānārthārūṣitaḥ,
śabdārthavisphūrjathuḥ - śabdaśca arthaśca nāmarūpe vācyavācakau
tayorvisphūrjathuḥ visphūrjitam, sa eva vaikharīsvabhāvatadvācyārthasaṃvalitaḥ
māyīyakallolakalārūpaḥ viśvaprapañcāparaparyāyaḥ, tasya nidānam
utpattisthānam, alakṣi lakṣitaḥ, sa vaikharīparyantavāksamullāsaḥ
nijanijavācyasamullasitaḥ parāvāgadhiṣṭhitaḥ - iti vākcatuṣṭayollasitaḥ [ka pu:
vākcatuṣṭayavaikharīti pāṭhaḥ |] vaikharīparyantaḥ parāvāgadhiṣṭhitaḥ
cetanāyamānaḥ citsvarūpaḥ, tathā tadvāktrayīviṣayaḥ saṃkalpyamāno
vācyarāśirbhāvābhāvasvabhāvaḥ ubhayathā ayaṃ citprapañcita eva
cinnidānaṃ citpratiṣṭhitaḥ cinmayaḥ cinmātraviśrānto viśvaprapañcaḥ
svarūpaviśrāntiphala eva no'smākaṃ astu - iti sarvasya sarvadā sarvagata
evaṃrūpamahārthānubhavaparyavasāyī bhavatu, iti praṇāmaślokena sūcitaṃ ||
1 ||

evaṃ paradevatāsvarūpaṃ parāmṛśya gururūpāṃ makāradevīṃ
praṇantumāha

parāparaṃ darśayantī śūnyāśūnyaṃ nijaṃ vapuḥ |
jīyācchrīmaṅgalotkīrṇacitrapatralatāyitam || 2 ||

parāparaṃ śuddhaṃ prapañcarūpaṃ ca vapuḥ svasvarūpaṃ,
śūnyāśūnyaṃ - śūnyaṃ śuddhacidrūpaṃ na tu abhāvasvabhāvaṃ
aśūnyaṃ māyākaluṣitaṃ ca, ubhayathā devyāḥ svasvarūpameva citraṃ
nānārūpaṃ utkīrṇapatrākāraṃ āvirbhāvayantī śrīmakāradevī
ādigururūpā jīyāt - iti daivyā ṛcā bhagavatyāḥ stutirvihitā, yadyapi
viśvaprapañcaḥ samasto'pi cidvivartaḥ tathāpi suprabuddhaśrīmaṅgalārūpeṇa
ādidevataiva vivṛtā - iti stutirāsūtritā || 2 ||

athocitarucitāṃ nutiṃ sarvagocarayā deśabhāṣayā viracayitumāha

devata akka kiśī paru rāji jaga ghasmaru bhairu bhakṣeta |
nanta śatta gāsaka nerāji samavāñī āśayatakṣeta [ka0 pu0 āśaya
bhakṣeta iti pāṭhaḥ |] || 3 ||

kṛśāyānaparā devī - - - - - - - - - - - - - |

ityāgamagatyā ekaiva paraṃ sarvātmanā kṛśā devī rājate -
apākṛtadvaitākhyapratipakṣā dyotate, kiṃ kṛtvā? ityāha jaga ghasmaru
jagaddhasmaraṃ

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ |
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ ||

ityuktyā jagato'danaśīlaṃ bhairavaṃ bhakṣayitvā

bhairavarūpī kālaḥ sṛjati jagatkāraṇādi kīṭāntam [ka pu: bhairavādi
kīṭāntam iti pāṭhaḥ |] |
icchāvaśena yasyā - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ||

ityukteḥ, kālo bhairavaḥ, sa ca nādasvabhāvaḥ prāṇarūpaḥ, yaduktam

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam ||

iti, bhairavāyamāṇaṃ taṃ prāṇaṃ bhakṣayitvā vilāpya
aprāṇabhūmiṃ nādanidhanamāsādya [ka pu: nidānamāsādya iti pāṭhaḥ |]
iti yāvat, kiṃ bhūtā? ityāha nanteti navakallolasyānantyāt kallolarūpā anantāḥ
śaktayastāsāṃ grasituṃ pravṛttā, yadāgamaḥ

romakūpoditā devyo jagadbhāsājjvaladrucaḥ |
vāntvā viśvaṃ grastaviśvāstāḥ kālyāḥ kavalaḥ sakṛt ||

iti, antardehe bahiśca nirīhatvāt upaśāntecchāśaktiprasarā [ka pu:
upaśānte icchāśaktiprasare iti pāṭhaḥ |] anupādhiravibhāgavatī | tathā
nerāji iti, nīrājike vimale dvaitakāluṣyeṇa asaṃkīrṇe svasvarūpe, atha vā devyā
nije sāmrājyamahotsave akhaṇḍāvabhāsātmani digvijayāya samayaviśeṣe
utkṛṣṭabhūmikāyām, athāpi nīrājye naṣṭarājye
kalpanāglapanātsarvavyavasthāmuṣi nirargale samaye | śamavāñī śāmyantī
kallolaṃ jahatī svarūpasthā iti yāvat | āśrayasya ādhārasya
tanūkaraṇānnistaraṅgaṃ svabhāvaṃ prastuvānā śāntena rūpeṇa rājate iti
tridhārthaḥ | atha āśayaṃ cittaṃ takṣaṇena vimalīkaraṇena śamayantī
upaśāntecchāprasaraṃ [ka pu: upaśānte icchāprasare iti pāṭhaḥ |] svaṃ
nirīhaṃ kurvāṇā rājate || 3 ||

evamucitaṃ rucitaṃ śāntaṃ devyā rūpaṃ stutvā uditamāha

akula chutta vyāpaka bodhārana kulagata ahalī śatta gumūna |
ganthi cakka ādhāra vidhārana sā nekarūpa akkai vijayūna || 4 ||

akulaṃ kulottīrṇaṃ rūpaṃ spṛśantī, vyāpikā, bodhāraṇiḥ bodhasya
utpattisthānam, tataḥ kulagatā ca, ahalārūpā śaktiḥ - avarjito hal ahal
madhyapadalopī samāsaḥ tenākāreṇa spaṣṭarekhākṛtinā rahitā halrūpā
hakārākṛtiḥ śaktirahalā | atha vā akārahakārau ādyantavarṇau lāti gṛhṇāti
vyāpnoti mātṛkoccārarūpā [ka pu: mātṛkāsaṃcārarūpā iti pāṭhaḥ |2] |
atha vā na vidyate hal yasyāḥ sā ahal svararūpā kuṇḍalinī lipimaprāptā
uccāryamāṇā granthicakrādhārāṇāṃ vidāraṇī gumagumāyamānā satī
guñjānā iva dhvanatu uccaratu, ahalāsthānādudāna - śaktirūpā
śaktirudyadavasthāyāṃ granthīnāṃ cakrāṇām ādhārāṇāṃ ca vidāraṇī
ūrdhvagamanāya vivarādhāyikā dhvanivyaktyā sphuratu, evaṃ - vidhāpi
anekarūpā vijayatām, tathā ca āmāvāsyātriṃśikāyām

yo'sau parāparaḥ śāntaḥ śivaḥ sarvagato mahān |
aprameyo hyanantaśca vyāpī sarveśvareśvaraḥ ||
tasyāsti sahajā śaktiḥ sarvaśaktimayī parā |
icchājñānakriyātvena saivaikā bahudhā sthitā ||
tasyā uditarūpāyā ye bhedāḥ kāryato gatāḥ |
tānantastu samāhṛtya sāmarasye śive sthitā ||

iti | evaṃ darśanārthasya śaktitvāt

sthūlā viśvatanurdevī sūkṣmā cinmātrarūpiṇī |
parā nityoditā śāntā brahmasattāsvarūpiṇī ||

ityāgamoktivat ādau paryantadevīm, akulachutta vyāpaka bodhāraṇa iti
parāṃ, tataḥ kulagata - ahalīśattagumūna, ganthicakka - ādhāravidhārana iti
sūkṣmarūpāṃ parāparāṃ, tathā anekarūpa iti sthūlarūpāṃ ca aparām - iti
tridhā nutā, sā ca trividhāpi ekaiva ityātmaikātmyena svasvarūpatayā
vijayatām, akulabhūmiṃ vyāpnuvānā tathā bodhānāṃ niyatāvabhāsā -
nāmaraṇirjananī, tathā anekarūpā sā ekaiva vijayatām, pratipakṣapratikṣepā -
danargalamakhaṇḍāvabhāsasvabhāvā ekacchatreṇa sāmrājyena vijṛmbhatām -
iti iha prakaraṇe pradhānabhūtā prathamataḥ śaktireva praṇantavyā, praṇāme ca
stoturnyagbhāvaḥ stutyasya ca utkarṣaḥ, yathā svalpaviṣayo hi mahāviṣaya -
syāntarbhūto bhavati iti vijayoktyā praṇāmārtha eva pratipanno bhavati, atastathā
nirdeśaḥ kṛtaḥ || 4 ||
evaṃ trividhāṃ saṃstūya mūlabhūtaṃ śāmbhavaṃ rūpaṃ parā -
mraṣṭumāha

paryantāna pari paryanti vannavibhāgasa hetu ahetu |
khacarīcakka phuri yasa hanti so akka mahāthu jayi aniketu || 5 ||

sa eko mahārtho vijayate iti vākyārthaḥ | ahantayā
vṛtticakraprasaraṇaparyantaṃ pādaprasārikā yasyātmanaḥ sa eko
nyastamahārthabhāvaḥ uddalitadvaitavisphāraśaktigarbhatvāt eka eva uktagatyā,
tathā vakṣyamāṇacatuṣṣaṣṭitamaprāntabhūmikāvasāna-
bhūtapañcaṣaṣṭitamasthānāvataṃsabhūtaḥ sargapralayabhūmau vijayatām |
vākyārthasamāptau ca saṃgraheṇa tadviśeṣaṇam - aniketu iti
digdeśakālajātivyaktīnāṃ naiyatyena vyavacchedakarīṇāṃ sarvāsāmapi
ekena nijasvarūpeṇa vyāpakatvātsarvata aikyena kṛtapādaprasārikāyāṃ
aniketaḥ, yatpratyabhijñākṛt rājānakaḥ stutavān

yatkiṃcideva bhūtānāṃ bhavadāvaraṇaṃ prati |
na kiṃcideva bhaktānāṃ bhavadāvaraṇaṃ prati ||

iti | kaścicca vipaścidāha

yadyadāvṛtikaraṃ prakalpyate tena tena vata jājvalīti yat |
bhairavīyamidamastu vastutaḥ prastutādvayanayaprathaṃ vapuḥ ||

iti | sa iti tacchabdena trīṇi vākyāntarāṇyākṣipati, paryantānāṃ yaḥ paro
dvitīyabhūmikādhiśāyī tasyāpi parasya yaḥ paryantaḥ avadhiḥ
pratiṣṭhāsthānaṃ, yadāha pratyabhijñākṛt

sarvasaṃvinnadībhedābhinnaviśrāntimūrtaye [mūlapāṭhaḥ:
(bhāvopahārastotraṭīkāyāṃ) viśramabhūmaye iti |]|
namaḥ pramātṛvapuṣe śivacaitanyasindhave ||

iti | padārthānāṃ sadasadbhāve idaṃ nīlam idaṃ pītam iti
pratikarmavyavasthāyāṃ idamittham iti niścayajñānaṃ paryantaḥ, yadgītam

sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate

iti | tathā

nahi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate

iti | tathā

jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati |

iti | etaccendriyapratibaddhaṃ teṣāṃ ca nānātvāt bahutvaṃ viṣayakaluṣitānāṃ
paraḥ pratiṣṭhāsthānaṃ śuddha ātmā parāvāgrūpaḥ teṣāmapi ātmanāṃ
niṣṭhāsthānam paryantaḥ - viśrāmasthānaṃ paramātmā mahārthaḥ | tathā
coktaṃ saṃvāde [kha pu: tathā coktasaṃvāde iti pāṭhaḥ |]

yo'sau parāparaḥ śāntaḥ śivaḥ sarvagato mahān |
aprameyo hyanantaśca sarvavyāpī maheśvaraḥ [ka pu: vyāpīśvareśvara
iti pāṭhaḥ |] ||

iti sa eva mahārthanāmā | eṣa eva dvaitināṃ naraśaktiśivatayā athāpi
ātmavidyāśivabhāṣayottarottaramatiśayitaḥ jñānajñātṛparamātmatvena vā
yatra jāgratsvapnasuṣuptairjñānabhūmiketi jñānarūpaṃ
tadantaturyabhūmikāyāṃ jñātṛrūpa ātmā, tadatītasturyātītabhūmikāyāṃ
paramātmā ayaṃ mahārthaḥ, tathā piṇḍe bhautike dehe tiṣṭhati ahaṃ dehī iti
sthitimanubadhnāti [ka pu: sthitiṃ vadhnāti iti pāṭhaḥ |] iti piṇḍasthaḥ yataḥ
piṇḍe baddhāhantaḥ prathamapuryaṣṭakastho dehakañcukī
buddhikarmākṣavṛttivalitaḥ [ka pu: vṛttivarjita iti pāṭhaḥ |] karmātmā
piṇḍasthaḥ ucyate, tasya nādaśaktirnidānabhūtā, padastheti ūrmirūpā
mātṛkā prakṛtiḥ śabdaśaktirūpā vācakaprapañcavistarā
varṇapadamantrarūpanāmavivartaḥ madhyamapuryaṣṭakarūpaḥ
anantarbahīrūpo'pi bahirantarvyāpakapramātṛrūpaḥ tadviśeṣaśca
nādabinduyāmalībhāvāt analapavanavalitaḥ [kha pu: pavanavarjita iti]
kandādhmātaḥ [ka pu: karmādhmāta iti pāṭhaḥ |], taijasatvāt
rūpendriyagocaraḥ kalātattvabhuvanādhvagarbho bindutattvabhūtaḥ
uccaritajvalacchaktivisphāro rūpasthaḥ tṛtīyapuryaṣṭakarūpaḥ, yataḥ

bhūtatanmātramarutaḥ karaṇairguṇaśaktibhiḥ |
yutāḥ puryaṣṭakaṃ granthyakṣāṅgulādyā dviṣaṭkadhīḥ ||

iti triprakārako'pi eka eveha, tadutkramya rūpātītaḥ
paripūrṇasvaparāmarśarūpaḥ turyadaśāmayaḥ śuddha ātmarūpaḥ tadapi
atikramya sarvātīto'yaṃ mahārthaḥ, tathā paryantavartināmāmnāyānāṃ yaḥ
para utkṛṣṭa uttarāmnāyaḥ tato'pi ṣaṭtriṃśadbhedabhinnādyaḥ paryantaḥ
prāntavartī navacakrasaṃpradāyaḥ (??) so'yaṃ mahārthaḥ, tathā ubhe suvyakte
prathamanirdiṣṭe kṣityambhasī mahābhūtarūpe tṛtīyasmin jvalanākhye bhūte
pralayaṃ gacchataḥ, tadapi jvalanākhyaṃ tṛtīyaṃ bhūtaṃ vāyvākhye caturthe
śāmyati, tacca caturthaṃ vāyvākhyaṃ bhūtaṃ spandarūpaṃ pañcame
bhūtākāśe niḥspande sāmarasyamupagacchati, iti - bhūtākāśo viśvasya
mahābhūtamayasya paryantaḥ, sa ca bhūtākāśaḥ pare cidākāśe
pratiṣṭhāmupaiti, iti - paryantasya paraścidākāśaḥ, tasyāpi parākāśaḥ
paryantaḥ, yadāgamaḥ

bāhyākāśe cidākāśe parākāśe sadoditaḥ |
ko'pyapūrvo mahāsattvo bhānuḥ sarvatra rājate ||

iti tṛtīyabhūmikādhiśāyī parākāśo mahārtho'stu, (??) tathāyaṃ
varṇavibhāgasya hetuḥ idaṃ kṛtvā idaṃ karomi iti
sthūlecchāpūrvakakartṛtvābhāvātkāraṇaṃ hetuḥ, sa ca pareṇa
kenacidapravṛttatvādahetuḥ svayaṃ prabhuḥ varṇānāṃ nāma vivartasya
kāraṇabhūtamātṛkāgatākārādihakārāntānāṃ tathā varṇānāṃ
brahmakṣatraviṭśūdrādīnāṃ yo vibhāgo vibhaktatā -
sajātīyavijātīyavyāvṛttatayā'nyonyabhedavailakṣaṇyaṃ nāma tatra
heturvaicitryanirmātā na tu kumbhakāravat sthūlecchāpūrvakārī, atra ca
vyākhyāsatattvaṃ mukhānmukham ityalam, tathā khacarīcakra ..........
marīcicakramahantayā dvāramukhena viṣayaparyantamahadbhāvena(???) pūrṇena
tāvatparyantāveśena svavaibhavena vitatena yasya bhāsate
yasminpratiṣṭhitaṃ sat tārācakramiva saṃsṛticakraṃ spandate sa ātmā
nānāvyaktigataśca anekadhā bhāsamāno'pi vastuta ekaḥ, sa yadā
nānāvyaktigatamātmānaṃ rasendravisaramiva anekadhā gatamekatvena pratyeti
akhaṇḍāvabhāsena vyavaharati ca tadā paramātmā iti mantavyaḥ, so'pi
mahārthatayā upāsyaḥ, sa ṣoḍaśa............ tathā ca yajuṣāṃ brāhmaṇe'sya
saptadaśatvam

saptadaśaḥ sarvo bhavati saptadaśaḥ
prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti |

iti | sāmavede brāhmaṇe coktam

sarvaḥ saptadaśo bhavati |

iti | sa ca bhūtakarmākṣa(??)buddhyakṣadvārā(??)ṇāṃ
pañcadaśānāṃ ṣoḍaśasya paramaḥ paryantavartī saptadaśo dehī bahirmukhaḥ
karmātmā, tathā viyadguṇaḥ śabdaḥ, vāyuguṇau śabdasparśau, tejoguṇāḥ
śabdasparśarūpākhyāḥ, salilaguṇāḥ śabdasparśarūparasāḥ,
kṣitiguṇāśca śabdasparśarūparasagandhāḥ - evaṃ pañcadaśa, ṣoḍaśī
buddhiḥ, tairguṇaiḥ saṃnaddho'(??)ntarātmā saptadaśaḥ, tathā
buddhikarmākṣadvārādhiṣṭhātṛmarīcidaśakaṃ
cidānandecchājñānakriyāśaktayaḥ pañca tāḥ pañcadaśa, ṣoḍaśī
śuddhaprabuddhā śaktiḥ, sa eva pūrṇāhaṃkṛnmaya ātmā tadatītaḥ
saptadaśaḥ paramātmā - ityayaṃ mahārthaḥ, sa eva navātmeti vyavahṛtaḥ | tathā
ca śrutau

sāvitranāciketacāturhautrikamantropadhānakrameṇa adhaściti -
madhyamaciti - uttamacitibhiśca tasya cayanasya śirasā aṃśadvayena
pakṣadvayena śroṇidvayena pucchena ca - ityaṣṭānāṃ madhyago navama
ātmā upadhātavyaḥ ||

tathā

bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā ||
apareyaṃ ................................................................|

iti gītārthavat |

kṣmāvahniyajamānārkajalānilaniśākarāḥ |
khaṃ ceti mūrtayaḥ .......................................... ||

iti prakṛtyaṣṭakamadhyago navama ātmā,
dehakañcukarūpaprathamapuryaṣṭakādhiṣṭhātā navama ātmā saptadhā
prasṛtaśca vāhamarīcipañcakasaṃnaddhasya ṣaṣṭhasya ātmano
viśrāntisthānaṃ saptamaḥ paramātmā, yadāgamaḥ

evaṃ dvādaśadhā vyāptiḥ saptadhā ca vyavasthitā |

iti saptanāthapiṇḍaparatayā, tathā

dvādaśātmā dvādaśasthaḥ ................. |

iti dvādaśānāṃ marīcisthānānāmadhiṣṭhātā dvādaśasu vāheṣu
ahantayā kṛtapādaprasārikaḥ, sa ca vastuto dvādaśāntastrayodaśa ātmā
tasyāpyantaḥ dvādaśāntāntaḥ paramātmā tasya bhāsakastadāviṣṭa ityarthaḥ |
yadā ekaḥ dvādaśāntāntabhāsaka iti, yadvārtike stutam

bhātyakṣairvibhramātkhelannātmeti nyakṣavīkṣitaḥ |
paramātmeti yaḥ staumi taṃ svamamlānavaibhavam ||

iti | evaṃ ṣaḍatītaḥ aṣṭottaraḥ dvādaśāntaḥ trayodaśāntaḥ
ṣoḍaśāntaḥ aṣṭāṣṭakāntaścāyaṃ mahārtha eva paryantavartī stutaḥ | nanu ko
nāma mahārthasya mahānartho'bhidheyaḥ? atrocyate - ekaśeṣe'sminviśvasya
bījabhūte ye ye kecidatiśāyino dharmāste sarve tasyaivaikasya saṃbhavanti,
ko'nyo nirūpādherakhaṇḍāvabhāsasvabhāvāt citsvarūpānmahārthaśabdasya
pātram, tathā cāyaṃ pakṣabhedoddeśaḥ svopaśāntiḥ svasvarūpasamāveśaḥ
kathanārcane - mahārthaśabdavācyāni |

pañca .......................................................................... he |
svarūpaśāntirvyutthāne cinmātraṃ viśvavaibhavam ||
(??)bāhyapratyayamātrodya ...................................................|
........... yātrāprapañcaikamayī devyā dvidhā tanuḥ ||

vyutthānarūpā vyavahniyamāṇevānubhūyate, tadetaddvidhāpi
vyutthānarūpaṃ nityasamādhānam, evaṃ tridhāveśaḥ
śambhuśaktyaṇḍabhedena, prathā ca āmukhānmukhaṃ ca kathanaṃ
dvayorāveśapūjayorniścāyakaṃ vāṅmayena rūpeṇa pratipāditam

pūjākramaḥ svabhāvena kathanāveśarūṣitaḥ |
svarūpaprāptaye hetuḥ paramparyopacārataḥ ||

tathā

pāramparyakramādiṣṭapūjāṅgebhyaḥ pṛthakkṛtā |
itikartavyatāhīnā dravyamātropayoginī ||
samāśā vā....goṣṭīśāmṛtāśī syādyato gṛhī |
kevalā carucaryā yā secchāmātraprapūraṇī ||
ṣoḍhā vastusthitermadhyātkiṃ mahārthābhidhocitam |

kiṃ samuditānāmamīṣāṃ ṣaṇṇāmiyaṃ mahārtha ityekā saṃjñā -
ṣaṭ samuditā eko mahārtha ucyate, atha vā pratyekaṃ vyastāḥ ṣaḍete ayaṃ
mahārtho'yamapi mahārtha iti mahārthaśabdena(??) pṛthak pṛthak abhidhīyante?
iti saṃdehe samādhīyate - ubhayathāpi śakyavyapadeśyaṃ mahārthābhidhānam

mahārthavāṅmukhyagatyā svasvarūpābhidhāyikā |
pāramparyeṇa tatprāpteranyatraitannibandhanam ||

iti | tatra suśāntā tāvadvāstavī mahārthapadābhidheyā, sa eva
svasvarūpāveśaḥ paraḥ puruṣārthaḥ sarveṣāmavivādabhūḥ,
tadviśrāntilābhāya ca viśvākāratayā anubhūyamānaṃ devīdhāma
svarūpaprāptihetubhūtaṃ bhavatu, āveśaśca prāṇāveśamaya āṇavaḥ,
dvitīyaśca prāṇakṣobhavarjitaḥ sānandaḥ śāktaḥ, tṛtīyaśca
ānandānubhavottīrṇaḥ svasvarūpaviśrāntinedīyānāveśaḥ śāṃbhavaḥ
uktasvarūpalābhaparatayā mahārthavyapadeśyo bhavatu, kathanaṃ ca
mukhānmukhaṃ sarvanirapekṣamarca(??)nāveśaniścāyakaṃ karasthāmravat
sphuṭameva svasvarūpapradarśakamupacārānmahārthasaṃjñāvyapadeśyaṃ
bhavatu, pūjākramo'pi svabhāvata eva āveśakathanārthobhayena vastugatyā
garbhitaḥ svasvarūpābhinno'pi prastāvyamānaḥ pāramparyeṇa
vāstavabhūmikāprāptihetuḥ upacāreṇa pāramparyeṇa prāpakatayā
mahārthasaṃjñayā vyapadiśyatām, caryā nāma jagdhisapītimātraparamā
itikartavyatāhīnā pañcabhyaḥ pṛthagbhūtā ṣaṣṭhīti kathamucyate
kimicchāpūraṇāya sukhaprāptaye vā uta svāgamārthapūraṇāya iti
trayāṇāṃ pakṣāṇāṃ madhyāt svāgamārthaparipūraṇaṃ nāma
aṅgibhūtaṃ pūjāśūnyaṃ na saṃbhavati - dravyābhilāṣeṇa
prastūyamānacaryāparikare prasaṃgāt lokānurodhena vā
kramasmaraṇamaṃśamātraṃ pravartyamānamaucityaṃ na bhajate,
sukhaprāptiśca bahubhirūpāyairlabhyamānā pūjāvyapadeśena pratiṣṭhāṃ na
bhajate, icchāpratipūraṇaṃ ca kiṃ svatantraṃ uta samayaparatantraṃ, tatra
susamayāḥ pūjākramāṅgabhāvāt na bhinnāḥ saṃbhavanti,
svatantraścānavasthitaḥ pramātṝṇā(??)micchāveśa ānantyena pūryamāṇe
duṣpūre eva akiṃcitkaraśceti, kvacicca idaṃ pariṇāmāya dravyasya,
yadāhurātreyādayo maharṣayaḥ

ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhināpyupakalpitam |
madyaṃ sahāyamaprāya samyakpariṇametkatham ||

iti bhuktapītapariṇāmakatvena upadiṣṭam | tathā

na goṣṭhī yā surāriktā na sabhā sā surojjhitā |
na kāmakelirasurā nāvadaṃśaḥ surojjhitaḥ ||

iti bhogāṅgatvena kalpyamānaṃ kathamaṣṭacakreśvarādidevatārūpeṇa
balirūpacaryamāṇaṃ pradhānārcanopakaraṇībhāvena bhāvyamānaṃ
sāmānyopakaraṇe sthāpayiṣyate, ucchiṣṭabhojanamadhye ca praveśyamānaṃ
madirābhāṇḍaṃ mahadanaucityaṃ puṣṇāti na tu ucchiṣṭaṃ pavitrīkaroti iti

mukhyaṃ pūjopakaraṇaṃ bhogasādhanatāṃ nayan |
prāpnoti kiṃ na samayalopajaṃ phalamutkaṭam ||
madyamāṃsaśikhābhogarāmāsaṅgaparāyaṇaḥ |
lolo liṅgaparaḥ kṣudro na mahārthasya bhājanam ||

iti kevalacaryābhāsapakṣo nirastaḥ | evamakhaṇḍasya vastunastadaṃśānāṃ ca
ye upāyāḥ, tadupāyasiddhihetavo vāpi upāyāntarāṇi - iti svataḥ pāramparyeṇa
vā vācakatayā mahārthasaṃjñāyāḥ pañcadhaiva viṣayāḥ santi iti siddham | iti
prākaraṇikametaduktam | ayaṃ praṇāmavidhiḥ ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe
prathama udayaḥ || 1 ||

|| mahānayaprakāśaḥ ||

atha dvitīya udayaḥ

atha granthāvatārakramaḥ tatra prathamaḥ sargāvatārakramaḥ ||

parama śivasa parasyau tasa śaccī pathama sapandā yo nigghātu |
yugmā uditu sadāśivaruccī so viśvabīja nādasa ugghātu || 1 ||

evaṃ tasya parasya śivasya tasyāḥ parasyāśca śakteryat yugmaṃ -
sāmarasyabhūḥ sadātanaḥ sahajaḥ svabhāvaḥ, avināśi yat pārameśaṃ
rūpaṃ, tasyādyaḥ [kha pu: tasmādādya iti pāṭhaḥ | 4] prathamaḥ spandaḥ -
unmiṣitum aṅkurībhāvaḥ vimalanirvātavyomna iva ākasmiko nirghātaḥ
yugmāduditaḥ sa viśvabījasya sadāśivātmano nādasya prakṛtiruddhātaḥ
- udayarūpo vyaktisthānam | iti paraḥ sargaḥ || 1 ||

tasya ca

agnīṣomamaye saṃdhāne nādasa bindu pattatulaggu |
īśarū śabda arthu jana pāne iha cetanakattiku icchāsaggu || 2 ||

agnīṣomamayena anusaṃdhānena mīlanayā, nādasya sadāśivasya, binduḥ
paścāttallagnatayā avaśyabhāvī, īśvaraḥ śabdasyārtha iva nāntarīyakaḥ
prāṇabhūtaḥ, tasmānnādādhiṣṭhitabindurūpādīśvarāt eṣa cetanakartṛka
īcchāpūrvako viśvaprasaraḥ, tasyanādasvarūpasya prakāśaikavapuṣaḥ
sadāśivabhaṭṭārakasya(??) nāntarīyako vimarśaḥ īśvaro binduḥ(??), sa
prakhyāyā upākhyā, cinmātrasyeva ānandaḥ, prāṇasyeva apānaḥ, puṃso vā
pradhānam, yathā loke śabdānuyāyī arthaḥ jagannirmāṇe ca agneḥ
somo'nuṣaktaḥ, tathā ca ayaṃ nādasya binduḥ yugmībhāvena jagatspanditasya
hetuḥ, evaṃ agnīṣomātmatāvalambe sati icchāpūrvakaḥ cetanakartṛkaḥ
aiśvaraḥ sargabandhaḥ, iha punaricchaiva upādānam na tu brāhmasargavat
mahābhūtanirvartyatā(??) | kiṃ ca nāyaṃ seśvaracārvākaprakriyāvat vyomno
viśvaprādurbhāvo vyomnyeva pralayaḥ | ityaiśvaraḥ sargaḥ || 2 ||

tadeva ca vyaṅktumāha

mukhagatta mā makurasa saṅkasyo guravvama vāciku paṃcakabodhu |
paranabha icchā cida kamu casyo isa - u bhūtavyoma apabodhu || 3 ||

makure ādarśatale mukhagataṃ gauravaṃ, tathā vāṅmaya uccāraḥ, tathā
pañcakātmā ca akṣapañcakajanito bodho, viśiṣṭaṃ jñānam - etatsarvaṃ
pratibimbatvena saṃkrāntaṃ na dṛśyate, tathā ca ayaṃ
bhūtākāśaścidākāśasya pratibimbo'pi prabodharahito jaḍa eva, yataḥ
paranabhasi icchācitkramaḥ pralīnaḥ, cinnabhasyeva icchāprasaraḥ samasti na jaḍe
bhūtākāśe, vimale anante cinnabhovadvyāpake'pīti(??), yathoktaṃ
śrīvijñānabhairave

nitye nirāśraye śūnye vyāpake kalanojjhite |
bāhyākāśe manaḥ kṣiptvā parākāśe samāviśet ||

iti vāhyākāśasādharmyeṇa(??) parākāśopadeśavyavahāraḥ, tathāpi na
sarve dṛṣṭāntadharmā dārṣṭāntike yojayituṃ śakyāḥ, ya(??) eva
sādhāraṇadharmāsta eva saṃcāriṇa iti vivakṣāviśeṣaniyantritaḥ
dṛṣṭāntadārṣṭāntiko vyavahāraḥ, yato - yasmāddhetoḥ bhūtavyoma
idamaprabodhi bodharahitaṃ jaḍasvabhāvaṃ bhavati, itthaṃ - yadvat mukhaṃ
sarvadharmairviśiṣṭaṃ darpaṇe pratibimbati tathāpi gauravaṃ tulayā gurutvaṃ
tathā vākprapañcacāturyaṃ buddhīndriyavaiduṣī ca na ādarśe pratibimbati,
tathā paramākāśadharmāścidākāśadharmāśca na bhūtākāśe
saṃbhāvanīyāḥ || 3 ||

atha tāmīśvarasargaprakriyāmāha

so icchāpasaru akāru catuṣkalu yasa raudra vāma jeṭhī para - amba |
icchānantaru ñānu ce niṣkalu yavyu avataranda mahabhūtamayamba || 4 ||

icchāyāḥ prasaro yasmāt sa icchāprasaraḥ icchāprasarakāraṇamīśvaraḥ,
akāraścatuṣkalaḥ yasya raudrī vāmā jyeṣṭhā ambā kalāḥ, tadudbhūto
jñānaprākkoṭibhāvī icchāsamudayaḥ, evaṃ
viśvanirmāṇopakaraṇamicchāpūrvakameva jñānaṃ niṣkalam tasmādeva
mahābhūtānyavataranti iti,

śūnyātprasara utpannaḥ prasarādaḥ samutthitaḥ |
akārādviśvamutpannaṃ viśvaṃ pañcātmakaṃ jagat ||

ityāgamadṛśā akāraḥ prathamamāvirbhūtaḥ, tathā ca nāmavivarte
mātṛkārambhaṇaprabhūta ādivarṇaḥ, rūpavivarte(??) cāvaṭarūpaḥ [kha pu:
cābudharūpa iti pāṭhaḥ |] sa eva - ityubhayathā akāra eva
viśvaprasarasyādikoṭi, sa eva vyāpakatvādviśvam, tasyākārasya
kalābhiścatasṛbhiravayavaniṣpattiḥ, tāśca

ādāvasya śiro raudrī [kha pu: akārasya śiroraudrī iti śodhitaḥ
pāṭhaḥ] vaktraṃ vāmā prakīrtitā |
ambikā bāhurityuktā jyeṣṭhā caivāyudhaṃ smṛtā ||

ityādinā ayamādyakṣarasaṃpradāyo yathāgurumukham, evamicchāmātrameva
jagannirmāṇe parikaraḥ na bāhyārthavādivanmahābhūtaprakṛtiḥ,
evamicchopakaraṇaṃ viśvakarturviśvanirmāṇaṃ ca, ataśca mahābhūtāni
icchākāle svayaṃ tatkālamudyanti na saṃbhṛtasaṃbhāragatyā yathopayogaṃ
brāhmasṛṣṭivatprayujyante, yato nirūpādānā iyamaiśvarī sṛṣṭiḥ || 4 ||

atha brāhmasargādhiṣṭhitā yā bhūtasṛṣṭistāṃ nirūpayati |

tavyu ādivanna kuharā nabhu udiyo tasa aṅgalagga pavanāñī - ūma |
ubhaya nippariśā pāvaku vapayo sedu salila āśāñī bhūma || 5 ||
tata ādivarṇakuharānnabha uditaṃ tasyāṅgalagnā prābhañjanormiḥ |
ubhayanigharṣātpāvakotpattiḥ svedasalilamāśyānaṃ bhūmiḥ || 5 ||

tataḥ ādivarṇakuharāt hṛdayāt nabha āvirbhūtaṃ, tasyāṅgalagnā
antaścāntaḥ prābhañjanī ūrmiḥ - laharī, tayornabhonabhasvatorubhayoryaḥ
saṃgharṣaḥ - niṣpeṣaṇam tataḥ pāvakasya agnerūtpattiḥ, tato niṣpīḍanādāpaḥ
svedadravavat sravanti, tāścavātādhikye śītasparśabāhulyāt ghanībhūtāḥ
satyo bhūmibhāvaṃ prathayanti, tā eva āpaḥ kule śukraśoṇitarūpā
ghanakalilapeśīrūpābhiḥ krameṇa poṣitāḥ satyo garbhatāṃ dadhate || 5 ||

tadeva vibhajyāha

lohitamadavindū jū bhinne vātajimira tena melesu āya |
te ye rāta hale paru dinne gaṇḍāgaṇḍathiyya itāya || 6 ||

raktaśukrabindū(??) dvau bhinnau, vātalaharī tayoḥ saṃmelanāya uditā,
tata ādyakṣarasaṃpradāyaḥ, etādṛśī grathitagranthirvarṇarūpā āvirbhūtā,
yatsiddhapādā ādidiśuḥ

pithiva āpā tā teju takārusu vātaśattitiryaga - avayavati |
nabhurā pañca akku akārusu ehuya siṣṭi pasaru ākalati ||

iti | atra hi ādyakṣarasya prathamo bhāgaḥ takārarūpa akāraḥ yatrādhaḥ
prathamāṅkasaṃniveśā pṛthvī, madhyagranthirāpaḥ, śiraḥ
śṛṅgāṭakākāraṃ tejaḥ, tataḥ pṛṣṭhasthito bhāgo
rephākārasaṃniveśādrephaḥ sa eva vitatatvāt ācchādakatvena nabhasā
rūpitaḥ, tayostakārarephayormadhyasaṃdhibhāgastiraścīno hakārākāro vāyuḥ,
evaṃ pañcabhirddabdhaḥ ayamādivarṇaḥ, sa eva bhūtasarge āvaṭākāreṇa
gurumukhadṛśā prathate, etadevoktam te ye rātahale paru dinne iti | so'yaṃ
janmakālaḥ || 6 ||
atra ekaikasya mahārthatayā prasaraḥ sthita iti, tadāha

tvaca palu rada nakha haḍyu rasu raju kapu vasu meḍa kodha mukhabhāsa |
phaha loyanahaṭhapāko jaṭharaju pāna koṣṭha mukha śruti hadannāsa || 7 ||

aku aku pañcabhūta pañcaguno īdṛśa bhūtasagga [ka pu: bhūta sugna iti
pāṭhaḥ] niṣpatta |
nyumajjā dausaru sārasano eha āvaṭha [kha pu: āvadha iti pāṭhaḥ | 5]
mānasapīṭha vitatta || 8 ||

tvak māṃsaṃ dantā nakhā asthīni, iti - pañcaguṇaṃ kaṭhinaṃ
dehagataṃ pṛthvītattvam | rasaḥ raktaṃ kaphaḥ vasā meda, iti - pañcadhā
jalatattvam | krodhaḥ, tathā mukhabhāḥ - mukhagataṃ tejaḥ, tathā kāyoṣmā,
netrāgniḥ - cakṣurgataṃ prakāśakaṃ tejaḥ, jāṭharo'gniśca, iti - pañcadhā
tejastattvam | tathā prāṇāḥ - prāṇāpānasamānodānavyānāḥ pañca
vāyavaḥ, yatra prāṇaḥ prakarṣeṇa prādhānyena praguṇatayā
anyavāyuvailakṣaṇyena ananātprāṇa iti, apānaśca apakarṣeṇa
tanāvadhogamanena ananāt apānaḥ iti, samānaśca samaṃ samatayā sarvāṅgeṣu
samīkaraṇena ananāt samāna iti, udānaśca ut ūrdhvam ā samantāt
prāṇasāhacaryeṇa ananāt udāna iti, vyānaśca viśeṣeṇa ā samantāt
sarvajīvāśrayamarmasu ananādvyāna iti, evaṃ prāṇāḥ samānyena pañca,
tacca pañcadhā vāyutattvam | tathā jaṭharamukhaśrotrahṛdayanāsikāgata
ākāśaḥ pañcadhā nabhastattvam, itthaṃ vibhāgena śarīre pañcaśaḥ
pañca bhūtāni | taiścaturdaśasu bhuvaneṣu caturdaśavidhabhūtasarganiṣpattiḥ |
yatrāṣṭadhā devayoniḥ pañcadhā tiryagyoniḥ mānuṣyaṃ caikadhā, tato
bhūtasargāt adhikāriśarīrāḥ prabodhyāśca dvisarāḥ - dvābhyāṃ saranti
gacchanti iti dvipājjātīyāḥ sārabhūtā upadeśapātram | etānyeva pañca
bhūtāni pradhānena tadguṇapañcakena tanmātravyapadeśyāni,
buddhikarmākṣāśca svadehaviśeṣarūpā bhūtamayā eva, antaḥkaraṇāni
tannidānānyeva, tatprakṛtīni ca sattvarajastamāṃsi samuditāni, prakṛtiḥ
puruṣasya [kha pu: prakṛtipuruṣasya iti pāṭhaḥ |] sahajasiddha āśrayaḥ |
yadāgamaḥ

amūrtastvīśvarastatra tiṣṭhatyānandalakṣaṇaḥ |

iti || 7 - 8 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe
dvitīya udayaḥ || 2 ||

|| mahānayaprakāśaḥ ||

atha tṛtīya udayaḥ |

evaṃ pārameśvarabrāhmānsargānnirūpya yadartho'yaṃ
samārambhastanmahārthasvarūpamavasaraprāptamupakramate |

[..................................
...................................] [saṃbhāvyate - yadatraikena mūlapadyena
bhāvyaṃ, yat truṭitam adhastanavyākhyāsthalavyākhyānakaṃ pratibhāti,
tadvyākhyāśayaścāgrimapadyena bhinnavācyārthena na saṃyujyate -
ityanumīyate |] || 1 ||

atha ko'yaṃ mahārtho nāma, kiṃ cakracakreśvarī -
saṃniveśaviśeṣasmaraṇamātram ?, naitat - mahān cidadvayadaśāveśo mahārtha
iti brūmaḥ, tathā ca - pañcendriyagrāhyāṇāṃ
ṣaḍjaśāṭīśakaṭaśāḍivaśalkadhūmādīnāṃ [kha pu: śaḍiva iti pāṭhaḥ |]
padārthānāṃ madhyāt ekendriyagrāhyāṇāṃ grāhyāṇāṃ
vīṇāvaṃśamṛdaṅgādīnāṃ bhinnānāmapi śrotrendriyagrāhyatā nāma
anugāminī sarveṣām ekaiva iti jñeyā, bhedo dvidhā svīyajñānaiḥ saha, tadvat
jñeyānāmapyabhedaḥ iti tṛtīyaḥ, tadvat
jñānānāmapyekendriyaniṣṭhitānāmanekendriyaniṣṭhitānāṃ(??) ca
parasparaṃ sarvaprakāram iti caturthapañcamau abhedāveva iti,
jñānajātirekendriyaniṣṭhitānekendriyaniṣṭhitā vā jñātṛparamārthaiva iti
ṣaṣṭhaḥ abhedaḥ, jñātāraśca pratyekaṃ jñātṛtvamātraprakṛtayaḥ [kha pu:
jñānaparamārthaiveti pāṭhaḥ |] jñātṛtvamātrapratyeyā [ka pu: pratyekaṃ
jñātṛparamārthā iti pāṭhaḥ |] iti saptamaḥ, jñātāraśca parapramātari
cinmayena rūpeṇa paramādvayamayīṃ daśāmanubhavanti iti aṣṭamaḥ, iti -
sarvaprakāramāsthitasya asya advaitasya sarvāsvavasthāsu cidadvayāvipramoṣo
nāma mahārthaśabdavyapadeśyo'stu || 1 ||

kiṃ ca

yasu yasu jantusa saṃvida yasa yasa nīla pīta sukha duḥkha sarūpa |
udayisadattasamāñī samarasa kamakampana tasa tasa anurūpa || 2 ||

samāneti saṃvidekā eva sāmānyasvabhāvā mahāsattā
citsāmarasyavyapadeśyā śāntasvarūpā(??) paraṃ viśrāntisthānaṃ tadeva
paryantadevīdhāmaikakamasti, tasya kiñciducchūnatā saṃvinmātrarūpā
bhāvābhāvobhayavyāpikā sadasadvyapadeśasahā(??), yadupaniṣadvacaḥ

sadeva somyedamagra āsīt asadevedamagra āsīt |

iti yā viśvaprapañcasya āpyāyakāraṇamadhikaraṇavyāpikā saṃhartrī
viśrāntisthānam mahākulacāriṇī sā ittham, yadāgamaḥ

[paṃ0 2 ka0 pu0 samañī iti pāṭhaḥ |
paṃ0 4 ka0 pu0 isa tapta iti pāṭhaḥ |]

cicchaktiramalā śuddhā bāhyasaṃvedanojjhitā |
śivasadbhāvadharmasthā sā hyanākhyeti viśrutā ||

iti akulasvabhāvā tatsakāśāt ceyam pṛthak pṛthaganantaśaktiśālinī
carācarāntaścāriṇī parāvāk ātmarūpā tṛtīyabhūmikānupātinī viśvamayī
saṃvit bhāsate, tathā cāgamaḥ

tadunmeṣavaśādicchā samudeti prasūyinī |
sṛṣṭiḥ sā paramā cādyā vyāpinīti nigadyate ||
yatrecchā sā nipatitā bāhyārthe(??) sahasaiva hi |
taccarvaṇaṃ sthitirnāmnā samanā sā prakīrtitā ||
tatsvarūpaṃ svamādāya saṃhṛtā tadupekṣaṇāt |
saṃkocanādvikāsasya saṃhāraśconmanāvaśāt ||

iti | sā ca yasya yasya uttamamadhyamakaniṣṭhajātīyasya jantoryena yena
indriyamārgeṇa saṃkalpajena vā yādṛśī yādṛśī nīlapītādirūpatayā
caitasikasukhaduḥkharūpeṇa vā heyopādeyopekṣaṇīyarūpā udeti, sā
vakṣyamāṇavartmānuguṇyena sarvathā kramabhājanaṃ bhavati, sa eva
mahākrama iti nayavidbhirgīyate || 2 ||

tadevāha

ādikoṭa majjā avasānā tasa tasa ñānasa bhūmika asta |
sṛṣṭisthitisaṃhāryujānā ādi - antasamatyukavasta || 3 ||

iha hi sūkṣmasūkṣmatarakālāṃśagatyā utpalapatraśatasya
samamekaprayatnena vedhe ekaika ekaikasya patrasya
ādimadhyāvasānabhāgasparśa iti niraṃśakṣaṇamātravedhena patraśatasya
triśatībhūmikāvedho bhavati iti sūkṣme'pi saṃvitprasare pratyekaṃ
bhūmikātrayasaṃbhavaḥ, sthāne ca saṃvitprasaraḥ, tathaiva saṃvida udayaḥ
sthitiḥ pralayaśca sarvatrāvaśyabhāvī, udayo'pi ādimadhyāvasānabhedena
tridhā, evaṃ sthitirapi udyantī sthitimatī pratyastamitā ca iti trirūpā, tathā
saṃhāro'pi pravartamānaḥ pravṛtta upaśāntaśca iti tridhaiva saṃbhavati, evaṃ
ca ayaṃ svābhedabhinna udayastridhā, sthitiśca tridhā, saṃhāraśca tridhā
iti navadhābhāvaḥ | tatra ca uditsāyāḥ pūrvakoṭerārabhya
udayasthitisaṃhārāṇāṃ pratyekaṃ tryātmanāṃ madhye vyāpakatvena
saṃhārāntakoṭiṃ yāvadekamevānugāmi devīsvarūpamanantāpāraṃ samasti
iti kramārtho'yam, ādikoṭau madhye avasāne ca tasya jñānasya
ādyantasamatayā kramavyavasthā bhūmikābhedena bhāsate,
sṛṣṭisthitisaṃhāraiḥ bhāṣāntaraiśca āttiprāptitṛptyādirūpaiḥ [kha pu:
bhāvāntarairārtiprāptīti pāṭhaḥ | 6] anyairvā yathopadeśaṃ sarvatra
prastūyate, sa coktavat ādyena saha caturdhā mahākramaḥ paribhāṣyate || 3 ||
atha sṛṣṭyādibhāṣābhiḥ(??) kramārthaṃ yojayitumudayādibhāṣābhiḥ
pañcakārthaṃ niṣeddhuṃ cāha

ithanayasiṣṭyājī(??) anubhāve udayājīmatabhedavidhāna |
āvanagavanayavyu - ubbhāve so akkuṭhāvu vyāpakabhonāna(??) || 4 ||

asminnuttaraghoravalliviśeṣarūpe mahānandavyapadeśye catuṣṭayārtha iti
paribhāṣyate - sṛṣṭyādicatuṣṭayameva(??) [kha pu: paribhāṣite iti pāṭhaḥ |
agrimeṇānvayārthakosti |] kramārthatvena pratijñāyate iti
udayāvabhāsacarvaṇakālagrāsaviśrāntirūpabhāṣāṇāṃ pañcānāṃ
ko'vakāśaḥ tadanyapīṭhāntarabhāṣāṇāṃ pañcakarūpaṃ vidhānaṃ
prasiddham na tu attiprāptitṛptīnāṃ caturthī viratiḥ, pañcamī ca viśrāntiriti
śrūyate tadarthamāha - āvaneti, avatārapratyastamayau yataḥ sthānādutprekṣyete
tadekameva vyāpakaṃ jñānajātīnāmasti iti virativiśrāntyoḥ
kālagrāsaviśrāntyorvā anākhyarūpātko bhedaḥ, kālagrāso hi pratyastamayaḥ,
yadāgamaḥ

vyāpinī sṛṣṭikāryasthā samanā saṃsthitā sthitau |
saṃhāre conmanā jñeyā śaktirādyā tu sarvagā ||

iti | tathā

kāryatastu bhavetkhyātirvinivṛttau kathaṃ hi sā |
kāryatrayavinirmuktā hyanākhyeyā prakīrtitā ||

iti | yaśca pañcaślokārtho'pi dṛśyate sa vāmeśyādipañcakaprasararūpaḥ iti
nāvadyam | nanu

vṛ - - - - - - dayaḥ [ca] kaulī śvetā sthairyaṃ ca saṃhṛtiścaṇḍī |
śuṣkā kālavināśo viśrāntirbhairavaśceti ||

iti kramārtha eva pañcadhā paribhāṣitaḥ tadetadatyalpamuktam, iha naye
catuṣṭayārthaparibhāṣā pratijñātā iti mahākramaścatūrūpa(??) eva, yastu
prasthānāntareṣu bhairavamūrteḥ pañcamasya pūjyatayā pañcakārthaḥ
upadiṣṭaḥ sa kathamanyathābhavitum arhati? - iti yathoktameva jyāyaḥ || 4 ||

tadeva yugalakena prapañcayitumāha

śiva sabhāva paraśatti sapande vyāpana aṃkuriya bahi siṣṭha |
utthe saṃmukhasamanāphande bhāvaparāmariśethitiniṣṭha || 5 ||
bhāvasartha pukṣaveta parāmukha pallaṭeta ummana saṃhāru |
titatha śāṃbhavadhāmisaṃmukha nākhyiśametakari parihāru || 6 ||
(yugalakam)

śivasvabhāvaiva śaktiḥ na vastvantaram, ityekameva śivavyapadeśyaṃ
śaktivyapadeśyaṃ ca vastutattvaṃ nāpūrvaṃ kiṃcit, evam ādyaiva śaktiḥ
spandanaśīlā bahirviṣayonmukhī vyāpinībhāvena sṛṣṭivyapadeśabhājanam,
tatraiva gāḍhatarāntaścāntarbhāvāveśena samanārūpā saiva sthitiḥ ityucyate,
tataśca bhāvasvarūpamātmasātkṛtya pratyāvṛttasvabhāvā unmanāyamānā
saiva saṃhāravyapadeśyā bhavati, punarapi sā ādyaiva
śaktiranupādhirityanākhyeyā pūrvavacchāṃbhavarūpatayā
ucyamānaśaktirūpā parihāram - upādhiparityāgena viśrāmaṃ bhajate,
yadāgamaḥ

citsyādicchāvatī sṛṣṭistatra śaktiḥ sthitiḥ smṛtā |
tato nivṛttiḥ saṃhāro'nākhyā tvādyantamadhyagā ||

tathā

anākhyā citparā śuddhā tadicchā sṛṣṭiriṣyate(??) |
sthitistanmajjanaṃ madhye saṃhārastannivartanam ||

tathā

icchānupātinī sṛṣṭiḥ sthitiścittacamatkṛtiḥ |
tadabhāvena saṃhāro yasyānte devatānayaḥ ||

iti | tathā

ekasya citpravāhasya kramabhedaḥ svagocare |
icchājñānakriyābhiryaḥ kramārthaḥ so'bhidhīyate ||

tathā

bhedaiścaturbhirekasyāṃ śaktau yatkramaṇaṃ kramāt |
sṛṣṭisthitilayānākhyaiḥ sa kramaḥ parikīrtitaḥ ||

iti kramārthapratipattaye saṃvādaḥ || 5 - 6 ||

nanu kimiyamekaiva saṃvit, uta anubhūtiviśeṣāt pṛthak pṛthak
bhūmikāviśeṣā eva ete? iti śaṅkāṃ parihartumāha

akacidajanahaḍanadavahavāñī daśadaśapariśetaparivāhāna |
vāmeśyupañcimilavāñī pañcataniyuvāhanavāhāna || 7 ||

ekaiva cit nīlādyavabhāsarūpā asthirahaṭhaughavatī kulyeva
paścātpratisaṃhṛtasvabhāvā agrāgragāmiprasaratsahajarūpā lakṣyate, so'yaṃ
nirupādhau citsṛṣṭyādyupādhikṛto bhedaḥ, sā caturddhā bhūmikābhedaṃ
spṛśantyapi ekatvena pratīyamānā ṣoḍhā ṣoḍhā jñānakriyābhedena
dvādaśamarīcitāmāptā, tasyāśca vāmeśīpañcakādhyāsena
prativāhamayaṃ vakṣyamāṇavatpañcadhābhāvaḥ || 7 ||

uktārthameva viśrāmayitumāha

paśśu mahāthu eṣu jalajāṅgala ñānañeyu āpipāveta |
te ye ubhayalokaśubhamaṅgala nija parāna advayubhāveta || 8 ||

eṣa mahārtho dṛśyatāṃ - svānubhavapratyakṣeṇa sākṣāt kriyatām, kva?
ityāha - jale jaṅgale sthāvarajaṅgame ityarthaḥ, indriyavṛttiprasare bhāvasya
vṛttiviṣayatāyāmakṣasamakṣatā na durvacā ityuktam paśśu iti, bhāvasya
jñeyatvaṃ nāma na svabhāvaḥ api tu jñānasāpekṣatā jñānagato dharmaḥ, na
hi parāpekṣo bhāvasvabhāvo bhavitumarhati, tataśca jñeyatā nāma
jñānavṛttiḥ [kha pu: jñeyavṛtti iti pāṭhaḥ] jñānābhinnaiva, jñānaṃ ca
ātmano bahirmukhībhāvaḥ, yatstutaṃ stotramālāyāṃ mayaiva

vilokyate citrapaṭe yathobhayaṃ paṭaikyamantarvapuṣāṃ gaṇo bahiḥ |

akhaṇḍadhāmno'ntaramuṣya vettṛtā
jñānatvamakṣāntajuṣāṃ cidarciṣām ||

iti, bahirmukhatā ca aparipurṇasya utkalikākallolitasya bhavati - iti pūrṇasya
ātmano jñānavṛttitā asti ityuktam ñāna ñeyeti jñānan~jeyau
ātmasvarūpāveva bhāvayitvā ityarthaḥ, ataśca ātmanaḥ paripūrṇā
vṛttirmahārthaḥ pratipanno bhavati, etadeva ubhayalokāviruddhaṃ śubhaṃ
maṅgalaṃ nijānāṃ pareṣāṃ ca yadadvayībhāvanaṃ nāma iti
darśanārthasatattvam | evaṃ mahārthasvarūpaṃ pāramparyeṇa pīṭhavare
guptamasti iti samāsādiha sūcitam || 8 ||
etadevāha

nāthepavanapīṭha ādiṣṭo bahi - andaraparamāthukamauna(??) |
avatārebhūtadayāviṣṭo so ye kamasamudāyuvamona || 9 ||

śrīmanmakāradevyāḥ pīṭhavare prāptādeśena śrījñānanetranāthena
vāhyāntarastham ādidevīsvarūpasatattvaṃ yatsākṣātkṛtaṃ tadeva
bhūtadayāviṣṭena satā kramārthatayā kathanapūjanābhyāṃ vāntam - iti
ovallīsūcanam, tadeva prastūyate || 9 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe tṛtīya udayaḥ || 3 ||

atha caturtha udayaḥ |

atha pīṭhacakram

so oḍḍiyānu śaccī ullasane pīṭhu maśāna kṣetra melāpu |
yāgu uḍḍa anubhava parikalane tatha āvaṭha pañcana ku apalāpu || 1 ||

uḍḍiyānaṃ - pīṭhe śakterullasanena, śaktiratra uḍḍīnā iti
yasminnāvaṭhapīṭhe prācuryeṇa anavarataṃ pīṭhavāsināṃ śaktiḥ
uḍḍīnā - ullasantī dṛśyate iti āvaṭhasamānaṃ pīṭham oḍḍiyānaṃ nirucyate |
bahiśca tatpraṇavapīṭhaṃ devatāsaṃketasthānam, tasminnāvaṭhasvarūpe
pīṭhaśmaśānakṣetramelāpayāgāḥ anubhūyamānabhūmikā -
prāmāṇyādvakṣyamāṇagatyā vibhajya nirdiśyante, teṣāṃ ko nāma atra
apalāpaḥ || 1 ||

etadeva prastotumāha

so pīṭhu e sakalavastu laṅkarano asvara pavanarūpa svaparāna |
jaṅgamāna jānau pīṭhapano cinmaya yonadyu liṅgu śirāna || 2 ||

tatpīṭhameva sarvaprakāraṃ samastamahānayālaṅkārabhūtam -
āśrayabhūtatvāt, itthaṃ tasyāsvarapraṇavāparaparyāyasya svapareṣāṃ
jaṅgamānāṃ sadṛśaṃ pīṭhatvaṃ mantavyam, yeṣu pīṭheṣu cinmayo
liṅgarūpī devaḥ śiraḥ, evaṃ karmendriyāśrayatvena kāyasya pīṭhatvam,
jñānaśaktirūpatvāt śirasaśca liṅgatvam, ataśca yadyatpāñcabhautikaṃ
tattatpañcānāṃ pīṭhaśmaśānādīnāṃ pratiṣṭhāsthānam
devānāmāyatanamiti | yathā nijaśarīre pratipattirbhaktiśca tathā
sarvaprāṇigataśarīreṣu, yathā nijaśarīrasya adhiṣṭhātā cinmaya ātmā tathā
sarvaśarīrāntaścinmaya evaika ātmā, sa caika eva udapātreṣviva arkapratibimbaḥ
sarvaprāṇigato mantavyaḥ | itthaṃ viśeṣeṇa sarvatra
liṅgapīṭhapratipattirbhāvanīyā - iti pīṭhasvarūpam || 2 ||

evamuktagativadvibhajannāha

bhāva piśo tina samu cijjalane gāsaka kāliśarīru piśandu |
vitticakku todaśami galane e pīṭhi tina miśāna yasandu || 3 ||

bhāvastṛṇasamaścidagninā spṛṣṭaḥ - iti indriyavṛtteḥ
svaviṣayībhūtabhāvasaṃhāraḥ śmaśānam,

grāsakāḥ prāṇāśca kāliśarīraṃ spṛśanti tatra viśrāmyanti iti
kālagrāso dvitīyaṃ śmaśānam, samastavṛtticakraṃ trayodaśe galati iti
mahāsaṃhārastṛtīyaṃ śmaśānam, viṣayasya svamarīcidevyā yadgrasanaṃ
tadekam, prāṇasya kulābhyantara evāprāṇabhūmau upaśamo dvitīyam,
sarvavṛttīnāṃ śrīkālikāvapuṣyupaśamanam iti tṛyīyam, bahistat
karavīrasvarūpam || 3 ||

atha kṣetrapālasvarūpam

kṣetraśarīru - eśutasapālaku āpā ti - e vācyu upalakṣu |
nāhatanādanadi jaga cālaku so cuhaṣṭana vannāna vivakṣu || 4 ||

kṣetraṃ śarīraṃ, tasya pālako'dhiṣṭhātā ātmā, yadgītam

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo veda taṃ prāhuḥ kṣetrajñamiti tadvidaḥ ||

iti | tasya ca catvāro bhūmikābhedāḥ yatra kṣetre sa eva
parārūpastisṛbhirvāgbhirūpalakṣyate, tāścatasro bhūmikāḥ -
anāhatanādanadanātpaśyantīrūpaḥ, vikalpakallolitatvāt mānasavyāpāreṇa
jagat kalayan cālayati iti jagaccālako madhyamārūpaḥ, catuṣṣaṣṭisaṃkhyānāṃ
varṇānāṃ vikharākṣarāṇāṃ prayoktā vaikharīrūpaḥ, iti - tisṛṇāṃ
vācāmadhiṣṭhātṛbhūtaḥ turīyaparāvāgrūpa ātmā
vedyavargaglapanasthānam, iti - balavattaro bahirapi saṃketakasthāne
svīyaparakīyapratyūhaparirakṣāparaḥ kṣetrādhipaḥ pīṭhavartī pūjyaḥ || 4 ||

atha melāpamāha

aka aka vāhadeva akaleśe pāveya nijaviṣaye melāpu |
kṣanakṣana ādideva ādeśe bahupīṭhagato melāpakalāpu || 5 ||

ekaikā vāhadevī akleśena svārasyena ekaikasmin nijanijaviṣaye
ādidevyadhiṣṭhānena melāpamāpādayati, iti - indriyadevatānām
āvaṭhapīṭhagatānāṃ melāpaḥ, sa ca pṛthakpṛthak - iti dvādaśībhāvena
kalāpībhūtaḥ || 5 ||

atha yāgasvarūpamāha

devi kālasakarṣana pekṣeta yāgimaha bhairava upacāru |
mana mata mamata carū ākarṣata pāna vaḍeta āpa e upahāru || 6 ||

parā devī kālasaṃkarṣiṇī samastavṛttipratyastamayāya mahāyāge
bhairavasya manomatyahaṅkārān carunākṛṣya pradadāti, tataḥ prāṇānāṃ
parito veṣṭayitrī nijāparaprāṇānāṃ [kha pu: nijaṃ paraṃ prāṇānāmiti
pāṭhaḥ |] pariveṣṭanamavalambya svātmasāmarasyāya na grāsagṛdhnutayā
viśvavilāpikā - iti tānprāṇānapi vilāpayantī cinmātraprakṛtiḥ satī patiṃ
kuleśvaramatṛptamākalayya ākulībhūtā taṃ cinmātramātmānaṃ tasmai
bhairavāya upahārīkaroti, iti - sthūlasūkṣmaparastredhā madhyayāgaḥ,
sāmarasyabhūśceyam, tathā ca śrīrājikāyām

bhuktvā viśvamaśeṣaṃ tṛptiṃ na yadāgataḥ kuleśānaḥ |
devyā tadā svadehaścaruratra niveditaḥ kulādhipateḥ ||

iti, tāṃścaturo nivedya ākulībhūtā ātmānaṃ parāvāgrūpaṃ
samarasībhāvayati iti upahārārthaḥ | evamayaṃ bhagavatyā alaṃgrāsaparayā
matyahaṃkṛnmanaḥ - prāṇānāṃ samarpaṇādākulībhāvena ātmanaḥ
sāmarasyena pañcacaruprāśano yāgo vihitaḥ || 6 ||

etadeva anyamadhye nigamayati

pīṭhu mahāthu imahāvīropañcavāhu kamu vā mahitāthu |
bhava nivvānadacyu vibhajīro pranusavvagato bhāvi na paramāthu || 7 ||

itthaṃ pīṭhākhya eṣa mahārthaḥ,
mahārthasaṃpradāyatvācchārīro'ntaraṅgaḥ pañcavāho
mahākramagarbhitaścatuṣṭayārtharūpo vā mahākramo mahārtho jñeyaḥ, tato
lokayātrāyāṃ pīṭhatvena tathā nirvāṇadaśāyāṃ viśramabhāvena
nirupādhivāmeśīrūpeṇa athāpi mahākrameṇa vā iti, eṣa eva mahārtho vibhajya
prakaṭena pracuraprakāreṇa sthitaḥ paramārthatvena saṃbhāvanīyaḥ, vastutastu
pīṭhacakrādārabhya samayavidyāntaṃ samena sāmrājyena mahārtha eva
vakṣyamāṇavat bobhavīti iti bhāvyatāṃ, nātra phalgusārabhāvaḥ kaścit | iti
pīṭhacakrasvarūpam || 7 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe caturtha udayaḥ || 4 ||

atha pañcama udayaḥ |

atha vāmeśīsaṃpradāyaḥ prakāśyate, yatrāyaṃ
samākṣepeṇopakramaḥ [ka: sarvākṣepeṇa iti pāṭhaḥ 8]

gurudevyu aka - akakathiyadevata antarabhāva parasparakitta |
yākheta kṣīrasamudra sa-e kata yanyāhaścittanyānṛtta || 1 ||

gurukramasya gurukramo devatākramaśca sarvathādhiṣṭhātā antaryāyī
antarbhavati, devatākramasya tu devatākrama eva yathottaramantarbhavati -
vyāpyavyāpakabhāvasya evaṃrūpatvāt, gurudevatayormadhyādekaikā devatā
uttarottaram adhiṣṭhātṛbhāvena anantarāmanantarāṃ vyāpya iha
darśanasthitimanubandhāti, tena yā kācidekaikā devatā yato yataścakramadhyāt
upāsyate sā sā upāsitā satī bhāvitasya paryantadevīvat tadadhiṣṭhānena
phaladā bhavati, iti - vyāptiphalaṃ, yathā kṣīrābdheśculakaśo'pi
pītātsudhāpānaphalam, taduktaṃ

prādeśo'pi brahmaṇaḥ sārvarūpyamanatikrāntaścāvikalpyaśca |

iti |

pīṭhacakre tridhāmasthāḥ śākinyaścakranāyikāḥ |
vāmeśyaḥ kramadevyaśca vyāpikāḥ syuryathottaram ||
vyāptiḥ krameṇāvaraṇamuttarābhiryathāyatham |
iti vyāptiḥ pīṭhacakre pañcadhaiva vidhīyate ||
tridhāmasthāśca tisṛbhistisṛbhiḥ [ka pu: dhāmasthāścatasṛbhiriti
pāṭhaḥ |] śākinīgaṇaḥ |
dvābhyāṃ cakreśvarīvyāptyā vāmeśyo devatādṛśā ||
kramārthasya kramārthontarvyāpakaḥ syādyathottaram |
iti vyāptivibhāgo'yaṃ bāhyāntaḥ sarvagocaraḥ ||

ekaikā devatā uttamādharavartinī adharavartinyā devatāyā [kha pu:
uttamādharavartinyādharavartinyā devatayā iti pāṭhaḥ |] antarbhāvena
śaktyātmanā na vyaktirūpeṇa adhiṣṭhānaṃ kṛtvā vartate, evamekāmekāṃ
vyaktiṃ tadanyā utkṛṣṭā devatāḥ śaktirūpeṇa adhiṣṭhāya vartante, ataśca sā
māheśvarī kṣīrābdheradhiṣṭhātṛdevateva akhaṇḍena ekena darśanena atha vā
akhaṇḍitatvato'nekena culakagrahaṇamātreṇa anekaiḥ pipāsubhiryato yata
ātmasādbhāvyate tataśtaraṅgajanitena manohāriṇā śabdena sparśena
āhlādakena rūpeṇa āścaryabhūtena sudhāsamena āsvādena divyasurabhiṇā
āmodena sarveṣāṃ pañcendriyaprīṇanarūpāṃ janayati, iti - paro'yaṃ
vyāptiviśeṣaḥ | tathā ca prathamataḥ pīṭhacakrasyaitāvat pīṭhādyāḥ pañca
śmaśānakṣetrapālamelāpayāgāḥ bhūtaiḥ pañcabhiḥ pṛthivyākhyaiḥ
śaktirūpeṇa adhiṣṭhitāḥ - iti teṣāṃ dhāmakramaḥ, tathā samastena akṣareṇa
tatkalābhiśca raudrīvāmājyeṣṭhāmbābhirvyāptā - iti pañcabhirvarṇakramaḥ,
tathā ca siddhasya subhāṣitam

pithiva āpā tā teju ukārusa |

iti | so'yaṃ varṇakramaḥ, tathā raudrīśvaryādibhiḥ krameṇa saṃvidrūpatayā
vyāptiśca kṛtā, iti teṣāṃ pīṭhādīnāṃ saṃvitkramaḥ, tathā
pañcapiṇḍārṇairmakārādyaiḥ khāntaiḥ - iti māntrī vyāptiḥ, tathā ca
kulasūtreṣu uktam

kulapīṭhakṣetrādivarṇapañcapiṇḍapraṇavavyapadeśyam-
akhilābhāsakarūpāyā ahaṃbhāvābhimatasaṃvidaḥ
samāśrayabhūtamātmāyatanaṃ śarīram |

iti, ataśca kāya eva praṇavapīṭhamiti, bahiśca pīṭhasya praṇavākhyā -
nābhisaṃsthānasya pañcaveṣṭanatvāt tadanukāri praṇavena
prathamotpannatvāttasyedaṃ nāma | tathā ca oḍḍiyānaṃ okārādyatvāttu nāma
[kha pu: -dyatvāttannāmeti pāṭhaḥ |] idaṃ śaktyullāsabāhulyācca
ullāsārthena oḍḍiyānamiti, oḍḍiyānākhyā iti vacakavācyavyāptiḥ, tathā
sṛṣṭisthitisaṃhāraiścādhiṣṭhīyante iti saṃvitkramaḥ | devīdhāmnaḥ
sakāśāt pañcāpyakrameṇa nirgatāstatraiva pratiṣṭhitāḥ
tatprakṛtayastadekajīvitāstadviśrāntāḥ, iti - nirāvaraṇadhāmakramaḥ | atha
vāmeśīnāṃ vyāptiḥ - paro'yaṃ pañcavāhaḥ yasya
prātisvikacidbhūmikāviśeṣairvyāpakasya sthānanaiyatyaṃ nāsti, aparastu
pañcavāhaḥ śrotrādiprasṛtaniyatasthāno niyatavyāpāraśca tasya pañcavāheti
lokavyavahāro mohāt upacārādvā iti [ka pu: modāt upacārādaniṣiddha eva
iti pāṭhaḥ |] sa niṣiddha eva || 1 ||

idānīṃ ṣaḍbhiḥ kapaṭakairvāmeśīcakrasvarūpāviṣkāraḥ

vāmeśīsavvagasabbhāve muṇḍibuddhīndriyabhāvena |
daṇḍikammendriya anubhāve ñānakiyu nija viṣayavāyena [ka pu: viṣayakṣavena
iti pāṭhaḥ |] || 2 ||

ekā eva parā cicchaktirmahāsattāsvabhāvā [ka pu: cinmātraṃ śānteti
pāṭhaḥ |] cinmātraśāntasvabhāvā, tasyāḥ kiṃciducchūnatā nāma
bhāvābhāvobhayavyāpikā sadasadvyapadeśasahā viśvaprapañcasya kāraṇam
adhikaraṇaṃ vyāpikā saṃhartrī viśrāntisthānaṃ mahākulacāriṇī
akulasvabhāvā sphurattāsārā śaktiḥ, tasyāśceyam ūrmirūpā parigrahavartinī
carācarāntaścāriṇī parāvāk ātmarūpā tṛtīyabhūmikānupātinī viśvamayī
bhāsate, yasyā ayaṃ tridhā rāvakrameṇa śaktodayakrameṇa [ka pu:
śaktyudayeti pāṭhaḥ |] marīcivisphārodayakrameṇa ca kulagato nijo visphāraḥ,
sa ca rāvakramo'vyakto'nāhato ghoṣādirdaśadhā, vyakto hataścānanto'pi
akāraśca ukāraśca ityādyunmanāntaḥ dvādaśadhā oṃkāramātrārūpaḥ,
śāktodayaśca

janmamūle tu māyākhyo granthirjanmani pāśavaḥ |
brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ ||

kāraṇasthāstu pañcaiva granthayaḥ samudāhṛtāḥ |
indhikākhyastu yo granthirdvimārgāstamanaḥ [ka pu: dvimārgāstu mana
iti pāṭhaḥ |] śivaḥ ||
tadūrddhve dīpikā nāma tadūrddhve caiva baindhavaḥ |
nādākhyastu mahāgranthiḥ śaktigranthirataḥ param ||

iti dvādaśagranthisthānaparimito marīciprasaraśca,
buddhyanugatabuddhīndriyaṣaṭkaṃ prāṇasahitakarmendriyaṣaṭkamiti
dvādaśadhākṣasaraṇipatitakaraṇeśvarīsvarūpa iti - ṣaṭtriṃśadātmakaḥ
prathamaḥ tasyāḥ parigrahavartinyāḥ śaktervisphāraḥ, sā caivamādidevī
prathamoktā paratarā sarvatra trividheṣvapi dvādaśasthāneṣu vivṛttā
svavaibhavasphāreṇa [ka pu: svabhāvavisphāreṇa iti pāṭhaḥ |] kṛtsnaśo
vyāpakatvena dyotamānā tasmiṃśca kulagataparādevīprasare krameṇa
tadgatarāvakramasamudayakramamarīciprasarātmakakaraṇeśvarīcakraṃ [kha pu
krameṇodgatarāveti pāṭhaḥ |] ca āviṣkaroti, yatra ekaikasminkaraṇeśvarīrūpe
vyaktatayā samagratadrūpavyāpakatvena tadvāmeśvarīpañcakaṃ
sāmānyarūpaṃ sarvavyāpakaṃ prativṛtti kārtsyena krameṇa vivṛttam |
tathā ca prathamonmiṣitaṃ yadvyoma vāmeśvarīvyapadeśyaṃ sphuritaṃ
taddvādaśānāṃ karaṇeśvarīṇāṃ prathamonmeṣabhūmikāmadhyāste [kha
pu: bhūmikāmātreṇāste iti pāṭhaḥ |] | tathā ca khecarīśabdavācyaṃ
tāsāṃ karaṇeśvarīṇām adhikārasthānāni sarvāṇi samākrāmati | tṛtīyaṃ ca
bhūcarīnāmnā uktaṃ tāsāmeva karaṇeśvarīṇāṃ prātisvikaviṣaya-
dvādaśakaṃ kṛtsnaśo'dhitiṣṭhati | tathā caturthaṃ ca saṃhārabhakṣiṇī-
vyavahāryaṃ ca vāmeśvarīrūpaṃ viṣayabhogapratyāharaṇa-svabhāvaṃ
tāsāṃ dvādaśānāṃ prātisvikaviṣayapratyāharaṇaṃbhūmikāḥ samasta-
niravaśeṣatayā sāmānyena vyāpakarūpeṇa vyāpnoti | pañcamaṃ ca
raudrīśvarīpadābhihitaṃ bahiranubhūtacidbhūmikāvivartamādyaṃ ca
nijasvarūpamapramuṣita-svasvarūpameva avalambya ādidevīvat vyāpakena
rūpeṇa ākrāmati, ādidevīvatsarvavyāpikānāṃ nirūpādhicinmātra-
rūpāṇāṃ vāmeśvarīṇāṃ niyataṃ kulagataṃ kiṃcit pratiṣṭhānaṃ
nāsti, yastu śrotrādyadhiṣṭhānarūpo'dhikāravibhāgavyavahāraḥ sa
aupacāriko na vāstavaḥ | nanu karaṇeśvarīpañcakarūpaḥ pañcavāho loke
prasiddhaḥ? naitat - karaṇeśvarīṣaṭkaṃ jñānaśaktivivartarūpamekam, aparaṃ
ca kriyāśaktivivartarūpam, iti karaṇeśvaryo dvādaśa, tanmadhyāccetpañcakaṃ
pṛthak kriyate tatsapta avaśiṣyante tatkathaṃ dvādaśamarīcisaṃkhyā-
vyavahāraḥ, niyatasthānapratiṣṭhitā hi śrotrādimarīcayaḥ svavyāpāravidhurāḥ
paravyāpārajātyandhaprāyāḥ tāḥ kathaṃ vāmeśyādayo bhavitumarhanti, yastu
pracurastāsāṃ śrotrādimarīcīnāṃ loke pañcavāheti vyapadeśaḥ sa
tadadhiṣṭhānātsaṃbhāvyate, tathā ca - nikhilamarīcidevatācakrasya aviśeṣeṇa
prathamonmeṣavapuṣā vyāpikā ekaiva vāmeśī, tataḥ karaṇasthānapatitā ekaiva
sā khecarī iti kārtsyena vyapadiṣṭā, tato'pi ghanībhūtā viṣayavrātaṃ prati
adhiṣṭhānena kṛtapāda prasārikā bhūcarī viṣayagrāsaṃ vidhāya
anantarbahīrūpā saṃhārabhakṣiṇī iti, tataḥ antarbahirubhayatra kṛtādhiṣṭhānā
lokayātrāṃ pārayantī bhedārūṣaṇayā ca bhīṣaṇasvarūpā raudreśvarī iti
vimalenaiva rūpeṇa dyotate, evaṃ dvādaśānāṃ madhyādekaikā karaṇeśvarī
pañcabhiḥ pañcabhirvāmeśībhirutpattikrameṇa adhiṣṭhīyate, iti -
dvādaśānāṃ ṣaṣṭirbhūmikā lakṣyante, sa ca ādidevyā eva sarvaḥ prasaro
vibhāvanīyaḥ, evam ekaiva parā cicchaktiḥ bhāvinijaprasaramayakramāpekṣayā
labdhādidevīvyapadeśā bhūmikābhedāt pañcasaṃkhyāvacchedaśālinī,
tathābhāve'pi apracyutaprācyasahajasvarūpaiva bhavati, kalpitaśca asyāḥ
pañcasu bhūmikāsu gauṇamukhyabhāvaḥ
saṃskāramātralakṣyakhecaryādyupādhibhedāt bhinna iva, vastutastu
cinmātrameva etat ādyaspanditaṃ prathamavāmeśīśabdavyapadeśyam, evam
anyūnātiriktameva khecaryā bhūcaryā grāsakyā raudreśvaryāśca
cinmātrasvabhāvatvam anyonyaṃ vimaladarpaṇapañcakavat svatra
ekasvabhāvameva, kiṃ tu chāyāmātrakṛtabhūmikābhirbhinnabhinnamiva
bhāsate, vastutastu paratarāyāṃ cidbhuvi tathā svatra śuddhasvarūpapañcake
tathā bahirmarīciprasare ca triṣvapi sthāneṣu ekaṃ śuddhaṃ
cinmātrasvarūpameva parāmṛśyamānamaikyaparyavasāyi sthitam, tasyā
vāmeśvaryāśca prathamo jñānaśaktiprasaro'parakriyāśaktigarbho
buddhīdriyavivṛttyā muṇḍakrameṇa, dvitīyaśca jñānaśaktigarbhaḥ
kriyāśaktiprasaraḥ karmendriyavivṛttyā daṇḍakrameṇa nijanijaviṣayān
ātmasātkṛtya vilasati || 2 ||
etadeva vitatya yugalakenāha

prathamophandu śivā vāmeśara khecara karanacakka - vikasiya |
viṣayuviṣayubhajavāñībhūcara bhuñjetagāsakamajarahiya || 3 ||

dodhāvicapalaraudreśara niṣkalasakalapiśi-ākāru |
akkenacidapasareparameśara vāyasanayanajañī-avikāru || 4 ||
(yugalam)

prathamaspando yaḥ parataracidrūpāt devīrūpāt sā vāmeśvarī iti, tato
ghanībhūtaḥ sa kallolatāmāptaḥ karaṇeṣu dvāreṣu patitaḥ
khecarīśabdavyapadeśyaḥ, tato'pi sthūlatayā kṛtapādaprasāriko viṣayaṃ
viṣayaṃ bhajan bhūcarīśabdavyapadeśyo bhavati iti | tatra ca sthānabhedena
viṣayaṃ viṣayamātmasātkṛtya anantarbahīrūpabhāvena madhyamāṃ
bhūmimavāptaḥ saṃhārabhakṣiṇīvyapadeśyo bhavati, antarbahiḥ
sthānasparśena tu lokayātrāṃ pārayan raudreśvarīti niṣkalasakalākārasparśena
nirūpyate | vastutastu ekena citprasareṇa parameśvarī vāyasākṣivat
citsattāmātrarūpatāmutpattibhūmiṃ prasarabhūmikāṃ
viṣayasvarūpaṃ ca, iti - tisro'pi bhūmikā avikṛtenaiva rūpeṇa spṛśati || 3 - 4||
tadevāha

udayukaripīṭhānapaviṣṭī bhuñjicaruviśśamagāheya |
dattapada antarabahidiṣṭī para - oghe devata akameya || 5 ||

evam uditā sthānaprāptā viṣayāveśavatī grastabhāvā viśvākārāpi
ekatāmāptā, iti - uktagatyā ādidevī pañcadhā bhedena vivṛttā akhaṇḍenāpi
svena āsthānena vapuṣā niṣkalena sakalena ca viṣayapatitena grasiṣṇunā antaḥ -
praviṣṭena ca akāreṇa vāyasākṣivadantarbahirvyāpikā dyotate - ityuktamapi
parigaṇitam (1) ādidevīdhāmnaḥ parāsthānādūrmirekoditā antarindriyavṛtti-
nāḍiṣu vibhaktā icchātvamāptā, tatkrameṇa dvādaśasu indriyavṛttisthāneṣu
patitā sṛṣṭiḥ khecarī (2) anantaraṃ svaṃ viṣayamavagāhamānā
viṣayāveśena bhūcarīsthitisvabhāvā (3) tadanu viṣayaṃ saṃhṛtya
pratyāvṛttamātraprakṛtiścaturthī saṃhārabhakṣiṇī saṃhṛtisvabhāvā (4)
tato'pi ātmasātkṛtaviṣayacchāyāsaṃskāramātreṇāpi asthitaviṣayavāsanā
śuddhā, bhāviviṣayā tu sparśaṃ cāprāptā anantarbahīrūpāpi
bahirantarvyāpikā lokayātrāṃ pārayantī nānārūpā saiva pañcamī ghorā
raudreśvarī iti para-oghena gurukrameṇa ekaikā svena ātmīyena rūpeṇa abhimatā
devatā vivartamānā mantavyā | atha vāhakramavyāptiḥ - yatra viśrāntyā
dhāmavyāptiḥ kulapadmanāmnaḥ tatryaśrasya madhye prathamadevyā vyāptiḥ,
vāmasthakoṇe caturthadevyā vyāptiḥ, punarapi pratyāvṛttyā madhyasthāne
pañcamadevyā raudreśyā vyāptiḥ, sa cātra tryaśro'svarasya śirodeśaḥ, itthaṃ
vāmeśvarībhirasvaravyāptyā varṇakramo'dhiṣṭhīyate | idānīṃ saṃvitkramaḥ
- ādyaspandena prathamā devī indriyamārgagatā, dvitīyā
viṣayabhūmipatitā, tṛtīyā tadviṣayānātmasātkṛtya pratyāvṛttā, caturthī
punarmūlabhūmispṛṣṭā bahirapi avyaktaprasarā ............... kā pañcamī, iti -
daṇḍamuṇḍakrameṇa saṃvitkramaḥ | atha āsāmeva nirāvaraṇadhāmakramaḥ -
nānāsaṃvidrūpāṇi vyomani vamati sṛjati yā .......................... cidrūpā sā
vyomavāmeśvarī, khe svabhāvagagane carati yā saivaṃ parasvarūpā khecarī,
paravimarśabhūmau carati yā sā bhūcarī, etacca sarvaṃ sphuritaṃ yā saṃharati
sā saṃhārabhakṣiṇī, ādau ni ....... [rūpite] vyomavāmeśvarīrūpe
māhāvyomni tanmayatāṃ yātā sā raudrīśvarī, iti nirāvaraṇadhāmakramaḥ |
sauradhāmapravaṇo hi khecarīprasaraḥ, cāndradhāmaprasaraśca
bhūcarīprasaraḥ, vahnidhāmaprasaraśca saṃhārabhakṣiṇīprasaraḥ,
samastadhāmnām-adhiṣṭhātārau ādyantadevīprasarau, iti - dhāmakramaḥ || 5 ||

ityevaṃ vāmeśīsvarūpe nirūpite kimimā gurutvena vibhāvyante, uta
devatātvena? iti vicārayituṃ yugalakena āha ||

pida - ādidevamayapañcakusāveha tathakramaviśeṣapañcaka - anurūpa |
pañcavāhuyidagurutibhāveha tevatānakuyaññusurūpa || 6 ||

• * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * |
  

dyugurumantra - āpaparamāthe akuyabahubhedevanpūji || 7 ||
(yugalakam)

ādidevīsvarūpaṃ nirviśeṣameva, yadi vāmeśvarīsvarūpaṃ niścitaṃ
kimanyadupeyadevatārūpeṇa pūjyate, tadevaṃ sati bhāvikramārthasvarūpam-
asyaiva prapañcaḥ - iti yuktam, yadi tūpāyabhūtagurukramasvarūpa - taiva
asya vāmeśīpañcakasya pratijñāyate taddevatānām etatsvarūpātiriktaṃ
kimanyadvilakṣaṇamupeyabhūtaṃ rūpaṃ yadanena gurupañcakarūpeṇa upeyena
upeyate? iti codyasya pratisamādhānam - deva - - - - - - svātma - - - - - - - - vastuta
aikyamādipīṭhādiṣṭaśrīnāthastu devagurubhāgavyavasthāmekasyaiva
akhaṇḍacitsvarūpasya yadādideśa tatsarvaistathaiva abhivandya upāsyate iti || 5 - 7
||

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe
pañcama udayaḥ || 5 ||

atha ṣaṣṭha udayaḥ |

atha āsāmeva vāmeśīnāṃ muṇḍadaṇḍakrameṇa idam abhidhāya
uttareṇa krameṇa apūjanapātakramamāha

śivapada śattipadyu anubhāve ñānakiyā akṣaciśā sāthu |
uditu cidānandyusabbhāve tavyukṣāṅganānaga-upariśapadāthu || 1 ||

nāḍiśaṇḍacauradiśāthampi vyāpinaparidaṇḍabhūmāna |
nāsimūlacatuṣpathajampi tatyādṛkśrutirasagonāna || 2 ||

bāroṭhedevandebhāveta viṣayacidācavvetacappoha |
pātakamikamu-akamipāveta akṣaciśu bhairu tappoha || 3 ||
(tilakam)

pūrvaṃ pūjanapratiṣṭhitaḥ pañcavāhakramo vitatya carcitaḥ,
pātakramastu āntaraḥ pūjanavarjitaḥ śakticārasaṃcārarūpo rahasyabhūta
idānīṃ pratipādyate, iha hi - mūlādhārajanmādhārābhyāṃ paryāyakrameṇa
akrameṇa vā uditaḥ paraḥ śāktapravāhaḥ pavanādhāraṃ prāpya
sphuṭībhāvena pañcadhā udayonmukho lakṣyate, kandādiparisaraṃ prāpya ca
tataḥ pañcakāt sparśamarīciprasare svabhāvena patito'ṇuśo romakūpeṣu
patitaḥ pariśeṣyācca caturddhā akṣajatviṣāṃ sārthaḥ posphurīti, sa ca
saṃbhūya nāḍiṣaṇḍarūpatayā sthitiṃ bhajan marīciprasaraḥ śaktidaṇḍe
samaṃ prapatan bhruvorārambhakoṭiṃ nāsāmūlaṃ spṛśati, tatraiva
buddhyakṣacatuṣṭayasya dvārabhūte catuṣpatharūpe prasarati, tasmācca pradeśāt
dvidvirūpeṣu caturṣu dṛkśrutirasanāghrāṇākhyendriyadvārāgreṣu
jhampayānupatan tatkrameṇa bahirviṣayacarvaṇāṃ kṛtvā pātakramā-
kramābhyāṃ akṣamarīcibhirāśliṣyamāṇo bhairavastarpyate | pātarahasye
idānīṃ ayamevārthaḥ padārthavākyārthakrameṇa yojyate, śaivapadāt
mūlādhārāt tathā śāktapadāt janmādhārāt marīciviśeṣā ye utpadyante te
pavanādhārāṃ prāpya sphuṭībhavantaḥ kande nābhau sparśaprasaraṃ
sarvato'ṇuśaḥ kṣarantaḥ, iti - catuṣṭvena aviśiṣyante, udyantastu prathamaṃ
śaktidaṇḍe patanti iti prathamo'yaṃ catasṛṇāṃ buddhīndriyamarīcīnāṃ
pātaḥ, anantaraṃ nāḍiṣaṇḍavalanayā daṇḍāśrayeṇa ūrdhvaṃ saṃghaṭṭa-
sthānaṃ prāpya nāsāmūle bhruvorārambhasthāne catuṣpathasthāne samam
ekapravāheṇa dvitīyapātaṃ kṛtvā dvidhā dvidhā saṃniviṣṭākṣadvārāṇi
samāviśya, yatra netragolakadvayaṃ śrotrapātradvayaṃ rasanāpravāhadvayaṃ
nāsāpuṭadvayaṃ ca, iti - akṣasthānasaṃniveśaniviṣṭākṣajatviṣāṃ
sārthastṛtīyapāte abhinipatya nijanijaviṣayān adhiṣṭhāya sarvataḥ samāśliṣṭaṃ
bhairavaṃ kramākramābhyāṃ tarpayati, iti - caturthapañcamabhūmikā-
dvayāveśena pañcadhā kramo'yaṃ vṛttāntaḥ | pātakramo hi nāthena
apuṣpakrameṇa upadiṣṭaḥ, sa ca iha etatprasaṅgāt sājātyena carcitaḥ |
paramanabho'dhiṣṭhitaparādevīsthānāt vāmeśyādipañcakamuditam, yattataḥ
pañcapātakrameṇa vṛndākhyaprāntacakre śāṃbhavīdevīcatuṣṭaye vāmeśī
prathamapātakrameṇollasitā śāktasiddhāṣṭakena, khecarī dvitīyapātakrameṇa,
melāpasiddhadvādaśakena, bhūcarī tṛtīyapātakrameṇa, caturviṃśatimantra-
siddhakrameṇa saṃhārabhakṣiṇī caturthapātakrameṇa,
ṣoḍaśajñānasiddhakrameṇa raudreśvarī pañcamapātakrameṇa, iti -
pātakramasya vibhaktaḥ prasaraḥ || 1 - 2 - 3 ||

atha prakāśānandamūrticakrasvarūpaṃ yugalakena prakāśyate

ravinapakāśacakku bhāpūji ānandasa candā uppatta |
sattaśikhādaśanāḍyupūji jalanasūtasañjīsīvatta || 4 ||

siṣṭipakāśunavīmaticāre thitimayamanu-ānandasabhogu |
saṃhitipratighanehaṃkāre mānameyamātryu divyogu || 5 ||

aprakāśāt prakāśo bhinna iti prakāśavṛttirnūtanā sṛṣṭirucyate,
āmukhe pūjyasaṃkhyāsābhyāt prakāśa iti nāmaniruktagatyā
adhigataravidvādaśakarūpatayā triṣu tridhāmamayatvam, iti raviḥ prakāśacakre
tṛpyate āpyāyate, evameva ānandasya candrādutpattiḥ kārye kāraṇamupacaritam,
ityānandacakre ṣoḍaśakalāścandradharmāḥ pratipāditāḥ, mūrticakre
cānaladharmāḥ

prabhā mūrtiḥ prakāśā ca marīcistāpanī tathā |
karālā lelihānā ca * * * * * * * * ||

iti śikhāsaptakena vyāptavaktragatasaptaśikhābhiryuktaṃ bāhunāḍīdaśakaṃ
ca, iti - saptadaśadhā mūrticakram | evaṃ trayāṇāṃ kramāṇāṃ
dhāmatrayātmakatvaṃ garbhīkṛtaṃ kiṃcidevonmīlitam, tathā ca -
dvādaśamarīciviṣayaḥ sauro dhāmakramaḥ ṣaṇṭhasvaravarjitā dvādaśa svarāḥ
varṇakramaḥ tā eva marīcayo'ntaḥ prathamoditā nirāvaraṇadhāmasu
dvādaśasu śūnyamārgeṣu patitāḥ saṃvitkramaḥ, iti prakāśacakravyāptiḥ |
ānandacakre baindavāmṛtanāḍiṣoḍaśakaprasareṇa dhāmakramaḥ | ṣaṇṭha-
svaraiḥ saha svaraṣoḍaśakavyāptyā varṇakramaḥ | buddhikarmākṣamanassu
ṣoḍaśasu saṃvitkramaḥ - ityānandacakravyāptiḥ | mūrticakre bāhunāḍi-
daśakopaskṛtavaktraraśmisaptakaprasareṇa saptadaśadhā dhāmakramaḥ
ādivarṇādhiṣṭhitākārādyaḥ kakāraparyantaṃ saptadaśadhā prasṛto
varṇakramaḥ | cāndrya eva bhūmikā bāhyāt parāṅmukhībhūtā
antarvimiśramiṣavo'pyamayā sahānubhūyamānāḥ saptadaśaiva saṃvitkramaḥ,
etaddivyaugharūpaṃ cakratrayam | samasto hi padārthasārtho
dhāmavarṇasaṃvitkramatāṃ nātikrāmati, yato nāmarūpamayaṃ viśvaṃ,
viśvāntaḥpātī padārthasārtho nāmarūpamaya eva, nāmarūpe dhāmavarṇau
paryāyatāmupagacchataḥ, iti - sarve padārthā dhāmavarṇamayatāṃ nojjhanti,
saṃvidālambanatvena viśvaṃ sattāṃ pratilabhate, viśvāntaḥpātī
padārthavargaḥ sarvathā saṃvidālambanaḥ san susthito bhavati, iti -
dhāmavarṇasaṃvitkramāntaḥpātinaḥ sarve bhāvā, iti siddham | pañcavāhe
prathame vāmeśīcakre sarve varṇasaṃviddhāmakramā avibhāgena
mayūrāṇḍarasavat piṇḍitāḥ sthitāḥ tataḥ prakāśānandamūrtikrameṇa
kiṃcidvibhajya unmīlitāḥ | sphuṭo vibhāgastuvṛndakramo varṇakramasya
mahākramaḥ saṃvitkramasya bhāsāṃ kramo dhāmakramasya dṛśyate, iti
vakṣyamāṇavākyārthavyavasthāpyā eṣveva prakāśānandamūrticakreṣu
sṛṣṭisthitisaṃhāravyāptayaḥ itthaṃ sūcitāḥ | nani kathaṃ ravivyāptā
sṛṣṭirinduvyāptā sthitiḥ, iti viparyaya iva lakṣyate, yataḥ - sṛṣṭiraindavī sthitiśca
saurī, iti saṃpradāyapāramparyam ? satyaṃ - udayakrame ayaṃ vṛttāntaḥ,
vilāpanakrameṇa cānyadapi dṛśyate, iti - saṃpradāyabhedena vyākhyāna-
viśeṣaḥ sthāne sthāne dṛśyate, tathā ca arkaprakāśena hyagniḥ prakāśyate |
yacchrutiḥ

sūryo vā indraḥ so'gniṃ naktaṃ praviśati |

iti | tathā

garbhiṇyā vācā mithunayā prajanayati |

iti ca | nanu kandagatamanalajyotiḥ kule sahajamasti, saurādi ca tejo lākṣaṇikam-
āropitam ? satyaṃ - tadapi citprakāśena prakāśyamānaṃ satā sattāṃ
pratilabhate, anyathā tu asthitakalpaṃ bhavati, tathā indugatasyāpi prakāśasya
sūrya eva kāraṇam, yataḥ

amā nāma race raśmiryasyāṃ vasati candramāḥ |
amāyāṃ vasate yasmādamāvasyā tvataḥ smṛtā ||

tathā

salilamaye śaśini raverdīdhitayo nipatitāstamo naiśam |
kṣapayanti darpaṇodaragamitā iva mandirasyāntaḥ ||

iti somasya sūryāpyāyena raśmivattvam yacchrīsāmbaḥ

yasminsomaḥ surapitṛnarairanvahaṃ pīyamānaḥ
kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ praviśati yato vardhate cāpi bhūyaḥ |
yasminvedā madhuni saraghākāravadbhānti cāgre
taccaṇḍāṃśoramṛtamamitaṃ maṇḍalasthaṃ prapadye ||

ityastauṣīt, iti - somavahnyoḥ prakāśako'rkaḥ, sa ca prathamanirdeśayogyaḥ |
evaṃ prakāśavācoyuktyā prakāśakṛtsūryaḥ prakāśasvabhāvaḥ
prakāśānuyātaśca, vimarśaścāndraḥ prasaraḥ ānandacakram, tadanu
jñānavyāpto vahniḥ mūrticakragataḥ sthāne sthāne bhaviṣyati, tathā
śivaśaktinaravyavahāre śivavyāptaḥ prakāśo raviḥ, śaktivyāpto vimarśa
induḥ, evaṃ śivavidyāsvarūpavyavahāre śivaḥ prakāśaḥ sūryaḥ, vidyā
cānandaścandraḥ | evamicchājñānakramaḥ, antato jñānavikalpayorutpattau
jñānasya pūrvasiddhasya prakāśaparyāyasya vikalpaścāndraḥ prasaraḥ
sarvathānuyāyī bhavati, sauraprakāśānuṣaktaḥ paścādbhāvī cāndra
ānandaprasaraḥ | prāṇo hi sūryaḥ, apānaścandramāḥ, dinaṃ sūryo,
rātriścenduḥ, piṅgalā sūryaḥ, iḍā candramāḥ, iti - pūrvanirdiṣṭaḥ sarvathā
sūrya eva sūryaprasaramanuruṇaddhi, avatārānantaraṃ ca sthitirāpyāyaḥ,
avatīrṇo hi sthitimānanantaraṃ kāryakṛdbhavati, kriyā hi tṛtīyakakṣyānikṣiptā
saṃhārarūpā vahnivyāptyā mūrticakragatā svayaṃ paryavasyati, iti -
sṛṣṭirūpaṃ prathamataḥ prakāśacakrameva bhavitumarhati | itthaṃ pūjākramaṃ
pāramparyeṇa anurundhānāḥ sarve mukhasaṃpradāyāḥ yathā vyavasthāpya-
mānāstathā tathā pratiṣṭhāṃ labhante, saṃkhyābhedaniyamapūjanakramaśca
sarvaprakāramaparihāryaḥ, iti samarthitametat || 4 || 5 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe
ṣaṣṭha udayaḥ || 6 ||

atha saptama udayaḥ |

atha vṛndakramamupakramate

śākinapīṭha cakka akanāyaka uttaragara siṃhāsanasāru |
bhāveta maṅgala mamatāgālaka namasā binducakka-ācāru || 1 ||

vṛndacakrācāraṃ namasyāmi, ityanvayaḥ | ācāro hi kriyāsvabhāvo
nīrūpaḥ ācārakartāraṃ dravyarūpamākṣipati, iti - śākinīnāṃ namaskāraḥ
paryavasyati iti | ko'sāvācāra? ityucyate - ādau bhagavatīṃ prādhānyāt
praṇamya tataścakrapañcakaniviṣṭā devatāḥ pūjyante, ityayaṃ - mahaughaḥ,
tadanu siddhaughe bhagavatyāḥ pūjanam iti - pakṣadvayasparśī ācāraḥ, kiṃ
kṛtvā? ityata āha - tāmeva mamatāpratyastamayahetuṃ śrīmaṅgalāṃ
bhāvayitvā, tāṃ viśinaṣṭi śākina iti, aṣṭakulodbhūtapañcavidhaśākinīcakre
iyamekaiva nāyikā uttaragṛhe siṃhāsanasya pradhānatvena adhiṣṭhātrī, iti
pṛthagbhāvena nutā | athāsyā eva dhāmavarṇasaṃvitkramaḥ - dhāmavarṇa-
kramau hi vācyavācakabhāvena śabdārthagatyā nāmarūpavivartarūpau
viśvavyāpakau sarvatrāparihāryau, tayośca prameyarūpayordvayoradhiṣṭhātā
tṛtīyaḥ pramātṛrūpaḥ saṃvitkramaḥ, saṃvitkrameṇa vinā dhāmavarṇakramau
sthitāvapi asthitakalpau, tau hi jaḍatvāt sarvathā saṃvitkrameṇa
vyavasthāpyete, iti - sarvatra dhāmavarṇasaṃvidāṃ kramaḥ praśasyataraśca
aparihāryaśca, tasya ca saṃvitkramaḥ sraṣṭā dhartā vyavasthāpayitā vyāpakaḥ
saṃhartā viśrāmasthānam ityetāvati vastutattvaṃ samāptimaptam,
citparispandarūpamadhyamadhāmamaṅgalādevyā dhāmakramaḥ,
pañcapiṇḍavācyatā iti tasyā varṇakramaḥ, ciccakrāspadaṃ nirūpādhiḥ saṃvit
tasyāḥ pratiṣṭhāsthānam, iti - saṃvitkramaḥ, anantaraṃ
nirāvaraṇaparamākāśarūpā ca, iti - nirāvaraṇadhāmakramaḥ || 1 ||
atha mahaugho gurukramaḥ, sa ca vṛndakramaḥ kramasadbhāve hi
savistaramupadiṣṭaḥ, sa iha atideśena yathāsthitopadeśapāramparyeṇa prastūyate

pañcamuduvalito parisaṅkhina vṛndivāmeśīsaṃcāru |
ñānasiddharaudreśakaraṅkina paripāṭī avibhinna pakāru || 2 ||

pañcamudrāvalitaṃ parisaṃkhyāhi - parigaṇaya ityarthaḥ, katham? ityāha
ñānasiddheti jñānasiddhā - raudreśvarī karaṅkiṇīti, mantrasiddhā - grāsakī
krodhanīti, melāpasiddhā - bhūcarī bhairavīti, śāktasiddhā - khecarī lelihāneti,
śāṃbhavasiddhā - vāmeśvarī khecarīmudrā, iti - paripāṭyā gaṇanam |
pañcabhautikaṃ śarīraṃ paramākāśe yā viśrāmayati, sā karaṅkiṇī - iti
jñānasiddhānāṃ mudrā | caturviṃśatitāttvikaṃ māntre vapuṣi yā
kroḍīkaroti sā krodhanī - iti mantrasiddhānāṃ mudrā | kheṣu sadā carati yā, sā
khecarī iti - śāṃbhavasiddhānāṃ mudrā || 2 ||

ṣoḍaśa ñānarāva mantracame cuvīhi bāhi melāpu |
udayu aṣṭaśaścīśambhukame gāsadevī cauradevī na kalāpu || 3 ||

pañcānāṃ vṛndadevībhedānāmuddeśavākyamidam,

iti pañcamudreti ṣoḍaśa ñānarāveti ca dvābhyāṃ
śākinīcakrapīṭhikābandhaḥ | atra ceyamanukramaṇī, - mritaketi ñānarūpeti ca
dvābhyāṃ jñānasiddhasvarūpopadeśaḥ | binduśiri ityekena
mantrasiddhasvarūpopadeśaḥ | hrasvadīgha iti pariṇamanda iti akucida iti ca
tribhirmelāpasiddhasvarūpopadeśaḥ | sattama aṣṭama iti akyāpīṭha iti kulapammā
iti candāne iti amakala iti ca pañcabhiḥ śāktasiddhasvarūpopadeśaḥ | assaru iti
ñānakriyā iti ca dvābhyāṃ śāṃbhavasiddhasvarūpopadeśaḥ | vāmeśyu iti
aṣṭapīṭha iti ādivanna iti mātṛka iti caturbhiśca vṛndasvarūpanirṇayaḥ - iti
saptadaśa, prācyaistribhiḥ saha viṃśatirvākyārthaḥ saṃpannaḥ || 3 ||
etadeva pṛthagvākyārthairyojayati

mritakamisrasūtaka rāvu ravi muṇḍarāvu ona ñānu sadāya |
onarāve kṣana kṣana udayu ravi ṣoḍaśa sara devī nasa dāya || 4 ||

mṛtakasūtakau - anyatra śivaśaktī prāṇāpānau śakterudayapraveśau
piṅgaleḍāmārgau nādabindu hrasvadīrghau, iha tu sūtakaḥ pluta iti miśrasya
dīrghatā iti mṛtakairhrasvarāvaiḥ pañcabhiḥ, miśrairdīrgharāvaiḥ pañcabhiḥ,
sūtakaiḥ plutarāvaiḥ pañcabhiḥ, iti - pañcadaśabhiḥ rāvairmuṇḍarāvaḥ
ṣoḍaśaḥ | ādyarṇa eva koṭidvayasparśī cāndrīṇāṃ kalānāṃ kramaśo
drāvaṇāya rauti sa ṣoḍaśaḥ, iti - ṣoḍaśadhā rāvodayo jñānamārgaḥ,
tāsāṃ ca rāvodayaḥ kṣīṇo'pi kṣaṇe kṣaṇe madena sahajena śāktadarpeṇa
svaradevīnāṃ ghaṇṭāninādavat navanavībhavati yataḥ || 4 ||
tadevāha

ñānarūpu ādhāru pabhāve assaruantu yāvauccāru |
tripaṃcu - - - - - - - - - antu abhāve paripūretaśūnyi upahāru || 5 ||

ādhāro'yaṃ śirorūpaḥ, prabhāveṇa - nijadīptiviśeṣeṇa jñānena, yatra
apareṇa buddhīndriyajena, tathā baindavena pareṇa, karandhrāśrayeṇa paratareṇa
ca - iti trividhena jñānamaya evādhāraḥ, yadāgamaḥ

paraṃ padaṃ paśyati mūrdharandhre |

iti | tathā

bindumadhyagato yogī sarvaṃ jānāti sarvadā |

iti| akṣajaṃ ca sarvagamyamaparaṃ, tatra trividhe'pi jñāne ādivarṇa
evāvibhaktaḥ ṣoḍaśasvaratayā vivṛttaḥ sahajena svabhāvena svarabhedajena
bījabhāvena vyāpako bhavati, uddhāre ṣoḍaśātmake sa eva vivartate, sa eva
buddhikarmākṣairviṣayaiśca manasā saha ṣoḍaśībhāve
tāvatsaṃkhyaindavakalāpūrṇo bhūtvā saptadaśaikakalpanāśūnye nirupādhau
dhāmni upahārībhavati - sarvāṅgīnaṃ sāmarasyamāpadyate || 5 ||
atha mantrasiddhasvarūpam

binduśiribhūṣaṇu akarandhri mantryutattvaganana anumūha |
mantrarāvakādī mukharandhri puryaṣṭakatritaye cuvīha || 6 ||

kādayo bhāntāścaturviṃśativarṇatvāt kathaṃ mantratvamāpadyante? iti
śaṃkānirāsāya saṃpradāyaḥ - bindunā cecchirasi nyāsena alaṅkṛtāstadā
mantratvena ābhāṣyante, iti sabindukānāṃ kādibhāntayonīnāmudānamārgeṇa
uccāritānāṃ mantratvāpattiḥ, tairmantraireva tattvagaṇanā
pṛthivyādiprakṛtyantā anumitā, ataśca caturviṃśatireva aśuddhāni tattvāni
tāsāṃ śākinīnāṃ siddhāni bhavanti iti | anumānaṃ tattvasiddhiḥ te ca
mantrarāvāḥ daṇḍarāvībhāve'pi mukharandhre eva vyajyante, iti
daṇḍarāvo'pi muṇḍarāvaparyavasāyī eva bhavati, yato - rāvopaśāntāveva
puryaṣṭakatrayasyāpyupaśama iti mantrasiddhāḥ || 6 ||
atha melāpasiddhāḥ

hrasvadīgha hala - aca halasañjī pakiti ikārādī yādīna |
dvādaśamele mātryu rañjī yonibīja assara ādhīna || 7 ||

vakṣyamāṇavākyābhyāṃ saha vākyatrayeṇa melāpasiddhānāṃ
melāpo dvādaśadhā yatra mātṛkāvarṇānāmuccaratāmekarūpakrame ca
aṣṭaprakāraḥ sandhirūpo melāpaḥ, tathā saṃviddhāmarūpaścaturdhā iti,
tadyathā - hrasvadīrghayormelāpaḥ śiva āyatanam śivāyatanam dīrgharūpa eva
ādeśaḥ, halāmacāṃ ca paraḥ sannikarṣaḥ saṃhitā iti sandhirūpo melāpaḥ
bhagavān ayaṃ bhagavānayam iti dvitīyaḥ, halāmeva pūrvāparāṇāṃ sandhiḥ
bhagavān jagatprabhuḥ bhagavāñjagatprabhuḥ ityayaṃ halasañjīti
tṛtīyaḥ, atha pakiti - iti prakṛtibhāvaḥ avivṛtto'pi vivṛttaḥ svarayoḥ
prakṛtibhāvarūpaḥ yathā - a apīhi i indraṃ paśya iti caturthaḥ,
prakṛtibhūtānāmikārādīnāṃ yakārādibhirvikṛtibhiḥ iko yaṇaci iti
sthānyādeśalakṣaṇaḥ sandhirmelāpaḥ paśyāmyatra ityādiḥ, atra ca
ikārādayaścatvāro'ntasthākṣararūpeṇa sandhau vivartante, punaśca
padāvasthāyāṃ prāgrūpeṇa avatiṣṭhante iti prakṛṣṭaḥ pariṇāmaḥ pañcamaḥ
| anyaśca ekasyāḥ kakārādiyoneḥ svarāntarasaṃyojanaviyojanārūpaḥ
ṣaṇṭhasvaravarjitadvādaśamātṝṇāṃ vyāptyā ka kā ki kī ityādi, tathā
halāmeva saṃyogākṣarāṇāṃ pūrvavat kādīnāṃ yonīnāṃ kra kna kma kva
kya kla kta ksa kca kpa ktra kṣakārāntānāmeva dvādaśānāṃ
yamalībhūtadvādaśamātrāvyāptyā sandhisaṃyogarūpo melāpaḥ ṣaṣṭhaḥ |
tathā asvareṇa akāreṇa pañcadaśānāṃ bījānāṃ aḥkāraparyantānāṃ
tathā yonīnāṃ kakārādikṣāntacatustriṃśatām - ityubhayata
ekonapañcāśatāṃ garbhībhāvena antaradhiṣṭhānena sarvavyāpakatvena ka kha
ga gha ṅa ityādimātṛkoccārarūpaḥ sayonibījānāmasvarādhīnaḥ saptamaḥ || 7
||

atha saṃprasāraṇarūpaṃ sthānyādeśalakṣaṇaṃ melāpamāha

pariṇamandayādī igbhāve thānīsa - ādeśuyaparasūta |
śattaśivi vyañjanamanabhāve samprasare gaurayamahabhūta || 8 ||

yādayaścatvāro'ntasthārūpā ikārādicatuḥsvararūpeṇa pariṇamanti, sa
ca sthānināmādeśarūpaḥ pariṇāmaḥ prakṛṣṭaḥ -
prāgrūpapratyāpatterabhāvāt, evaṃ śaktayo yakārādyāḥ śive ikārādirūpe
yonayo vyañjanāni bījabhāvena saṃprasāraṇāvasthāyāṃ pariṇamanti - iti
catvāri mahābhūtāni vivartante, yathā ijyā gṛhyate ukta ityādi - igyaṇaḥ
saṃprasāraṇam iti paribhāṣitatvāt evam, ityaṣṭamo melāpaḥ || 8 ||
atha saṃviddhāmakrameṇa melāpaḥ

akucidasāmarasyu - akalāpe biyuvāhanatrovaha melāpu |
pativiccītriyu viṣamapalāpe akuśaccī dvādaśaganthi vilāpu || 9 ||

ekaṃ tāvacchivaśaktisāmarasyaṃ prakāśavimarśarūpeṇa sahajaṃ
sarvavyāpakaṃ, tadapyakalāpe - sarvopaśāntau satyām, atha ca asya
ādyakṣarasya yā kalā aucityānnirāvaraṇā niṣkalāstābhiḥ paraṃ kṣaṇaṃ
nirāvaraṇībhāva eva ityekaḥ sadānusandheyaḥ, tasminsati dvitīyaśca
mahāsaṃhāraḥ dvādaśamarīcīnāṃ yugapattrayodaśe praveśalakṣaṇaḥ,
tṛtīyaśca pratipṛthakpṛthak nijaviṣayān prati melāpena - tanmayībhāvena, iti
tridhā saṃvitkrameṇa, anyaścaturthaḥ śakteranalapavanavalanayā
madhyamārgoditāyāḥ māyākhyapāśavabrahmaviṣṇurudreśvra - sadāśiva -
indhikādīpikābaindavanādākhyaśaktirūpagranthidvādaśakena saha
sparśabhedasaṃkhyātena dhāmakrameṇa melāpo dvādaśaḥ - iti
varṇasaṃviddhāmamayasya śivaśaktimelāpavapuṣo jagataḥ samavāyātmā
melāpaḥ, iti melāpasiddhasvarūpopadeśaḥ || 9 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe saptama udayaḥ || 7 ||

atha aṣṭama udayaḥ |

atha śāktasiddhasvarūpopadeśaṃ pañcabhirāha

sattama aṣṭama vaggyu yājī śājī cauraghoṣa mahāghoṣa |
śātā devī bhajanasamājī saṃhiti vanna kamaparipoṣa || 1 ||

akārāntā bhāntā varṇāḥ pūrvaṃ niyuktāḥ, makāraśca
sparśatvātmanā rūpeṇa saṃnipatyopakārī antaraṅgaḥ - ityekaikasya
rāvarūpatāyāmavasāne bindurūpeṇa niyojitaḥ yataḥ prāṇasya
bījabhūtasyākārasya apagamādasvaro makāraḥ anusvāra ityucyate - iti
pūrvavṛttāntaḥ, yādayaśca melāpāṅgatvena pariṇāmāpariṇāmarūpatayā
nirūpitāḥ, śādayaśca trayo varṇā aghoṣāḥ, hakāraśca mahāghoṣaḥ, evamete
yādayaḥ śādayaśca vargadvayasthāḥ śāktībhirdevībhirvyāptāḥ, -
ityetadvarṇopāsayā śāktadhāma āsādyate, saṃhāravarṇaśca kṣakāraḥ
svataścatuṣkalatvāt anyavarṇapoṣaṇaṃ nābhilaṣyati - iti śāktasiddhānāṃ
varṇakramaḥ || 1 ||
atha āsāmeva dhāmakramaḥ

akyāpīṭhāśākinapasari aṣṭirūpyu vapudari śeta |
udayu bhaji ūdhi-adha khasari thānathāna viśśamu pariśeta || 2 ||

kulapammākandānābhisarā ūdavahā-ṛppadaparasiddha |
sumarasuvatratāna aprasarā binduśaṇyu adhapasarasamiddha ||
(yugalakam)

ekapīṭhajā śākinī aṣṭamī rūpaiḥ śreṣṭhasaṃkhyāmāpannā
ūrddhvādho'bhyastasthāne viśrāmamākārayati, tāni ca sthānānyaṣṭau yato
janmādhārāt kandānalaparisarāt nābhinalinyāścordhvavāhī udayo'vasāne
viśrāmyati, hṛtkavāṭāntaḥ tathā vaktratālvoḥ sthitirūpa
ūrdhvādhogatinirodhena trayāṇāmantarūrdhvādhaḥprasareṇa viśramaḥ
binducakramūrdhacakrayośca sthitiṃ kṛtvā yo'paveṣṭanena udayaḥ
so'dhogatisamṛddhaḥ - adhogatyā kulapraveśena tadāpyāyanena
samṛddhidaḥ, parāsthāne viśrāmāt || 2 ||
uktārthameva vibhajyāha

candāne lampikarasapāne aṇḍavikāse viśśama bindu |
nābhīpācakaśattipamāne māvāsī reta kandi bindu || 3 ||

bindau yadā sthitiḥ tadā ūrdhvasthacandrarasapānaprāptirbhavati - iti
śeṣaḥ, cāndro dhāmaprakāśaḥ, aṇḍavikāsena ca viśramaṃ vindasva -
ityasāmānyaḥ sauro dhāmaprakāśaviśeṣaḥ, nābhau jāṭharasyāgneḥ
pācakatvamūṣmaṇaḥ - samastakāyavyāptāvapi jāṭhare eva haṭhapākasya
saṃbhavāt - iti bāhyaḥ, evaṃ tridhāmakramaḥ kande samastabaindavakalānāṃ
pratyastamayaḥ - ityuktam āmāvasyena dharmeṇa, iti nivāsadhāmakramaḥ || 3 ||

saṃvitkramamāha

amākalāmalevyānu parāvena setubandhamāge paviśeta |
aṣṭi udayu candagalāvena śātā kuladevī pariśeta || 4 ||

bindoḥ kavāṭataṭādvā utthāya paścādbhāgasthasetumārgeṇa praviśya
parāsthāne viśramaḥ, evamaṣṭāvapi uditāḥ vyānaprasarasthasya sarvataḥ
kulapiṇḍasya jīvanamantyayā amayā kalayā vyāpnuvanti, ityarthaḥ - iti
śāktānāṃ saṃvitkramaḥ, yato'ṣṭabhirapyudayaiścandrasyaiva drāvaṇaṃ
bhavati, sa ca parataḥ kulapiṇḍasyātmanaḥ parānandacamatkārāya paryavasyati -
iti śāktasiddhasvarūpam || 4 ||
atha śāmbhavasiddhāḥ

assarujanabhedyurañjīji raudravāmajeṭhyu-ambeta |
cākalu antyavannu sandhīji śāmbhavapaśamadaśākhambheta || 5 ||

yathaiva asvaraḥ kalābhedena caturdhā saṃdhīyate,
raudryādibhiścatasṛbhistathāntyavarṇaḥ kṣakāraḥ
saṃhārārṇaścatuṣkalaḥ kakāraṣakārākāravisarjanīyairvibhajyate,
katham? ityāha - śāmbhavīḥ praśamadaśāḥ skambhitvā vidārya antaḥ
praveśya, iti śāmbhavasiddhānāṃ varṇakramaḥ || 5 ||

atha saṃvitkramaḥ

ñānakiyāraśmīnavilāpaka śivaśaścī-āpākavalīta |
ānandasa - a-ñabodhasagāsaka eśāmbhavasiddhākavaluvalīta || 6 ||

jñānakriyāprasarāṇāṃ dvādaśagatānāṃ samaṃ sarvāsāmekakṣaṇe
eva vilāpikā - iti bahuvacanasaṃkhyāsāmarthyāllakṣitam, ekaikaśo hi
vṛttivilāpaḥ

sadā sarvajanīna iti na yogāṅgam, evaṃ samūhya vilāpoktiriyam -
bāhyāviṣayāṇāṃ vilāpāt, tathā śivaśaktyātmanāṃ
prāṇāpānayorātmanaśca vikalpavikalypamānānāmakalpanena aprāṇabhūmau
pratyastamayāt, tathā ānandasya parasya vimarśasya vilāpanaṃ
bodhaikamātrabhūmikāyāmāveśa ityarthaḥ, avasāne caturthabhūmikāyāṃ ca
bodhasyāpi parasya grāsaḥ, ebhiḥ kavalaiścaturdhā śāmbhavasiddhāḥ
siddhibhājo bhavanti, iti tāsāṃ saṃvitkramaḥ, praveśaśca dhāmakrama iti
śāmbhavasiddhasvarūpam, evaṃ jhaṭityudghāṭitacakṣuṣaḥ svalakṣaṇaviṣayaṃ
yadālocanājñanaṃ tajjñānasiddhānāṃ jñānam, idamitthaṃ anitthaṃ
nānitthaṃ kintvittham iti yaḥ parāmarśaḥ sa eva mantrasiddhānāṃ mantraḥ,
vedyavedakasāmarasyaṃ melāpasiddhānāṃ melāpaḥ, mātṛmānameyānāṃ
vibhāgo yatra ciddhāmni galati tadāsādanarūpaḥ śāktakramaḥ
śāktasiddhānāṃ viśrāmaḥ, so'pi yāti pare dhāmni astam iti
tacchāmbhavasiddhānāṃ dhāma, kiṃ ca jñānasiddhibhājo devatājñānasya
parākāṣṭhāpraptyā, mantrasiddhibhājaśca mantrasiddheḥ parākāṣṭhāpraptyā,
melāpasiddhibhājaśca melāpaphalaviśrānteḥ parākāṣṭhāprāptyā,
śāktasiddhāśca śāktodayasya prāntabhūmikāvalambanena
parākāṣṭhāprāptadaśāyāṃ, śāṃbhavasiddhāśca
alaṃgrāsavṛttiparyantabhūmikāsaṃsparśena ekasminneva dhāmni
samamekakālameva viśrāntimanuttarāmeva āpadyante || 6 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe
aṣṭama udayaḥ || 8 ||

atha navama udayaḥ |

atha makāradevatāyāḥ pañcaṣaṣṭitamatāmapākartumāha

vāmeśyu pañcavāhagune siṣṭyājyu mūlāparibhoga |
104)maṅgalapañcahaṣṭakamenagune sā - akkai pūjūjibhinnogha || 1 ||

uktavat vāmeśvarībhiḥ pañcabhirvibhāgena adhiṣṭhitā dvādaśavṛttayaḥ
ṣaṣṭitāmāpadyante, mūlajābhistu sṛṣṭyādibhiścatasṛbhiḥ saha
catuṣṣaṣṭirbhavanti, iti - makāradevī pañcaṣaṣṭitamā kathaṃ tanmadhye bhavati,
sā hi mahaughamatikramya bhinnā siddhaughe pūjyate || 1 ||
atraiva pakṣāntaramāha

aṣṭapīṭha aṣṭava - aṣṭagune aṣṭāṣṭe cu - aṣṭamahaugha |
toveta pañcahaṣṭakamenagune sā - ādi - antanāyakasiddhaugha || 2 ||

aṣṭabhyaḥ pīṭhebhyaḥ ekaikasmāt aṣṭau aṣṭau śākinya, iti -
catuṣṣaṣṭireva bhavanti, tathāpi makāradevī kathaṃ pañcaṣaṣṭitamā bhavati,
yataḥ sā

śākinīcakrasyādikoṭiprāntakoṭigatāpi pṛthagbhūte siddhaughe ekaiva
pūjyate, tasyāśca makāravyāptiḥ - ityasamīcīnam, yataḥ makāraḥ
pañcaviṃśatitamāmyāṃ bhūmikāyāmupapannaḥ, iti
trayastriṃśadvyañjanapātī kathamuccitya makāradevīmanudhāvati -
ityuktaprāyam, vṛndakrame ca varṇakramasaṃkhyāsāmyena vaktumavaśiṣyate iti
|| 2 ||
taṃ prakārāntareṇa yugalakena āha

paṃcadahi śivaśatti pakāre hrasvadīgha palatyuyaurā - u |
sandhyakṣara aṣṭedugañāre yamabindājyu aṣṭiyathāvu || 3 ||

e akka bīhakābhyutre trīhi sahite cuhaṣṭaka paribhāvu |
palayavannaja kiśīyanirīhi paṃcahaṣṭumarubhūmucāvu || 4 ||
(yugalakam)

ādivarṇa eva sarvatra prasṛtaḥ, sa ca śivavyāptyā pañcabhirhrasvaiḥ
śaktivyāptyā pañcabhirdīrghaiḥ plutaiśca - iti pañcadaśa svarāḥ, tathā
sandhyakṣarāṇi catvāri nityadīrghatvāt dīrghaplutabhedena aṣṭau bhavanti, tathā
yamaiḥ kuṃ khuṃ guṃ ghuṃ iti caturbhiḥ tathā
anusvāravisarjanīyajihvāmūlīyopadhmānīyaiścaturbhiḥ, iti
prarāśrayairaṣṭabhiḥ - ityekatriṃśatsvarajātīyāḥ, tathā ca mātṛkāvargāḥ
pañca pañcaguṇāḥ ya - śavargau caturguṇau - iti trayaṃstriṃśat,
ubhayataścatuṣṣaṣṭiḥ, evametānatikramya pañcaṣaṣṭitamaḥ pralayavarṇaḥ
saṃhārārṇaḥ kṣakāraḥ marubhūmimanuccāryāmanākhyāṃ
galitapramātṛpramāṇaprameyāṃ sattāmātrānubhavagamyāṃ
daśāmanupraviṣṭaḥ, iti - vṛndakramasya pratipadoktavarṇavyāptiḥ | iti vṛndakrame
mahaughaḥ || 3 || 4 ||

atha siddhaugha - mānavaugha - śiṣyaughānāha

haraśirujinagaṅgi avatārana tājānu maṅgala pīṭhadiśāna |
sā mānavaugha tristhāna kulārana bhānupāda aṣṭana śiṣyāna || 5 ||

śrīmaṅgalaiva pīṭhadiśāmavatārapātram, yathā - haraśiraḥ
svarnadyāḥ, sā ca siddhaugharūpā mānavaughanetrarājñī hrasvanātheti
trirūpasya kulāraṇiḥ - kulasya ovallīviśeṣasya araṇiḥ, trayāṇāmagnīnāmiva
utpattisthānam, tataśca manavaughasyānte śiṣyaughāgraṇīrbhānupādaḥ
aṣṭānāṃ śiṣyāṇāṃ prabhuḥ, yanmadhyādrājñī īśānākhyā samadattaṃ
pāramparyanidānam || 5 ||
tadeva prastauti

aṣṭamūcīmahadyuyākheta va bammu pajāpatīna nikhilāna |
aruṇodayu diṅmaṇḍala tā kheta bhānu vikāsaka śiśukamalāna || 6
||

yathā mahādevaḥ aṣṭānāṃ mūrtīnāṃ vikāsakaḥ, brahmā vā
tāvatāṃ prajāpatīnām, aruṇodayo vā tāvato diṅmaṇḍalasya, tathaiva bhānuḥ -
śrīcakrabhānuḥ śiṣ.yakamalānāṃ vikāsakaḥ, iti || 6 ||
enameva āyātikrameṇa gurukramaṃ stauti

itaya ovallīna parampara dīpamālā jana andhākāra |
dhamita dhāma udayeta nirantara diśśipāyavatu avikāra || 7 ||

etādṛśī ovallīnāṃ paramparā uditā satī dṛśyate, sā ca nirvikārā
upāyasaraṇiḥ, andhakāre dīpamāleva svaparaprakāśikā dyotate, iti - siddhaugha -
mānavaugha - śiṣyaughāḥ || 7 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe navama udayaḥ || 9 ||

atha daśamaḥ udayaḥ |

atha mahākramasya avataraṇikā

avatārenasa mahakamapūjanu imabhajagurukamapāyāya |
samayapatitu votu tatha sūcanu rāyasapattayākhetarānāya || 1 ||

tadidaṃ mahākramasya parikaratāmāptam upadiṣṭam, idānīṃ tasya
samayapatitaṃ sūcanaṃ prāptam, yathā - rājaparikarālokanena
rājadarśanapratītiḥ || 1 ||

atha kathanapūjanasaṃkramāṇāmanyonyānuprāṇanena nirūpaṇāmāha

vācaka vācya ñānaci vviccī akkesajje antaradiśa kitta |
kathana pūjana saṅkamanyi viccī bhāvī vanna dhāma saṃvitta || 2 ||

śabdārthabodhāḥ paracidbhittyantāḥ sphuranto'pi pratyekasya dvau
dvāvantardaśayādhiṣṭhānaṃ vidhattaḥ iti - trayo'pi trisvarūpāḥ svarūpeṇa
prathante, yathā kathanapūjanasaṃkramaṇāni tādṛśā vṛttyā tena tena
saṃniveśena anyonyamanuprāṇitānyeva dṛśyante, tadittham -
varṇadhāmasaṃvidāṃ kathanapūjanasaṃkramaṇānāṃ sarvathā
parasparamantarbhāvo vibhāvanīyaḥ, ekaṃ hi tadvastutattvaṃ tridhā prastāvitam ||
2 ||
atha cakrakramoddeśamāha

akamu - akhaṇḍita - bodha - nidhāne ākasmikukammu ubbhāvena |
andara bahi kulakaula vidhāne soye pūjanāna pāvena || 3 ||

akramākhaṇḍitasvabhāvena cetanacintāratnena
akasmātsvātmanyananusaṃdhānena svābhinnodbhāvitabhūmikāviśeṣeṇa,
tadanu kulabhūmau parāvākprabhāvato

janmasthanāḍicakrādikarandhrasthaśāntacakrāntacakrakrameṇa, iti -
ubhayathā yaḥ parameśo divyaughe anubhūya āvirbhāvitaḥ, sa eva
ādināthaśarīramāviśya bahiḥ kulakaulabhūmau cakrakrameṇaiva pūjyatvena
paribhāṣitaḥ | itthaṃ sarvatra kuladarśaneṣu śākto yo'ntaḥkrameṇa udayaḥ
sthitaḥ sa eva tattadbhūmikānubhavaviśeṣaiḥ cakracarīrūpamāsthitaiḥ
saṃsthānaviśeṣeṇa pūjitaiḥ svarūpaprathonmīlanāya caryākrameṇāpi
kramārtha upāsitavyaḥ, tathā cāgamaḥ

yasminyasmiṃścakravare tatsparśāhlādanirvṛtiḥ |
tadavaṣṭambhayogo yaḥ saiva pūjā vidhīyate ||

ityāśayena pūrvasiddhānāmabhiprāyaḥ || 3 ||

atha mahākramamāha

icchādī siṣṭyādī śaccī yonī pañca parā gāheta |
siṣṭi samaraso vannyuyaccī kamu cavvena avatārupiśeta || 4 ||

icchādyāḥ sṛṣṭyādyāḥ śaktayastā eva parāḥ pañca yonayaḥ
sṛṣṭiprasarānyānvitāḥ avagāhya āviśya ṣaḍbhirvarṇairravatāraṃ sṛṣṭvā
kramaṃ carvayanti, yataḥ krameṇa tanmātraśaktayaḥ pañca
tāvatībhirmarīcibhiradhiṣṭhitāḥ sṛṣṭikramaṃ pārayanti, yata iyamādidevī parā
saṃvicchaktiścidānandādisamucchūnatāṃ ghanatāṃ bhajantī yonirūpatām
āpādya mahābhūtavivartodbhāvanena viśvaprasaramāracayantī lokayātrāṃ
pārayati, te sṛṣṭiprasarāḥ pañca pañcaviṃśatirūpāḥ pañcadhā gatāḥ
varṇadhāmasaṃvidrūpāḥ pūjāsamaye varṇaṣaṭkaniyamaṃ nātikrāmanti |
evaṃ varṇaṣaṭkena upalakṣitasṛṣṭiprasare avatārabhūmikāveśena kramārthaḥ
pañcadhodbhāṣitaḥ, kuṇḍalinyāmāvartapañcakarūpapraṇavākārollāsa eva
pañcātmakaviśvavyāptyā sthitaḥ
kandanābhihṛdvaktrabhrūmadhyapañcakavikāsena

ca prathamaspandarūpo dhāmakramaḥ sarveṣāṃ
vyañjanānāmaviśeṣeṇa yonitve'pi mukhyataya
kavargādipavargāntayonipañcakasya paśyantīmadhyamayoḥ tathā ghoṣaṇyā
ghoṣasvabhāvatā nāma vaikharīpūrvakoṭau yā vyajyate, yadāhuḥ

ākāśavāyuprabhavaḥ śarīrātsamuccaranvaktramupaiti nādaḥ |
sthānāntareṣu pravibhajyamāno varṇatvamāgacchati yaḥ sa śabdaḥ ||

iti ghoṣatvena upapadyate, tayā ghoṣaṇyā saha tasyā ekasyā dvitvena āsāṃ ca
vācāṃ catuṣṭayītvam iti vākcatuṣṭayasya parāvāgadhiṣṭhānena yaḥ
pañcadhodayaḥ sa eva varṇakramaḥ śrotrādipañcakaprasareṇa saṃvitprasaraḥ,
tathā brahmādikāraṇapañcakaprasareṇa sa.vitkramaḥ, śabdādipañcakakrameṇa
arthakramaḥ, iti - nikhilo'yaṃ saṃviddhāmakramaḥ | āsāṃ ca sarvāsāṃ
parataracidvyāptirabhedena prathitā -

ityupakaraṇībhūtayonipañcakametadrūpaṃ boddhavyam, iti -
sṛṣṭikramaḥ || 4 ||

atha sthitikramamāha

turya suṣupta svānu jāgaryu ñānasiddhavajjeta nīrūpu |
cauraya vicyu jañī sāgaryu vyāpoha śavanyukamarūpu || 5 ||

turyādicatuṣṭayavyāptyā catvāro jñānasiddhāścaturvarṇamantraiḥ
pūjyante, turyādibhūmikācatuṣṭayena jñānasiddhānāṃ caturṇāṃ
dhāmakramaḥ, yathā svaracatuyādhiṣṭhānena varṇakramaḥ, mayūrāṇḍarasavat
viśvagarbhībhāvena yo'ṅkuritaḥ paramākāśaḥ sa prathamo jñānasiddhaḥ,
prathamaspandodayo yaḥ sa dvitīyo jñānasiddhaḥ, indriyamadhyapatitā cit
nirvikārā sā tṛtīyo jñānasiddhaḥ, bāhyaprasṛtavṛttīnāṃ

pratyāvṛttyā dvātmani sāmarasyakārī antarmukho vimarśaḥ sa caturtho
jñānasiddhaḥ, iti - siddhānāṃ saṃvitkramaḥ | ete hi
sparśarūparasasaurabhādhiṣṭhātāraḥ yathāyathaṃ ghanībhūya
vāyujvalanasalilakṣitivivartataya prasaktā api, varjayitvā nīrūpaṃ
bhūtākāśaṃ, tathā turyātītaṃ dhāma, aprasaktā api
pūrṇasvātantrayavibhavā lokayātrāṃ pravartayanti pārayanti ca, yastu
pīṭhapāramparyeṇa patrikābhedo dūtirājatanayaparyanto yuganāthānāṃ
dṛśyate sa kathamapi sāmañjasyaṃ nopayāti, tathāhi bahirnirūpyamāṇasya
bhāvasya yasya kasyacidekayāpi nāmarūpatvātsaṃjñayā bhavitavyam, iti
śrīkhagendra - kūrma - meṣa - macchandākhyayā catvāraḥ siddhā vyapadiśyante
| anyatra darśanāntare kulākulakrameṇa etatkhagendrādināmnaiva
vyavahriyamāṇāścatvāraḥ khagendrādyāḥ, tatkulākulaprakriyayā
tadanusaktadūtirājatanayānusaṅgaṃ prāptā iha pūjyatayā āropyante, iti -
pāpātpāpeyaṃ vācoyuktiḥ kathaṃ nāmamātrasādhāraṇyamabhedasya
kāraṇam, yathā - dāśarathī rāmo munivaravāmadevatanayo rāmadevo bhārgavo
vā rāma aikyena vyavahriyante, iti nāmaikyena vipralabhyamānā anyatra tathā
nāmasādṛśyena viplavamānāḥ pūrvācāryā nānugantavyāḥ, yataḥ - parā
saṃviddevī caturddhā
sṛṣṭisthitisaṃhārānākhyairbhūmikāviśeṣairviśvaprapañcasya pravartane ca
kāraṇaṃ, sā tanmayībhāvāya bahiḥ kramacatuṣṭayena tathaiva pūjyate, tatra
ko'vakāśaḥ kaniṣṭhasya gurukramasya pūjyatāyām, iti caturbhireva
jñānasiddhaiḥ sthitikramaḥ pāryate | nanu rājatanayā dvādaśa
jñānakriyāmarīcikramavyāptyā sthitikramasyāṅgaṃ bhavituṃ yuktāḥ?
satyaṃ - kiṃ tu saṃhārakrame marīcīnāṃ nirdeśo bhaviṣyati, iti kiṃ
paunaruktyena | atha sthitipūrvakaḥ saṃhāro bhavituṃ yukta iti sthitikrame
marīcikramasya nirdeśo jyāyān? iti cet, naitata - marīcikramamayī hi
jāgradbhūmikāsti vāhaprathāparihāreṇa jāgradbhūmikāyāḥ
svarūpaṃ na kiṃcitsaṃbhavati, iti sthitikrame marīciprasaraḥ svataḥ saṃbhavati, iti
pṛthak nirdeṣṭuṃ na yogyaḥ, iti - caturddhābhāva eva
śreyān || 5 ||
atha saṃhārakramamāha

ñānaśatta śobhedyupasa-ū ṣaḍvidha-añña kiyāmayaśatta |
rudravanna matināśe khasa-ū savvācāre saṃhitimatta || 6 ||

saiva śaktiḥ jñānaśaktibhedena ṣoḍhā prasṛtā kriyāśaktibhedena
ṣaḍvidhaiva vyāvahārikī dṛśyate, tanmadhyānnirvicārāṃ daśāmadhyāsīnā
matināśena khaṇḍitaikādaśasaṃkhyāmalaṃkṛtavatī
ekādaśavarṇamantrarūpatāmāpadyate eṣa eva dhāmakramaḥ
yakārādihakārāntamaṣṭasaṃkhyāmāptā tadanu kṣakārasya saṃhāravarṇasya
ādimadhyāntabhūmikābhiḥ kakāraṣakāra-
aḥkārairvibhaktābhistisṛbhiḥ saha ekādaśa bhavanti, avasānasthitā mātṛkā
saṃhārakramasya varṇakramaḥ, vāhadevīnāṃ svasvarūpaniṣṭhatā
saṃvitkramaḥ || 6 ||
atha anākhyākramaṃ prastāvayitumāha

pattekasaha antaradaśa rāji mūlahade samyacukhaṇḍa |
akkai ādideva jagabhāji todaśa sattadaśākṣaracaṇḍa || 7 ||

pratyekaṃ sṛṣṭikramādīnāṃ kramāntarairantardaśā saṃbhāvyate, iti
sṛṣṭikramasya sṛṣṭisthitisaṃhārānākhyagarbhībhāvaḥ, evaṃ
sthitisaṃhārayoḥ | nanukathaṃ sṛṣṭyanākhyaṃ sthityanākhyaṃ
saṃhārānākhyaṃ ca ityanākhyaṃ bhidyate, evaṃ yuktamuktametat - yadi
paramekaṃ svato nirupādhi sat upādhibhirviśeṣyamāṇaṃ bhedaṃ gāhate, iti -
sṛṣṭyanākhyādibhedo'sya pravṛttaḥ, sa ca
sṛṣṭyādyanusaṅgeṇāsparśo'pyevaṃ vyavahriyate? ityuktam - mūleti,
mūlahrade anākhyarūpeṇa tadullāsyamānasṛṣṭyādikrameṇa saha
catuṣkhaṇḍāvabhāsate, seyaṃ svena anākhyarūpeṇa kramārthārūṣitena
udbhrājamānā ādidevī jagati kulapiṇḍākhye trayodaśī saptadaśārṇā
caṇḍamarīciruddyotate, tadidaṃ sṛṣṭicakraṃ sṛṣṭirūpaṃ
sṛṣṭimātraviśrāntaṃ, sthiticakraṃ sthitirūpaṃ sthitimātraviśrāntaṃ,
saṃhāracakraṃ saṃhārarūpaṃ saṃhāramātraviśrāntam - kramatrayasya
svarūpamātraviśrāntireva asti, na tu turyakramagarbhībhāvaḥ | anākhyacakre tu
sṛṣṭiḥ kramagarbhāpi sṛṣṭyanākhyaviśrāntaiva, sthitiśca kramagarbhāpi
sthityanākhyaparā, saṃhāraśca kramagarbho'pi saṃhārānākhyaparāyaṇaḥ |
tāśca tisraḥ sopādhikā anākhyabhūmayaḥ nirupādhike mūlabhūte anākhye
dhāmni sāmarasyaṃ bhajante, eṣa sṛṣṭyādikramo
mūlabhūtānākhyasvarūpaviśrāntaye punarāviṣkṛtaḥ, iti - tatparo'yaṃ
prapañcajātaḥ | aprapañcakramaḥ paraḥ cintanīyaḥ,
aprapañce'pyanākhyakrame prapañca iti -
anākhyaprabhavo'nākhyamayo'nākhyapratiṣṭhito'nākhyaviśrāntaśca, iti
vibhāgapūrvakamavibhāgaviśrānta eka
evākhaṇḍacidābhāsarūpo'nākhyakramamayo bhedavigalanena sāmarasyamayo
mahārthaḥ | atrādidevyāḥ svarūpapratiṣṭhānameva dhāmakramaḥ, rāvodaya
eva varṇakramaḥ, rāvopaśāntiśca saṃvitkramaḥ, iti - mahāsaṃhārakramaḥ || 7 ||
athaiṣāmeva kramāṇāmuttarottaraṃ nirāvaraṇadhāmaviśrāntimāha

vāhavāhapañci ākalite devyuṣaṣṭikalo anubhāvu |
siṣṭyādyucaumūlāvalite pañcahaṣṭu nillakṣi cāvu || 8 ||

dvādaśāpi vāhāḥ pañcabhirvāmeśībhiḥ krameṇa
ṣaṣṭisaṃkhyāmāpādya catasṛbhiḥ sṛṣṭyādibhirvalitāścatuṣṣaṣṭisaṃkhyāṃ
bhajante, iti catuṣṣaṣṭitamāṃ bhūmikāmullaṅghya tadavasānarūpaḥ
pañcaṣaṣṭitamo mahārtho bhūmikāviśeṣaṃ sarvaviśrāntisthānasāmarasyāya
vāñchati, ityeṣa mahākramaḥ || 8 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe daśama udayaḥ || 10 ||

atha ekādaśa udayaḥ |

amumeva mahākramaṃ saṃvitkrameṇa uktvā pṛthakpṛthagupāsyatvena
dhāmakrameṇāha

nākhya śatta śamicī ciddhāmi pañcabhāsa śivāti āya |
sahaju sabhāvu ehu niddhāmi palayodaya ākasmika bhāya || 1 ||

seyamanākhyā śaktiścaturddhā svavisphāraṃ pratyāhṛtya svayameva
ciddhāmni viśrāntā satī saṃvitkramamāviṣṭāpi
saṃvitkramadhāmakramayoraviyogitvāt dhāmakrameṇa punarapi bhāsākrameṇa
udiyāya, ayaṃ hi vastudharmo nirupādhernirdhāmnaḥ
parabrahmasattāyāḥ - yatpralaya udayānugata udayaśca pralayānugata
ityākasmikau pralayodayāvekavāraṃ bhavata eva || 1 ||
etadeva anubhāvayitumāha

akaliparamanabhā uyavāñi viśvapapañcu kamāthu kamona |
paryanti nijapada śamavāñi kamu - akamure-u bhāsāvona || 2 ||

paramanabhasta uditayā ādyakṣarakalayā viśvaprapañcamayaḥ
kramārthaḥ kalānāṃ prāpitaḥ sākṣātkṛtaśca, punaḥ paryante nije pade
śāmyantyā enaṃ kramamakramīkṛtya punarapi bhāsākrameṇa tadvat bhāsitam,
iti saṃgṛhīto'rthaḥ || 2 ||

taṃ bhāsākramaṃ varṇasaṃkhyayā niyamayati

ravigatabhāsāvāhasamāseta cautriya - akkenacaurocakka |
dhāmatinnayujālākulabhāseta aṣṭādahacuddahanava - akka || 3 ||

catvāro hi asminbhāsākrame sakalasakalaniṣkalāniṣkalaparākhyāḥ
kramamahākramamavabhāsayanti, tatra sakalakrame dvādaśadhā cakriṇīnāṃ
saṃkhyāniyamaḥ, praticakriṇīmantre ca aṣṭādaśasaṃkhyāvacchinno
varṇaniyamaḥ, sakalaniṣkalakrame ca ṣoḍhā cakriṇīniyamaḥ yatra catasraḥ
sakalakramavadaṣṭādaśārṇāḥ dve ca caturdaśārṇe niṣkalavat, niṣkalakrame ca
tisraścakriṇyaścaturdaśārṇāḥ, pare ca krame ekaiva kulavidyā navārṇā - iti
cakriṇīnāṃ tanmantrāṇāṃ ca saṃkhyāniyamaḥ, tataśca dhāmatrayī
svarūpoddīpanena prathāṃ gacchati ityuktaṃ dhāmeti yataḥ sauryaḥ svarūpeṇa
dvādaśaiva aindavīnāṃ ṣoḍaśānāṃ madhyāt daśa
jājvaladāgneyanāḍīdaśakena ātmani sāmarasyaṃ nītāḥ, iti ṣaṭ sakalaniṣkalā
eva avaśiṣyante, āgneyyaśca
tisrastāpanīkarālālelihāvasānabhūtāścaṇḍatarā niṣkalagatāḥ, iti
dhāmatrayyā trayaḥ kramā vyāptāḥ, paraśca kramo [kh pu: pārśvakrama iti
pāṭhaḥ |] nirdhāmadhāmaḥ śānto nirvāṇanedīyān na dhāmabhiḥ spṛśyate,
iti dhāmatrayaṃ jvālākulaṃ pratyekamāveśena bhāsayitvā sākṣātkṛtya
aṣṭādaśabhiḥ caturdaśabhirvarṇairnavārṇaiva prathate || 3 ||
athāsyaiva nirdhāmatāmāha

agnīṣomavalita bindukalā śavvīha ṣoḍaśa śaśisama bhāvu |
dvādaśa sūryakalā daśa analā sopañcahaṣṭu niddhāmi cāvu || 4 ||

bindoradhaḥ kālāgnipratibimbena [k pu: kandāgnipratīti pāṭhaḥ |]
ūrdhvaṃ kuṇḍalinyāśca cāndramasasaṃdohena nityamagnīṣomamayatā, tasya
daśa - ṣoḍaśakalāsaṃplavena ṣaḍviṃśatikalāvattvam, sauradhāmnaśca
dvādaśa kalāḥ, ṣoḍaśa cāndramasyaḥ, daśa āgneyaḥ iti - catuṣṣaṣṭikalaṃ
dhāma pañcaṣaṣṭitame nirdhāmni nimajjati, iti bhāsākramasya dhāmamayasya
nirdhāmapade praveśaḥ || 4 ||
etadeva nigamayati

vimalamakura sāmāñī yatyābhayana kamākama seya |
praśamubhajitathapada amalāñī śūnyaṃ kṛtvā punarapi teya || 5 ||

saivaṃ rūpā cit tasminpade amlānaiva praśamaṃ bhajate, kutaḥ? ityāha -
yatyā ityādi, [yatra] vibhinnasvabhāvau kramākramāvudetaḥ
tasminsarvādvayamaye dhāmni śāmyatīti, sā ca kīdṛśī ? ityāha - vimaleti,
vimalamakure nirmaladarpaṇe pratibimbāgatatatsamadarpaṇasamāneti,
tadetatsaṃkalitavikalitagaṇitaprakriyāṅgaṃ dṛṣṭāntamāhaśūnyamityādi, gaṇite hi śūnyādevopakramaḥ punaśca tatraiva pratyāpattiḥ, iti
bhāsācakram || 5 ||
atha samayeśvarīprakriyāmāha

samayeśvara akkaikamapañcaka vannavibhāge vidhilopāna |
pūraka abhimatavastuvidhāyaka pūnāhutayākheta homāna || 6 ||

iṣṭasya māntrasya prasarasya yaduktaṃ phalaṃ tasya
niṣpratyūhatāviṣkṛtaye samayavidyāvatārāvasaraḥ, anyakrameṣu tu
samaprādhānyabhāvāt praticakraṃ samayavidyopadeśo dṛśyate,
asmiṃścātinayasārasarvasve kramārthe yaccaramasthānaṃ tatraiva sarveṣāṃ
kramāṇāṃ viśrāntatvāt tasyaiva prādhānyāt ekaiva samayavidyā, sā ca
bhinnabhinnakramoktaphalānāṃ prapūraṇī, iti kramagarbhaiva
tattatkramārthabhedena ahaṅkārāntena varṇeyattāvibhāgena
kalpoktaphalaviśeṣasya lopanivāraṇena arthasādhanī iti pūrṇāhutiriva,
yathā pūrṇāhutyā sarvānkāmānavāpnoti, iti mīmāṃsāgranthaḥ -
pūrvopakḷptahomārthasya apūrvaphalaniṣpattaye yathā pūrṇāhutiḥ
phalapradā, tatheyam || 6 ||
tadeva āha

siṣṭisamaya * * * * ha-astre chandi du-evannyu kamalaju bhakṣeya |
pañcadaheyathitimaya surandi nābhīpammanābhu * * * * * * * || 7 ||

gāsukari bindivā te-u satikakhahasubhagaṅkara śivaśiva |
savvasiddhi * * * * * neta bāhyabhāsāsamaya sadāśiva || 8 ||

gāsukari bindirijjī bhāve-u * * * * * * * * * * * * * * |

• * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * || 9 ||
  

(tilakam)

saiṣā anākhyasamayeśvarī samayā bhagavatī mahāstreṇa prathamena
varṇadvayena kandātkamalodbhavaṃ bhakṣayati - upāsakānāṃ
svasvarūpāvāptipratirodhakabhāvamasya kamalajasya apasārayati, tathā anyaiḥ
pañcadaśabhirvarṇaiḥ sthityanākhyasamayā nābhisthānāt padmanābhaṃ
viṣṇuṃ tanūkaroti - svarandhre madhyame nāḍikrame asyāpi
pratirodhakābhāvaṃ vidhatte ityarthaḥ, ekonasapta[ti]bhirvarṇaiḥ
saṃhārānākhyasamayeśvarīmadhyāt hṛtparisarādrudraṃ nihanti - tadvadeva
niṣpratirodhaṃ vidhatta iti yāvat | saiva śuddhānākhyasamayeśvarī varṇadvayena
vaktrādīśvaraṃ ślathayati | bhāsāsamayeśvarī ca bhavantī dvādaśabhiḥ paścimairvarṇaiḥ bindoḥ sadāśivamapasārayati, evameṣā śatārṇā
vibhaktāpyavibhaktā sarvasiddhiṛddhīrbhāvayitvā saubhāgyakarī bhavati, iti
śivam, śivamityāścaryam | iti samayavidyāyāḥ kāraṇapañcakagrāsaḥ || 7 || 8 ||
9 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe ekādaśa udayaḥ || 11 ||

atha dvādaśa udayaḥ |

tadetatsadātanaṃ sarvajanīnaṃ suprakaṭaṃ pratyabhijñāyatām, ityāha

eva vibhāge cidapariśīji cetana paraśuyamāna maneta |
viṣayachāyacimmaya jāñīji devīvapa āvaśu bhajeta || 1 ||

anenoktacakracakreśvarīvibhāgena sṛṣṭyādikramagarbheṇa
sarvākāraṃ vastutaścitsparśa eva pratipāditaḥ, tatra cetanasparśamātrameva
sāraṃ mantavyam |
nanu tattaccidbhūmikānāṃ samaviṣayāveśo dṛśyate? tadarthamāha -
viṣayeti, chāyāmātreṇa saṃvidāviṣṭo viṣayo'sti so'pi citparamārtha eva
bhāvanīyaḥ, katham? ityāha - devīti - devīvapuṣi āveśaṃ vidhāyetyarthaḥ,
yataḥ samastā imā lokayātrā bhinnābhinnāḥ - saṃhatavibhaktāḥ
padārthānāṃ bahiruddhurakandharatayā svasāmarthyena svarūpasya abhāvāt na
saṃbhavanti bhāve vā anyonyaṃ bhāvasvabhāvavirodhaścitparamārthatvāt
citsaṃbandhena cidāveśena citparamārthatayā cidviśrāntyā tāḥ pratiṣṭhāṃ
pratilabhante - nānyadbhāvasvarūpaṃ kiṃcitsvopajñaṃ samasti, iti cetasi
viśrāmayitavyam || 1 ||
tatra prakrāmaṇīṃ yuktimāha

ṛdayā - usamelo sammajji yoyo kṣavanohi-i padāthu |
bhuttesatilāḍana sāpajji ajagara vittabaḍo paramāthu || 2 ||

vastūnāṃ pratisvikasvasvarūpasatattvasāraṃ hṛdayamucyate, tacca
anaśvaraṃ cinmātrameva paryavasyati, yo yaḥ padārtha ātmano yogāya
abhyarthyate tasya tasyoktavaddhṛdayamelanāyāṃ svātmanā saha sāmarasyaṃ
smaraṇīyam - vedyasya yaḥ paramārthaḥ sa vedakaparamārthasatattva eva
lakṣanīya ityarthaḥ, tasya tu ātmasātkriyamāṇasya bhāvasya
bhāvābhāvasāmarasyena tadvadgṛghnutayā punaḥ punarabhiniveśo na yuktaḥ,
yataḥ ajagaravrataṃ nāma paripūrṇaḥ pramātṛdharmaḥ, sa eva ca sudhiyāṃ
paramārthatvena sarvaprayatnena avalambanīyaḥ || 2 ||
nanu bhavabhītaistadbhayanivṛttaye gurumukhadṛśā pūjākrameṇa
abhinayopāyaḥ kaścitpāramparyapravṛtto'bhyarthanīyaḥ, tatra kaḥ prasaṅgaḥ
saṃviccarcānām, bhavatā hi

tilasnāyī tilodvartī tilahomī tilodakī |
tilabhuktiladātā ca ṣaṭtilī nāvasīdati ||

iti vat sarvavyayīkaraṇena samastetikartavyatāsu cinmātrameva upakaraṇīkṛtaṃ,
tatkathaṃ viśrāmyati?

ityāśaṅkyāha

bhāgavibhāgyu cakkapaveśe akkathe cinmaya kāliśarīra |
pūjathiyya ṛdapada-āveśe nityasamādhāne hārīra || 3 ||

yathā gurumukhaṃ cakracakreśvarīṇāṃ caryā akhaṇḍitā yatamā
yatamā pūjanāya sthitā tāṃ tathaiva pārayannekasminnativitate kāliśarīre
paryavasāyayet ityuktaṃ, bhāgeti bhāgavibhāgaistattaccakrapraveśena sā sā
pūjā uktavaddhṛtpadāveśena nityasamādhānena nirupādhau cinmaye
vapuṣyantaraṅgatayā bhāvanīyā, iti nāvadhīritaṃ kiṃcit || 3 ||

idameva ca paramparāyātaṃ niṣṭhāsatattvaṃ sarvapīṭheṣu
pīṭhacarīṇāṃ, ityāha

bhāvasa bhogu cidiviṣayīkaranu khecarīna ehu vallabhaṭhāvu |
caheta karana bhairava ālīvanu āliṅganupattasa nibhāvu || 4 ||

bhāvasya bhogaḥ kaḥ? iti sandehe - cidviṣayīkaraṇamātram-
evopabhogārthaḥ paramparāyātaḥ, tadeva khecarīṇāṃ vāhadevīnāṃ
vallabhaṃ sthānaṃ, tāśca vāhadevyaḥ kiṃcitkiṃcidvaiṣayikamāsvādya
cidbhairavasamarpaṇaṃ kurvanti, yāvadantataḥ svātmasamarpaṇena taṃ parityajya
viśrāmayanti, iti viṣayabhogo niṣṭhāsthānam || 4 ||

etadeva āśāsyatamaṃ manyamāna āha

nidumudito guruvayana visāmeta kamuseveta akka murajeta |
bhāvubhāvuṛdayi viśśāmeta kṣavusavva lāḍanavajjeta || 5 ||

evaṃ nityapramudito guruvarasaṃpradāyaṃ hṛdi viśrāmya,
kramasparśapurassarāmakrame viśrāntiṃ manyamāno bhāvaṃ
bhāvamātmasātkṛtya bāhyabhāvābhiṣvaṅgaṃ parihṛtya sarvaṃ
prakrāmayasva || 5 ||

etadeva āśaṃsanīyaṃ manyamāna āha

nityasamādhāne ḍalavāne caryācaryakame ukkiṣṭa |
laukilokottara vasavāne ehu kamathu bhajīva nayaniṣṭha || 6 ||

prācuryapravṛttena satatāvadhānena caryācaryākrameṇa
utkṛṣṭasiddhibhājaḥ laukike lokottare ca mārge vartamānāḥ itthameva
sarvākāraṃ kramārthaṃ bhajantu nayaniṣṭhāḥ || 6 ||

vismṛtaṃ caitatsarveṣām, ityāha

cuddahabhūtasaggatoyatti bhuvanisaditu mahāthu thyoha |
sandasavyugatasavve sa-utti mahājana yena gurumukhapathyoha || 7 ||

caturdaśasu lokeṣu caturdaśavidhasyāpi bhūtasargasya sadātano'yaṃ
mahārthanāmā svarūpāparaparyāyaḥ citprakāśo'parihāryaḥ suprakaṭasthitaḥ,
sa ca sarveṣāṃ bhāvāveśena smṛtipathādapasṛto - naṣṭaḥ sthitaḥ, te tu
mahājanāḥ - yeṣāmitthaṃ gurumukhamāvirbhūtam, iti
saptabhirmahārthasvarūpaṃ pariśīlitaṃ yaḥ sparśamarīcīḥ sarvaromāśrayā
udbodhayati, so'yaṃ madhyame dhāmni ekarasībhūto navacakrīviṣayaḥ
saṃpradāyo'nyonyānuprāṇanena prakāśyate, tathā pīṭhacakre
tanmātravyāptiḥ bhūtavyāptiḥ pañcavāhavyāptiśca - iti tridhaiva, pañcavāhe
mahākramasṛṣṭyādiviśrāntyā saha karaṅkiṇyādimudrāvyāptiḥ,
vṛndakramāt pañcaprakāradevatāvyāptiśca - iti tridhaiva vyāptisthitiḥ,
prakāśānandamūrtīnāṃ raviśaśihutavaharūpāṇāṃ
manobuddhyahaṃkāraiḥ sattvarajastamobhiḥ sṛṣṭyāditrayeṇa - iti tridhaiva
vyāptisthitiḥ, vṛndacakre devatāstāvatpīṭhāṣṭakāścatuṣṣaṣṭiḥ, tāsāṃ
catuṣṣaṣṭiḥ siddhayaḥ saṃvidbhūmikārūpāḥ yataḥ pañcavāhavyāptyā
pratyekaṃ dvādaśamarīcīnāṃ ṣaṣṭibhāvaścatasraśca mūladevyaḥ, iti -
catuṣṣaṣṭiścidbhūmikāstāsām, iti saṃvidbhūmikāvyāptiḥ, tathā kalā
aṣṭātriṃśat baindavyaśca ṣaḍviṃśatiḥ, iti -
catuṣṣaṣṭibhirdhāmakalāvyāptiḥ, hrasvadīrghaplutaiḥ pañcadaśabhiḥ
sandhyakṣarairaṣṭabhiryamaiścaturbhirevamekatrībhūya vyañjanaiḥ saha
catuṣṣaṣṭibhirvarṇakramaḥ, iti - makāradevyā uktapañcavāhādicakrapañcakena
mahākramacatuṣṭayena, iti navadhā, tathā bhāsākramacatuṣṭayena
samayeśvaryā vibhāgapañcakena ca, iti navabhireva ca, iti - mayūrāṇḍarasavat
sarvairantargarbhitāyāḥ samayasthitiḥ,
mahākramabhāsākramasamayeśvarīvibhāgānāṃ cānyonyaṃ
sarvaprakāramavibhāgaḥ - ityekarasībhūtaḥ sarvo'yaṃ parāparaścidrasaḥ
paratare ciddhāmni sāmarasyamupayāti, iti - nigamito'rthaḥ || 7 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe dvādaśa udayaḥ || 12 ||

atha trayodaśa udayaḥ |

athoccitya kāṃciditikartavyatāmāha

gurumukha ci yida phalativāto katha pūjana saṅkama avivāda |
eka kālu eka padipāto codasyu pūjanumaryāda || 1 ||

siṣṭi paraughe thita divyaughe saṃhita saha oghe siddhaugha |
mānavaugha nākhyipati bhoge pīṭhabhāsa samayu pañcaugha || 2 ||

gurumukhaṃ yadi tava phalaprāptiparyantato nirvivādatayā
ekakālamāsāditasaṃkramaṇapūjanakathanaiḥ saṃmukhībhūtam, tato
guruvadanaikapratiṣṭhāni trīṇyapi saṃbhavanti | tatraiva sati tasminprasanne
trīṇyapi ekavāraṃ phalanti uta krameṇa? iti saṃdehe niścayo'yam - gurutaḥ
saṃkramaṇottarakālaṃ kathanaprākkoṭau caturbhirdivasaiḥ pūjanopadeśaḥ
pāraṇīyaḥ, iti maryādā nollaṅghanīyā, tatra cāsmākamitthaṃ gurumukhaṃ -
pīṭhacakrapūjāpūrvakaṃ paraugho gurukramaḥ sṛṣṭicakaṃ bhāsākramaḥ
samayeśvarī pūjanīyetyeko divasakramaḥ, dvitīyena
tadvatpīṭhacakrapūjāpūrvakaṃ divyaugho gurukramaḥ, sthitikramaśca
bhāsāsamayeśvarībhyāṃ saha uktavat pañcaprakāra eva yāgaḥ, tṛtīye divase
pīṭhacakre mahaugho gurukramaḥ saṃhārakramo bhāsāsamayeśvarīdvayaṃ ceti
pañca pūjanīyāḥ, caturthe ca pīṭhacaraṃ
siddhaughamānavaughaśiṣyaughāḥ anākhyakramo bhāsākramaḥ samayeśvarī
ceti pañcaiva pūjanīyāḥ, iti śeṣaḥ || 1 || 2 ||

athārghapātravidhimāha

cupāvo gurusamayanyāse kamapañcaka trepāvo aggu |
ajamukhabindu jañīparyāse akumuṇḍiti yu aścanasaggu || 3 ||

catuṣpādāsane pātre gurukramaughānsamayeśvarīṃ ca pūjayet, tathā
tripādāsane pātre sudhūpite kṛtapātrasaṃskāre
ratnadvayālabdhanyastaparāsavapūjitārghabharite pratibimbitamukhe
kramacatuṣṭayāvasānaṃ pūjayet, tayośca pūrvapātramadhomukham
pītaśeṣaṃ muṇḍavyomni pātayet, uttaraṃ ca
tadvatsārghamadhomukhamarcāsthāne yojayediti || 3 ||

dīpakramaṃ yugalakenāha

ye para divya mahāsiddhaughe mānavaugha gurukama pañcaugha |
te kamapañcaka anugata upayoge pīṭhacakka samayāsaha bhoga || 4 ||

caura caura kama cucakkeśara dinapañcaka akadūta pakāśu |
atha vā dīpaśarthana parovara trovaha ekadivasa avakāśu || 5 ||
(yugalakam)

pañcabhirdivasaiḥ prakāśacaruṇā kramārthayāgaḥ pāraṇīyaḥ ekayā
dūtyā saha samayasthena, ityasmākaṃ gurumukhaṃ, katham? ityāha ye pareti ye
mānavaughaśiṣyaughayoraikyena gurukramāḥ pañca
tānkrameṇaikaikakramānuga[manena] - - - - - - - - - pañca kramāḥ pūjanīyāḥ
pañcasu divaseṣu, ādyantayoḥ sarvatra pīṭhacakrasamayeśvarībhyāṃ
saha catvāri catvāri pratyahaṃ pūjāsthānāni bhavanti - iti yugmasya
samayo'yam, itthaṃ ca catuścakreśvarī pūjitā bhavati | athavā ekasminneva
divase āsāditasāmayika - - - - - - - - sāmagryāṃ trayodaśātmakena samudayena
pūjātilakoktavat pāraṇīyaḥ, iti pūrṇo'yaṃ vidhiḥ || 4 || 5 ||

bhāsūnyupūnyu anubhāvo eka ghanonaya niṣṭhita dhā-u |
sarahasa mahāthu eṣu ubbhāvo ce * * * * [sujanā] u janā-u || 6 ||

he sujanā janāḥ bhavatāmatinayāviṣṭānāṃ mahāmnāyākhyaṃ
rahasyasthānamādhibhautikenādhidaivikenādhyātmikena sarvātmikena ca balena -
iti caturbhirbalairūpodbalitaṃ cetasi bhāsatām, tacca kīdṛśam? ityāha -
ekaghanatāmāptaṃ saṃpradāyaparipūrṇaiḥ
pūrvasiddhairanubhūtamanubhāvitaṃ ca, uktavat
balacatuṣṭayānuguṇyeneti, atha ca caturdhā balikarmaṇā nirvighnatāmāpāditaṃ
niḥśreyasaphalaṃ pāritam || 6 ||

iti śrīśitikaṇṭhācāryaviracite mahānayaprakāśe trayodaśa udayaḥ || 13 ||

atha caturdaśa udayaḥ |

pāveta ihu kamu pabhusa pasāde śitikaṇṭhasa gata jammu kitāthu |
tena mi mahajana khalitamasāde temārāvemahanayaparamāthu || 1 ||

amumetādṛśaṃ kramaṃ prabhuprasādena prāpya śitikaṇṭhasya janma
kṛtārthatāṃ [gataṃ] jātam, tena tathāvidhena kṛtakṛtyena mayā mahājanā api -
- - - - - - - - mahārthaparamārthamanusmāritāḥ | iti śubham || 1 ||

bhedairaṣṭādaśāntaiḥ pariṇatimagamadvyāpi madhye navānāṃ
cakraṃ pūrvāparāṇāṃ vimalaruci varaṃ yaddhyanākhyaṃ kramāṇām
|
bhāntomuṣmānmahārthaprakaṭanaparamādvaitatasteṃśabhedā
gāhantāṃ naśca vaścāpyupacitavimalākhaṇḍitaikātmyavṛttim ||

te aṃśabhedāḥ, upacitavimalākhaṇḍitaikātmyavṛttiṃ naścāsmākaṃ,
vaśca yuṣmākaṃ, gāhantām - āviśantām, upacitā vṛddhiṃ gatā -
vikāsamāptā, vimalā bhedakāluṣyeṇa aspṛṣṭā, akhaṇḍitā sarvavyāpikā, yā
aikyātmyatayā vṛttistāṃ gāhantāṃ - diśantāmāviśantāmityarthaḥ, te
kīdṛśāḥ? amuṣmānmahārthaprakaṭanaparamādvaitatobhāntaḥ - mahārthatayā
prakaṭanaṃ mahārthaprakaṭanaṃ tena mahārthaprakaṭanena paramādvaitaṃ
mahārthaprakaṭanaparamādvaitaṃ, tasmādbhāntaḥ śobhamānāḥ -
mahārthatayā sarve bhāsamānāḥ santa ityarthaḥ, yathoktaṃ prāk

yā khetakṣīrasamudra sa ekata yanyāhaścitanyānṛtta |

iti, asmātkasmāt ? ityāha - yadetadanākhyacakraṃ aṣṭādaśāntairbhedaiḥ,
pariṇatimagamat aṣṭādaśo'nte yeṣāṃ te aṣṭādaśāntāḥ
tairaṣṭādaśāntaiḥ, te ca aṃśabhedāḥ, aṃśānāṃ bhedāḥ aṃśabhedāḥ -
pīṭhacakraṃ paraugho divyaugho mahaughaḥ siddhaugho mānavaughaḥ - iti ṣaṭ,
sṛṭisthitisaṃhāracakrāṇi trīṇi ca iti pūrvaṃ navakam, tathā samayeśvarī - - - - -
- - - - śeṣāḥ pañcatayā sakalāsakalaniṣkalāniṣkalapararūpaṃ
bhāsākramacatuṣṭaya [m - itya] - - - - - - ṣṭādaśāntairbhedaiḥ pariṇāmaṃ
prāptam | anyacca kīdṛk ? ityāha - vyāpi vyāpakaṃ, madhye, kasya ? ityāha -
navānāṃ navānāṃ - - - - - - - pūrvāparāṇāmiti pūrve ca te nava apare ca te
nava pūrvāpare teṣāṃ pūrvāparāṇāṃ navānām, iti kramāṇāṃ
sṛṣṭyādīnāṃ varamutkṛṣṭaṃ sarvādhiṣṭhāyakaṃ, vimalā padārthānāṃ
kāluṣyarahitā ruciḥ - dīptiryasya, tattathā, iti - āśīrvādavākyam || ||

iti śrīmahāmāheśvarācāryavarya-śrīśitikaṇṭhācāryaviracite
mahānayaprakāśe caturdaśa udayaḥ || 14 ||

samāptaścāyaṃ mahānayaprakāśaḥ |

Vollständiger Sanskrittext in Devanagari

Die folgende Devanagari-Fassung folgt vollständig der bereitgestellten Muktabodha-Datei.

श्रीमन्महाप्रकाशवपुषे शिवाय नमः |

अथ

महानयप्रकाशः |

श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यराजानकशितिकण्ठाचार्य - विरचितः
प्रोक्ताचार्येणैव विवृतश्च

दिव्या विस्रम्भभूः शान्ता दशाखण्डावभाससूः [ख पु:
भासते इति पाठः |] |
सा शिवब्रह्मशब्दोद्यच्चिदोघा भासतां सताम् || १ ||
चतुरण्ड्याः षडध्वीं या जाठरीकृत्य मूर्छति |
तुल्यप्रपञ्चनिर्वाणा साव्यात् कुलकृशोदरी || २ ||
रौद्री शक्तिर्जीयाद् विबद्धभावा घनं विराड्वर्गम् |
रुचितैर्विविधोपायैर्महेशहृदये नियोजयितुम् || ३ ||

पीठेऽस्मिन्नुड्डियाने परमपरमलं ज्ञानमस्त्युग्रचर्या [ख पु:
अस्त्यग्रचर्या इति पाठः |] प्राक्प्रत्यक्पीठयुग्मेऽप्यकुलकुलमहोनामके
शाक्तमिश्रम् |
नानैवं पीठतेजो व्यतिषजति मिथोऽयं तु नित्यं महार्थः
स्फुर्जद्धामेति पीठप्रसृमरमहसा साधिराज्येन [ख पु:
महसामाधिराज्येनेति पाठः |] जीयात् || ४ ||

संख्यातवर्णपदकमन्त्राध्वानमवस्यता [संख्यात इति पद्यं ख०
पुस्तकात्पूरितं |] |
मया तद्वाच्यसर्वस्वं वक्ष्यतेऽत्र विचिन्त्यताम् || ५ ||

अथ ग्रन्थारम्भः |

३) योऽलक्षि दिव्यौघमहाप्रवाहाच्-शब्दार्थविस्फूर्जथुरादिदेव्याः |
मयीयकल्लोलकलानिदानं स्वरूपविश्रान्तिफलः स नोऽस्तु || १ ||

आदिदेव्याः सकाशात् प्रसृतात् दिव्यौघपूर्वक - महाप्रवाहात्
अनन्तरं, यः शब्दार्थविस्फूर्जथुः मायीयकल्लोलकलानिदानं अलक्षि, स
स्वरूपविश्रान्तिफलो नोऽस्तु इति पदयोजना | तात्पर्यार्थस्त्वयम् - परमात्म -
स्वरूपादिदेव्यधिष्ठितपरावागात्मस्वरूपदिव्यौघात् उल्लसितनादस्पन्द -
स्वभावपश्यन्तीरूपमहाप्रवाहात् अविभिन्नवाच्यवाचकात्मनः
अनन्तररावी यो मध्यमावाक्प्रपञ्चः संकल्प्यमानार्थारूषितः, (प्.. ४)
शब्दार्थविस्फूर्जथुः - शब्दश्च अर्थश्च नामरूपे वाच्यवाचकौ
तयोर्विस्फूर्जथुः विस्फूर्जितम्, स एव वैखरीस्वभावतद्वाच्यार्थसंवलितः
मायीयकल्लोलकलारूपः विश्वप्रपञ्चापरपर्यायः, तस्य निदानम्
उत्पत्तिस्थानम्, अलक्षि लक्षितः, स वैखरीपर्यन्तवाक्समुल्लासः
निजनिजवाच्यसमुल्लसितः परावागधिष्ठितः - इति वाक्चतुष्टयोल्लसितः [क पु:
वाक्चतुष्टयवैखरीति पाठः |] वैखरीपर्यन्तः परावागधिष्ठितः
चेतनायमानः चित्स्वरूपः, तथा तद्वाक्त्रयीविषयः संकल्प्यमानो
वाच्यराशिर्भावाभावस्वभावः उभयथा अयं चित्प्रपञ्चित एव
चिन्निदानं चित्प्रतिष्ठितः चिन्मयः चिन्मात्रविश्रान्तो विश्वप्रपञ्चः
स्वरूपविश्रान्तिफल एव नोऽस्माकं अस्तु - इति सर्वस्य सर्वदा सर्वगत
एवंरूपमहार्थानुभवपर्यवसायी भवतु, इति प्रणामश्लोकेन सूचितं ||
१ ||

एवं परदेवतास्वरूपं परामृश्य गुरुरूपां मकारदेवीं
प्रणन्तुमाह

परापरं दर्शयन्ती शून्याशून्यं निजं वपुः |
जीयाच्छ्रीमङ्गलोत्कीर्णचित्रपत्रलतायितम् || २ ||

परापरं शुद्धं प्रपञ्चरूपं च वपुः स्वस्वरूपं,
शून्याशून्यं - शून्यं शुद्धचिद्रूपं न तु अभावस्वभावं
अशून्यं मायाकलुषितं च, उभयथा देव्याः स्वस्वरूपमेव चित्रं
नानारूपं उत्कीर्णपत्राकारं आविर्भावयन्ती श्रीमकारदेवी
आदिगुरुरूपा जीयात् - इति दैव्या ऋचा भगवत्याः स्तुतिर्विहिता, यद्यपि
विश्वप्रपञ्चः समस्तोऽपि चिद्विवर्तः तथापि सुप्रबुद्धश्रीमङ्गलारूपेण
आदिदेवतैव विवृता - इति स्तुतिरासूत्रिता || २ ||

अथोचितरुचितां नुतिं सर्वगोचरया देशभाषया विरचयितुमाह

देवत अक्क किशी परु राजि जग घस्मरु भैरु भक्षेत |
नन्त शत्त गासक नेराजि समवाञी आशयतक्षेत [क० पु० आशय
भक्षेत इति पाठः |] || ३ ||

कृशायानपरा देवी - - - - - - - - - - - - - |

इत्यागमगत्या एकैव परं सर्वात्मना कृशा देवी राजते -
अपाकृतद्वैताख्यप्रतिपक्षा द्योतते, किं कृत्वा? इत्याह जग घस्मरु
जगद्धस्मरं

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः |
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ||

इत्युक्त्या जगतोऽदनशीलं भैरवं भक्षयित्वा

भैरवरूपी कालः सृजति जगत्कारणादि कीटान्तम् [क पु: भैरवादि
कीटान्तम् इति पाठः |] |
इच्छावशेन यस्या - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ||

इत्युक्तेः, कालो भैरवः, स च नादस्वभावः प्राणरूपः, यदुक्तम्

स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम् ||

इति, भैरवायमाणं तं प्राणं भक्षयित्वा विलाप्य
अप्राणभूमिं नादनिधनमासाद्य [क पु: निदानमासाद्य इति पाठः |]
इति यावत्, किं भूता? इत्याह नन्तेति नवकल्लोलस्यानन्त्यात् कल्लोलरूपा अनन्ताः
शक्तयस्तासां ग्रसितुं प्रवृत्ता, यदागमः

रोमकूपोदिता देव्यो जगद्भासाज्ज्वलद्रुचः |
वान्त्वा विश्वं ग्रस्तविश्वास्ताः काल्याः कवलः सकृत् ||

इति, अन्तर्देहे बहिश्च निरीहत्वात् उपशान्तेच्छाशक्तिप्रसरा [क पु:
उपशान्ते इच्छाशक्तिप्रसरे इति पाठः |] अनुपाधिरविभागवती | तथा
नेराजि इति, नीराजिके विमले द्वैतकालुष्येण असंकीर्णे स्वस्वरूपे, अथ वा देव्या
निजे साम्राज्यमहोत्सवे अखण्डावभासात्मनि दिग्विजयाय समयविशेषे
उत्कृष्टभूमिकायाम्, अथापि नीराज्ये नष्टराज्ये
कल्पनाग्लपनात्सर्वव्यवस्थामुषि निरर्गले समये | शमवाञी शाम्यन्ती
कल्लोलं जहती स्वरूपस्था इति यावत् | आश्रयस्य आधारस्य
तनूकरणान्निस्तरङ्गं स्वभावं प्रस्तुवाना शान्तेन रूपेण राजते इति
त्रिधार्थः | अथ आशयं चित्तं तक्षणेन विमलीकरणेन शमयन्ती
उपशान्तेच्छाप्रसरं [क पु: उपशान्ते इच्छाप्रसरे इति पाठः |] स्वं
निरीहं कुर्वाणा राजते || ३ ||

एवमुचितं रुचितं शान्तं देव्या रूपं स्तुत्वा उदितमाह

अकुल छुत्त व्यापक बोधारन कुलगत अहली शत्त गुमून |
गन्थि चक्क आधार विधारन सा नेकरूप अक्कै विजयून || ४ ||

अकुलं कुलोत्तीर्णं रूपं स्पृशन्ती, व्यापिका, बोधारणिः बोधस्य
उत्पत्तिस्थानम्, ततः कुलगता च, अहलारूपा शक्तिः - अवर्जितो हल् अहल्
मध्यपदलोपी समासः तेनाकारेण स्पष्टरेखाकृतिना रहिता हल्रूपा
हकाराकृतिः शक्तिरहला | अथ वा अकारहकारौ आद्यन्तवर्णौ लाति गृह्णाति
व्याप्नोति मातृकोच्चाररूपा [क पु: मातृकासंचाररूपा इति पाठः |२] |
अथ वा न विद्यते हल् यस्याः सा अहल् स्वररूपा कुण्डलिनी लिपिमप्राप्ता
उच्चार्यमाणा ग्रन्थिचक्राधाराणां विदारणी गुमगुमायमाना सती
गुञ्जाना इव ध्वनतु उच्चरतु, अहलास्थानादुदान - शक्तिरूपा
शक्तिरुद्यदवस्थायां ग्रन्थीनां चक्राणाम् आधाराणां च विदारणी
ऊर्ध्वगमनाय विवराधायिका ध्वनिव्यक्त्या स्फुरतु, एवं - विधापि
अनेकरूपा विजयताम्, तथा च आमावास्यात्रिंशिकायाम्

योऽसौ परापरः शान्तः शिवः सर्वगतो महान् |
अप्रमेयो ह्यनन्तश्च व्यापी सर्वेश्वरेश्वरः ||
तस्यास्ति सहजा शक्तिः सर्वशक्तिमयी परा |
इच्छाज्ञानक्रियात्वेन सैवैका बहुधा स्थिता ||
तस्या उदितरूपाया ये भेदाः कार्यतो गताः |
तानन्तस्तु समाहृत्य सामरस्ये शिवे स्थिता ||

इति | एवं दर्शनार्थस्य शक्तित्वात्

स्थूला विश्वतनुर्देवी सूक्ष्मा चिन्मात्ररूपिणी |
परा नित्योदिता शान्ता ब्रह्मसत्तास्वरूपिणी ||

इत्यागमोक्तिवत् आदौ पर्यन्तदेवीम्, अकुलछुत्त व्यापक बोधारण इति
परां, ततः कुलगत - अहलीशत्तगुमून, गन्थिचक्क - आधारविधारन इति
सूक्ष्मरूपां परापरां, तथा अनेकरूप इति स्थूलरूपां च अपराम् - इति
त्रिधा नुता, सा च त्रिविधापि एकैव इत्यात्मैकात्म्येन स्वस्वरूपतया
विजयताम्, अकुलभूमिं व्याप्नुवाना तथा बोधानां नियतावभासा -
नामरणिर्जननी, तथा अनेकरूपा सा एकैव विजयताम्, प्रतिपक्षप्रतिक्षेपा -
दनर्गलमखण्डावभासस्वभावा एकच्छत्रेण साम्राज्येन विजृम्भताम् -
इति इह प्रकरणे प्रधानभूता प्रथमतः शक्तिरेव प्रणन्तव्या, प्रणामे च
स्तोतुर्न्यग्भावः स्तुत्यस्य च उत्कर्षः, यथा स्वल्पविषयो हि महाविषय -
स्यान्तर्भूतो भवति इति विजयोक्त्या प्रणामार्थ एव प्रतिपन्नो भवति, अतस्तथा
निर्देशः कृतः || ४ ||
एवं त्रिविधां संस्तूय मूलभूतं शाम्भवं रूपं परा -
म्रष्टुमाह

पर्यन्तान परि पर्यन्ति वन्नविभागस हेतु अहेतु |
खचरीचक्क फुरि यस हन्ति सो अक्क महाथु जयि अनिकेतु || ५ ||

स एको महार्थो विजयते इति वाक्यार्थः | अहन्तया
वृत्तिचक्रप्रसरणपर्यन्तं पादप्रसारिका यस्यात्मनः स एको
न्यस्तमहार्थभावः उद्दलितद्वैतविस्फारशक्तिगर्भत्वात् एक एव उक्तगत्या,
तथा वक्ष्यमाणचतुष्षष्टितमप्रान्तभूमिकावसान-
भूतपञ्चषष्टितमस्थानावतंसभूतः सर्गप्रलयभूमौ विजयताम् |
वाक्यार्थसमाप्तौ च संग्रहेण तद्विशेषणम् - अनिकेतु इति
दिग्देशकालजातिव्यक्तीनां नैयत्येन व्यवच्छेदकरीणां सर्वासामपि
एकेन निजस्वरूपेण व्यापकत्वात्सर्वत ऐक्येन कृतपादप्रसारिकायां
अनिकेतः, यत्प्रत्यभिज्ञाकृत् राजानकः स्तुतवान्

यत्किंचिदेव भूतानां भवदावरणं प्रति |
न किंचिदेव भक्तानां भवदावरणं प्रति ||

इति | कश्चिच्च विपश्चिदाह

यद्यदावृतिकरं प्रकल्प्यते तेन तेन वत जाज्वलीति यत् |
भैरवीयमिदमस्तु वस्तुतः प्रस्तुताद्वयनयप्रथं वपुः ||

इति | स इति तच्छब्देन त्रीणि वाक्यान्तराण्याक्षिपति, पर्यन्तानां यः परो
द्वितीयभूमिकाधिशायी तस्यापि परस्य यः पर्यन्तः अवधिः
प्रतिष्ठास्थानं, यदाह प्रत्यभिज्ञाकृत्

सर्वसंविन्नदीभेदाभिन्नविश्रान्तिमूर्तये [मूलपाठः:
(भावोपहारस्तोत्रटीकायां) विश्रमभूमये इति |]|
नमः प्रमातृवपुषे शिवचैतन्यसिन्धवे ||

इति | पदार्थानां सदसद्भावे इदं नीलम् इदं पीतम् इति
प्रतिकर्मव्यवस्थायां इदमित्थम् इति निश्चयज्ञानं पर्यन्तः, यद्गीतम्

सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते

इति | तथा

नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते

इति | तथा

ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति |

इति | एतच्चेन्द्रियप्रतिबद्धं तेषां च नानात्वात् बहुत्वं विषयकलुषितानां
परः प्रतिष्ठास्थानं शुद्ध आत्मा परावाग्रूपः तेषामपि आत्मनां
निष्ठास्थानम् पर्यन्तः - विश्रामस्थानं परमात्मा महार्थः | तथा
चोक्तं संवादे [ख पु: तथा चोक्तसंवादे इति पाठः |]

योऽसौ परापरः शान्तः शिवः सर्वगतो महान् |
अप्रमेयो ह्यनन्तश्च सर्वव्यापी महेश्वरः [क पु: व्यापीश्वरेश्वर
इति पाठः |] ||

इति स एव महार्थनामा | एष एव द्वैतिनां नरशक्तिशिवतया अथापि
आत्मविद्याशिवभाषयोत्तरोत्तरमतिशयितः ज्ञानज्ञातृपरमात्मत्वेन वा
यत्र जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तैर्ज्ञानभूमिकेति ज्ञानरूपं
तदन्ततुर्यभूमिकायां ज्ञातृरूप आत्मा, तदतीतस्तुर्यातीतभूमिकायां
परमात्मा अयं महार्थः, तथा पिण्डे भौतिके देहे तिष्ठति अहं देही इति
स्थितिमनुबध्नाति [क पु: स्थितिं वध्नाति इति पाठः |] इति पिण्डस्थः यतः
पिण्डे बद्धाहन्तः प्रथमपुर्यष्टकस्थो देहकञ्चुकी
बुद्धिकर्माक्षवृत्तिवलितः [क पु: वृत्तिवर्जित इति पाठः |] कर्मात्मा
पिण्डस्थः उच्यते, तस्य नादशक्तिर्निदानभूता, पदस्थेति ऊर्मिरूपा
मातृका प्रकृतिः शब्दशक्तिरूपा वाचकप्रपञ्चविस्तरा
वर्णपदमन्त्ररूपनामविवर्तः मध्यमपुर्यष्टकरूपः
अनन्तर्बहीरूपोऽपि बहिरन्तर्व्यापकप्रमातृरूपः तद्विशेषश्च
नादबिन्दुयामलीभावात् अनलपवनवलितः [ख पु: पवनवर्जित इति]
कन्दाध्मातः [क पु: कर्माध्मात इति पाठः |], तैजसत्वात्
रूपेन्द्रियगोचरः कलातत्त्वभुवनाध्वगर्भो बिन्दुतत्त्वभूतः
उच्चरितज्वलच्छक्तिविस्फारो रूपस्थः तृतीयपुर्यष्टकरूपः, यतः

भूततन्मात्रमरुतः करणैर्गुणशक्तिभिः |
युताः पुर्यष्टकं ग्रन्थ्यक्षाङ्गुलाद्या द्विषट्कधीः ||

इति त्रिप्रकारकोऽपि एक एवेह, तदुत्क्रम्य रूपातीतः
परिपूर्णस्वपरामर्शरूपः तुर्यदशामयः शुद्ध आत्मरूपः तदपि
अतिक्रम्य सर्वातीतोऽयं महार्थः, तथा पर्यन्तवर्तिनामाम्नायानां यः
पर उत्कृष्ट उत्तराम्नायः ततोऽपि षट्त्रिंशद्भेदभिन्नाद्यः पर्यन्तः
प्रान्तवर्ती नवचक्रसंप्रदायः (??) सोऽयं महार्थः, तथा उभे सुव्यक्ते
प्रथमनिर्दिष्टे क्षित्यम्भसी महाभूतरूपे तृतीयस्मिन् ज्वलनाख्ये भूते
प्रलयं गच्छतः, तदपि ज्वलनाख्यं तृतीयं भूतं वायवाख्ये चतुर्थे
शाम्यति, तच्च चतुर्थं वायवाख्यं भूतं स्पन्दरूपं पञ्चमे
भूताकाशे निःस्पन्दे सामरस्यमुपगच्छति, इति - भूताकाशो विश्वस्य
महाभूतमयस्य पर्यन्तः, स च भूताकाशः परे चिदाकाशे
प्रतिष्ठामुपैति, इति - पर्यन्तस्य परश्चिदाकाशः, तस्यापि पराकाशः
पर्यन्तः, यदागमः

बाह्याकाशे चिदाकाशे पराकाशे सदोदितः |
कोऽप्यपूर्वो महासत्त्वो भानुः सर्वत्र राजते ||

इति तृतीयभूमिकाधिशायी पराकाशो महार्थोऽस्तु, (??) तथायं
वर्णविभागस्य हेतुः इदं कृत्वा इदं करोमि इति
स्थूलेच्छापूर्वककर्तृत्वाभावात्कारणं हेतुः, स च परेण
केनचिदप्रवृत्तत्वादहेतुः स्वयं प्रभुः वर्णानां नाम विवर्तस्य
कारणभूतमातृकागताकारादिहकारान्तानां तथा वर्णानां
ब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रादीनां यो विभागो विभक्तता -
सजातीयविजातीयव्यावृत्ततयाऽन्योन्यभेदवैलक्षण्यं नाम तत्र
हेतुर्वैचित्र्यनिर्माता न तु कुम्भकारवत् स्थूलेच्छापूर्वकारी, अत्र च
व्याख्यासतत्त्वं मुखान्मुखम् इत्यलम्, तथा खचरीचक्र ..........
मरीचिचक्रमहन्तया द्वारमुखेन विषयपर्यन्तमहद्भावेन(???) पूर्णेन
तावत्पर्यन्तावेशेन स्ववैभवेन विततेन यस्य भासते
यस्मिन्प्रतिष्ठितं सत् ताराचक्रमिव संसृतिचक्रं स्पन्दते स आत्मा
नानाव्यक्तिगतश्च अनेकधा भासमानोऽपि वस्तुत एकः, स यदा
नानाव्यक्तिगतमात्मानं रसेन्द्रविसरमिव अनेकधा गतमेकत्वेन प्रत्येति
अखण्डावभासेन व्यवहरति च तदा परमात्मा इति मन्तव्यः, सोऽपि
महार्थतया उपास्यः, स षोडश............ तथा च यजुषां ब्राह्मणेऽस्य
सप्तदशत्वम्

सप्तदशः सर्वो भवति सप्तदशः
प्रजापतिः प्रजापतिमेवाप्नोति |

इति | सामवेदे ब्राह्मणे चोक्तम्

सर्वः सप्तदशो भवति |

इति | स च भूतकर्माक्ष(??)बुद्ध्यक्षद्वारा(??)णां
पञ्चदशानां षोडशस्य परमः पर्यन्तवर्ती सप्तदशो देही बहिर्मुखः
कर्मात्मा, तथा वियद्गुणः शब्दः, वायुगुणौ शब्दस्पर्शौ, तेजोगुणाः
शब्दस्पर्शरूपाख्याः, सलिलगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसाः,
क्षितिगुणाश्च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः - एवं पञ्चदश, षोडशी
बुद्धिः, तैर्गुणैः संनद्धोऽ(??)न्तरात्मा सप्तदशः, तथा
बुद्धिकर्माक्षद्वाराधिष्ठातृमरीचिदशकं
चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियाशक्तयः पञ्च ताः पञ्चदश, षोडशी
शुद्धप्रबुद्धा शक्तिः, स एव पूर्णाहंकृन्मय आत्मा तदतीतः
सप्तदशः परमात्मा - इत्ययं महार्थः, स एव नवात्मेति व्यवहृतः | तथा
च श्रुतौ

सावित्रनाचिकेतचातुर्हौत्रिकमन्त्रोपधानक्रमेण अधश्चिति -
मध्यमचिति - उत्तमचितिभिश्च तस्य चयनस्य शिरसा अंशद्वयेन
पक्षद्वयेन श्रोणिद्वयेन पुच्छेन च - इत्यष्टानां मध्यगो नवम
आत्मा उपधातव्यः ||

तथा

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च |
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ||
अपरेयं ................................................................|

इति गीतार्थवत् |

क्ष्मावह्नियजमानार्कजलानिलनिशाकराः |
खं चेति मूर्तयः .......................................... ||

इति प्रकृत्यष्टकमध्यगो नवम आत्मा,
देहकञ्चुकरूपप्रथमपुर्यष्टकाधिष्ठाता नवम आत्मा सप्तधा
प्रसृतश्च वाहमरीचिपञ्चकसंनद्धस्य षष्ठस्य आत्मनो
विश्रान्तिस्थानं सप्तमः परमात्मा, यदागमः

एवं द्वादशधा व्याप्तिः सप्तधा च व्यवस्थिता |

इति सप्तनाथपिण्डपरतया, तथा

द्वादशात्मा द्वादशस्थः ................. |

इति द्वादशानां मरीचिस्थानानामधिष्ठाता द्वादशसु वाहेषु
अहन्तया कृतपादप्रसारिकः, स च वस्तुतो द्वादशान्तस्त्रयोदश आत्मा
तस्याप्यन्तः द्वादशान्तान्तः परमात्मा तस्य भासकस्तदाविष्ट इत्यर्थः |
यदा एकः द्वादशान्तान्तभासक इति, यद्वार्तिके स्तुतम्

भात्यक्षैर्विभ्रमात्खेलन्नात्मेति न्यक्षवीक्षितः |
परमात्मेति यः स्तौमि तं स्वमम्लानवैभवम् ||

इति | एवं षडतीतः अष्टोत्तरः द्वादशान्तः त्रयोदशान्तः
षोडशान्तः अष्टाष्टकान्तश्चायं महार्थ एव पर्यन्तवर्ती स्तुतः | ननु को
नाम महार्थस्य महानर्थोऽभिधेयः? अत्रोच्यते - एकशेषेऽस्मिन्विश्वस्य
बीजभूते ये ये केचिदतिशायिनो धर्मास्ते सर्वे तस्यैवैकस्य संभवन्ति,
कोऽन्यो निरूपाधेरखण्डावभासस्वभावात् चित्स्वरूपान्महार्थशब्दस्य
पात्रम्, तथा चायं पक्षभेदोद्देशः स्वोपशान्तिः स्वस्वरूपसमावेशः
कथनार्चने - महार्थशब्दवाच्यानि |

पञ्च .......................................................................... हे |
स्वरूपशान्तिर्व्युत्थाने चिन्मात्रं विश्ववैभवम् ||
(??)बाह्यप्रत्ययमात्रोद्य ...................................................|
........... यात्राप्रपञ्चैकमयी देव्या द्विधा तनुः ||

व्युत्थानरूपा व्यवह्नियमाणेवानुभूयते, तदेतद्द्विधापि
व्युत्थानरूपं नित्यसमाधानम्, एवं त्रिधावेशः
शम्भुशक्त्यण्डभेदेन, प्रथा च आमुखान्मुखं च कथनं
द्वयोरावेशपूजयोर्निश्चायकं वाङ्मयेन रूपेण प्रतिपादितम्

पूजाक्रमः स्वभावेन कथनावेशरूषितः |
स्वरूपप्राप्तये हेतुः परम्पर्योपचारतः ||

तथा

पारम्पर्यक्रमादिष्टपूजाङ्गेभ्यः पृथक्कृता |
इतिकर्तव्यताहीना द्रव्यमात्रोपयोगिनी ||
समाशा वा....गोष्टीशामृताशी स्याद्यतो गृही |
केवला चरुचर्या या सेच्छामात्रप्रपूरणी ||
षोढा वस्तुस्थितेर्मध्यात्किं महार्थाभिधोचितम् |

किं समुदितानाममीषां षण्णामियं महार्थ इत्येका संज्ञा -
षट् समुदिता एको महार्थ उच्यते, अथ वा प्रत्येकं व्यस्ताः षडेते अयं
महार्थोऽयमपि महार्थ इति महार्थशब्देन(??) पृथक् पृथक् अभिधीयन्ते?
इति संदेहे समाधीयते - उभयथापि शक्यव्यपदेश्यं महार्थाभिधानम्

महार्थवाङ्मुख्यगत्या स्वस्वरूपाभिधायिका |
पारम्पर्येण तत्प्राप्तेरन्यत्रैतन्निबन्धनम् ||

इति | तत्र सुशान्ता तावद्वास्तवी महार्थपदाभिधेया, स एव
स्वस्वरूपावेशः परः पुरुषार्थः सर्वेषामविवादभूः,
तद्विश्रान्तिलाभाय च विश्वाकारतया अनुभूयमानं देवीधाम
स्वरूपप्राप्तिहेतुभूतं भवतु, आवेशश्च प्राणावेशमय आणवः,
द्वितीयश्च प्राणक्षोभवर्जितः सानन्दः शाक्तः, तृतीयश्च
आनन्दानुभवोत्तीर्णः स्वस्वरूपविश्रान्तिनेदीयानावेशः शांभवः
उक्तस्वरूपलाभपरतया महार्थव्यपदेश्यो भवतु, कथनं च
मुखान्मुखं सर्वनिरपेक्षमर्च(??)नावेशनिश्चायकं करस्थाम्रवत्
स्फुटमेव स्वस्वरूपप्रदर्शकमुपचारान्महार्थसंज्ञाव्यपदेश्यं
भवतु, पूजाक्रमोऽपि स्वभावत एव आवेशकथनार्थोभयेन वस्तुगत्या
गर्भितः स्वस्वरूपाभिन्नोऽपि प्रस्ताव्यमानः पारम्पर्येण
वास्तवभूमिकाप्राप्तिहेतुः उपचारेण पारम्पर्येण प्रापकतया
महार्थसंज्ञया व्यपदिश्यताम्, चर्या नाम जग्धिसपीतिमात्रपरमा
इतिकर्तव्यताहीना पञ्चभ्यः पृथग्भूता षष्ठीति कथमुच्यते
किमिच्छापूरणाय सुखप्राप्तये वा उत स्वागमार्थपूरणाय इति
त्रयाणां पक्षाणां मध्यात् स्वागमार्थपरिपूरणं नाम
अङ्गिभूतं पूजाशून्यं न संभवति - द्रव्याभिलाषेण
प्रस्तूयमानचर्यापरिकरे प्रसंगात् लोकानुरोधेन वा
क्रमस्मरणमंशमात्रं प्रवर्त्यमानमौचित्यं न भजते,
सुखप्राप्तिश्च बहुभिरूपायैर्लभ्यमाना पूजाव्यपदेशेन प्रतिष्ठां न
भजते, इच्छाप्रतिपूरणं च किं स्वतन्त्रं उत समयपरतन्त्रं, तत्र
सुसमयाः पूजाक्रमाङ्गभावात् न भिन्नाः संभवन्ति,
स्वतन्त्रश्चानवस्थितः प्रमातॄणा(??)मिच्छावेश आनन्त्येन पूर्यमाणे
दुष्पूरे एव अकिंचित्करश्चेति, क्वचिच्च इदं परिणामाय द्रव्यस्य,
यदाहुरात्रेयादयो महर्षयः

आनूपं जाङ्गलं मांसं विधिनाप्युपकल्पितम् |
मद्यं सहायमप्राय सम्यक्परिणमेत्कथम् ||

इति भुक्तपीतपरिणामकत्वेन उपदिष्टम् | तथा

न गोष्ठी या सुरारिक्ता न सभा सा सुरोज्झिता |
न कामकेलिरसुरा नावदंशः सुरोज्झितः ||

इति भोगाङ्गत्वेन कल्प्यमानं कथमष्टचक्रेश्वरादिदेवतारूपेण
बलिरूपचर्यमाणं प्रधानार्चनोपकरणीभावेन भाव्यमानं
सामान्योपकरणे स्थापयिष्यते, उच्छिष्टभोजनमध्ये च प्रवेश्यमानं
मदिराभाण्डं महदनौचित्यं पुष्णाति न तु उच्छिष्टं पवित्रीकरोति इति

मुख्यं पूजोपकरणं भोगसाधनतां नयन् |
प्राप्नोति किं न समयलोपजं फलमुत्कटम् ||
मद्यमांसशिखाभोगरामासङ्गपरायणः |
लोलो लिङ्गपरः क्षुद्रो न महार्थस्य भाजनम् ||

इति केवलचर्याभासपक्षो निरस्तः | एवमखण्डस्य वस्तुनस्तदंशानां च
ये उपायाः, तदुपायसिद्धिहेतवो वापि उपायान्तराणि - इति स्वतः पारम्पर्येण
वा वाचकतया महार्थसंज्ञायाः पञ्चधैव विषयाः सन्ति इति सिद्धम् | इति
प्राकरणिकमेतदुक्तम् | अयं प्रणामविधिः ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे
प्रथम उदयः || १ ||

|| महानयप्रकाशः ||

अथ द्वितीय उदयः

अथ ग्रन्थावतारक्रमः तत्र प्रथमः सर्गावतारक्रमः ||

परम शिवस परस्यौ तस शच्ची पथम सपन्दा यो निग्घातु |
युग्मा उदितु सदाशिवरुच्ची सो विश्वबीज नादस उग्घातु || १ ||

एवं तस्य परस्य शिवस्य तस्याः परस्याश्च शक्तेर्यत् युग्मं -
सामरस्यभूः सदातनः सहजः स्वभावः, अविनाशि यत् पारमेशं
रूपं, तस्याद्यः [ख पु: तस्मादाद्य इति पाठः | ४] प्रथमः स्पन्दः -
उन्मिषितुम् अङ्कुरीभावः विमलनिर्वातव्योम्न इव आकस्मिको निर्घातः
युग्मादुदितः स विश्वबीजस्य सदाशिवात्मनो नादस्य प्रकृतिरुद्धातः
- उदयरूपो व्यक्तिस्थानम् | इति परः सर्गः || १ ||

तस्य च

अग्नीषोममये संधाने नादस बिन्दु पत्ततुलग्गु |
ईशरू शब्द अर्थु जन पाने इह चेतनकत्तिकु इच्छासग्गु || २ ||

अग्नीषोममयेन अनुसंधानेन मीलनया, नादस्य सदाशिवस्य, बिन्दुः
पश्चात्तल्लग्नतया अवश्यभावी, ईश्वरः शब्दस्यार्थ इव नान्तरीयकः
प्राणभूतः, तस्मान्नादाधिष्ठितबिन्दुरूपादीश्वरात् एष चेतनकर्तृक
ईच्छापूर्वको विश्वप्रसरः, तस्यनादस्वरूपस्य प्रकाशैकवपुषः
सदाशिवभट्टारकस्य(??) नान्तरीयको विमर्शः ईश्वरो बिन्दुः(??), स
प्रख्याया उपाख्या, चिन्मात्रस्येव आनन्दः, प्राणस्येव अपानः, पुंसो वा
प्रधानम्, यथा लोके शब्दानुयायी अर्थः जगन्निर्माणे च अग्नेः
सोमोऽनुषक्तः, तथा च अयं नादस्य बिन्दुः युग्मीभावेन जगत्स्पन्दितस्य
हेतुः, एवं अग्नीषोमात्मतावलम्बे सति इच्छापूर्वकः चेतनकर्तृकः
ऐश्वरः सर्गबन्धः, इह पुनरिच्छैव उपादानम् न तु ब्राह्मसर्गवत्
महाभूतनिर्वर्त्यता(??) | किं च नायं सेश्वरचार्वाकप्रक्रियावत् व्योम्नो
विश्वप्रादुर्भावो व्योम्न्येव प्रलयः | इत्यैश्वरः सर्गः || २ ||

तदेव च व्यङ्क्तुमाह

मुखगत्त मा मकुरस सङ्कस्यो गुरव्वम वाचिकु पंचकबोधु |
परनभ इच्छा चिद कमु चस्यो इस - उ भूतव्योम अपबोधु || ३ ||

मकुरे आदर्शतले मुखगतं गौरवं, तथा वाङ्मय उच्चारः, तथा
पञ्चकात्मा च अक्षपञ्चकजनितो बोधो, विशिष्टं ज्ञानम् - एतत्सर्वं
प्रतिबिम्बत्वेन संक्रान्तं न दृश्यते, तथा च अयं
भूताकाशश्चिदाकाशस्य प्रतिबिम्बोऽपि प्रबोधरहितो जड एव, यतः
परनभसि इच्छाचित्क्रमः प्रलीनः, चिन्नभस्येव इच्छाप्रसरः समस्ति न जडे
भूताकाशे, विमले अनन्ते चिन्नभोवद्व्यापकेऽपीति(??), यथोक्तं
श्रीविज्ञानभैरवे

नित्ये निराश्रये शून्ये व्यापके कलनोज्झिते |
बाह्याकाशे मनः क्षिप्त्वा पराकाशे समाविशेत् ||

इति वाह्याकाशसाधर्म्येण(??) पराकाशोपदेशव्यवहारः, तथापि न
सर्वे दृष्टान्तधर्मा दार्ष्टान्तिके योजयितुं शक्याः, य(??) एव
साधारणधर्मास्त एव संचारिण इति विवक्षाविशेषनियन्त्रितः
दृष्टान्तदार्ष्टान्तिको व्यवहारः, यतो - यस्माद्धेतोः भूतव्योम
इदमप्रबोधि बोधरहितं जडस्वभावं भवति, इत्थं - यद्वत् मुखं
सर्वधर्मैर्विशिष्टं दर्पणे प्रतिबिम्बति तथापि गौरवं तुलया गुरुत्वं
तथा वाक्प्रपञ्चचातुर्यं बुद्धीन्द्रियवैदुषी च न आदर्शे प्रतिबिम्बति,
तथा परमाकाशधर्माश्चिदाकाशधर्माश्च न भूताकाशे
संभावनीयाः || ३ ||

अथ तामीश्वरसर्गप्रक्रियामाह

सो इच्छापसरु अकारु चतुष्कलु यस रौद्र वाम जेठी पर - अम्ब |
इच्छानन्तरु ञानु चे निष्कलु यव्यु अवतरन्द महभूतमयम्ब || ४ ||

इच्छायाः प्रसरो यस्मात् स इच्छाप्रसरः इच्छाप्रसरकारणमीश्वरः,
अकारश्चतुष्कलः यस्य रौद्री वामा ज्येष्ठा अम्बा कलाः, तदुद्भूतो
ज्ञानप्राक्कोटिभावी इच्छासमुदयः, एवं
विश्वनिर्माणोपकरणमिच्छापूर्वकमेव ज्ञानं निष्कलम् तस्मादेव
महाभूतान्यवतरन्ति इति,

शून्यात्प्रसर उत्पन्नः प्रसरादः समुत्थितः |
अकाराद्विश्वमुत्पन्नं विश्वं पञ्चात्मकं जगत् ||

इत्यागमदृशा अकारः प्रथममाविर्भूतः, तथा च नामविवर्ते
मातृकारम्भणप्रभूत आदिवर्णः, रूपविवर्ते(??) चावटरूपः [ख पु:
चाबुधरूप इति पाठः |] स एव - इत्युभयथा अकार एव
विश्वप्रसरस्यादिकोटि, स एव व्यापकत्वाद्विश्वम्, तस्याकारस्य
कलाभिश्चतसृभिरवयवनिष्पत्तिः, ताश्च

आदावस्य शिरो रौद्री [ख पु: अकारस्य शिरोरौद्री इति शोधितः
पाठः] वक्त्रं वामा प्रकीर्तिता |
अम्बिका बाहुरित्युक्ता ज्येष्ठा चैवायुधं स्मृता ||

इत्यादिना अयमाद्यक्षरसंप्रदायो यथागुरुमुखम्, एवमिच्छामात्रमेव
जगन्निर्माणे परिकरः न बाह्यार्थवादिवन्महाभूतप्रकृतिः,
एवमिच्छोपकरणं विश्वकर्तुर्विश्वनिर्माणं च, अतश्च महाभूतानि
इच्छाकाले स्वयं तत्कालमुद्यन्ति न संभृतसंभारगत्या यथोपयोगं
ब्राह्मसृष्टिवत्प्रयुज्यन्ते, यतो निरूपादाना इयमैश्वरी सृष्टिः || ४ ||

अथ ब्राह्मसर्गाधिष्ठिता या भूतसृष्टिस्तां निरूपयति |

तव्यु आदिवन्न कुहरा नभु उदियो तस अङ्गलग्ग पवनाञी - ऊम |
उभय निप्परिशा पावकु वपयो सेदु सलिल आशाञी भूम || ५ ||
तत आदिवर्णकुहरान्नभ उदितं तस्याङ्गलग्ना प्राभञ्जनोर्मिः |
उभयनिघर्षात्पावकोत्पत्तिः स्वेदसलिलमाश्यानं भूमिः || ५ ||

ततः आदिवर्णकुहरात् हृदयात् नभ आविर्भूतं, तस्याङ्गलग्ना
अन्तश्चान्तः प्राभञ्जनी ऊर्मिः - लहरी, तयोर्नभोनभस्वतोरुभयोर्यः
संघर्षः - निष्पेषणम् ततः पावकस्य अग्नेरूत्पत्तिः, ततो निष्पीडनादापः
स्वेदद्रववत् स्रवन्ति, ताश्चवाताधिक्ये शीतस्पर्शबाहुल्यात् घनीभूताः
सत्यो भूमिभावं प्रथयन्ति, ता एव आपः कुले शुक्रशोणितरूपा
घनकलिलपेशीरूपाभिः क्रमेण पोषिताः सत्यो गर्भतां दधते || ५ ||

तदेव विभज्याह

लोहितमदविन्दू जू भिन्ने वातजिमिर तेन मेलेसु आय |
ते ये रात हले परु दिन्ने गण्डागण्डथियय इताय || ६ ||

रक्तशुक्रबिन्दू(??) द्वौ भिन्नौ, वातलहरी तयोः संमेलनाय उदिता,
तत आद्यक्षरसंप्रदायः, एतादृशी ग्रथितग्रन्थिर्वर्णरूपा आविर्भूता,
यत्सिद्धपादा आदिदिशुः

पिथिव आपा ता तेजु तकारुसु वातशत्तितिर्यग - अवयवति |
नभुरा पञ्च अक्कु अकारुसु एहुय सिष्टि पसरु आकलति ||

इति | अत्र हि आद्यक्षरस्य प्रथमो भागः तकाररूप अकारः यत्राधः
प्रथमाङ्कसंनिवेशा पृथ्वी, मध्यग्रन्थिरापः, शिरः
शृङ्गाटकाकारं तेजः, ततः पृष्ठस्थितो भागो
रेफाकारसंनिवेशाद्रेफः स एव विततत्वात् आच्छादकत्वेन नभसा
रूपितः, तयोस्तकाररेफयोर्मध्यसंधिभागस्तिरश्चीनो हकाराकारो वायुः,
एवं पञ्चभिर्द्दब्धः अयमादिवर्णः, स एव भूतसर्गे आवटाकारेण
गुरुमुखदृशा प्रथते, एतदेवोक्तम् ते ये रातहले परु दिन्ने इति | सोऽयं
जन्मकालः || ६ ||
अत्र एकैकस्य महार्थतया प्रसरः स्थित इति, तदाह

त्वच पलु रद नख हड्यु रसु रजु कपु वसु मेड कोध मुखभास |
फह लोयनहठपाको जठरजु पान कोष्ठ मुख श्रुति हदन्नास || ७ ||

अकु अकु पञ्चभूत पञ्चगुनो ईदृश भूतसग्ग [क पु: भूत सुग्न इति
पाठः] निष्पत्त |
न्युमज्जा दौसरु सारसनो एह आवठ [ख पु: आवध इति पाठः | ५]
मानसपीठ वितत्त || ८ ||

त्वक् मांसं दन्ता नखा अस्थीनि, इति - पञ्चगुणं कठिनं
देहगतं पृथ्वीतत्त्वम् | रसः रक्तं कफः वसा मेद, इति - पञ्चधा
जलतत्त्वम् | क्रोधः, तथा मुखभाः - मुखगतं तेजः, तथा कायोष्मा,
नेत्राग्निः - चक्षुर्गतं प्रकाशकं तेजः, जाठरोऽग्निश्च, इति - पञ्चधा
तेजस्तत्त्वम् | तथा प्राणाः - प्राणापानसमानोदानव्यानाः पञ्च
वायवः, यत्र प्राणः प्रकर्षेण प्राधान्येन प्रगुणतया
अन्यवायुवैलक्षण्येन अननात्प्राण इति, अपानश्च अपकर्षेण
तनावधोगमनेन अननात् अपानः इति, समानश्च समं समतया सर्वाङ्गेषु
समीकरणेन अननात् समान इति, उदानश्च उत् ऊर्ध्वम् आ समन्तात्
प्राणसाहचर्येण अननात् उदान इति, व्यानश्च विशेषेण आ समन्तात्
सर्वजीवाश्रयमर्मसु अननाद्व्यान इति, एवं प्राणाः समान्येन पञ्च,
तच्च पञ्चधा वायुतत्त्वम् | तथा जठरमुखश्रोत्रहृदयनासिकागत
आकाशः पञ्चधा नभस्तत्त्वम्, इत्थं विभागेन शरीरे पञ्चशः
पञ्च भूतानि | तैश्चतुर्दशसु भुवनेषु चतुर्दशविधभूतसर्गनिष्पत्तिः |
यत्राष्टधा देवयोनिः पञ्चधा तिर्यग्योनिः मानुष्यं चैकधा, ततो
भूतसर्गात् अधिकारिशरीराः प्रबोध्याश्च द्विसराः - द्वाभ्यां सरन्ति
गच्छन्ति इति द्विपाज्जातीयाः सारभूता उपदेशपात्रम् | एतान्येव पञ्च
भूतानि प्रधानेन तद्गुणपञ्चकेन तन्मात्रव्यपदेश्यानि,
बुद्धिकर्माक्षाश्च स्वदेहविशेषरूपा भूतमया एव, अन्तःकरणानि
तन्निदानान्येव, तत्प्रकृतीनि च सत्त्वरजस्तमांसि समुदितानि, प्रकृतिः
पुरुषस्य [ख पु: प्रकृतिपुरुषस्य इति पाठः |] सहजसिद्ध आश्रयः |
यदागमः

अमूर्तस्त्वीश्वरस्तत्र तिष्ठत्यानन्दलक्षणः |

इति || ७ - ८ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे
द्वितीय उदयः || २ ||

|| महानयप्रकाशः ||

अथ तृतीय उदयः |

एवं पारमेश्वरब्राह्मान्सर्गान्निरूप्य यदर्थोऽयं
समारम्भस्तन्महार्थस्वरूपमवसरप्राप्तमुपक्रमते |

[..................................
...................................] [संभाव्यते - यदत्रैकेन मूलपद्येन
भाव्यं, यत् त्रुटितम् अधस्तनव्याख्यास्थलव्याख्यानकं प्रतिभाति,
तद्व्याख्याशयश्चाग्रिमपद्येन भिन्नवाच्यार्थेन न संयुज्यते -
इत्यनुमीयते |] || १ ||

अथ कोऽयं महार्थो नाम, किं चक्रचक्रेश्वरी -
संनिवेशविशेषस्मरणमात्रम् ?, नैतत् - महान् चिदद्वयदशावेशो महार्थ
इति ब्रूमः, तथा च - पञ्चेन्द्रियग्राह्याणां
षड्जशाटीशकटशाडिवशल्कधूमादीनां [ख पु: शडिव इति पाठः |]
पदार्थानां मध्यात् एकेन्द्रियग्राह्याणां ग्राह्याणां
वीणावंशमृदङ्गादीनां भिन्नानामपि श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यता नाम
अनुगामिनी सर्वेषाम् एकैव इति ज्ञेया, भेदो द्विधा स्वीयज्ञानैः सह, तद्वत्
ज्ञेयानामप्यभेदः इति तृतीयः, तद्वत्
ज्ञानानामप्येकेन्द्रियनिष्ठितानामनेकेन्द्रियनिष्ठितानां(??) च
परस्परं सर्वप्रकारम् इति चतुर्थपञ्चमौ अभेदावेव इति,
ज्ञानजातिरेकेन्द्रियनिष्ठितानेकेन्द्रियनिष्ठिता वा ज्ञातृपरमार्थैव इति
षष्ठः अभेदः, ज्ञातारश्च प्रत्येकं ज्ञातृत्वमात्रप्रकृतयः [ख पु:
ज्ञानपरमार्थैवेति पाठः |] ज्ञातृत्वमात्रप्रत्येया [क पु: प्रत्येकं
ज्ञातृपरमार्था इति पाठः |] इति सप्तमः, ज्ञातारश्च परप्रमातरि
चिन्मयेन रूपेण परमाद्वयमयीं दशामनुभवन्ति इति अष्टमः, इति -
सर्वप्रकारमास्थितस्य अस्य अद्वैतस्य सर्वास्ववस्थासु चिदद्वयाविप्रमोषो
नाम महार्थशब्दव्यपदेश्योऽस्तु || १ ||

किं च

यसु यसु जन्तुस संविद यस यस नील पीत सुख दुःख सरूप |
उदयिसदत्तसमाञी समरस कमकम्पन तस तस अनुरूप || २ ||

समानेति संविदेका एव सामान्यस्वभावा महासत्ता
चित्सामरस्यव्यपदेश्या शान्तस्वरूपा(??) परं विश्रान्तिस्थानं तदेव
पर्यन्तदेवीधामैककमस्ति, तस्य किञ्चिदुच्छूनता संविन्मात्ररूपा
भावाभावोभयव्यापिका सदसद्व्यपदेशसहा(??), यदुपनिषद्वचः

सदेव सोम्येदमग्र आसीत् असदेवेदमग्र आसीत् |

इति या विश्वप्रपञ्चस्य आप्यायकारणमधिकरणव्यापिका संहर्त्री
विश्रान्तिस्थानम् महाकुलचारिणी सा इत्थम्, यदागमः

[पं० २ क० पु० समञी इति पाठः |
पं० ४ क० पु० इस तप्त इति पाठः |]

चिच्छक्तिरमला शुद्धा बाह्यसंवेदनोज्झिता |
शिवसद्भावधर्मस्था सा ह्यनाख्येति विश्रुता ||

इति अकुलस्वभावा तत्सकाशात् चेयम् पृथक् पृथगनन्तशक्तिशालिनी
चराचरान्तश्चारिणी परावाक् आत्मरूपा तृतीयभूमिकानुपातिनी विश्वमयी
संवित् भासते, तथा चागमः

तदुन्मेषवशादिच्छा समुदेति प्रसूयिनी |
सृष्टिः सा परमा चाद्या व्यापिनीति निगद्यते ||
यत्रेच्छा सा निपतिता बाह्यार्थे(??) सहसैव हि |
तच्चर्वणं स्थितिर्नाम्ना समना सा प्रकीर्तिता ||
तत्स्वरूपं स्वमादाय संहृता तदुपेक्षणात् |
संकोचनाद्विकासस्य संहारश्चोन्मनावशात् ||

इति | सा च यस्य यस्य उत्तममध्यमकनिष्ठजातीयस्य जन्तोर्येन येन
इन्द्रियमार्गेण संकल्पजेन वा यादृशी यादृशी नीलपीतादिरूपतया
चैतसिकसुखदुःखरूपेण वा हेयोपादेयोपेक्षणीयरूपा उदेति, सा
वक्ष्यमाणवर्त्मानुगुण्येन सर्वथा क्रमभाजनं भवति, स एव
महाक्रम इति नयविद्भिर्गीयते || २ ||

तदेवाह

आदिकोट मज्जा अवसाना तस तस ञानस भूमिक अस्त |
सृष्टिस्थितिसंहार्युजाना आदि - अन्तसमत्युकवस्त || ३ ||

इह हि सूक्ष्मसूक्ष्मतरकालांशगत्या उत्पलपत्रशतस्य
सममेकप्रयत्नेन वेधे एकैक एकैकस्य पत्रस्य
आदिमध्यावसानभागस्पर्श इति निरंशक्षणमात्रवेधेन पत्रशतस्य
त्रिशतीभूमिकावेधो भवति इति सूक्ष्मेऽपि संवित्प्रसरे प्रत्येकं
भूमिकात्रयसंभवः, स्थाने च संवित्प्रसरः, तथैव संविद उदयः
स्थितिः प्रलयश्च सर्वत्रावश्यभावी, उदयोऽपि आदिमध्यावसानभेदेन
त्रिधा, एवं स्थितिरपि उद्यन्ती स्थितिमती प्रत्यस्तमिता च इति त्रिरूपा, तथा
संहारोऽपि प्रवर्तमानः प्रवृत्त उपशान्तश्च इति त्रिधैव संभवति, एवं
च अयं स्वाभेदभिन्न उदयस्त्रिधा, स्थितिश्च त्रिधा, संहारश्च त्रिधा
इति नवधाभावः | तत्र च उदित्सायाः पूर्वकोटेरारभ्य
उदयस्थितिसंहाराणां प्रत्येकं त्र्यात्मनां मध्ये व्यापकत्वेन
संहारान्तकोटिं यावदेकमेवानुगामि देवीस्वरूपमनन्तापारं समस्ति
इति क्रमार्थोऽयम्, आदिकोटौ मध्ये अवसाने च तस्य ज्ञानस्य
आद्यन्तसमतया क्रमव्यवस्था भूमिकाभेदेन भासते,
सृष्टिस्थितिसंहारैः भाषान्तरैश्च आत्तिप्राप्तितृप्त्यादिरूपैः [ख पु:
भावान्तरैरार्तिप्राप्तीति पाठः | ६] अन्यैर्वा यथोपदेशं सर्वत्र
प्रस्तूयते, स चोक्तवत् आद्येन सह चतुर्धा महाक्रमः परिभाष्यते || ३ ||
अथ सृष्ट्यादिभाषाभिः(??) क्रमार्थं योजयितुमुदयादिभाषाभिः
पञ्चकार्थं निषेद्धुं चाह

इथनयसिष्ट्याजी(??) अनुभावे उदयाजीमतभेदविधान |
आवनगवनयव्यु - उब्भावे सो अक्कुठावु व्यापकभोनान(??) || ४ ||

अस्मिन्नुत्तरघोरवल्लिविशेषरूपे महानन्दव्यपदेश्ये चतुष्टयार्थ इति
परिभाष्यते - सृष्ट्यादिचतुष्टयमेव(??) [ख पु: परिभाषिते इति पाठः |
अग्रिमेणान्वयार्थकोस्ति |] क्रमार्थत्वेन प्रतिज्ञायते इति
उदयावभासचर्वणकालग्रासविश्रान्तिरूपभाषाणां पञ्चानां
कोऽवकाशः तदन्यपीठान्तरभाषाणां पञ्चकरूपं विधानं
प्रसिद्धम् न तु अत्तिप्राप्तितृप्तीनां चतुर्थी विरतिः, पञ्चमी च विश्रान्तिरिति
श्रूयते तदर्थमाह - आवनेति, अवतारप्रत्यस्तमयौ यतः स्थानादुत्प्रेक्ष्येते
तदेकमेव व्यापकं ज्ञानजातीनामस्ति इति विरतिविश्रान्त्योः
कालग्रासविश्रान्त्योर्वा अनाख्यरूपात्को भेदः, कालग्रासो हि प्रत्यस्तमयः,
यदागमः

व्यापिनी सृष्टिकार्यस्था समना संस्थिता स्थितौ |
संहारे चोन्मना ज्ञेया शक्तिराद्या तु सर्वगा ||

इति | तथा

कार्यतस्तु भवेत्ख्यातिर्विनिवृत्तौ कथं हि सा |
कार्यत्रयविनिर्मुक्ता ह्यनाख्येया प्रकीर्तिता ||

इति | यश्च पञ्चश्लोकार्थोऽपि दृश्यते स वामेश्यादिपञ्चकप्रसररूपः इति
नावद्यम् | ननु

वृ - - - - - - दयः [च] कौली श्वेता स्थैर्यं च संहृतिश्चण्डी |
शुष्का कालविनाशो विश्रान्तिर्भैरवश्चेति ||

इति क्रमार्थ एव पञ्चधा परिभाषितः तदेतदत्यल्पमुक्तम्, इह नये
चतुष्टयार्थपरिभाषा प्रतिज्ञाता इति महाक्रमश्चतूरूप(??) एव, यस्तु
प्रस्थानान्तरेषु भैरवमूर्तेः पञ्चमस्य पूज्यतया पञ्चकार्थः
उपदिष्टः स कथमन्यथाभवितुम् अर्हति? - इति यथोक्तमेव ज्यायः || ४ ||

तदेव युगलकेन प्रपञ्चयितुमाह

शिव सभाव परशत्ति सपन्दे व्यापन अंकुरिय बहि सिष्ठ |
उत्थे संमुखसमनाफन्दे भावपरामरिशेथितिनिष्ठ || ५ ||
भावसर्थ पुक्षवेत परामुख पल्लटेत उम्मन संहारु |
तितथ शांभवधामिसंमुख नाख्यिशमेतकरि परिहारु || ६ ||
(युगलकम्)

शिवस्वभावैव शक्तिः न वस्त्वन्तरम्, इत्येकमेव शिवव्यपदेश्यं
शक्तिव्यपदेश्यं च वस्तुतत्त्वं नापूर्वं किंचित्, एवम् आद्यैव शक्तिः
स्पन्दनशीला बहिर्विषयोन्मुखी व्यापिनीभावेन सृष्टिव्यपदेशभाजनम्,
तत्रैव गाढतरान्तश्चान्तर्भावावेशेन समनारूपा सैव स्थितिः इत्युच्यते,
ततश्च भावस्वरूपमात्मसात्कृत्य प्रत्यावृत्तस्वभावा उन्मनायमाना
सैव संहारव्यपदेश्या भवति, पुनरपि सा आद्यैव
शक्तिरनुपाधिरित्यनाख्येया पूर्ववच्छांभवरूपतया
उच्यमानशक्तिरूपा परिहारम् - उपाधिपरित्यागेन विश्रामं भजते,
यदागमः

चित्स्यादिच्छावती सृष्टिस्तत्र शक्तिः स्थितिः स्मृता |
ततो निवृत्तिः संहारोऽनाख्या त्वाद्यन्तमध्यगा ||

तथा

अनाख्या चित्परा शुद्धा तदिच्छा सृष्टिरिष्यते(??) |
स्थितिस्तन्मज्जनं मध्ये संहारस्तन्निवर्तनम् ||

तथा

इच्छानुपातिनी सृष्टिः स्थितिश्चित्तचमत्कृतिः |
तदभावेन संहारो यस्यान्ते देवतानयः ||

इति | तथा

एकस्य चित्प्रवाहस्य क्रमभेदः स्वगोचरे |
इच्छाज्ञानक्रियाभिर्यः क्रमार्थः सोऽभिधीयते ||

तथा

भेदैश्चतुर्भिरेकस्यां शक्तौ यत्क्रमणं क्रमात् |
सृष्टिस्थितिलयानाख्यैः स क्रमः परिकीर्तितः ||

इति क्रमार्थप्रतिपत्तये संवादः || ५ - ६ ||

ननु किमियमेकैव संवित्, उत अनुभूतिविशेषात् पृथक् पृथक्
भूमिकाविशेषा एव एते? इति शङ्कां परिहर्तुमाह

अकचिदजनहडनदवहवाञी दशदशपरिशेतपरिवाहान |
वामेश्युपञ्चिमिलवाञी पञ्चतनियुवाहनवाहान || ७ ||

एकैव चित् नीलाद्यवभासरूपा अस्थिरहठौघवती कुल्येव
पश्चात्प्रतिसंहृतस्वभावा अग्राग्रगामिप्रसरत्सहजरूपा लक्ष्यते, सोऽयं
निरुपाधौ चित्सृष्ट्याद्युपाधिकृतो भेदः, सा चतुर्द्धा भूमिकाभेदं
स्पृशन्त्यपि एकत्वेन प्रतीयमाना षोढा षोढा ज्ञानक्रियाभेदेन
द्वादशमरीचितामाप्ता, तस्याश्च वामेशीपञ्चकाध्यासेन
प्रतिवाहमयं वक्ष्यमाणवत्पञ्चधाभावः || ७ ||

उक्तार्थमेव विश्रामयितुमाह

पश्शु महाथु एषु जलजाङ्गल ञानञेयु आपिपावेत |
ते ये उभयलोकशुभमङ्गल निज परान अद्वयुभावेत || ८ ||

एष महार्थो दृश्यतां - स्वानुभवप्रत्यक्षेण साक्षात् क्रियताम्, क्व?
इत्याह - जले जङ्गले स्थावरजङ्गमे इत्यर्थः, इन्द्रियवृत्तिप्रसरे भावस्य
वृत्तिविषयतायामक्षसमक्षता न दुर्वचा इत्युक्तम् पश्शु इति, भावस्य
ज्ञेयत्वं नाम न स्वभावः अपि तु ज्ञानसापेक्षता ज्ञानगतो धर्मः, न
हि परापेक्षो भावस्वभावो भवितुमर्हति, ततश्च ज्ञेयता नाम
ज्ञानवृत्तिः [ख पु: ज्ञेयवृत्ति इति पाठः] ज्ञानाभिन्नैव, ज्ञानं च
आत्मनो बहिर्मुखीभावः, यत्स्तुतं स्तोत्रमालायां मयैव

विलोक्यते चित्रपटे यथोभयं पटैक्यमन्तर्वपुषां गणो बहिः |

अखण्डधाम्नोऽन्तरमुष्य वेत्तृता
ज्ञानत्वमक्षान्तजुषां चिदर्चिषाम् ||

इति, बहिर्मुखता च अपरिपुर्णस्य उत्कलिकाकल्लोलितस्य भवति - इति पूर्णस्य
आत्मनो ज्ञानवृत्तिता अस्ति इत्युक्तम् ञान ञेयेति ज्ञानन्~जेयौ
आत्मस्वरूपावेव भावयित्वा इत्यर्थः, अतश्च आत्मनः परिपूर्णा
वृत्तिर्महार्थः प्रतिपन्नो भवति, एतदेव उभयलोकाविरुद्धं शुभं
मङ्गलं निजानां परेषां च यदद्वयीभावनं नाम इति
दर्शनार्थसतत्त्वम् | एवं महार्थस्वरूपं पारम्पर्येण पीठवरे
गुप्तमस्ति इति समासादिह सूचितम् || ८ ||
एतदेवाह

नाथेपवनपीठ आदिष्टो बहि - अन्दरपरमाथुकमौन(??) |
अवतारेभूतदयाविष्टो सो ये कमसमुदायुवमोन || ९ ||

श्रीमन्मकारदेव्याः पीठवरे प्राप्तादेशेन श्रीज्ञाननेत्रनाथेन
वाह्यान्तरस्थम् आदिदेवीस्वरूपसतत्त्वं यत्साक्षात्कृतं तदेव
भूतदयाविष्टेन सता क्रमार्थतया कथनपूजनाभ्यां वान्तम् - इति
ओवल्लीसूचनम्, तदेव प्रस्तूयते || ९ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे तृतीय उदयः || ३ ||

अथ चतुर्थ उदयः |

अथ पीठचक्रम्

सो ओड्डियानु शच्ची उल्लसने पीठु मशान क्षेत्र मेलापु |
यागु उड्ड अनुभव परिकलने तथ आवठ पञ्चन कु अपलापु || १ ||

उड्डियानं - पीठे शक्तेरुल्लसनेन, शक्तिरत्र उड्डीना इति
यस्मिन्नावठपीठे प्राचुर्येण अनवरतं पीठवासिनां शक्तिः
उड्डीना - उल्लसन्ती दृश्यते इति आवठसमानं पीठम् ओड्डियानं निरुच्यते |
बहिश्च तत्प्रणवपीठं देवतासंकेतस्थानम्, तस्मिन्नावठस्वरूपे
पीठश्मशानक्षेत्रमेलापयागाः अनुभूयमानभूमिका -
प्रामाण्याद्वक्ष्यमाणगत्या विभज्य निर्दिश्यन्ते, तेषां को नाम अत्र
अपलापः || १ ||

एतदेव प्रस्तोतुमाह

सो पीठु ए सकलवस्तु लङ्करनो अस्वर पवनरूप स्वपरान |
जङ्गमान जानौ पीठपनो चिन्मय योनद्यु लिङ्गु शिरान || २ ||

तत्पीठमेव सर्वप्रकारं समस्तमहानयालङ्कारभूतम् -
आश्रयभूतत्वात्, इत्थं तस्यास्वरप्रणवापरपर्यायस्य स्वपरेषां
जङ्गमानां सदृशं पीठत्वं मन्तव्यम्, येषु पीठेषु चिन्मयो
लिङ्गरूपी देवः शिरः, एवं कर्मेन्द्रियाश्रयत्वेन कायस्य पीठत्वम्,
ज्ञानशक्तिरूपत्वात् शिरसश्च लिङ्गत्वम्, अतश्च यद्यत्पाञ्चभौतिकं
तत्तत्पञ्चानां पीठश्मशानादीनां प्रतिष्ठास्थानम्
देवानामायतनमिति | यथा निजशरीरे प्रतिपत्तिर्भक्तिश्च तथा
सर्वप्राणिगतशरीरेषु, यथा निजशरीरस्य अधिष्ठाता चिन्मय आत्मा तथा
सर्वशरीरान्तश्चिन्मय एवैक आत्मा, स चैक एव उदपात्रेष्विव अर्कप्रतिबिम्बः
सर्वप्राणिगतो मन्तव्यः | इत्थं विशेषेण सर्वत्र
लिङ्गपीठप्रतिपत्तिर्भावनीया - इति पीठस्वरूपम् || २ ||

एवमुक्तगतिवद्विभजन्नाह

भाव पिशो तिन समु चिज्जलने गासक कालिशरीरु पिशन्दु |
वित्तिचक्कु तोदशमि गलने ए पीठि तिन मिशान यसन्दु || ३ ||

भावस्तृणसमश्चिदग्निना स्पृष्टः - इति इन्द्रियवृत्तेः
स्वविषयीभूतभावसंहारः श्मशानम्,

ग्रासकाः प्राणाश्च कालिशरीरं स्पृशन्ति तत्र विश्राम्यन्ति इति
कालग्रासो द्वितीयं श्मशानम्, समस्तवृत्तिचक्रं त्रयोदशे गलति इति
महासंहारस्तृतीयं श्मशानम्, विषयस्य स्वमरीचिदेव्या यद्ग्रसनं
तदेकम्, प्राणस्य कुलाभ्यन्तर एवाप्राणभूमौ उपशमो द्वितीयम्,
सर्ववृत्तीनां श्रीकालिकावपुष्युपशमनम् इति तृयीयम्, बहिस्तत्
करवीरस्वरूपम् || ३ ||

अथ क्षेत्रपालस्वरूपम्

क्षेत्रशरीरु - एशुतसपालकु आपा ति - ए वाच्यु उपलक्षु |
नाहतनादनदि जग चालकु सो चुहष्टन वन्नान विवक्षु || ४ ||

क्षेत्रं शरीरं, तस्य पालकोऽधिष्ठाता आत्मा, यद्गीतम्

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते |
एतद्यो वेद तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः ||

(प्.. ५३) इति | तस्य च चत्वारो भूमिकाभेदाः यत्र क्षेत्रे स एव
परारूपस्तिसृभिर्वाग्भिरूपलक्ष्यते, ताश्चतस्रो भूमिकाः -
अनाहतनादनदनात्पश्यन्तीरूपः, विकल्पकल्लोलितत्वात् मानसव्यापारेण
जगत् कलयन् चालयति इति जगच्चालको मध्यमारूपः, चतुष्षष्टिसंख्यानां
वर्णानां विखराक्षराणां प्रयोक्ता वैखरीरूपः, इति - तिसृणां
वाचामधिष्ठातृभूतः तुरीयपरावाग्रूप आत्मा
वेद्यवर्गग्लपनस्थानम्, इति - बलवत्तरो बहिरपि संकेतकस्थाने
स्वीयपरकीयप्रत्यूहपरिरक्षापरः क्षेत्राधिपः पीठवर्ती पूज्यः || ४ ||

अथ मेलापमाह

अक अक वाहदेव अकलेशे पावेय निजविषये मेलापु |
क्षनक्षन आदिदेव आदेशे बहुपीठगतो मेलापकलापु || ५ ||

एकैका वाहदेवी अक्लेशेन स्वारस्येन एकैकस्मिन् (प्.. ५४) निजनिजविषये
आदिदेव्यधिष्ठानेन मेलापमापादयति, इति - इन्द्रियदेवतानाम्
आवठपीठगतानां मेलापः, स च पृथक्पृथक् - इति द्वादशीभावेन
कलापीभूतः || ५ ||

अथ यागस्वरूपमाह

देवि कालसकर्षन पेक्षेत यागिमह भैरव उपचारु |
मन मत ममत चरू आकर्षत पान वडेत आप ए उपहारु || ६ ||

परा देवी कालसंकर्षिणी समस्तवृत्तिप्रत्यस्तमयाय महायागे
भैरवस्य मनोमत्यहङ्कारान् चरुनाकृष्य प्रददाति, ततः प्राणानां
परितो वेष्टयित्री निजापरप्राणानां [ख पु: निजं परं प्राणानामिति
पाठः |] परिवेष्टनमवलम्ब्य स्वात्मसामरस्याय न ग्रासगृध्नुतया
विश्वविलापिका - इति तान्प्राणानपि विलापयन्ती चिन्मात्रप्रकृतिः सती पतिं
कुलेश्वरमतृप्तमाकलयय आकुलीभूता तं चिन्मात्रमात्मानं तस्मै
भैरवाय उपहारीकरोति, इति - स्थूलसूक्ष्मपरस्त्रेधा मध्ययागः,
सामरस्यभूश्चेयम्, तथा च श्रीराजिकायाम्

भुक्त्वा विश्वमशेषं तृप्तिं न यदागतः कुलेशानः |
देव्या तदा स्वदेहश्चरुरत्र निवेदितः कुलाधिपतेः ||

इति, तांश्चतुरो निवेद्य आकुलीभूता आत्मानं परावाग्रूपं
समरसीभावयति इति उपहारार्थः | एवमयं भगवत्या अलंग्रासपरया
मत्यहंकृन्मनः - प्राणानां समर्पणादाकुलीभावेन आत्मनः
सामरस्येन पञ्चचरुप्राशनो यागो विहितः || ६ ||

एतदेव अन्यमध्ये निगमयति

पीठु महाथु इमहावीरोपञ्चवाहु कमु वा महिताथु |
भव निव्वानदच्यु विभजीरो प्रनुसव्वगतो भावि न परमाथु || ७ ||

इत्थं पीठाख्य एष महार्थः,
महार्थसंप्रदायत्वाच्छारीरोऽन्तरङ्गः पञ्चवाहो
महाक्रमगर्भितश्चतुष्टयार्थरूपो वा महाक्रमो महार्थो ज्ञेयः, ततो
लोकयात्रायां पीठत्वेन तथा निर्वाणदशायां विश्रमभावेन
निरुपाधिवामेशीरूपेण अथापि महाक्रमेण वा इति, एष एव महार्थो विभज्य
प्रकटेन प्रचुरप्रकारेण स्थितः परमार्थत्वेन संभावनीयः, वस्तुतस्तु
पीठचक्रादारभ्य समयविद्यान्तं समेन साम्राज्येन महार्थ एव
वक्ष्यमाणवत् बोभवीति इति भाव्यतां, नात्र फल्गुसारभावः कश्चित् | इति
पीठचक्रस्वरूपम् || ७ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे चतुर्थ उदयः || ४ ||

अथ पञ्चम उदयः |

अथ वामेशीसंप्रदायः प्रकाश्यते, यत्रायं
समाक्षेपेणोपक्रमः [क: सर्वाक्षेपेण इति पाठः ८]

गुरुदेव्यु अक - अककथियदेवत अन्तरभाव परस्परकित्त |
याखेत क्षीरसमुद्र स-ए कत यन्याहश्चित्तन्यानृत्त || १ ||

गुरुक्रमस्य गुरुक्रमो देवताक्रमश्च सर्वथाधिष्ठाता अन्तर्यायी
अन्तर्भवति, देवताक्रमस्य तु देवताक्रम एव यथोत्तरमन्तर्भवति -
व्याप्यव्यापकभावस्य एवंरूपत्वात्, गुरुदेवतयोर्मध्यादेकैका देवता
उत्तरोत्तरम् अधिष्ठातृभावेन अनन्तरामनन्तरां व्याप्य इह
दर्शनस्थितिमनुबन्धाति, तेन या काचिदेकैका देवता यतो यतश्चक्रमध्यात्
उपास्यते सा सा उपासिता सती भावितस्य पर्यन्तदेवीवत् तदधिष्ठानेन
फलदा भवति, इति - व्याप्तिफलं, यथा क्षीराब्धेश्चुलकशोऽपि
पीतात्सुधापानफलम्, तदुक्तं

प्रादेशोऽपि ब्रह्मणः सार्वरूप्यमनतिक्रान्तश्चाविकल्प्यश्च |

इति |

पीठचक्रे त्रिधामस्थाः शाकिन्यश्चक्रनायिकाः |
वामेश्यः क्रमदेव्यश्च व्यापिकाः स्युर्यथोत्तरम् ||
व्याप्तिः क्रमेणावरणमुत्तराभिर्यथायथम् |
इति व्याप्तिः पीठचक्रे पञ्चधैव विधीयते ||
त्रिधामस्थाश्च तिसृभिस्तिसृभिः [क पु: धामस्थाश्चतसृभिरिति
पाठः |] शाकिनीगणः |
द्वाभ्यां चक्रेश्वरीव्याप्त्या वामेश्यो देवतादृशा ||
क्रमार्थस्य क्रमार्थोन्तर्व्यापकः स्याद्यथोत्तरम् |
इति व्याप्तिविभागोऽयं बाह्यान्तः सर्वगोचरः ||

एकैका देवता उत्तमाधरवर्तिनी अधरवर्तिन्या देवताया [ख पु:
उत्तमाधरवर्तिन्याधरवर्तिन्या देवतया इति पाठः |] अन्तर्भावेन
शक्त्यात्मना न व्यक्तिरूपेण अधिष्ठानं कृत्वा वर्तते, एवमेकामेकां
व्यक्तिं तदन्या उत्कृष्टा देवताः शक्तिरूपेण अधिष्ठाय वर्तन्ते, अतश्च सा
माहेश्वरी क्षीराब्धेरधिष्ठातृदेवतेव अखण्डेन एकेन दर्शनेन अथ वा
अखण्डितत्वतोऽनेकेन चुलकग्रहणमात्रेण अनेकैः पिपासुभिर्यतो यत
आत्मसाद्भाव्यते ततश्तरङ्गजनितेन मनोहारिणा शब्देन स्पर्शेन
आह्लादकेन रूपेण आश्चर्यभूतेन सुधासमेन आस्वादेन दिव्यसुरभिणा
आमोदेन सर्वेषां पञ्चेन्द्रियप्रीणनरूपां जनयति, इति - परोऽयं
व्याप्तिविशेषः | तथा च प्रथमतः पीठचक्रस्यैतावत् पीठाद्याः पञ्च
श्मशानक्षेत्रपालमेलापयागाः भूतैः पञ्चभिः पृथिव्याख्यैः
शक्तिरूपेण अधिष्ठिताः - इति तेषां धामक्रमः, तथा समस्तेन अक्षरेण
तत्कलाभिश्च रौद्रीवामाज्येष्ठाम्बाभिर्व्याप्ता - इति पञ्चभिर्वर्णक्रमः,
तथा च सिद्धस्य सुभाषितम्

पिथिव आपा ता तेजु उकारुस |

इति | सोऽयं वर्णक्रमः, तथा रौद्रीश्वर्यादिभिः क्रमेण संविद्रूपतया
व्याप्तिश्च कृता, इति तेषां पीठादीनां संवित्क्रमः, तथा
पञ्चपिण्डार्णैर्मकाराद्यैः खान्तैः - इति मान्त्री व्याप्तिः, तथा च
कुलसूत्रेषु उक्तम्

कुलपीठक्षेत्रादिवर्णपञ्चपिण्डप्रणवव्यपदेश्यम्-
अखिलाभासकरूपाया अहंभावाभिमतसंविदः
समाश्रयभूतमात्मायतनं शरीरम् |

इति, अतश्च काय एव प्रणवपीठमिति, बहिश्च पीठस्य प्रणवाख्या -
नाभिसंस्थानस्य पञ्चवेष्टनत्वात् तदनुकारि प्रणवेन
प्रथमोत्पन्नत्वात्तस्येदं नाम | तथा च ओड्डियानं ओकाराद्यत्वात्तु नाम
[ख पु: -द्यत्वात्तन्नामेति पाठः |] इदं शक्त्युल्लासबाहुल्याच्च
उल्लासार्थेन ओड्डियानमिति, ओड्डियानाख्या इति वचकवाच्यव्याप्तिः, तथा
सृष्टिस्थितिसंहारैश्चाधिष्ठीयन्ते इति संवित्क्रमः | देवीधाम्नः
सकाशात् पञ्चाप्यक्रमेण निर्गतास्तत्रैव प्रतिष्ठिताः
तत्प्रकृतयस्तदेकजीवितास्तद्विश्रान्ताः, इति - निरावरणधामक्रमः | अथ
वामेशीनां व्याप्तिः - परोऽयं पञ्चवाहः यस्य
प्रातिस्विकचिद्भूमिकाविशेषैर्व्यापकस्य स्थाननैयत्यं नास्ति, अपरस्तु
पञ्चवाहः श्रोत्रादिप्रसृतनियतस्थानो नियतव्यापारश्च तस्य पञ्चवाहेति
लोकव्यवहारो मोहात् उपचाराद्वा इति [क पु: मोदात् उपचारादनिषिद्ध एव
इति पाठः |] स निषिद्ध एव || १ ||

इदानीं षड्भिः कपटकैर्वामेशीचक्रस्वरूपाविष्कारः

वामेशीसव्वगसब्भावे मुण्डिबुद्धीन्द्रियभावेन |
दण्डिकम्मेन्द्रिय अनुभावे ञानकियु निज विषयवायेन [क पु: विषयक्षवेन
इति पाठः |] || २ ||

एका एव परा चिच्छक्तिर्महासत्तास्वभावा [क पु: चिन्मात्रं शान्तेति
पाठः |] चिन्मात्रशान्तस्वभावा, तस्याः किंचिदुच्छूनता नाम
भावाभावोभयव्यापिका सदसद्व्यपदेशसहा विश्वप्रपञ्चस्य कारणम्
अधिकरणं व्यापिका संहर्त्री विश्रान्तिस्थानं महाकुलचारिणी
अकुलस्वभावा स्फुरत्तासारा शक्तिः, तस्याश्चेयम् ऊर्मिरूपा परिग्रहवर्तिनी
चराचरान्तश्चारिणी परावाक् आत्मरूपा तृतीयभूमिकानुपातिनी विश्वमयी
भासते, यस्या अयं त्रिधा रावक्रमेण शक्तोदयक्रमेण [क पु:
शक्त्युदयेति पाठः |] मरीचिविस्फारोदयक्रमेण च कुलगतो निजो विस्फारः,
स च रावक्रमोऽव्यक्तोऽनाहतो घोषादिर्दशधा, व्यक्तो हतश्चानन्तोऽपि
अकारश्च उकारश्च इत्याद्युन्मनान्तः द्वादशधा ओंकारमात्रारूपः,
शाक्तोदयश्च

जन्ममूले तु मायाख्यो ग्रन्थिर्जन्मनि पाशवः |
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ||

कारणस्थास्तु पञ्चैव ग्रन्थयः समुदाहृताः |
इन्धिकाख्यस्तु यो ग्रन्थिर्द्विमार्गास्तमनः [क पु: द्विमार्गास्तु मन
इति पाठः |] शिवः ||
तदूर्द्ध्वे दीपिका नाम तदूर्द्ध्वे चैव बैन्धवः |
नादाख्यस्तु महाग्रन्थिः शक्तिग्रन्थिरतः परम् ||

इति द्वादशग्रन्थिस्थानपरिमितो मरीचिप्रसरश्च,
बुद्ध्यनुगतबुद्धीन्द्रियषट्कं प्राणसहितकर्मेन्द्रियषट्कमिति
द्वादशधाक्षसरणिपतितकरणेश्वरीस्वरूप इति - षट्त्रिंशदात्मकः
प्रथमः तस्याः परिग्रहवर्तिन्याः शक्तेर्विस्फारः, सा चैवमादिदेवी
प्रथमोक्ता परतरा सर्वत्र त्रिविधेष्वपि द्वादशस्थानेषु विवृत्ता
स्ववैभवस्फारेण [क पु: स्वभावविस्फारेण इति पाठः |] कृत्स्नशो
व्यापकत्वेन द्योतमाना तस्मिंश्च कुलगतपरादेवीप्रसरे क्रमेण
तद्गतरावक्रमसमुदयक्रममरीचिप्रसरात्मककरणेश्वरीचक्रं [ख पु
क्रमेणोद्गतरावेति पाठः |] च आविष्करोति, यत्र एकैकस्मिन्करणेश्वरीरूपे
व्यक्ततया समग्रतद्रूपव्यापकत्वेन तद्वामेश्वरीपञ्चकं
सामान्यरूपं सर्वव्यापकं प्रतिवृत्ति कार्त्स्येन क्रमेण विवृत्तम् |
तथा च प्रथमोन्मिषितं यद्व्योम वामेश्वरीव्यपदेश्यं स्फुरितं
तद्द्वादशानां करणेश्वरीणां प्रथमोन्मेषभूमिकामध्यास्ते [ख
पु: भूमिकामात्रेणास्ते इति पाठः |] | तथा च खेचरीशब्दवाच्यं
तासां करणेश्वरीणाम् अधिकारस्थानानि सर्वाणि समाक्रामति | तृतीयं च
भूचरीनाम्ना उक्तं तासामेव करणेश्वरीणां प्रातिस्विकविषय-
द्वादशकं कृत्स्नशोऽधितिष्ठति | तथा चतुर्थं च संहारभक्षिणी-
व्यवहार्यं च वामेश्वरीरूपं विषयभोगप्रत्याहरण-स्वभावं
तासां द्वादशानां प्रातिस्विकविषयप्रत्याहरणंभूमिकाः समस्त-
निरवशेषतया सामान्येन व्यापकरूपेण व्याप्नोति | पञ्चमं च
रौद्रीश्वरीपदाभिहितं बहिरनुभूतचिद्भूमिकाविवर्तमाद्यं च
निजस्वरूपमप्रमुषित-स्वस्वरूपमेव अवलम्ब्य आदिदेवीवत् व्यापकेन
रूपेण आक्रामति, आदिदेवीवत्सर्वव्यापिकानां निरूपाधिचिन्मात्र-
रूपाणां वामेश्वरीणां नियतं कुलगतं किंचित् प्रतिष्ठानं
नास्ति, यस्तु श्रोत्राद्यधिष्ठानरूपोऽधिकारविभागव्यवहारः स
औपचारिको न वास्तवः | ननु करणेश्वरीपञ्चकरूपः पञ्चवाहो लोके
प्रसिद्धः? नैतत् - करणेश्वरीषट्कं ज्ञानशक्तिविवर्तरूपमेकम्, अपरं
च क्रियाशक्तिविवर्तरूपम्, इति करणेश्वर्यो द्वादश, तन्मध्याच्चेत्पञ्चकं
पृथक् क्रियते तत्सप्त अवशिष्यन्ते तत्कथं द्वादशमरीचिसंख्या-
व्यवहारः, नियतस्थानप्रतिष्ठिता हि श्रोत्रादिमरीचयः स्वव्यापारविधुराः
परव्यापारजात्यन्धप्रायाः ताः कथं वामेश्यादयो भवितुमर्हन्ति, यस्तु
प्रचुरस्तासां श्रोत्रादिमरीचीनां लोके पञ्चवाहेति व्यपदेशः स
तदधिष्ठानात्संभाव्यते, तथा च - निखिलमरीचिदेवताचक्रस्य अविशेषेण
प्रथमोन्मेषवपुषा व्यापिका एकैव वामेशी, ततः करणस्थानपतिता एकैव
सा खेचरी इति कार्त्स्येन व्यपदिष्टा, ततोऽपि घनीभूता विषयव्रातं प्रति
अधिष्ठानेन कृतपाद प्रसारिका भूचरी विषयग्रासं विधाय
अनन्तर्बहीरूपा संहारभक्षिणी इति, ततः अन्तर्बहिरुभयत्र कृताधिष्ठाना
लोकयात्रां पारयन्ती भेदारूषणया च भीषणस्वरूपा रौद्रेश्वरी इति
विमलेनैव रूपेण द्योतते, एवं द्वादशानां मध्यादेकैका करणेश्वरी
पञ्चभिः पञ्चभिर्वामेशीभिरुत्पत्तिक्रमेण अधिष्ठीयते, इति -
द्वादशानां षष्टिर्भूमिका लक्ष्यन्ते, स च आदिदेव्या एव सर्वः प्रसरो
विभावनीयः, एवम् एकैव परा चिच्छक्तिः भाविनिजप्रसरमयक्रमापेक्षया
लब्धादिदेवीव्यपदेशा भूमिकाभेदात् पञ्चसंख्यावच्छेदशालिनी,
तथाभावेऽपि अप्रच्युतप्राच्यसहजस्वरूपैव भवति, कल्पितश्च अस्याः
पञ्चसु भूमिकासु गौणमुख्यभावः
संस्कारमात्रलक्ष्यखेचर्याद्युपाधिभेदात् भिन्न इव, वस्तुतस्तु
चिन्मात्रमेव एतत् आद्यस्पन्दितं प्रथमवामेशीशब्दव्यपदेश्यम्, एवम्
अन्यूनातिरिक्तमेव खेचर्या भूचर्या ग्रासक्या रौद्रेश्वर्याश्च
चिन्मात्रस्वभावत्वम् अन्योन्यं विमलदर्पणपञ्चकवत् स्वत्र
एकस्वभावमेव, किं तु छायामात्रकृतभूमिकाभिर्भिन्नभिन्नमिव
भासते, वस्तुतस्तु परतरायां चिद्भुवि तथा स्वत्र शुद्धस्वरूपपञ्चके
तथा बहिर्मरीचिप्रसरे च त्रिष्वपि स्थानेषु एकं शुद्धं
चिन्मात्रस्वरूपमेव परामृश्यमानमैक्यपर्यवसायि स्थितम्, तस्या
वामेश्वर्याश्च प्रथमो ज्ञानशक्तिप्रसरोऽपरक्रियाशक्तिगर्भो
बुद्धीद्रियविवृत्त्या मुण्डक्रमेण, द्वितीयश्च ज्ञानशक्तिगर्भः
क्रियाशक्तिप्रसरः कर्मेन्द्रियविवृत्त्या दण्डक्रमेण निजनिजविषयान्
आत्मसात्कृत्य विलसति || २ ||
एतदेव वितत्य युगलकेनाह

प्रथमोफन्दु शिवा वामेशर खेचर करनचक्क - विकसिय |
विषयुविषयुभजवाञीभूचर भुञ्जेतगासकमजरहिय || ३ ||

दोधाविचपलरौद्रेशर निष्कलसकलपिशि-आकारु |
अक्केनचिदपसरेपरमेशर वायसनयनजञी-अविकारु || ४ ||
(युगलम्)

प्रथमस्पन्दो यः परतरचिद्रूपात् देवीरूपात् सा वामेश्वरी इति, ततो
घनीभूतः स कल्लोलतामाप्तः करणेषु द्वारेषु पतितः
खेचरीशब्दव्यपदेश्यः, ततोऽपि स्थूलतया कृतपादप्रसारिको विषयं
विषयं भजन् भूचरीशब्दव्यपदेश्यो भवति इति | तत्र च स्थानभेदेन
विषयं विषयमात्मसात्कृत्य अनन्तर्बहीरूपभावेन मध्यमां
भूमिमवाप्तः संहारभक्षिणीव्यपदेश्यो भवति, अन्तर्बहिः
स्थानस्पर्शेन तु लोकयात्रां पारयन् रौद्रेश्वरीति निष्कलसकलाकारस्पर्शेन
निरूप्यते | वस्तुतस्तु एकेन चित्प्रसरेण परमेश्वरी वायसाक्षिवत्
चित्सत्तामात्ररूपतामुत्पत्तिभूमिं प्रसरभूमिकां
विषयस्वरूपं च, इति - तिस्रोऽपि भूमिका अविकृतेनैव रूपेण स्पृशति || ३ - ४||
तदेवाह

उदयुकरिपीठानपविष्टी भुञ्जिचरुविश्शमगाहेय |
दत्तपद अन्तरबहिदिष्टी पर - ओघे देवत अकमेय || ५ ||

एवम् उदिता स्थानप्राप्ता विषयावेशवती ग्रस्तभावा विश्वाकारापि
एकतामाप्ता, इति - उक्तगत्या आदिदेवी पञ्चधा भेदेन विवृत्ता अखण्डेनापि
स्वेन आस्थानेन वपुषा निष्कलेन सकलेन च विषयपतितेन ग्रसिष्णुना अन्तः -
प्रविष्टेन च अकारेण वायसाक्षिवदन्तर्बहिर्व्यापिका द्योतते - इत्युक्तमपि
परिगणितम् (१) आदिदेवीधाम्नः परास्थानादूर्मिरेकोदिता अन्तरिन्द्रियवृत्ति-
नाडिषु विभक्ता इच्छात्वमाप्ता, तत्क्रमेण द्वादशसु इन्द्रियवृत्तिस्थानेषु
पतिता सृष्टिः खेचरी (२) अनन्तरं स्वं विषयमवगाहमाना
विषयावेशेन भूचरीस्थितिस्वभावा (३) तदनु विषयं संहृत्य
प्रत्यावृत्तमात्रप्रकृतिश्चतुर्थी संहारभक्षिणी संहृतिस्वभावा (४)
ततोऽपि आत्मसात्कृतविषयच्छायासंस्कारमात्रेणापि अस्थितविषयवासना
शुद्धा, भाविविषया तु स्पर्शं चाप्राप्ता अनन्तर्बहीरूपापि
बहिरन्तर्व्यापिका लोकयात्रां पारयन्ती नानारूपा सैव पञ्चमी घोरा
रौद्रेश्वरी इति पर-ओघेन गुरुक्रमेण एकैका स्वेन आत्मीयेन रूपेण अभिमता
देवता विवर्तमाना मन्तव्या | अथ वाहक्रमव्याप्तिः - यत्र विश्रान्त्या
धामव्याप्तिः कुलपद्मनाम्नः तत्र्यश्रस्य मध्ये प्रथमदेव्या व्याप्तिः,
वामस्थकोणे चतुर्थदेव्या व्याप्तिः, पुनरपि प्रत्यावृत्त्या मध्यस्थाने
पञ्चमदेव्या रौद्रेश्या व्याप्तिः, स चात्र त्र्यश्रोऽस्वरस्य शिरोदेशः, इत्थं
वामेश्वरीभिरस्वरव्याप्त्या वर्णक्रमोऽधिष्ठीयते | इदानीं संवित्क्रमः
- आद्यस्पन्देन प्रथमा देवी इन्द्रियमार्गगता, द्वितीया
विषयभूमिपतिता, तृतीया तद्विषयानात्मसात्कृत्य प्रत्यावृत्ता, चतुर्थी
पुनर्मूलभूमिस्पृष्टा बहिरपि अव्यक्तप्रसरा ............... का पञ्चमी, इति -
दण्डमुण्डक्रमेण संवित्क्रमः | अथ आसामेव निरावरणधामक्रमः -
नानासंविद्रूपाणि व्योमनि वमति सृजति या .......................... चिद्रूपा सा
व्योमवामेश्वरी, खे स्वभावगगने चरति या सैवं परस्वरूपा खेचरी,
परविमर्शभूमौ चरति या सा भूचरी, एतच्च सर्वं स्फुरितं या संहरति
सा संहारभक्षिणी, आदौ नि ....... [रूपिते] व्योमवामेश्वरीरूपे
माहाव्योम्नि तन्मयतां याता सा रौद्रीश्वरी, इति निरावरणधामक्रमः |
सौरधामप्रवणो हि खेचरीप्रसरः, चान्द्रधामप्रसरश्च
भूचरीप्रसरः, वह्निधामप्रसरश्च संहारभक्षिणीप्रसरः,
समस्तधाम्नाम्-अधिष्ठातारौ आद्यन्तदेवीप्रसरौ, इति - धामक्रमः || ५ ||

इत्येवं वामेशीस्वरूपे निरूपिते किमिमा गुरुत्वेन विभाव्यन्ते, उत
देवतात्वेन? इति विचारयितुं युगलकेन आह ||

पिद - आदिदेवमयपञ्चकुसावेह तथक्रमविशेषपञ्चक - अनुरूप |
पञ्चवाहुयिदगुरुतिभावेह तेवतानकुयञ्ञुसुरूप || ६ ||

• * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * |
  

द्युगुरुमन्त्र - आपपरमाथे अकुयबहुभेदेवन्पूजि || ७ ||
(युगलकम्)

आदिदेवीस्वरूपं निर्विशेषमेव, यदि वामेश्वरीस्वरूपं निश्चितं
किमन्यदुपेयदेवतारूपेण पूज्यते, तदेवं सति भाविक्रमार्थस्वरूपम्-
अस्यैव प्रपञ्चः - इति युक्तम्, यदि तूपायभूतगुरुक्रमस्वरूप - तैव
अस्य वामेशीपञ्चकस्य प्रतिज्ञायते तद्देवतानाम् एतत्स्वरूपातिरिक्तं
किमन्यद्विलक्षणमुपेयभूतं रूपं यदनेन गुरुपञ्चकरूपेण उपेयेन
उपेयते? इति चोद्यस्य प्रतिसमाधानम् - देव - - - - - - स्वात्म - - - - - - - - वस्तुत
ऐक्यमादिपीठादिष्टश्रीनाथस्तु देवगुरुभागव्यवस्थामेकस्यैव
अखण्डचित्स्वरूपस्य यदादिदेश तत्सर्वैस्तथैव अभिवन्द्य उपास्यते इति || ५ - ७
||

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे
पञ्चम उदयः || ५ ||

अथ षष्ठ उदयः |

अथ आसामेव वामेशीनां मुण्डदण्डक्रमेण इदम् अभिधाय
उत्तरेण क्रमेण अपूजनपातक्रममाह

शिवपद शत्तिपद्यु अनुभावे ञानकिया अक्षचिशा साथु |
उदितु चिदानन्द्युसब्भावे तव्युक्षाङ्गनानग-उपरिशपदाथु || १ ||

नाडिशण्डचौरदिशाथम्पि व्यापिनपरिदण्डभूमान |
नासिमूलचतुष्पथजम्पि तत्यादृक्श्रुतिरसगोनान || २ ||

बारोठेदेवन्देभावेत विषयचिदाचव्वेतचप्पोह |
पातकमिकमु-अकमिपावेत अक्षचिशु भैरु तप्पोह || ३ ||
(तिलकम्)

पूर्वं पूजनप्रतिष्ठितः पञ्चवाहक्रमो वितत्य चर्चितः,
पातक्रमस्तु आन्तरः पूजनवर्जितः शक्तिचारसंचाररूपो रहस्यभूत
इदानीं प्रतिपाद्यते, इह हि - मूलाधारजन्माधाराभ्यां पर्यायक्रमेण
अक्रमेण वा उदितः परः शाक्तप्रवाहः पवनाधारं प्राप्य
स्फुटीभावेन पञ्चधा उदयोन्मुखो लक्ष्यते, कन्दादिपरिसरं प्राप्य च
ततः पञ्चकात् स्पर्शमरीचिप्रसरे स्वभावेन पतितोऽणुशो रोमकूपेषु
पतितः परिशेष्याच्च चतुर्द्धा अक्षजत्विषां सार्थः पोस्फुरीति, स च
संभूय नाडिषण्डरूपतया स्थितिं भजन् मरीचिप्रसरः शक्तिदण्डे
समं प्रपतन् भ्रुवोरारम्भकोटिं नासामूलं स्पृशति, तत्रैव
बुद्ध्यक्षचतुष्टयस्य द्वारभूते चतुष्पथरूपे प्रसरति, तस्माच्च प्रदेशात्
द्विद्विरूपेषु चतुर्षु दृक्श्रुतिरसनाघ्राणाख्येन्द्रियद्वाराग्रेषु
झम्पयानुपतन् तत्क्रमेण बहिर्विषयचर्वणां कृत्वा पातक्रमा-
क्रमाभ्यां अक्षमरीचिभिराश्लिष्यमाणो भैरवस्तर्प्यते | पातरहस्ये
इदानीं अयमेवार्थः पदार्थवाक्यार्थक्रमेण योज्यते, शैवपदात्
मूलाधारात् तथा शाक्तपदात् जन्माधारात् मरीचिविशेषा ये उत्पद्यन्ते ते
पवनाधारां प्राप्य स्फुटीभवन्तः कन्दे नाभौ स्पर्शप्रसरं
सर्वतोऽणुशः क्षरन्तः, इति - चतुष्ट्वेन अविशिष्यन्ते, उद्यन्तस्तु प्रथमं
शक्तिदण्डे पतन्ति इति प्रथमोऽयं चतसृणां बुद्धीन्द्रियमरीचीनां
पातः, अनन्तरं नाडिषण्डवलनया दण्डाश्रयेण ऊर्ध्वं संघट्ट-
स्थानं प्राप्य नासामूले भ्रुवोरारम्भस्थाने चतुष्पथस्थाने समम्
एकप्रवाहेण द्वितीयपातं कृत्वा द्विधा द्विधा संनिविष्टाक्षद्वाराणि
समाविश्य, यत्र नेत्रगोलकद्वयं श्रोत्रपात्रद्वयं रसनाप्रवाहद्वयं
नासापुटद्वयं च, इति - अक्षस्थानसंनिवेशनिविष्टाक्षजत्विषां
सार्थस्तृतीयपाते अभिनिपत्य निजनिजविषयान् अधिष्ठाय सर्वतः समाश्लिष्टं
भैरवं क्रमाक्रमाभ्यां तर्पयति, इति - चतुर्थपञ्चमभूमिका-
द्वयावेशेन पञ्चधा क्रमोऽयं वृत्तान्तः | पातक्रमो हि नाथेन
अपुष्पक्रमेण उपदिष्टः, स च इह एतत्प्रसङ्गात् साजात्येन चर्चितः |
परमनभोऽधिष्ठितपरादेवीस्थानात् वामेश्यादिपञ्चकमुदितम्, यत्ततः
पञ्चपातक्रमेण वृन्दाख्यप्रान्तचक्रे शांभवीदेवीचतुष्टये वामेशी
प्रथमपातक्रमेणोल्लसिता शाक्तसिद्धाष्टकेन, खेचरी द्वितीयपातक्रमेण,
मेलापसिद्धद्वादशकेन, भूचरी तृतीयपातक्रमेण, चतुर्विंशतिमन्त्र-
सिद्धक्रमेण संहारभक्षिणी चतुर्थपातक्रमेण,
षोडशज्ञानसिद्धक्रमेण रौद्रेश्वरी पञ्चमपातक्रमेण, इति -
पातक्रमस्य विभक्तः प्रसरः || १ - २ - ३ ||

अथ प्रकाशानन्दमूर्तिचक्रस्वरूपं युगलकेन प्रकाश्यते

रविनपकाशचक्कु भापूजि आनन्दस चन्दा उप्पत्त |
सत्तशिखादशनाड्युपूजि जलनसूतसञ्जीसीवत्त || ४ ||

सिष्टिपकाशुनवीमतिचारे थितिमयमनु-आनन्दसभोगु |
संहितिप्रतिघनेहंकारे मानमेयमात्र्यु दिव्योगु || ५ ||

अप्रकाशात् प्रकाशो भिन्न इति प्रकाशवृत्तिर्नूतना सृष्टिरुच्यते,
आमुखे पूज्यसंख्यासाभ्यात् प्रकाश इति नामनिरुक्तगत्या
अधिगतरविद्वादशकरूपतया त्रिषु त्रिधाममयत्वम्, इति रविः प्रकाशचक्रे
तृप्यते आप्यायते, एवमेव आनन्दस्य चन्द्रादुत्पत्तिः कार्ये कारणमुपचरितम्,
इत्यानन्दचक्रे षोडशकलाश्चन्द्रधर्माः प्रतिपादिताः, मूर्तिचक्रे
चानलधर्माः

प्रभा मूर्तिः प्रकाशा च मरीचिस्तापनी तथा |
कराला लेलिहाना च * * * * * * * * ||

इति शिखासप्तकेन व्याप्तवक्त्रगतसप्तशिखाभिर्युक्तं बाहुनाडीदशकं
च, इति - सप्तदशधा मूर्तिचक्रम् | एवं त्रयाणां क्रमाणां
धामत्रयात्मकत्वं गर्भीकृतं किंचिदेवोन्मीलितम्, तथा च -
द्वादशमरीचिविषयः सौरो धामक्रमः षण्ठस्वरवर्जिता द्वादश स्वराः
वर्णक्रमः ता एव मरीचयोऽन्तः प्रथमोदिता निरावरणधामसु
द्वादशसु शून्यमार्गेषु पतिताः संवित्क्रमः, इति प्रकाशचक्रव्याप्तिः |
आनन्दचक्रे बैन्दवामृतनाडिषोडशकप्रसरेण धामक्रमः | षण्ठ-
स्वरैः सह स्वरषोडशकव्याप्त्या वर्णक्रमः | बुद्धिकर्माक्षमनस्सु
षोडशसु संवित्क्रमः - इत्यानन्दचक्रव्याप्तिः | मूर्तिचक्रे बाहुनाडि-
दशकोपस्कृतवक्त्ररश्मिसप्तकप्रसरेण सप्तदशधा धामक्रमः
आदिवर्णाधिष्ठिताकाराद्यः ककारपर्यन्तं सप्तदशधा प्रसृतो
वर्णक्रमः | चान्द्र्य एव भूमिका बाह्यात् पराङ्मुखीभूता
अन्तर्विमिश्रमिषवोऽप्यमया सहानुभूयमानाः सप्तदशैव संवित्क्रमः,
एतद्दिव्यौघरूपं चक्रत्रयम् | समस्तो हि पदार्थसार्थो
धामवर्णसंवित्क्रमतां नातिक्रामति, यतो नामरूपमयं विश्वं,
विश्वान्तःपाती पदार्थसार्थो नामरूपमय एव, नामरूपे धामवर्णौ
पर्यायतामुपगच्छतः, इति - सर्वे पदार्था धामवर्णमयतां नोज्झन्ति,
संविदालम्बनत्वेन विश्वं सत्तां प्रतिलभते, विश्वान्तःपाती
पदार्थवर्गः सर्वथा संविदालम्बनः सन् सुस्थितो भवति, इति -
धामवर्णसंवित्क्रमान्तःपातिनः सर्वे भावा, इति सिद्धम् | पञ्चवाहे
प्रथमे वामेशीचक्रे सर्वे वर्णसंविद्धामक्रमा अविभागेन
मयूराण्डरसवत् पिण्डिताः स्थिताः ततः प्रकाशानन्दमूर्तिक्रमेण
किंचिद्विभज्य उन्मीलिताः | स्फुटो विभागस्तुवृन्दक्रमो वर्णक्रमस्य
महाक्रमः संवित्क्रमस्य भासां क्रमो धामक्रमस्य दृश्यते, इति
वक्ष्यमाणवाक्यार्थव्यवस्थाप्या एष्वेव प्रकाशानन्दमूर्तिचक्रेषु
सृष्टिस्थितिसंहारव्याप्तयः इत्थं सूचिताः | ननि कथं रविव्याप्ता
सृष्टिरिन्दुव्याप्ता स्थितिः, इति विपर्यय इव लक्ष्यते, यतः - सृष्टिरैन्दवी स्थितिश्च
सौरी, इति संप्रदायपारम्पर्यम् ? सत्यं - उदयक्रमे अयं वृत्तान्तः,
विलापनक्रमेण चान्यदपि दृश्यते, इति - संप्रदायभेदेन व्याख्यान-
विशेषः स्थाने स्थाने दृश्यते, तथा च अर्कप्रकाशेन ह्यग्निः प्रकाश्यते |
यच्छ्रुतिः

सूर्यो वा इन्द्रः सोऽग्निं नक्तं प्रविशति |

इति | तथा

गर्भिण्या वाचा मिथुनया प्रजनयति |

इति च | ननु कन्दगतमनलज्योतिः कुले सहजमस्ति, सौरादि च तेजो लाक्षणिकम्-
आरोपितम् ? सत्यं - तदपि चित्प्रकाशेन प्रकाश्यमानं सता सत्तां
प्रतिलभते, अन्यथा तु अस्थितकल्पं भवति, तथा इन्दुगतस्यापि प्रकाशस्य
सूर्य एव कारणम्, यतः

अमा नाम रचे रश्मिर्यस्यां वसति चन्द्रमाः |
अमायां वसते यस्मादमावस्या त्वतः स्मृता ||

तथा

सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो निपतितास्तमो नैशम् |
क्षपयन्ति दर्पणोदरगमिता इव मन्दिरस्यान्तः ||

इति सोमस्य सूर्याप्यायेन रश्मिवत्त्वम् यच्छ्रीसाम्बः

यस्मिन्सोमः सुरपितृनरैरन्वहं पीयमानः
क्षीणः क्षीणः प्रविशति यतो वर्धते चापि भूयः |
यस्मिन्वेदा मधुनि सरघाकारवद्भान्ति चाग्रे
तच्चण्डांशोरमृतममितं मण्डलस्थं प्रपद्ये ||

इत्यस्तौषीत्, इति - सोमवह्न्योः प्रकाशकोऽर्कः, स च प्रथमनिर्देशयोग्यः |
एवं प्रकाशवाचोयुक्त्या प्रकाशकृत्सूर्यः प्रकाशस्वभावः
प्रकाशानुयातश्च, विमर्शश्चान्द्रः प्रसरः आनन्दचक्रम्, तदनु
ज्ञानव्याप्तो वह्निः मूर्तिचक्रगतः स्थाने स्थाने भविष्यति, तथा
शिवशक्तिनरव्यवहारे शिवव्याप्तः प्रकाशो रविः, शक्तिव्याप्तो विमर्श
इन्दुः, एवं शिवविद्यास्वरूपव्यवहारे शिवः प्रकाशः सूर्यः, विद्या
चानन्दश्चन्द्रः | एवमिच्छाज्ञानक्रमः, अन्ततो ज्ञानविकल्पयोरुत्पत्तौ
ज्ञानस्य पूर्वसिद्धस्य प्रकाशपर्यायस्य विकल्पश्चान्द्रः प्रसरः
सर्वथानुयायी भवति, सौरप्रकाशानुषक्तः पश्चाद्भावी चान्द्र
आनन्दप्रसरः | प्राणो हि सूर्यः, अपानश्चन्द्रमाः, दिनं सूर्यो,
रात्रिश्चेन्दुः, पिङ्गला सूर्यः, इडा चन्द्रमाः, इति - पूर्वनिर्दिष्टः सर्वथा
सूर्य एव सूर्यप्रसरमनुरुणद्धि, अवतारानन्तरं च स्थितिराप्यायः,
अवतीर्णो हि स्थितिमाननन्तरं कार्यकृद्भवति, क्रिया हि तृतीयकक्ष्यानिक्षिप्ता
संहाररूपा वह्निव्याप्त्या मूर्तिचक्रगता स्वयं पर्यवस्यति, इति -
सृष्टिरूपं प्रथमतः प्रकाशचक्रमेव भवितुमर्हति | इत्थं पूजाक्रमं
पारम्पर्येण अनुरुन्धानाः सर्वे मुखसंप्रदायाः यथा व्यवस्थाप्य-
मानास्तथा तथा प्रतिष्ठां लभन्ते, संख्याभेदनियमपूजनक्रमश्च
सर्वप्रकारमपरिहार्यः, इति समर्थितमेतत् || ४ || ५ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे
षष्ठ उदयः || ६ ||

अथ सप्तम उदयः |

अथ वृन्दक्रममुपक्रमते

शाकिनपीठ चक्क अकनायक उत्तरगर सिंहासनसारु |
भावेत मङ्गल ममतागालक नमसा बिन्दुचक्क-आचारु || १ ||

वृन्दचक्राचारं नमस्यामि, इत्यन्वयः | आचारो हि क्रियास्वभावो
नीरूपः आचारकर्तारं द्रव्यरूपमाक्षिपति, इति - शाकिनीनां नमस्कारः
पर्यवस्यति इति | कोऽसावाचार? इत्युच्यते - आदौ भगवतीं प्राधान्यात्
प्रणम्य ततश्चक्रपञ्चकनिविष्टा देवताः पूज्यन्ते, इत्ययं - महौघः,
तदनु सिद्धौघे भगवत्याः पूजनम् इति - पक्षद्वयस्पर्शी आचारः, किं
कृत्वा? इत्यत आह - तामेव ममताप्रत्यस्तमयहेतुं श्रीमङ्गलां
भावयित्वा, तां विशिनष्टि शाकिन इति, अष्टकुलोद्भूतपञ्चविधशाकिनीचक्रे
इयमेकैव नायिका उत्तरगृहे सिंहासनस्य प्रधानत्वेन अधिष्ठात्री, इति
पृथग्भावेन नुता | अथास्या एव धामवर्णसंवित्क्रमः - धामवर्ण-
क्रमौ हि वाच्यवाचकभावेन शब्दार्थगत्या नामरूपविवर्तरूपौ
विश्वव्यापकौ सर्वत्रापरिहार्यौ, तयोश्च प्रमेयरूपयोर्द्वयोरधिष्ठाता
तृतीयः प्रमातृरूपः संवित्क्रमः, संवित्क्रमेण विना धामवर्णक्रमौ
स्थितावपि अस्थितकल्पौ, तौ हि जडत्वात् सर्वथा संवित्क्रमेण
व्यवस्थाप्येते, इति - सर्वत्र धामवर्णसंविदां क्रमः प्रशस्यतरश्च
अपरिहार्यश्च, तस्य च संवित्क्रमः स्रष्टा धर्ता व्यवस्थापयिता व्यापकः
संहर्ता विश्रामस्थानम् इत्येतावति वस्तुतत्त्वं समाप्तिमप्तम्,
चित्परिस्पन्दरूपमध्यमधाममङ्गलादेव्या धामक्रमः,
पञ्चपिण्डवाच्यता इति तस्या वर्णक्रमः, चिच्चक्रास्पदं निरूपाधिः संवित्
तस्याः प्रतिष्ठास्थानम्, इति - संवित्क्रमः, अनन्तरं
निरावरणपरमाकाशरूपा च, इति - निरावरणधामक्रमः || १ ||
अथ महौघो गुरुक्रमः, स च वृन्दक्रमः क्रमसद्भावे हि
सविस्तरमुपदिष्टः, स इह अतिदेशेन यथास्थितोपदेशपारम्पर्येण प्रस्तूयते

पञ्चमुदुवलितो परिसङ्खिन वृन्दिवामेशीसंचारु |
ञानसिद्धरौद्रेशकरङ्किन परिपाटी अविभिन्न पकारु || २ ||

पञ्चमुद्रावलितं परिसंख्याहि - परिगणय इत्यर्थः, कथम्? इत्याह
ञानसिद्धेति ज्ञानसिद्धा - रौद्रेश्वरी करङ्किणीति, मन्त्रसिद्धा - ग्रासकी
क्रोधनीति, मेलापसिद्धा - भूचरी भैरवीति, शाक्तसिद्धा - खेचरी लेलिहानेति,
शांभवसिद्धा - वामेश्वरी खेचरीमुद्रा, इति - परिपाट्या गणनम् |
पञ्चभौतिकं शरीरं परमाकाशे या विश्रामयति, सा करङ्किणी - इति
ज्ञानसिद्धानां मुद्रा | चतुर्विंशतितात्त्विकं मान्त्रे वपुषि या
क्रोडीकरोति सा क्रोधनी - इति मन्त्रसिद्धानां मुद्रा | खेषु सदा चरति या, सा
खेचरी इति - शांभवसिद्धानां मुद्रा || २ ||

षोडश ञानराव मन्त्रचमे चुवीहि बाहि मेलापु |
उदयु अष्टशश्चीशम्भुकमे गासदेवी चौरदेवी न कलापु || ३ ||

पञ्चानां वृन्ददेवीभेदानामुद्देशवाक्यमिदम्,

इति पञ्चमुद्रेति षोडश ञानरावेति च द्वाभ्यां
शाकिनीचक्रपीठिकाबन्धः | अत्र चेयमनुक्रमणी, - म्रितकेति ञानरूपेति च
द्वाभ्यां ज्ञानसिद्धस्वरूपोपदेशः | बिन्दुशिरि इत्येकेन
मन्त्रसिद्धस्वरूपोपदेशः | ह्रस्वदीघ इति परिणमन्द इति अकुचिद इति च
त्रिभिर्मेलापसिद्धस्वरूपोपदेशः | सत्तम अष्टम इति अक्यापीठ इति कुलपम्मा
इति चन्दाने इति अमकल इति च पञ्चभिः शाक्तसिद्धस्वरूपोपदेशः | अस्सरु इति
ञानक्रिया इति च द्वाभ्यां शांभवसिद्धस्वरूपोपदेशः | वामेश्यु इति
अष्टपीठ इति आदिवन्न इति मातृक इति चतुर्भिश्च वृन्दस्वरूपनिर्णयः - इति
सप्तदश, प्राच्यैस्त्रिभिः सह विंशतिर्वाक्यार्थः संपन्नः || ३ ||
एतदेव पृथग्वाक्यार्थैर्योजयति

म्रितकमिस्रसूतक रावु रवि मुण्डरावु ओन ञानु सदाय |
ओनरावे क्षन क्षन उदयु रवि षोडश सर देवी नस दाय || ४ ||

मृतकसूतकौ - अन्यत्र शिवशक्ती प्राणापानौ शक्तेरुदयप्रवेशौ
पिङ्गलेडामार्गौ नादबिन्दु ह्रस्वदीर्घौ, इह तु सूतकः प्लुत इति मिश्रस्य
दीर्घता इति मृतकैर्ह्रस्वरावैः पञ्चभिः, मिश्रैर्दीर्घरावैः पञ्चभिः,
सूतकैः प्लुतरावैः पञ्चभिः, इति - पञ्चदशभिः रावैर्मुण्डरावः
षोडशः | आद्यर्ण एव कोटिद्वयस्पर्शी चान्द्रीणां कलानां क्रमशो
द्रावणाय रौति स षोडशः, इति - षोडशधा रावोदयो ज्ञानमार्गः,
तासां च रावोदयः क्षीणोऽपि क्षणे क्षणे मदेन सहजेन शाक्तदर्पेण
स्वरदेवीनां घण्टानिनादवत् नवनवीभवति यतः || ४ ||
तदेवाह

ञानरूपु आधारु पभावे अस्सरुअन्तु यावौच्चारु |
त्रिपंचु - - - - - - - - - अन्तु अभावे परिपूरेतशून्यि उपहारु || ५ ||

आधारोऽयं शिरोरूपः, प्रभावेण - निजदीप्तिविशेषेण ज्ञानेन, यत्र
अपरेण बुद्धीन्द्रियजेन, तथा बैन्दवेन परेण, करन्ध्राश्रयेण परतरेण
च - इति त्रिविधेन ज्ञानमय एवाधारः, यदागमः

परं पदं पश्यति मूर्धरन्ध्रे |

इति | तथा

बिन्दुमध्यगतो योगी सर्वं जानाति सर्वदा |

इति| अक्षजं च सर्वगम्यमपरं, तत्र त्रिविधेऽपि ज्ञाने आदिवर्ण
एवाविभक्तः षोडशस्वरतया विवृत्तः सहजेन स्वभावेन स्वरभेदजेन
बीजभावेन व्यापको भवति, उद्धारे षोडशात्मके स एव विवर्तते, स एव
बुद्धिकर्माक्षैर्विषयैश्च मनसा सह षोडशीभावे
तावत्संख्यैन्दवकलापूर्णो भूत्वा सप्तदशैककल्पनाशून्ये निरुपाधौ
धाम्नि उपहारीभवति - सर्वाङ्गीनं सामरस्यमापद्यते || ५ ||
अथ मन्त्रसिद्धस्वरूपम्

बिन्दुशिरिभूषणु अकरन्ध्रि मन्त्र्युतत्त्वगनन अनुमूह |
मन्त्ररावकादी मुखरन्ध्रि पुर्यष्टकत्रितये चुवीह || ६ ||

कादयो भान्ताश्चतुर्विंशतिवर्णत्वात् कथं मन्त्रत्वमापद्यन्ते? इति
शंकानिरासाय संप्रदायः - बिन्दुना चेच्छिरसि न्यासेन अलङ्कृतास्तदा
मन्त्रत्वेन आभाष्यन्ते, इति सबिन्दुकानां कादिभान्तयोनीनामुदानमार्गेण
उच्चारितानां मन्त्रत्वापत्तिः, तैर्मन्त्रैरेव तत्त्वगणना
पृथिव्यादिप्रकृत्यन्ता अनुमिता, अतश्च चतुर्विंशतिरेव अशुद्धानि तत्त्वानि
तासां शाकिनीनां सिद्धानि भवन्ति इति | अनुमानं तत्त्वसिद्धिः ते च
मन्त्ररावाः दण्डरावीभावेऽपि मुखरन्ध्रे एव व्यज्यन्ते, इति
दण्डरावोऽपि मुण्डरावपर्यवसायी एव भवति, यतो - रावोपशान्तावेव
पुर्यष्टकत्रयस्याप्युपशम इति मन्त्रसिद्धाः || ६ ||
अथ मेलापसिद्धाः

ह्रस्वदीघ हल - अच हलसञ्जी पकिति इकारादी यादीन |
द्वादशमेले मात्र्यु रञ्जी योनिबीज अस्सर आधीन || ७ ||

वक्ष्यमाणवाक्याभ्यां सह वाक्यत्रयेण मेलापसिद्धानां
मेलापो द्वादशधा यत्र मातृकावर्णानामुच्चरतामेकरूपक्रमे च
अष्टप्रकारः सन्धिरूपो मेलापः, तथा संविद्धामरूपश्चतुर्धा इति,
तद्यथा - ह्रस्वदीर्घयोर्मेलापः शिव आयतनम् शिवायतनम् दीर्घरूप एव
आदेशः, हलामचां च परः सन्निकर्षः संहिता इति सन्धिरूपो मेलापः
भगवान् अयं भगवानयम् इति द्वितीयः, हलामेव पूर्वापराणां सन्धिः
भगवान् जगत्प्रभुः भगवाञ्जगत्प्रभुः इत्ययं हलसञ्जीति
तृतीयः, अथ पकिति - इति प्रकृतिभावः अविवृत्तोऽपि विवृत्तः स्वरयोः
प्रकृतिभावरूपः यथा - अ अपीहि इ इन्द्रं पश्य इति चतुर्थः,
प्रकृतिभूतानामिकारादीनां यकारादिभिर्विकृतिभिः इको यणचि इति
स्थान्यादेशलक्षणः सन्धिर्मेलापः पश्याम्यत्र इत्यादिः, अत्र च
इकारादयश्चत्वारोऽन्तस्थाक्षररूपेण सन्धौ विवर्तन्ते, पुनश्च
पदावस्थायां प्राग्रूपेण अवतिष्ठन्ते इति प्रकृष्टः परिणामः पञ्चमः
| अन्यश्च एकस्याः ककारादियोनेः स्वरान्तरसंयोजनवियोजनारूपः
षण्ठस्वरवर्जितद्वादशमातॄणां व्याप्त्या क का कि की इत्यादि, तथा
हलामेव संयोगाक्षराणां पूर्ववत् कादीनां योनीनां क्र क्न क्म क्व
क्य क्ल क्त क्स क्च क्प क्त्र क्षकारान्तानामेव द्वादशानां
यमलीभूतद्वादशमात्राव्याप्त्या सन्धिसंयोगरूपो मेलापः षष्ठः |
तथा अस्वरेण अकारेण पञ्चदशानां बीजानां अःकारपर्यन्तानां
तथा योनीनां ककारादिक्षान्तचतुस्त्रिंशताम् - इत्युभयत
एकोनपञ्चाशतां गर्भीभावेन अन्तरधिष्ठानेन सर्वव्यापकत्वेन क ख
ग घ ङ इत्यादिमातृकोच्चाररूपः सयोनिबीजानामस्वराधीनः सप्तमः || ७
||

अथ संप्रसारणरूपं स्थान्यादेशलक्षणं मेलापमाह

परिणमन्दयादी इग्भावे थानीस - आदेशुयपरसूत |
शत्तशिवि व्यञ्जनमनभावे सम्प्रसरे गौरयमहभूत || ८ ||

यादयश्चत्वारोऽन्तस्थारूपा इकारादिचतुःस्वररूपेण परिणमन्ति, स
च स्थानिनामादेशरूपः परिणामः प्रकृष्टः -
प्राग्रूपप्रत्यापत्तेरभावात्, एवं शक्तयो यकाराद्याः शिवे इकारादिरूपे
योनयो व्यञ्जनानि बीजभावेन संप्रसारणावस्थायां परिणमन्ति - इति
चत्वारि महाभूतानि विवर्तन्ते, यथा इज्या गृह्यते उक्त इत्यादि - इग्यणः
संप्रसारणम् इति परिभाषितत्वात् एवम्, इत्यष्टमो मेलापः || ८ ||
अथ संविद्धामक्रमेण मेलापः

अकुचिदसामरस्यु - अकलापे बियुवाहनत्रोवह मेलापु |
पतिविच्चीत्रियु विषमपलापे अकुशच्ची द्वादशगन्थि विलापु || ९ ||

एकं तावच्छिवशक्तिसामरस्यं प्रकाशविमर्शरूपेण सहजं
सर्वव्यापकं, तदप्यकलापे - सर्वोपशान्तौ सत्याम्, अथ च अस्य
आद्यक्षरस्य या कला औचित्यान्निरावरणा निष्कलास्ताभिः परं क्षणं
निरावरणीभाव एव इत्येकः सदानुसन्धेयः, तस्मिन्सति द्वितीयश्च
महासंहारः द्वादशमरीचीनां युगपत्त्रयोदशे प्रवेशलक्षणः,
तृतीयश्च प्रतिपृथक्पृथक् निजविषयान् प्रति मेलापेन - तन्मयीभावेन, इति
त्रिधा संवित्क्रमेण, अन्यश्चतुर्थः शक्तेरनलपवनवलनया
मध्यमार्गोदितायाः मायाख्यपाशवब्रह्मविष्णुरुद्रेश्व्र - सदाशिव -
इन्धिकादीपिकाबैन्दवनादाख्यशक्तिरूपग्रन्थिद्वादशकेन सह
स्पर्शभेदसंख्यातेन धामक्रमेण मेलापो द्वादशः - इति
वर्णसंविद्धाममयस्य शिवशक्तिमेलापवपुषो जगतः समवायात्मा
मेलापः, इति मेलापसिद्धस्वरूपोपदेशः || ९ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे सप्तम उदयः || ७ ||

अथ अष्टम उदयः |

अथ शाक्तसिद्धस्वरूपोपदेशं पञ्चभिराह

सत्तम अष्टम वग्ग्यु याजी शाजी चौरघोष महाघोष |
शाता देवी भजनसमाजी संहिति वन्न कमपरिपोष || १ ||

अकारान्ता भान्ता वर्णाः पूर्वं नियुक्ताः, मकारश्च
स्पर्शत्वात्मना रूपेण संनिपत्योपकारी अन्तरङ्गः - इत्येकैकस्य
रावरूपतायामवसाने बिन्दुरूपेण नियोजितः यतः प्राणस्य
बीजभूतस्याकारस्य अपगमादस्वरो मकारः अनुस्वार इत्युच्यते - इति
पूर्ववृत्तान्तः, यादयश्च मेलापाङ्गत्वेन परिणामापरिणामरूपतया
निरूपिताः, शादयश्च त्रयो वर्णा अघोषाः, हकारश्च महाघोषः, एवमेते
यादयः शादयश्च वर्गद्वयस्थाः शाक्तीभिर्देवीभिर्व्याप्ताः, -
इत्येतद्वर्णोपासया शाक्तधाम आसाद्यते, संहारवर्णश्च क्षकारः
स्वतश्चतुष्कलत्वात् अन्यवर्णपोषणं नाभिलष्यति - इति शाक्तसिद्धानां
वर्णक्रमः || १ ||
अथ आसामेव धामक्रमः

अक्यापीठाशाकिनपसरि अष्टिरूप्यु वपुदरि शेत |
उदयु भजि ऊधि-अध खसरि थानथान विश्शमु परिशेत || २ ||

कुलपम्माकन्दानाभिसरा ऊदवहा-ऋप्पदपरसिद्ध |
सुमरसुवत्रतान अप्रसरा बिन्दुशण्यु अधपसरसमिद्ध ||
(युगलकम्)

एकपीठजा शाकिनी अष्टमी रूपैः श्रेष्ठसंख्यामापन्ना
ऊर्द्ध्वाधोऽभ्यस्तस्थाने विश्राममाकारयति, तानि च स्थानान्यष्टौ यतो
जन्माधारात् कन्दानलपरिसरात् नाभिनलिन्याश्चोर्ध्ववाही उदयोऽवसाने
विश्राम्यति, हृत्कवाटान्तः तथा वक्त्रताल्वोः स्थितिरूप
ऊर्ध्वाधोगतिनिरोधेन त्रयाणामन्तरूर्ध्वाधःप्रसरेण विश्रमः
बिन्दुचक्रमूर्धचक्रयोश्च स्थितिं कृत्वा योऽपवेष्टनेन उदयः
सोऽधोगतिसमृद्धः - अधोगत्या कुलप्रवेशेन तदाप्यायनेन
समृद्धिदः, परास्थाने विश्रामात् || २ ||
उक्तार्थमेव विभज्याह

चन्दाने लम्पिकरसपाने अण्डविकासे विश्शम बिन्दु |
नाभीपाचकशत्तिपमाने मावासी रेत कन्दि बिन्दु || ३ ||

बिन्दौ यदा स्थितिः तदा ऊर्ध्वस्थचन्द्ररसपानप्राप्तिर्भवति - इति
शेषः, चान्द्रो धामप्रकाशः, अण्डविकासेन च विश्रमं विन्दस्व -
इत्यसामान्यः सौरो धामप्रकाशविशेषः, नाभौ जाठरस्याग्नेः
पाचकत्वमूष्मणः - समस्तकायव्याप्तावपि जाठरे एव हठपाकस्य
संभवात् - इति बाह्यः, एवं त्रिधामक्रमः कन्दे समस्तबैन्दवकलानां
प्रत्यस्तमयः - इत्युक्तम् आमावस्येन धर्मेण, इति निवासधामक्रमः || ३ ||

संवित्क्रममाह

अमाकलामलेव्यानु परावेन सेतुबन्धमागे पविशेत |
अष्टि उदयु चन्दगलावेन शाता कुलदेवी परिशेत || ४ ||

बिन्दोः कवाटतटाद्वा उत्थाय पश्चाद्भागस्थसेतुमार्गेण प्रविश्य
परास्थाने विश्रमः, एवमष्टावपि उदिताः व्यानप्रसरस्थस्य सर्वतः
कुलपिण्डस्य जीवनमन्त्यया अमया कलया व्याप्नुवन्ति, इत्यर्थः - इति
शाक्तानां संवित्क्रमः, यतोऽष्टभिरप्युदयैश्चन्द्रस्यैव द्रावणं
भवति, स च परतः कुलपिण्डस्यात्मनः परानन्दचमत्काराय पर्यवस्यति -
इति शाक्तसिद्धस्वरूपम् || ४ ||
अथ शाम्भवसिद्धाः

अस्सरुजनभेद्युरञ्जीजि रौद्रवामजेठ्यु-अम्बेत |
चाकलु अन्त्यवन्नु सन्धीजि शाम्भवपशमदशाखम्भेत || ५ ||

यथैव अस्वरः कलाभेदेन चतुर्धा संधीयते,
रौद्र्यादिभिश्चतसृभिस्तथान्त्यवर्णः क्षकारः
संहारार्णश्चतुष्कलः ककारषकाराकारविसर्जनीयैर्विभज्यते,
कथम्? इत्याह - शाम्भवीः प्रशमदशाः स्कम्भित्वा विदार्य अन्तः
प्रवेश्य, इति शाम्भवसिद्धानां वर्णक्रमः || ५ ||

अथ संवित्क्रमः

ञानकियारश्मीनविलापक शिवशश्ची-आपाकवलीत |
आनन्दस - अ-ञबोधसगासक एशाम्भवसिद्धाकवलुवलीत || ६ ||

ज्ञानक्रियाप्रसराणां द्वादशगतानां समं सर्वासामेकक्षणे
एव विलापिका - इति बहुवचनसंख्यासामर्थ्याल्लक्षितम्, एकैकशो हि
वृत्तिविलापः

सदा सर्वजनीन इति न योगाङ्गम्, एवं समूह्य विलापोक्तिरियम् -
बाह्याविषयाणां विलापात्, तथा शिवशक्त्यात्मनां
प्राणापानयोरात्मनश्च विकल्पविकल्यपमानानामकल्पनेन अप्राणभूमौ
प्रत्यस्तमयात्, तथा आनन्दस्य परस्य विमर्शस्य विलापनं
बोधैकमात्रभूमिकायामावेश इत्यर्थः, अवसाने चतुर्थभूमिकायां च
बोधस्यापि परस्य ग्रासः, एभिः कवलैश्चतुर्धा शाम्भवसिद्धाः
सिद्धिभाजो भवन्ति, इति तासां संवित्क्रमः, प्रवेशश्च धामक्रम इति
शाम्भवसिद्धस्वरूपम्, एवं झटित्युद्घाटितचक्षुषः स्वलक्षणविषयं
यदालोचनाज्ञनं तज्ज्ञानसिद्धानां ज्ञानम्, इदमित्थं अनित्थं
नानित्थं किन्त्वित्थम् इति यः परामर्शः स एव मन्त्रसिद्धानां मन्त्रः,
वेद्यवेदकसामरस्यं मेलापसिद्धानां मेलापः, मातृमानमेयानां
विभागो यत्र चिद्धाम्नि गलति तदासादनरूपः शाक्तक्रमः
शाक्तसिद्धानां विश्रामः, सोऽपि याति परे धाम्नि अस्तम् इति
तच्छाम्भवसिद्धानां धाम, किं च ज्ञानसिद्धिभाजो देवताज्ञानस्य
पराकाष्ठाप्रप्त्या, मन्त्रसिद्धिभाजश्च मन्त्रसिद्धेः पराकाष्ठाप्रप्त्या,
मेलापसिद्धिभाजश्च मेलापफलविश्रान्तेः पराकाष्ठाप्राप्त्या,
शाक्तसिद्धाश्च शाक्तोदयस्य प्रान्तभूमिकावलम्बनेन
पराकाष्ठाप्राप्तदशायां, शांभवसिद्धाश्च
अलंग्रासवृत्तिपर्यन्तभूमिकासंस्पर्शेन एकस्मिन्नेव धाम्नि
सममेककालमेव विश्रान्तिमनुत्तरामेव आपद्यन्ते || ६ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे
अष्टम उदयः || ८ ||

अथ नवम उदयः |

अथ मकारदेवतायाः पञ्चषष्टितमतामपाकर्तुमाह

वामेश्यु पञ्चवाहगुने सिष्ट्याज्यु मूलापरिभोग |
१०४)मङ्गलपञ्चहष्टकमेनगुने सा - अक्कै पूजूजिभिन्नोघ || १ ||

उक्तवत् वामेश्वरीभिः पञ्चभिर्विभागेन अधिष्ठिता द्वादशवृत्तयः
षष्टितामापद्यन्ते, मूलजाभिस्तु सृष्ट्यादिभिश्चतसृभिः सह
चतुष्षष्टिर्भवन्ति, इति - मकारदेवी पञ्चषष्टितमा कथं तन्मध्ये भवति,
सा हि महौघमतिक्रम्य भिन्ना सिद्धौघे पूज्यते || १ ||
अत्रैव पक्षान्तरमाह

अष्टपीठ अष्टव - अष्टगुने अष्टाष्टे चु - अष्टमहौघ |
तोवेत पञ्चहष्टकमेनगुने सा - आदि - अन्तनायकसिद्धौघ || २ ||

अष्टभ्यः पीठेभ्यः एकैकस्मात् अष्टौ अष्टौ शाकिन्य, इति -
चतुष्षष्टिरेव भवन्ति, तथापि मकारदेवी कथं पञ्चषष्टितमा भवति,
यतः सा

शाकिनीचक्रस्यादिकोटिप्रान्तकोटिगतापि पृथग्भूते सिद्धौघे एकैव
पूज्यते, तस्याश्च मकारव्याप्तिः - इत्यसमीचीनम्, यतः मकारः
पञ्चविंशतितमाम्यां भूमिकायामुपपन्नः, इति
त्रयस्त्रिंशद्व्यञ्जनपाती कथमुच्चित्य मकारदेवीमनुधावति -
इत्युक्तप्रायम्, वृन्दक्रमे च वर्णक्रमसंख्यासाम्येन वक्तुमवशिष्यते इति
|| २ ||
तं प्रकारान्तरेण युगलकेन आह

पंचदहि शिवशत्ति पकारे ह्रस्वदीघ पलत्युयौरा - उ |
सन्ध्यक्षर अष्टेदुगञारे यमबिन्दाज्यु अष्टियथावु || ३ ||

ए अक्क बीहकाभ्युत्रे त्रीहि सहिते चुहष्टक परिभावु |
पलयवन्नज किशीयनिरीहि पंचहष्टुमरुभूमुचावु || ४ ||
(युगलकम्)

आदिवर्ण एव सर्वत्र प्रसृतः, स च शिवव्याप्त्या पञ्चभिर्ह्रस्वैः
शक्तिव्याप्त्या पञ्चभिर्दीर्घैः प्लुतैश्च - इति पञ्चदश स्वराः, तथा
सन्ध्यक्षराणि चत्वारि नित्यदीर्घत्वात् दीर्घप्लुतभेदेन अष्टौ भवन्ति, तथा
यमैः कुं खुं गुं घुं इति चतुर्भिः तथा
अनुस्वारविसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयैश्चतुर्भिः, इति
प्रराश्रयैरष्टभिः - इत्येकत्रिंशत्स्वरजातीयाः, तथा च मातृकावर्गाः
पञ्च पञ्चगुणाः य - शवर्गौ चतुर्गुणौ - इति त्रयंस्त्रिंशत्,
उभयतश्चतुष्षष्टिः, एवमेतानतिक्रम्य पञ्चषष्टितमः प्रलयवर्णः
संहारार्णः क्षकारः मरुभूमिमनुच्चार्यामनाख्यां
गलितप्रमातृप्रमाणप्रमेयां सत्तामात्रानुभवगम्यां
दशामनुप्रविष्टः, इति - वृन्दक्रमस्य प्रतिपदोक्तवर्णव्याप्तिः | इति वृन्दक्रमे
महौघः || ३ || ४ ||

अथ सिद्धौघ - मानवौघ - शिष्यौघानाह

हरशिरुजिनगङ्गि अवतारन ताजानु मङ्गल पीठदिशान |
सा मानवौघ त्रिस्थान कुलारन भानुपाद अष्टन शिष्यान || ५ ||

श्रीमङ्गलैव पीठदिशामवतारपात्रम्, यथा - हरशिरः
स्वर्नद्याः, सा च सिद्धौघरूपा मानवौघनेत्रराज्ञी ह्रस्वनाथेति
त्रिरूपस्य कुलारणिः - कुलस्य ओवल्लीविशेषस्य अरणिः, त्रयाणामग्नीनामिव
उत्पत्तिस्थानम्, ततश्च मनवौघस्यान्ते शिष्यौघाग्रणीर्भानुपादः
अष्टानां शिष्याणां प्रभुः, यन्मध्याद्राज्ञी ईशानाख्या समदत्तं
पारम्पर्यनिदानम् || ५ ||
तदेव प्रस्तौति

अष्टमूचीमहद्युयाखेत व बम्मु पजापतीन निखिलान |
अरुणोदयु दिङ्मण्डल ता खेत भानु विकासक शिशुकमलान || ६
||

यथा महादेवः अष्टानां मूर्तीनां विकासकः, ब्रह्मा वा
तावतां प्रजापतीनाम्, अरुणोदयो वा तावतो दिङ्मण्डलस्य, तथैव भानुः -
श्रीचक्रभानुः शिष्.यकमलानां विकासकः, इति || ६ ||
एनमेव आयातिक्रमेण गुरुक्रमं स्तौति

इतय ओवल्लीन परम्पर दीपमाला जन अन्धाकार |
धमित धाम उदयेत निरन्तर दिश्शिपायवतु अविकार || ७ ||

एतादृशी ओवल्लीनां परम्परा उदिता सती दृश्यते, सा च निर्विकारा
उपायसरणिः, अन्धकारे दीपमालेव स्वपरप्रकाशिका द्योतते, इति - सिद्धौघ -
मानवौघ - शिष्यौघाः || ७ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे नवम उदयः || ९ ||

अथ दशमः उदयः |

अथ महाक्रमस्य अवतरणिका

अवतारेनस महकमपूजनु इमभजगुरुकमपायाय |
समयपतितु वोतु तथ सूचनु रायसपत्तयाखेतरानाय || १ ||

तदिदं महाक्रमस्य परिकरतामाप्तम् उपदिष्टम्, इदानीं तस्य
समयपतितं सूचनं प्राप्तम्, यथा - राजपरिकरालोकनेन
राजदर्शनप्रतीतिः || १ ||

अथ कथनपूजनसंक्रमाणामन्योन्यानुप्राणनेन निरूपणामाह

वाचक वाच्य ञानचि व्विच्ची अक्केसज्जे अन्तरदिश कित्त |
कथन पूजन सङ्कमन्यि विच्ची भावी वन्न धाम संवित्त || २ ||

शब्दार्थबोधाः परचिद्भित्त्यन्ताः स्फुरन्तोऽपि प्रत्येकस्य द्वौ
द्वावन्तर्दशयाधिष्ठानं विधत्तः इति - त्रयोऽपि त्रिस्वरूपाः स्वरूपेण
प्रथन्ते, यथा कथनपूजनसंक्रमणानि तादृशा वृत्त्या तेन तेन
संनिवेशेन अन्योन्यमनुप्राणितान्येव दृश्यन्ते, तदित्थम् -
वर्णधामसंविदां कथनपूजनसंक्रमणानां सर्वथा
परस्परमन्तर्भावो विभावनीयः, एकं हि तद्वस्तुतत्त्वं त्रिधा प्रस्तावितम् ||
२ ||
अथ चक्रक्रमोद्देशमाह

अकमु - अखण्डित - बोध - निधाने आकस्मिकुकम्मु उब्भावेन |
अन्दर बहि कुलकौल विधाने सोये पूजनान पावेन || ३ ||

अक्रमाखण्डितस्वभावेन चेतनचिन्तारत्नेन
अकस्मात्स्वात्मन्यननुसंधानेन स्वाभिन्नोद्भावितभूमिकाविशेषेण,
तदनु कुलभूमौ परावाक्प्रभावतो

जन्मस्थनाडिचक्रादिकरन्ध्रस्थशान्तचक्रान्तचक्रक्रमेण, इति -
उभयथा यः परमेशो दिव्यौघे अनुभूय आविर्भावितः, स एव
आदिनाथशरीरमाविश्य बहिः कुलकौलभूमौ चक्रक्रमेणैव पूज्यत्वेन
परिभाषितः | इत्थं सर्वत्र कुलदर्शनेषु शाक्तो योऽन्तःक्रमेण उदयः
स्थितः स एव तत्तद्भूमिकानुभवविशेषैः चक्रचरीरूपमास्थितैः
संस्थानविशेषेण पूजितैः स्वरूपप्रथोन्मीलनाय चर्याक्रमेणापि
क्रमार्थ उपासितव्यः, तथा चागमः

यस्मिन्यस्मिंश्चक्रवरे तत्स्पर्शाह्लादनिर्वृतिः |
तदवष्टम्भयोगो यः सैव पूजा विधीयते ||

इत्याशयेन पूर्वसिद्धानामभिप्रायः || ३ ||

अथ महाक्रममाह

इच्छादी सिष्ट्यादी शच्ची योनी पञ्च परा गाहेत |
सिष्टि समरसो वन्न्युयच्ची कमु चव्वेन अवतारुपिशेत || ४ ||

इच्छाद्याः सृष्ट्याद्याः शक्तयस्ता एव पराः पञ्च योनयः
सृष्टिप्रसरान्यान्विताः अवगाह्य आविश्य षड्भिर्वर्णैर्रवतारं सृष्ट्वा
क्रमं चर्वयन्ति, यतः क्रमेण तन्मात्रशक्तयः पञ्च
तावतीभिर्मरीचिभिरधिष्ठिताः सृष्टिक्रमं पारयन्ति, यत इयमादिदेवी परा
संविच्छक्तिश्चिदानन्दादिसमुच्छूनतां घनतां भजन्ती योनिरूपताम्
आपाद्य महाभूतविवर्तोद्भावनेन विश्वप्रसरमारचयन्ती लोकयात्रां
पारयति, ते सृष्टिप्रसराः पञ्च पञ्चविंशतिरूपाः पञ्चधा गताः
वर्णधामसंविद्रूपाः पूजासमये वर्णषट्कनियमं नातिक्रामन्ति |
एवं वर्णषट्केन उपलक्षितसृष्टिप्रसरे अवतारभूमिकावेशेन क्रमार्थः
पञ्चधोद्भाषितः, कुण्डलिन्यामावर्तपञ्चकरूपप्रणवाकारोल्लास एव
पञ्चात्मकविश्वव्याप्त्या स्थितः
कन्दनाभिहृद्वक्त्रभ्रूमध्यपञ्चकविकासेन

च प्रथमस्पन्दरूपो धामक्रमः सर्वेषां
व्यञ्जनानामविशेषेण योनित्वेऽपि मुख्यतय
कवर्गादिपवर्गान्तयोनिपञ्चकस्य पश्यन्तीमध्यमयोः तथा घोषण्या
घोषस्वभावता नाम वैखरीपूर्वकोटौ या व्यज्यते, यदाहुः

आकाशवायुप्रभवः शरीरात्समुच्चरन्वक्त्रमुपैति नादः |
स्थानान्तरेषु प्रविभज्यमानो वर्णत्वमागच्छति यः स शब्दः ||

इति घोषत्वेन उपपद्यते, तया घोषण्या सह तस्या एकस्या द्वित्वेन आसां च
वाचां चतुष्टयीत्वम् इति वाक्चतुष्टयस्य परावागधिष्ठानेन यः
पञ्चधोदयः स एव वर्णक्रमः श्रोत्रादिपञ्चकप्रसरेण संवित्प्रसरः,
तथा ब्रह्मादिकारणपञ्चकप्रसरेण स.वित्क्रमः, शब्दादिपञ्चकक्रमेण
अर्थक्रमः, इति - निखिलोऽयं संविद्धामक्रमः | आसां च सर्वासां
परतरचिद्व्याप्तिरभेदेन प्रथिता -

इत्युपकरणीभूतयोनिपञ्चकमेतद्रूपं बोद्धव्यम्, इति -
सृष्टिक्रमः || ४ ||

अथ स्थितिक्रममाह

तुर्य सुषुप्त स्वानु जागर्यु ञानसिद्धवज्जेत नीरूपु |
चौरय विच्यु जञी सागर्यु व्यापोह शवन्युकमरूपु || ५ ||

तुर्यादिचतुष्टयव्याप्त्या चत्वारो ज्ञानसिद्धाश्चतुर्वर्णमन्त्रैः
पूज्यन्ते, तुर्यादिभूमिकाचतुष्टयेन ज्ञानसिद्धानां चतुर्णां
धामक्रमः, यथा स्वरचतुयाधिष्ठानेन वर्णक्रमः, मयूराण्डरसवत्
विश्वगर्भीभावेन योऽङ्कुरितः परमाकाशः स प्रथमो ज्ञानसिद्धः,
प्रथमस्पन्दोदयो यः स द्वितीयो ज्ञानसिद्धः, इन्द्रियमध्यपतिता चित्
निर्विकारा सा तृतीयो ज्ञानसिद्धः, बाह्यप्रसृतवृत्तीनां

प्रत्यावृत्त्या द्वात्मनि सामरस्यकारी अन्तर्मुखो विमर्शः स चतुर्थो
ज्ञानसिद्धः, इति - सिद्धानां संवित्क्रमः | एते हि
स्पर्शरूपरससौरभाधिष्ठातारः यथायथं घनीभूय
वायुज्वलनसलिलक्षितिविवर्ततय प्रसक्ता अपि, वर्जयित्वा नीरूपं
भूताकाशं, तथा तुर्यातीतं धाम, अप्रसक्ता अपि
पूर्णस्वातन्त्रयविभवा लोकयात्रां प्रवर्तयन्ति पारयन्ति च, यस्तु
पीठपारम्पर्येण पत्रिकाभेदो दूतिराजतनयपर्यन्तो युगनाथानां
दृश्यते स कथमपि सामञ्जस्यं नोपयाति, तथाहि बहिर्निरूप्यमाणस्य
भावस्य यस्य कस्यचिदेकयापि नामरूपत्वात्संज्ञया भवितव्यम्, इति
श्रीखगेन्द्र - कूर्म - मेष - मच्छन्दाख्यया चत्वारः सिद्धा व्यपदिश्यन्ते
| अन्यत्र दर्शनान्तरे कुलाकुलक्रमेण एतत्खगेन्द्रादिनाम्नैव
व्यवह्रियमाणाश्चत्वारः खगेन्द्राद्याः, तत्कुलाकुलप्रक्रियया
तदनुसक्तदूतिराजतनयानुसङ्गं प्राप्ता इह पूज्यतया आरोप्यन्ते, इति -
पापात्पापेयं वाचोयुक्तिः कथं नाममात्रसाधारण्यमभेदस्य
कारणम्, यथा - दाशरथी रामो मुनिवरवामदेवतनयो रामदेवो भार्गवो
वा राम ऐक्येन व्यवह्रियन्ते, इति नामैक्येन विप्रलभ्यमाना अन्यत्र तथा
नामसादृश्येन विप्लवमानाः पूर्वाचार्या नानुगन्तव्याः, यतः - परा
संविद्देवी चतुर्द्धा
सृष्टिस्थितिसंहारानाख्यैर्भूमिकाविशेषैर्विश्वप्रपञ्चस्य प्रवर्तने च
कारणं, सा तन्मयीभावाय बहिः क्रमचतुष्टयेन तथैव पूज्यते, तत्र
कोऽवकाशः कनिष्ठस्य गुरुक्रमस्य पूज्यतायाम्, इति चतुर्भिरेव
ज्ञानसिद्धैः स्थितिक्रमः पार्यते | ननु राजतनया द्वादश
ज्ञानक्रियामरीचिक्रमव्याप्त्या स्थितिक्रमस्याङ्गं भवितुं युक्ताः?
सत्यं - किं तु संहारक्रमे मरीचीनां निर्देशो भविष्यति, इति किं
पौनरुक्त्येन | अथ स्थितिपूर्वकः संहारो भवितुं युक्त इति स्थितिक्रमे
मरीचिक्रमस्य निर्देशो ज्यायान्? इति चेत्, नैतत - मरीचिक्रममयी हि
जाग्रद्भूमिकास्ति वाहप्रथापरिहारेण जाग्रद्भूमिकायाः
स्वरूपं न किंचित्संभवति, इति स्थितिक्रमे मरीचिप्रसरः स्वतः संभवति, इति
पृथक् निर्देष्टुं न योग्यः, इति - चतुर्द्धाभाव एव
श्रेयान् || ५ ||
अथ संहारक्रममाह

ञानशत्त शोभेद्युपस-ऊ षड्विध-अञ्ञ कियामयशत्त |
रुद्रवन्न मतिनाशे खस-ऊ सव्वाचारे संहितिमत्त || ६ ||

सैव शक्तिः ज्ञानशक्तिभेदेन षोढा प्रसृता क्रियाशक्तिभेदेन
षड्विधैव व्यावहारिकी दृश्यते, तन्मध्यान्निर्विचारां दशामध्यासीना
मतिनाशेन खण्डितैकादशसंख्यामलंकृतवती
एकादशवर्णमन्त्ररूपतामापद्यते एष एव धामक्रमः
यकारादिहकारान्तमष्टसंख्यामाप्ता तदनु क्षकारस्य संहारवर्णस्य
आदिमध्यान्तभूमिकाभिः ककारषकार-
अःकारैर्विभक्ताभिस्तिसृभिः सह एकादश भवन्ति, अवसानस्थिता मातृका
संहारक्रमस्य वर्णक्रमः, वाहदेवीनां स्वस्वरूपनिष्ठता
संवित्क्रमः || ६ ||
अथ अनाख्याक्रमं प्रस्तावयितुमाह

पत्तेकसह अन्तरदश राजि मूलहदे सम्यचुखण्ड |
अक्कै आदिदेव जगभाजि तोदश सत्तदशाक्षरचण्ड || ७ ||

प्रत्येकं सृष्टिक्रमादीनां क्रमान्तरैरन्तर्दशा संभाव्यते, इति
सृष्टिक्रमस्य सृष्टिस्थितिसंहारानाख्यगर्भीभावः, एवं
स्थितिसंहारयोः | ननुकथं सृष्ट्यनाख्यं स्थित्यनाख्यं
संहारानाख्यं च इत्यनाख्यं भिद्यते, एवं युक्तमुक्तमेतत् - यदि
परमेकं स्वतो निरुपाधि सत् उपाधिभिर्विशेष्यमाणं भेदं गाहते, इति -
सृष्ट्यनाख्यादिभेदोऽस्य प्रवृत्तः, स च
सृष्ट्याद्यनुसङ्गेणास्पर्शोऽप्येवं व्यवह्रियते? इत्युक्तम् - मूलेति,
मूलह्रदे अनाख्यरूपेण तदुल्लास्यमानसृष्ट्यादिक्रमेण सह
चतुष्खण्डावभासते, सेयं स्वेन अनाख्यरूपेण क्रमार्थारूषितेन
उद्भ्राजमाना आदिदेवी जगति कुलपिण्डाख्ये त्रयोदशी सप्तदशार्णा
चण्डमरीचिरुद्द्योतते, तदिदं सृष्टिचक्रं सृष्टिरूपं
सृष्टिमात्रविश्रान्तं, स्थितिचक्रं स्थितिरूपं स्थितिमात्रविश्रान्तं,
संहारचक्रं संहाररूपं संहारमात्रविश्रान्तम् - क्रमत्रयस्य
स्वरूपमात्रविश्रान्तिरेव अस्ति, न तु तुर्यक्रमगर्भीभावः | अनाख्यचक्रे तु
सृष्टिः क्रमगर्भापि सृष्ट्यनाख्यविश्रान्तैव, स्थितिश्च क्रमगर्भापि
स्थित्यनाख्यपरा, संहारश्च क्रमगर्भोऽपि संहारानाख्यपरायणः |
ताश्च तिस्रः सोपाधिका अनाख्यभूमयः निरुपाधिके मूलभूते अनाख्ये
धाम्नि सामरस्यं भजन्ते, एष सृष्ट्यादिक्रमो
मूलभूतानाख्यस्वरूपविश्रान्तये पुनराविष्कृतः, इति - तत्परोऽयं
प्रपञ्चजातः | अप्रपञ्चक्रमः परः चिन्तनीयः,
अप्रपञ्चेऽप्यनाख्यक्रमे प्रपञ्च इति -
अनाख्यप्रभवोऽनाख्यमयोऽनाख्यप्रतिष्ठितोऽनाख्यविश्रान्तश्च, इति
विभागपूर्वकमविभागविश्रान्त एक
एवाखण्डचिदाभासरूपोऽनाख्यक्रममयो भेदविगलनेन सामरस्यमयो
महार्थः | अत्रादिदेव्याः स्वरूपप्रतिष्ठानमेव धामक्रमः, रावोदय
एव वर्णक्रमः, रावोपशान्तिश्च संवित्क्रमः, इति - महासंहारक्रमः || ७ ||
अथैषामेव क्रमाणामुत्तरोत्तरं निरावरणधामविश्रान्तिमाह

वाहवाहपञ्चि आकलिते देव्युषष्टिकलो अनुभावु |
सिष्ट्याद्युचौमूलावलिते पञ्चहष्टु निल्लक्षि चावु || ८ ||

द्वादशापि वाहाः पञ्चभिर्वामेशीभिः क्रमेण
षष्टिसंख्यामापाद्य चतसृभिः सृष्ट्यादिभिर्वलिताश्चतुष्षष्टिसंख्यां
भजन्ते, इति चतुष्षष्टितमां भूमिकामुल्लङ्घ्य तदवसानरूपः
पञ्चषष्टितमो महार्थो भूमिकाविशेषं सर्वविश्रान्तिस्थानसामरस्याय
वाञ्छति, इत्येष महाक्रमः || ८ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे दशम उदयः || १० ||

अथ एकादश उदयः |

अमुमेव महाक्रमं संवित्क्रमेण उक्त्वा पृथक्पृथगुपास्यत्वेन
धामक्रमेणाह

नाख्य शत्त शमिची चिद्धामि पञ्चभास शिवाति आय |
सहजु सभावु एहु निद्धामि पलयोदय आकस्मिक भाय || १ ||

सेयमनाख्या शक्तिश्चतुर्द्धा स्वविस्फारं प्रत्याहृत्य स्वयमेव
चिद्धाम्नि विश्रान्ता सती संवित्क्रममाविष्टापि
संवित्क्रमधामक्रमयोरवियोगित्वात् धामक्रमेण पुनरपि भासाक्रमेण
उदियाय, अयं हि वस्तुधर्मो निरुपाधेर्निर्धाम्नः
परब्रह्मसत्तायाः - यत्प्रलय उदयानुगत उदयश्च प्रलयानुगत
इत्याकस्मिकौ प्रलयोदयावेकवारं भवत एव || १ ||
एतदेव अनुभावयितुमाह

अकलिपरमनभा उयवाञि विश्वपपञ्चु कमाथु कमोन |
पर्यन्ति निजपद शमवाञि कमु - अकमुरे-उ भासावोन || २ ||

परमनभस्त उदितया आद्यक्षरकलया विश्वप्रपञ्चमयः
क्रमार्थः कलानां प्रापितः साक्षात्कृतश्च, पुनः पर्यन्ते निजे पदे
शाम्यन्त्या एनं क्रममक्रमीकृत्य पुनरपि भासाक्रमेण तद्वत् भासितम्,
इति संगृहीतोऽर्थः || २ ||

तं भासाक्रमं वर्णसंख्यया नियमयति

रविगतभासावाहसमासेत चौत्रिय - अक्केनचौरोचक्क |
धामतिन्नयुजालाकुलभासेत अष्टादहचुद्दहनव - अक्क || ३ ||

चत्वारो हि अस्मिन्भासाक्रमे सकलसकलनिष्कलानिष्कलपराख्याः
क्रममहाक्रममवभासयन्ति, तत्र सकलक्रमे द्वादशधा चक्रिणीनां
संख्यानियमः, प्रतिचक्रिणीमन्त्रे च अष्टादशसंख्यावच्छिन्नो
वर्णनियमः, सकलनिष्कलक्रमे च षोढा चक्रिणीनियमः यत्र चतस्रः
सकलक्रमवदष्टादशार्णाः द्वे च चतुर्दशार्णे निष्कलवत्, निष्कलक्रमे च
तिस्रश्चक्रिण्यश्चतुर्दशार्णाः, परे च क्रमे एकैव कुलविद्या नवार्णा - इति
चक्रिणीनां तन्मन्त्राणां च संख्यानियमः, ततश्च धामत्रयी
स्वरूपोद्दीपनेन प्रथां गच्छति इत्युक्तं धामेति यतः सौर्यः स्वरूपेण
द्वादशैव ऐन्दवीनां षोडशानां मध्यात् दश
जाज्वलदाग्नेयनाडीदशकेन आत्मनि सामरस्यं नीताः, इति षट् सकलनिष्कला
एव अवशिष्यन्ते, आग्नेययश्च
तिस्रस्तापनीकरालालेलिहावसानभूताश्चण्डतरा निष्कलगताः, इति
धामत्रयया त्रयः क्रमा व्याप्ताः, परश्च क्रमो [ख् पु: पार्श्वक्रम इति
पाठः |] निर्धामधामः शान्तो निर्वाणनेदीयान् न धामभिः स्पृश्यते,
इति धामत्रयं ज्वालाकुलं प्रत्येकमावेशेन भासयित्वा साक्षात्कृत्य
अष्टादशभिः चतुर्दशभिर्वर्णैर्नवार्णैव प्रथते || ३ ||
अथास्यैव निर्धामतामाह

अग्नीषोमवलित बिन्दुकला शव्वीह षोडश शशिसम भावु |
द्वादश सूर्यकला दश अनला सोपञ्चहष्टु निद्धामि चावु || ४ ||

बिन्दोरधः कालाग्निप्रतिबिम्बेन [क् पु: कन्दाग्निप्रतीति पाठः |]
ऊर्ध्वं कुण्डलिन्याश्च चान्द्रमससंदोहेन नित्यमग्नीषोममयता, तस्य
दश - षोडशकलासंप्लवेन षड्विंशतिकलावत्त्वम्, सौरधाम्नश्च
द्वादश कलाः, षोडश चान्द्रमस्यः, दश आग्नेयः इति - चतुष्षष्टिकलं
धाम पञ्चषष्टितमे निर्धाम्नि निमज्जति, इति भासाक्रमस्य धाममयस्य
निर्धामपदे प्रवेशः || ४ ||
एतदेव निगमयति

विमलमकुर सामाञी यत्याभयन कमाकम सेय |
प्रशमुभजितथपद अमलाञी शून्यं कृत्वा पुनरपि तेय || ५ ||

सैवं रूपा चित् तस्मिन्पदे अम्लानैव प्रशमं भजते, कुतः? इत्याह -
यत्या इत्यादि, [यत्र] विभिन्नस्वभावौ क्रमाक्रमावुदेतः
तस्मिन्सर्वाद्वयमये धाम्नि शाम्यतीति, सा च कीदृशी ? इत्याह - विमलेति,
विमलमकुरे निर्मलदर्पणे प्रतिबिम्बागततत्समदर्पणसमानेति,
तदेतत्संकलितविकलितगणितप्रक्रियाङ्गं दृष्टान्तमाहशून्यमित्यादि, गणिते हि शून्यादेवोपक्रमः पुनश्च तत्रैव प्रत्यापत्तिः, इति
भासाचक्रम् || ५ ||
अथ समयेश्वरीप्रक्रियामाह

समयेश्वर अक्कैकमपञ्चक वन्नविभागे विधिलोपान |
पूरक अभिमतवस्तुविधायक पूनाहुतयाखेत होमान || ६ ||

इष्टस्य मान्त्रस्य प्रसरस्य यदुक्तं फलं तस्य
निष्प्रत्यूहताविष्कृतये समयविद्यावतारावसरः, अन्यक्रमेषु तु
समप्राधान्यभावात् प्रतिचक्रं समयविद्योपदेशो दृश्यते,
अस्मिंश्चातिनयसारसर्वस्वे क्रमार्थे यच्चरमस्थानं तत्रैव सर्वेषां
क्रमाणां विश्रान्तत्वात् तस्यैव प्राधान्यात् एकैव समयविद्या, सा च
भिन्नभिन्नक्रमोक्तफलानां प्रपूरणी, इति क्रमगर्भैव
तत्तत्क्रमार्थभेदेन अहङ्कारान्तेन वर्णेयत्ताविभागेन
कल्पोक्तफलविशेषस्य लोपनिवारणेन अर्थसाधनी इति पूर्णाहुतिरिव,
यथा पूर्णाहुत्या सर्वान्कामानवाप्नोति, इति मीमांसाग्रन्थः -
पूर्वोपकॢप्तहोमार्थस्य अपूर्वफलनिष्पत्तये यथा पूर्णाहुतिः
फलप्रदा, तथेयम् || ६ ||
तदेव आह

सिष्टिसमय * * * * ह-अस्त्रे छन्दि दु-एवन्न्यु कमलजु भक्षेय |
पञ्चदहेयथितिमय सुरन्दि नाभीपम्मनाभु * * * * * * * || ७ ||

गासुकरि बिन्दिवा ते-उ सतिकखहसुभगङ्कर शिवशिव |
सव्वसिद्धि * * * * * नेत बाह्यभासासमय सदाशिव || ८ ||

गासुकरि बिन्दिरिज्जी भावे-उ * * * * * * * * * * * * * * |

• * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * || ९ ||
  

(तिलकम्)

सैषा अनाख्यसमयेश्वरी समया भगवती महास्त्रेण प्रथमेन
वर्णद्वयेन कन्दात्कमलोद्भवं भक्षयति - उपासकानां
स्वस्वरूपावाप्तिप्रतिरोधकभावमस्य कमलजस्य अपसारयति, तथा अन्यैः
पञ्चदशभिर्वर्णैः स्थित्यनाख्यसमया नाभिस्थानात् पद्मनाभं
विष्णुं तनूकरोति - स्वरन्ध्रे मध्यमे नाडिक्रमे अस्यापि
प्रतिरोधकाभावं विधत्ते इत्यर्थः, एकोनसप्त[ति]भिर्वर्णैः
संहारानाख्यसमयेश्वरीमध्यात् हृत्परिसराद्रुद्रं निहन्ति - तद्वदेव
निष्प्रतिरोधं विधत्त इति यावत् | सैव शुद्धानाख्यसमयेश्वरी वर्णद्वयेन
वक्त्रादीश्वरं श्लथयति | भासासमयेश्वरी च भवन्ती द्वादशभिः पश्चिमैर्वर्णैः बिन्दोः सदाशिवमपसारयति, एवमेषा शतार्णा
विभक्ताप्यविभक्ता सर्वसिद्धिऋद्धीर्भावयित्वा सौभाग्यकरी भवति, इति
शिवम्, शिवमित्याश्चर्यम् | इति समयविद्यायाः कारणपञ्चकग्रासः || ७ || ८ ||
९ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे एकादश उदयः || ११ ||

अथ द्वादश उदयः |

तदेतत्सदातनं सर्वजनीनं सुप्रकटं प्रत्यभिज्ञायताम्, इत्याह

एव विभागे चिदपरिशीजि चेतन परशुयमान मनेत |
विषयछायचिम्मय जाञीजि देवीवप आवशु भजेत || १ ||

अनेनोक्तचक्रचक्रेश्वरीविभागेन सृष्ट्यादिक्रमगर्भेण
सर्वाकारं वस्तुतश्चित्स्पर्श एव प्रतिपादितः, तत्र चेतनस्पर्शमात्रमेव
सारं मन्तव्यम् |
ननु तत्तच्चिद्भूमिकानां समविषयावेशो दृश्यते? तदर्थमाह -
विषयेति, छायामात्रेण संविदाविष्टो विषयोऽस्ति सोऽपि चित्परमार्थ एव
भावनीयः, कथम्? इत्याह - देवीति - देवीवपुषि आवेशं विधायेत्यर्थः,
यतः समस्ता इमा लोकयात्रा भिन्नाभिन्नाः - संहतविभक्ताः
पदार्थानां बहिरुद्धुरकन्धरतया स्वसामर्थ्येन स्वरूपस्य अभावात् न
संभवन्ति भावे वा अन्योन्यं भावस्वभावविरोधश्चित्परमार्थत्वात्
चित्संबन्धेन चिदावेशेन चित्परमार्थतया चिद्विश्रान्त्या ताः प्रतिष्ठां
प्रतिलभन्ते - नान्यद्भावस्वरूपं किंचित्स्वोपज्ञं समस्ति, इति चेतसि
विश्रामयितव्यम् || १ ||
तत्र प्रक्रामणीं युक्तिमाह

ऋदया - उसमेलो सम्मज्जि योयो क्षवनोहि-इ पदाथु |
भुत्तेसतिलाडन सापज्जि अजगर वित्तबडो परमाथु || २ ||

वस्तूनां प्रतिस्विकस्वस्वरूपसतत्त्वसारं हृदयमुच्यते, तच्च
अनश्वरं चिन्मात्रमेव पर्यवस्यति, यो यः पदार्थ आत्मनो योगाय
अभ्यर्थ्यते तस्य तस्योक्तवद्धृदयमेलनायां स्वात्मना सह सामरस्यं
स्मरणीयम् - वेद्यस्य यः परमार्थः स वेदकपरमार्थसतत्त्व एव
लक्षनीय इत्यर्थः, तस्य तु आत्मसात्क्रियमाणस्य भावस्य
भावाभावसामरस्येन तद्वद्गृघ्नुतया पुनः पुनरभिनिवेशो न युक्तः,
यतः अजगरव्रतं नाम परिपूर्णः प्रमातृधर्मः, स एव च सुधियां
परमार्थत्वेन सर्वप्रयत्नेन अवलम्बनीयः || २ ||
ननु भवभीतैस्तद्भयनिवृत्तये गुरुमुखदृशा पूजाक्रमेण
अभिनयोपायः कश्चित्पारम्पर्यप्रवृत्तोऽभ्यर्थनीयः, तत्र कः प्रसङ्गः
संविच्चर्चानाम्, भवता हि

तिलस्नायी तिलोद्वर्ती तिलहोमी तिलोदकी |
तिलभुक्तिलदाता च षट्तिली नावसीदति ||

इति वत् सर्वव्ययीकरणेन समस्तेतिकर्तव्यतासु चिन्मात्रमेव उपकरणीकृतं,
तत्कथं विश्राम्यति?

इत्याशङ्क्याह

भागविभाग्यु चक्कपवेशे अक्कथे चिन्मय कालिशरीर |
पूजथियय ऋदपद-आवेशे नित्यसमाधाने हारीर || ३ ||

यथा गुरुमुखं चक्रचक्रेश्वरीणां चर्या अखण्डिता यतमा
यतमा पूजनाय स्थिता तां तथैव पारयन्नेकस्मिन्नतिवितते कालिशरीरे
पर्यवसाययेत् इत्युक्तं, भागेति भागविभागैस्तत्तच्चक्रप्रवेशेन सा सा
पूजा उक्तवद्धृत्पदावेशेन नित्यसमाधानेन निरुपाधौ चिन्मये
वपुष्यन्तरङ्गतया भावनीया, इति नावधीरितं किंचित् || ३ ||

इदमेव च परम्परायातं निष्ठासतत्त्वं सर्वपीठेषु
पीठचरीणां, इत्याह

भावस भोगु चिदिविषयीकरनु खेचरीन एहु वल्लभठावु |
चहेत करन भैरव आलीवनु आलिङ्गनुपत्तस निभावु || ४ ||

भावस्य भोगः कः? इति सन्देहे - चिद्विषयीकरणमात्रम्-
एवोपभोगार्थः परम्परायातः, तदेव खेचरीणां वाहदेवीनां
वल्लभं स्थानं, ताश्च वाहदेव्यः किंचित्किंचिद्वैषयिकमास्वाद्य
चिद्भैरवसमर्पणं कुर्वन्ति, यावदन्ततः स्वात्मसमर्पणेन तं परित्यज्य
विश्रामयन्ति, इति विषयभोगो निष्ठास्थानम् || ४ ||

एतदेव आशास्यतमं मन्यमान आह

निदुमुदितो गुरुवयन विसामेत कमुसेवेत अक्क मुरजेत |
भावुभावुऋदयि विश्शामेत क्षवुसव्व लाडनवज्जेत || ५ ||

एवं नित्यप्रमुदितो गुरुवरसंप्रदायं हृदि विश्राम्य,
क्रमस्पर्शपुरस्सरामक्रमे विश्रान्तिं मन्यमानो भावं
भावमात्मसात्कृत्य बाह्यभावाभिष्वङ्गं परिहृत्य सर्वं
प्रक्रामयस्व || ५ ||

एतदेव आशंसनीयं मन्यमान आह

नित्यसमाधाने डलवाने चर्याचर्यकमे उक्किष्ट |
लौकिलोकोत्तर वसवाने एहु कमथु भजीव नयनिष्ठ || ६ ||

प्राचुर्यप्रवृत्तेन सततावधानेन चर्याचर्याक्रमेण
उत्कृष्टसिद्धिभाजः लौकिके लोकोत्तरे च मार्गे वर्तमानाः इत्थमेव
सर्वाकारं क्रमार्थं भजन्तु नयनिष्ठाः || ६ ||

विस्मृतं चैतत्सर्वेषाम्, इत्याह

चुद्दहभूतसग्गतोयत्ति भुवनिसदितु महाथु थ्योह |
सन्दसव्युगतसव्वे स-उत्ति महाजन येन गुरुमुखपथ्योह || ७ ||

चतुर्दशसु लोकेषु चतुर्दशविधस्यापि भूतसर्गस्य सदातनोऽयं
महार्थनामा स्वरूपापरपर्यायः चित्प्रकाशोऽपरिहार्यः सुप्रकटस्थितः,
स च सर्वेषां भावावेशेन स्मृतिपथादपसृतो - नष्टः स्थितः, ते तु
महाजनाः - येषामित्थं गुरुमुखमाविर्भूतम्, इति
सप्तभिर्महार्थस्वरूपं परिशीलितं यः स्पर्शमरीचीः सर्वरोमाश्रया
उद्बोधयति, सोऽयं मध्यमे धाम्नि एकरसीभूतो नवचक्रीविषयः
संप्रदायोऽन्योन्यानुप्राणनेन प्रकाश्यते, तथा पीठचक्रे
तन्मात्रव्याप्तिः भूतव्याप्तिः पञ्चवाहव्याप्तिश्च - इति त्रिधैव, पञ्चवाहे
महाक्रमसृष्ट्यादिविश्रान्त्या सह करङ्किण्यादिमुद्राव्याप्तिः,
वृन्दक्रमात् पञ्चप्रकारदेवताव्याप्तिश्च - इति त्रिधैव व्याप्तिस्थितिः,
प्रकाशानन्दमूर्तीनां रविशशिहुतवहरूपाणां
मनोबुद्ध्यहंकारैः सत्त्वरजस्तमोभिः सृष्ट्यादित्रयेण - इति त्रिधैव
व्याप्तिस्थितिः, वृन्दचक्रे देवतास्तावत्पीठाष्टकाश्चतुष्षष्टिः, तासां
चतुष्षष्टिः सिद्धयः संविद्भूमिकारूपाः यतः पञ्चवाहव्याप्त्या
प्रत्येकं द्वादशमरीचीनां षष्टिभावश्चतस्रश्च मूलदेव्यः, इति -
चतुष्षष्टिश्चिद्भूमिकास्तासाम्, इति संविद्भूमिकाव्याप्तिः, तथा कला
अष्टात्रिंशत् बैन्दव्यश्च षड्विंशतिः, इति -
चतुष्षष्टिभिर्धामकलाव्याप्तिः, ह्रस्वदीर्घप्लुतैः पञ्चदशभिः
सन्ध्यक्षरैरष्टभिर्यमैश्चतुर्भिरेवमेकत्रीभूय व्यञ्जनैः सह
चतुष्षष्टिभिर्वर्णक्रमः, इति - मकारदेव्या उक्तपञ्चवाहादिचक्रपञ्चकेन
महाक्रमचतुष्टयेन, इति नवधा, तथा भासाक्रमचतुष्टयेन
समयेश्वर्या विभागपञ्चकेन च, इति नवभिरेव च, इति - मयूराण्डरसवत्
सर्वैरन्तर्गर्भितायाः समयस्थितिः,
महाक्रमभासाक्रमसमयेश्वरीविभागानां चान्योन्यं
सर्वप्रकारमविभागः - इत्येकरसीभूतः सर्वोऽयं परापरश्चिद्रसः
परतरे चिद्धाम्नि सामरस्यमुपयाति, इति - निगमितोऽर्थः || ७ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे द्वादश उदयः || १२ ||

अथ त्रयोदश उदयः |

अथोच्चित्य कांचिदितिकर्तव्यतामाह

गुरुमुख चि यिद फलतिवातो कथ पूजन सङ्कम अविवाद |
एक कालु एक पदिपातो चोदस्यु पूजनुमर्याद || १ ||

सिष्टि परौघे थित दिव्यौघे संहित सह ओघे सिद्धौघ |
मानवौघ नाख्यिपति भोगे पीठभास समयु पञ्चौघ || २ ||

गुरुमुखं यदि तव फलप्राप्तिपर्यन्ततो निर्विवादतया
एककालमासादितसंक्रमणपूजनकथनैः संमुखीभूतम्, ततो
गुरुवदनैकप्रतिष्ठानि त्रीण्यपि संभवन्ति | तत्रैव सति तस्मिन्प्रसन्ने
त्रीण्यपि एकवारं फलन्ति उत क्रमेण? इति संदेहे निश्चयोऽयम् - गुरुतः
संक्रमणोत्तरकालं कथनप्राक्कोटौ चतुर्भिर्दिवसैः पूजनोपदेशः
पारणीयः, इति मर्यादा नोल्लङ्घनीया, तत्र चास्माकमित्थं गुरुमुखं -
पीठचक्रपूजापूर्वकं परौघो गुरुक्रमः सृष्टिचकं भासाक्रमः
समयेश्वरी पूजनीयेत्येको दिवसक्रमः, द्वितीयेन
तद्वत्पीठचक्रपूजापूर्वकं दिव्यौघो गुरुक्रमः, स्थितिक्रमश्च
भासासमयेश्वरीभ्यां सह उक्तवत् पञ्चप्रकार एव यागः, तृतीये दिवसे
पीठचक्रे महौघो गुरुक्रमः संहारक्रमो भासासमयेश्वरीद्वयं चेति
पञ्च पूजनीयाः, चतुर्थे च पीठचरं
सिद्धौघमानवौघशिष्यौघाः अनाख्यक्रमो भासाक्रमः समयेश्वरी
चेति पञ्चैव पूजनीयाः, इति शेषः || १ || २ ||

अथार्घपात्रविधिमाह

चुपावो गुरुसमयन्यासे कमपञ्चक त्रेपावो अग्गु |
अजमुखबिन्दु जञीपर्यासे अकुमुण्डिति यु अश्चनसग्गु || ३ ||

चतुष्पादासने पात्रे गुरुक्रमौघान्समयेश्वरीं च पूजयेत्, तथा
त्रिपादासने पात्रे सुधूपिते कृतपात्रसंस्कारे
रत्नद्वयालब्धन्यस्तपरासवपूजितार्घभरिते प्रतिबिम्बितमुखे
क्रमचतुष्टयावसानं पूजयेत्, तयोश्च पूर्वपात्रमधोमुखम्
पीतशेषं मुण्डव्योम्नि पातयेत्, उत्तरं च
तद्वत्सार्घमधोमुखमर्चास्थाने योजयेदिति || ३ ||

दीपक्रमं युगलकेनाह

ये पर दिव्य महासिद्धौघे मानवौघ गुरुकम पञ्चौघ |
ते कमपञ्चक अनुगत उपयोगे पीठचक्क समयासह भोग || ४ ||

चौर चौर कम चुचक्केशर दिनपञ्चक अकदूत पकाशु |
अथ वा दीपशर्थन परोवर त्रोवह एकदिवस अवकाशु || ५ ||
(युगलकम्)

पञ्चभिर्दिवसैः प्रकाशचरुणा क्रमार्थयागः पारणीयः एकया
दूत्या सह समयस्थेन, इत्यस्माकं गुरुमुखं, कथम्? इत्याह ये परेति ये
मानवौघशिष्यौघयोरैक्येन गुरुक्रमाः पञ्च
तान्क्रमेणैकैकक्रमानुग[मनेन] - - - - - - - - - पञ्च क्रमाः पूजनीयाः
पञ्चसु दिवसेषु, आद्यन्तयोः सर्वत्र पीठचक्रसमयेश्वरीभ्यां
सह चत्वारि चत्वारि प्रत्यहं पूजास्थानानि भवन्ति - इति युग्मस्य
समयोऽयम्, इत्थं च चतुश्चक्रेश्वरी पूजिता भवति | अथवा एकस्मिन्नेव
दिवसे आसादितसामयिक - - - - - - - - सामग्र्यां त्रयोदशात्मकेन समुदयेन
पूजातिलकोक्तवत् पारणीयः, इति पूर्णोऽयं विधिः || ४ || ५ ||

भासून्युपून्यु अनुभावो एक घनोनय निष्ठित धा-उ |
सरहस महाथु एषु उब्भावो चे * * * * [सुजना] उ जना-उ || ६ ||

हे सुजना जनाः भवतामतिनयाविष्टानां महाम्नायाख्यं
रहस्यस्थानमाधिभौतिकेनाधिदैविकेनाध्यात्मिकेन सर्वात्मिकेन च बलेन -
इति चतुर्भिर्बलैरूपोद्बलितं चेतसि भासताम्, तच्च कीदृशम्? इत्याह -
एकघनतामाप्तं संप्रदायपरिपूर्णैः
पूर्वसिद्धैरनुभूतमनुभावितं च, उक्तवत्
बलचतुष्टयानुगुण्येनेति, अथ च चतुर्धा बलिकर्मणा निर्विघ्नतामापादितं
निःश्रेयसफलं पारितम् || ६ ||

इति श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते महानयप्रकाशे त्रयोदश उदयः || १३ ||

अथ चतुर्दश उदयः |

पावेत इहु कमु पभुस पसादे शितिकण्ठस गत जम्मु किताथु |
तेन मि महजन खलितमसादे तेमारावेमहनयपरमाथु || १ ||

अमुमेतादृशं क्रमं प्रभुप्रसादेन प्राप्य शितिकण्ठस्य जन्म
कृतार्थतां [गतं] जातम्, तेन तथाविधेन कृतकृत्येन मया महाजना अपि -
- - - - - - - - महार्थपरमार्थमनुस्मारिताः | इति शुभम् || १ ||

भेदैरष्टादशान्तैः परिणतिमगमद्व्यापि मध्ये नवानां
चक्रं पूर्वापराणां विमलरुचि वरं यद्ध्यनाख्यं क्रमाणाम्
|
भान्तोमुष्मान्महार्थप्रकटनपरमाद्वैततस्तेंशभेदा
गाहन्तां नश्च वश्चाप्युपचितविमलाखण्डितैकात्म्यवृत्तिम् ||

ते अंशभेदाः, उपचितविमलाखण्डितैकात्म्यवृत्तिं नश्चास्माकं,
वश्च युष्माकं, गाहन्ताम् - आविशन्ताम्, उपचिता वृद्धिं गता -
विकासमाप्ता, विमला भेदकालुष्येण अस्पृष्टा, अखण्डिता सर्वव्यापिका, या
ऐक्यात्म्यतया वृत्तिस्तां गाहन्तां - दिशन्तामाविशन्तामित्यर्थः, ते
कीदृशाः? अमुष्मान्महार्थप्रकटनपरमाद्वैततोभान्तः - महार्थतया
प्रकटनं महार्थप्रकटनं तेन महार्थप्रकटनेन परमाद्वैतं
महार्थप्रकटनपरमाद्वैतं, तस्माद्भान्तः शोभमानाः -
महार्थतया सर्वे भासमानाः सन्त इत्यर्थः, यथोक्तं प्राक्

या खेतक्षीरसमुद्र स एकत यन्याहश्चितन्यानृत्त |

इति, अस्मात्कस्मात् ? इत्याह - यदेतदनाख्यचक्रं अष्टादशान्तैर्भेदैः,
परिणतिमगमत् अष्टादशोऽन्ते येषां ते अष्टादशान्ताः
तैरष्टादशान्तैः, ते च अंशभेदाः, अंशानां भेदाः अंशभेदाः -
पीठचक्रं परौघो दिव्यौघो महौघः सिद्धौघो मानवौघः - इति षट्,
सृटिस्थितिसंहारचक्राणि त्रीणि च इति पूर्वं नवकम्, तथा समयेश्वरी - - - - -
- - - - शेषाः पञ्चतया सकलासकलनिष्कलानिष्कलपररूपं
भासाक्रमचतुष्टय [म् - इत्य] - - - - - - ष्टादशान्तैर्भेदैः परिणामं
प्राप्तम् | अन्यच्च कीदृक् ? इत्याह - व्यापि व्यापकं, मध्ये, कस्य ? इत्याह -
नवानां नवानां - - - - - - - पूर्वापराणामिति पूर्वे च ते नव अपरे च ते
नव पूर्वापरे तेषां पूर्वापराणां नवानाम्, इति क्रमाणां
सृष्ट्यादीनां वरमुत्कृष्टं सर्वाधिष्ठायकं, विमला पदार्थानां
कालुष्यरहिता रुचिः - दीप्तिर्यस्य, तत्तथा, इति - आशीर्वादवाक्यम् || ||

इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीशितिकण्ठाचार्यविरचिते
महानयप्रकाशे चतुर्दश उदयः || १४ ||

समाप्तश्चायं महानयप्रकाशः |

Zusammenfassende deutsche Übersetzung

Der Mahanayaprakasha ist eine umfassende Darstellung des Mahānaya beziehungsweise der Krama-orientierten nichtdualen Śaiva-Tradition. Sein Leitbegriff ist Mahārtha, der „große Sinn“: die unmittelbare Wirklichkeit des nichtdualen Bewusstseins, in der alle einzelnen Lehren, Cakras, Devatās und rituellen Ordnungen ihren letzten Ruhepunkt finden.

Śitikaṇṭha beginnt bei Parāvāk und der Ādidevī. Aus der höchsten ungeteilten Sprach- und Bewusstseinswirklichkeit entfalten sich Paśyantī, Madhyamā und Vaikharī, Nāda und Bindu, Laut und Bedeutung und schließlich die gesamte Welt von Name und Form.

Der Text beschreibt Schöpfung als Spanda von Śiva und Śakti. Aus dem ursprünglichen Paar entstehen Nāda und Bindu, Icchā, A-kāra und schließlich die fünf Elemente. Die kosmische Schöpfung wird dabei mit Körper, Prāṇa, Laut und Embryonalentwicklung parallelisiert.

Das Herzstück bildet der Mahākrama aus Sṛṣṭi, Sthiti, Saṃhāra und Anākhyā. Diese vier sind keine vier voneinander getrennten Substanzen, sondern vier Stadien einer einzigen Cit-Śakti: Auswärtsbewegung, Verweilen, Rücknahme und bedingungslose Ruhe. Jede Stufe enthält die anderen, und alle kehren in Anākhyā zurück.

Der Körper selbst wird als Pīṭha verstanden. Die Sinnesorgane, ihre Gegenstände, Prāṇa, Nāḍīs und Bewusstseinsbewegungen bilden innere Cakras und rituelle Räume. Äußere Pūjā ist gültig, aber ihr tiefster Sinn liegt in der inneren Opferung von Manas, Buddhi, Ahaṃkāra, Prāṇa und schließlich dem eigenen Ich an Bhairava.

Die fünf Vāmeśīs – Vāmeśvarī, Khecarī, Bhūcarī, Saṃhārabhakṣiṇī und Raudreśvarī – bezeichnen Stadien des Bewusstseinsstroms vom ersten Aufleuchten über Sinnes- und Gegenstandsbezug bis zur Rücknahme und transzendenten Durchdringung.

Zahlensysteme wie 12, 16, 17, 24, 64 und 65 strukturieren Laut, Dhāma, Devatā, Cakra und Erkenntnis. Die 65. Stufe steht immer wieder für den transzendenten Ruhepunkt jenseits der vollständig entfalteten 64.

Die Lehre von Siddhaugha, Mānavaugha und Śiṣyaugha unterstreicht die Bedeutung der Übertragung vom Guru. Die Tradition ist wie eine Reihe von Lampen, die in der Dunkelheit einander entzünden.

Der Text verbindet auch Sanskrit-Grammatik und Tantra: Sandhi, Vokal- und Konsonantenwandel, Saṃprasāraṇa und Mātṛkā werden zu Modellen kosmischer und innerer Vereinigung.

Schließlich führt der zwölfte Udaya alle komplizierten Strukturen in eine sehr einfache Praxis zurück: Jeder Gegenstand soll in seinem „Herzen“ erkannt und mit dem eigenen Selbst in Sāmarasya gebracht werden. Genuss wird als vollständiges Bewusstwerden verstanden, nicht als Anhaftung. Die Guru-Lehre soll im Herzen ruhen, und jeder Bhāva soll in die eine Cit zurückgeführt werden.

Der Mahanayaprakasha ist damit weder bloß Ritualhandbuch noch abstrakte Philosophie. Er zeigt, wie Sprache, Körper, Kosmos, Cakra, Pūjā, Guru-Übertragung und Meditation unterschiedliche Ausdrucksweisen einer einzigen nichtdualen Bewusstseinswirklichkeit sind.

Die vierzehn Udayas im Überblick

1. Udaya – Göttin und Mahārtha
Parāvāk, Makāra-Devi, Akula und Kula, Mahārtha, Āveśa und Kritik an einer bloß genussorientierten Tantra-Deutung.

2. Udaya – Kosmische Schöpfung
Śiva-Śakti-Yugma, Nāda, Bindu, A-kāra, fünf Elemente und ihre Entsprechungen im Körper.

3. Udaya – Mahākrama
Nichtduales Bewusstsein und die Viererordnung von Sṛṣṭi, Sthiti, Saṃhāra und Anākhyā.

4. Udaya – Pīṭha-Cakra
Körper als Pīṭha, drei Śmaśānas, Kṣetrapāla, Melāpa und innerer Yāga.

5. Udaya – Vāmeśī-Saṃpradāya
Fünf Vāmeśīs und ihre Durchdringung von Körper, Sinneskräften und Bewusstseinsbewegungen.

6. Udaya – Pātakrama und drei Cakras
Innerer Śakti-Verlauf sowie Prakāśa-, Ānanda- und Mūrti-Cakra.

7. Udaya – Vṛndakrama
Fünf Siddha-Gruppen, Mudrās, sechzehn Rāvas, Mantrasiddhas und Melāpa.

8. Udaya – Śākta und Śāmbhava
Śākta-Siddhas, Bindu, Mond, innere Zentren und die Auflösung selbst des höchsten Bodha.

9. Udaya – 64 und 65
Die 64 entfalteten Stufen und der 65. transzendente Ruhepunkt; Guru-Oghas und Schülerlinie.

10. Udaya – Mahākrama vollständig
Sṛṣṭi-, Sthiti-, Saṃhāra- und Anākhyā-Krama als eine Bewegung der Cit.

11. Udaya – Bhāsākrama und Samayeśvarī
Erneutes Hervortreten der Erscheinung aus Anākhyā und die eine Samayavidyā als Vollendung.

12. Udaya – Wiedererkennung
Alle Dinge werden in ihr Cit-Herz zurückgeführt; nitya-samādhāna und Nichtanhaften.

13. Udaya – Rituelle Ordnung
Vier- beziehungsweise fünftägige Pūjā-Struktur, Arghya-Gefäße und Dīpa-Krama.

14. Udaya – Abschluss
Śitikaṇṭhas Dank, Segenswunsch und die Rückführung aller achtzehn Teilungen in ungebrochene Einheit.

Inspirierende Verse und Lehren

„Die eine Śakti steht vielfach da.“
icchājñānakriyātvena saivaikā bahudhā sthitā |

Inspiration: Die Vielfalt von Wille, Erkenntnis und Handlung muss nicht als Zersplitterung verstanden werden. Für Śitikaṇṭha sind alle Kräfte Bewegungen derselben einen Śakti.

„Die Göttin ist grob der Weltkörper, subtil reines Bewusstsein.“
sthūlā viśvatanurdevī sūkṣmā cinmātrarūpiṇī |
parā nityoditā śāntā brahmasattāsvarūpiṇī ||

Inspiration: Die Welt wird nicht gegen das höchste Bewusstsein ausgespielt. Grobes, Subtiles und Transzendentes sind verschiedene Weisen derselben Devī.

„Eine einzige Cit-Strömung erscheint als Krama.“
ekasya citpravāhasya kramabhedaḥ svagocare |
icchājñānakriyābhiryaḥ kramārthaḥ so'bhidhīyate ||

Inspiration: Jeder Prozess kann als Bewegung von Bewusstsein betrachtet werden – nicht nur kosmische Schöpfung, sondern auch jeder Gedanke und jede Wahrnehmung.

„Sṛṣṭi, Sthiti, Laya und Anākhyā sind vier Bewegungen einer Śakti.“
bhedaiścaturbhirekasyāṃ śaktau yatkramaṇaṃ kramāt |
sṛṣṭisthitilayānākhyaiḥ sa kramaḥ parikīrtitaḥ ||

Inspiration: Entstehen, Bestehen, Vergehen und Stille sind nicht vier voneinander getrennte Wirklichkeiten. Sie sind ein einziger Tanz.

„Der Körper selbst ist der Tempel des Selbst.“
kulapīṭhakṣetrādivarṇapañcapiṇḍapraṇavavyapadeśyam-
akhilābhāsakarūpāyā ahaṃbhāvābhimatasaṃvidaḥ
samāśrayabhūtamātmāyatanaṃ śarīram |

Inspiration: Der spirituelle Weg wird in den eigenen Körper, Atem und Bewusstseinsraum zurückgeführt.

„Der höchste Sinn ist das Nichtverlorengehen der nichtdualen Cit.“
sarvāsvavasthāsu cidadvayāvipramoṣo nāma mahārthaḥ |

Inspiration: Nichtdualität bedeutet nicht, nur in besonderen Meditationen Einheit zu erfahren, sondern diese Wirklichkeit in allen Zuständen nicht zu verlieren.

Wichtigste Mantras und Lautprinzipien

Der Mahanayaprakasha ist reich an Mantra- und Varṇa-Lehre, gibt aber viele Formeln nur verschlüsselt, fragmentarisch oder als technische Lautgruppen. Deshalb werden hier nur sicher als solche vorliegende Formen aufgenommen.

Anrufung an Śiva
śrīmanmahāprakāśavapuṣe śivāya namaḥ
श्रीमन्महाप्रकाशवपुषे शिवाय नमः ।

Bedeutung: Verehrung Śiva, dessen erhabene Gestalt das große Licht ist.

Verwendung: Eröffnungsanrufung der Schrift.

A-kāra als zentrales Lautprinzip
a
अ

Der A-Laut nimmt im Werk eine zentrale Stellung als Lautprinzip ein; er wird hier nicht als eigenständiges modernes Rezitationsmantra ausgegeben. Er ist Anfang der Mātṛkā, Symbol des ersten Hervortretens und Träger von vier Kalās – Raudrī, Vāmā, Jyeṣṭhā und Ambā.

Nāda und Bindu
Nāda und Bindu werden als kosmische und innere Polarität beschrieben. Der Text setzt sie nicht zu einem frei erfundenen modernen Mantra zusammen, sondern behandelt sie als Grundprinzipien von Laut, Vimarśa und Manifestation.

Mātṛkā und Kṣa
Die gesamte Lautreihe spielt eine rituelle und metaphysische Rolle. Besonders Kṣa erscheint als Saṃhāra-Varṇa und als symbolische 65. Überschreitung der vollständig entfalteten 64. Auch hier wird keine eigenständige Rezitationsformel ergänzt, die der Text nicht ausdrücklich gibt.

Bilder und meditative Veranschaulichung

Die Bildsprache des Mahanayaprakasha kreist um Licht, Raum, Sonne, Mond, Feuer, Pīṭha, Cakra und die eine Śakti. Diese Symbole sollen nicht nur äußerlich betrachtet werden. Der Text verlegt sie immer wieder in den eigenen Körper und Bewusstseinsraum.

Für Meditation kann besonders die Grundbewegung von Sṛṣṭi, Sthiti, Saṃhāra und Anākhyā fruchtbar sein: beobachten, wie ein Gedanke entsteht, eine Zeitlang besteht, sich wieder auflöst und in einen wortlosen Hintergrund zurückkehrt.

{#ev:youtube|N_nGPHRTl8o}

Das zweite große Thema ist das Verhältnis von Shiva und Shakti: Licht und Selbstbewusstheit, Ruhe und Bewegung, Transzendenz und Manifestation. Der Mahanayaprakasha betrachtet diese nicht als endgültige Gegensätze, sondern als zwei Weisen derselben Wirklichkeit.

{#ev:youtube|Tgg6ScI9YLI}

Verhältnis zu anderen Schriften

Der Mahanayaprakasha steht in enger Beziehung zu Schriften und Traditionskomplexen des kaschmirischen Śaivismus, insbesondere:

• Krama
• Kali
• Vijnana Bhairava Tantra
• Tantraloka
• Tantrasara
• Paratrishika
• Shiva Sutra
• Spanda Karika
• Pratyabhijna
• Kramastotra

Śitikaṇṭha zitiert im Werk ausdrücklich den Vijñānabhairava sowie zahlreiche Āgama-Stellen. Die wiederkehrenden Themen Parāvāk, Nāda, Bindu, Mātṛkā, Vāmeśī, Khecarī, Bhūcarī, Kālī, Krama und Anākhyā zeigen besonders deutlich die Nähe zu den Krama- und Kaula-Strömungen.

Gleichzeitig besitzt der Text ein eigenständiges Profil. Śitikaṇṭha diskutiert Varianten anderer Überlieferungen kritisch und besteht mehrfach auf der besonderen Ordnung seines eigenen Mahānaya.

Bedeutung für Yoga und Meditation

Für moderne Yoga-Aspiranten ist nicht jede rituelle Einzelheit unmittelbar übertragbar. Der bleibende meditative Kern des Textes liegt vor allem in fünf Einsichten:

• Jede Wahrnehmung ist eine Bewegung des Bewusstseins.
• Entstehen, Bestehen, Vergehen und stille Rückkehr können unmittelbar beobachtet werden.
• Körper und Sinne können als Pīṭha, als heiliger Raum, betrachtet werden.
• Śiva und Śakti sind nicht zwei voneinander unabhängige Wirklichkeiten.
• Die höchste Praxis besteht darin, die nichtduale Cit in keinem Zustand zu verlieren.

Damit verbindet der Mahanayaprakasha eine sehr komplexe tantrische Symbolwelt mit einer überraschend direkten meditativen Frage: Was ist das Bewusstsein, in dem alle diese Bewegungen erscheinen?

Yoga kann diese Frage über Körper, Atem und Energie vorbereiten; Meditation führt sie in die unmittelbare Erfahrung.

Abschließende Betrachtung

Der Mahanayaprakasha ist eine der dichtesten Darstellungen des Mahānaya. Seine Vielzahl von Zahlen, Lauten, Devīs, Oghas, Cakras und rituellen Strukturen kann zunächst überwältigend wirken. Doch Śitikaṇṭha selbst gibt immer wieder den Schlüssel: Alle diese Strukturen sollen in Mahārtha zurückgeführt werden.

Mahārtha ist nicht ein weiteres Objekt, das am Ende einer langen Liste wartet. Es ist jene ungeteilte Bewusstseinswirklichkeit, die schon in jedem Laut, jeder Wahrnehmung und jeder Bewegung gegenwärtig ist. Sṛṣṭi ist ihr Hervortreten, Sthiti ihr Verweilen, Saṃhāra ihre Rücknahme und Anākhyā ihre wortlose Freiheit.

Gerade darin liegt die inspirierende Kraft des Werkes: Die spirituelle Suche führt nicht aus der Welt hinaus in etwas völlig Fremdes. Sie führt durch die Welt, durch Körper, Sprache, Mantra und Wahrnehmung hindurch zu jener Cit, aus der alles erscheint und in die alles zurückkehrt.

Vollständigkeit der Ausgabe
Die Abschlussfassung enthält alle vierzehn Udayas des erhaltenen Mahānayaprakāśa, die vollständige bereitgestellte Sanskrit-Umschrift und die vollständige bereitgestellte Devanagari-Fassung bis zum Kolophon. Die deutsche Fassung behandelt den gesamten erhaltenen Inhalt einschließlich Śitikaṇṭhas Eigenkommentar. Eindeutig beschädigte oder fehlende Stellen bleiben als solche ausgewiesen und werden nicht ergänzt.

Textgrundlage
Muktabodha Digital Library, Katalognummer M00033, mahānayaprakāśa, Autor: Śitikaṇṭha. Herausgeber der zugrunde liegenden Ausgabe: M. R. Śāstrī; Muktabodha nennt außerdem Mark S. G. Dyczkowski, der Korrekturen am E-Text vorgenommen hat. Grundlage ist Band 21 der Kashmir Series of Texts and Studies, Research Department, Jammu and Kashmir State, Srinagar 1918. Für den Sanskrittext dieses Artikels wurden ausschließlich die beiden vom Nutzer bereitgestellten Muktabodha-Dateien verwendet.

Siehe auch

• Shitikantha
• Kashmir Shaivismus
• Krama
• Kali
• Shiva
• Shakti
• Mahartha
• Paravak
• Nada
• Bindu
• Matrika
• Kundalini
• Vameshvari
• Khechari
• Bhuchari
• Anakhya
• Pitha
• Bhairava
• Vijnana Bhairava Tantra
• Tantraloka
• Tantrasara
• Paratrishika
• Shiva Sutra
• Spanda Karika
• Pratyabhijna
• Kramastotra
• Mantra
• Meditation

Seminare

Zur Vertiefung von Meditation und unmittelbarer Bewusstheit:

02.11.2026 - 30.11.2026 Meditation, IntensTouch, zur Harmonisierung der Lebensenergie - Online Kurs Reihe

Termine: Montag 02.11., 09.11., 16.11., 23.11., 30.11.2026

Uhrzeit: 20:30 - 21:15 Uhr

Diese Meditationsreise zu verschiedenen Themen gibt Dir die Mög…

Frank Schwab

04.11.2026 - 16.12.2026 Meditation Sieben Wochen mit Körperwahrnehmung, Atem, Stille und Herzensgebet - Online Kursreihe

Termine: 7x mittwochs: 4.11., 11.11., 18.11., 25.11., 2.12., 9.12., 16.12.2026
jeweils 19:30 bis 20:30 Uhr

Online-Meditationskurs
Sieben Wochen mit …

Meike Griese-Storck

Für die Verbindung von Prāṇa, Śakti, Cakras und innerer Energiearbeit:

06.11.2026 - 08.11.2026 Kundalini Yoga Einführung

Gründliche Einführung in die Theorie und Praxis des Kundalini Yoga, Yoga der Energie. Die praktischen Übungen des Kundalini Yoga umfassen Pranayama (…

Arjuna Wingen

13.11.2026 - 15.11.2026 Kundalini Yoga Mittelstufe

Intensives Kundalini Yoga Seminar zur Erweckung der inneren Kundalini Energie, Erweiterung des Bewusstseins und Entfaltung des vollen Potentials. Yoga A…

Manuel Hirning