Maitrayaniya Upanishad

Die Maitrayaniya Upanishad (Sanskrit: मैत्रायण्युपनिषत्, Maitrāyaṇyupaniṣat), auch Maitri Upanishad oder Maitrayana Upanishad, ist eine umfangreiche philosophische Upanishad. Textgeschichtlich ist sie eng mit der Maitrayaniya-Schule des Krishna Yajurveda verbunden; in der Muktika-Liste wird die Maitrayani jedoch unter den Upanishaden des Samaveda aufgeführt. Diese unterschiedliche Zuordnung gehört zur Überlieferungsgeschichte und sollte nicht stillschweigend eingeebnet werden.

Das Werk verbindet ältere upanishadische Lehren über Atman und Brahman mit ausgeprägter Reflexion über Samsara, die drei Gunas, den Geist, Om, Prana, Sonne und Zeit. Besonders bekannt ist seine Lehre vom sechsgliedrigen Yoga aus Pranayama, Pratyahara, Dhyana, Dharana, tarka und Samadhi. Der Text entwickelt damit eine Brücke zwischen Vedanta, frühen Yoga-Lehren und einem bereits systematisierten philosophischen Vokabular.

Im Zentrum steht zunächst König Brihadratha, der angesichts der Vergänglichkeit weltlicher Macht nach dem Selbst fragt. Der Weise Shakayanya entfaltet darauf eine Lehre, die zwischen dem unberührten Atman und dem durch Prakriti, Gunas, Karma und Ichzuschreibung gebundenen Bhutatman unterscheidet. Die Befreiung wird als Läuterung des Geistes, Erkenntnis des Atman, Loslösung von Begehren und schließlich als nichtduale Einsicht beschrieben.

Die Maitrayaniya Upanishad verbindet Selbsterkenntnis, Geistesläuterung und einen sechsgliedrigen Yogaweg.

Maitrayaniya Upanishad – Sanskrit (IAST), Übersetzung und Wort-für-Wort-Erläuterung

Textgrundlage und Zählung: Der Sanskrittext folgt der vollständigen elektronischen Fassung von Sanskrit Documents. Diese Fassung enthält sieben Prapathakas und überliefert im vierten Prapathaka eine Folge von fünfzehn Lehrversen innerhalb von Abschnitt 4.4. Damit jede Übersetzung unmittelbar bei ihrem Sanskrit steht, werden diese hier als 4.4.1–4.4.15 bezeichnet. Diese zusätzliche Unterzählung ist redaktionell; der Sanskrittext selbst zählt die Verse 1–15 und schließt danach Abschnitt 4 ab.

Die Wort-für-Wort-Übersetzungen lösen zentrale Sandhis und Komposita auf. Bei langen Prosasätzen werden syntaktisch zusammengehörige Wortgruppen erläutert, damit die deutsche Wiedergabe lesbar bleibt, ohne mehrere nummerierte Abschnitte zusammenzufassen.

Vorangestellter Meditationsvers
vairāgyotthabhaktiyuktabrahmamātraprabodhataḥ |
yatpadaṃ munayo yānti tattraipadamahaṃ mahaḥ ||

„Ich verehre jenes dreifache große Licht, zu dessen Stätte die Weisen durch die aus Entsagung erwachsende Hingabe und durch das Erwachen zum einen Brahman gelangen.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: vairāgya-uttha – aus Entsagung erwachsend; bhakti-yukta – mit Hingabe verbunden; brahma-mātra-prabodhataḥ – durch Erwachen zum Brahman allein; yat padam – zu welcher Stätte; munayaḥ yānti – die Weisen gelangen; tat – jenes; traipadam – dreifüßig/dreigliedrig; mahaḥ – großes Licht

Shanti-Mantra
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotamatho
balamindriyāṇi ca |
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ
mā mā brahma
nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya
upaniṣatsu
dharmāste mayi santu te mayi santu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

„Om. Mögen meine Glieder, Rede, Prana, Augen, Ohren, Kraft und alle Sinne gedeihen. Alles ist das Brahman der Upanishaden. Möge ich Brahman nicht zurückweisen; möge Brahman mich nicht zurückweisen. Möge keine Zurückweisung sein. Mögen die in den Upanishaden gelehrten Eigenschaften in mir, der ich dem Atman hingegeben bin, gegenwärtig sein. Om. Frieden, Frieden, Frieden.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: oṃ – Om; āpyāyantu – mögen gedeihen; mama aṅgāni – meine Glieder; vāk-prāṇa-cakṣuḥ-śrotram – Rede, Prana, Auge, Gehör; indriyāṇi – Sinne; sarvaṃ brahma – alles ist Brahman; nirākuryām – möge ich nicht zurückweisen; nirākaraṇam astu – keine Zurückweisung sei; ātmani nirate – dem Atman hingegeben; upaniṣatsu dharmāḥ – in den Upanishaden gelehrte Eigenschaften; śāntiḥ – Frieden

Erster Prapathaka – Brihadrathas Entsagung

1.1
oṃ bṛhadratho ha vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ
nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śārīraṃ
vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma sa tatra paramaṃ tapa
āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya
munirantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā
nirdahannivātmavidbhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ
vṛṇīśveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca
bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no
brūhītyetadvṛtaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha
praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīśveti śākāyanyasya
caraṇavabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda || 1 ||

König Brihadratha setzte seinen ältesten Sohn als Herrscher ein. Weil er den Leib als vergänglich erkannt und Entsagung entwickelt hatte, zog er in den Wald und übte strenge Askese, mit erhobenen Armen zur Sonne blickend. Nach tausend Tagen kam der selbstkundige Weise Shakayanya zu ihm, leuchtend wie rauchloses Feuer, und bot ihm einen Wunsch an. Der König verneigte sich und bat nicht um weltliche Güter, sondern um die Erkenntnis des Atman.

Wort-für-Wort-Übersetzung: bṛhadrathaḥ – Brihadratha; rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvā – nachdem er den ältesten Sohn in die Königsherrschaft eingesetzt hatte; aśāśvataṃ śārīram – den Leib als unbeständig erkennend; vairāgyam upetaḥ – von Entsagung erfüllt; araṇyaṃ nirjagāma – ging in den Wald; paramaṃ tapaḥ āsthāya – höchste Askese übend; ādityam īkṣamāṇaḥ – zur Sonne blickend; ūrdhvabāhuḥ – mit erhobenen Armen; ātma-vit – Kenner des Selbst; varaṃ vṛṇīṣva – wähle einen Wunsch; tattva-vit – Kenner der Wahrheit; ātma-vit – Selbstkenner

1.2
bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudū
ṣite viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe
niḥsāre'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ || 2 ||

„Ehrwürdiger, was sollen mir Sinnengenüsse an diesem übelriechenden, gehaltlosen Körper, der aus Knochen, Haut, Sehnen, Mark, Fleisch, Samen, Blut, Schleim und Tränen besteht und von Kot, Urin, Wind, Galle und Schleim erfüllt ist?“

Wort-für-Wort-Übersetzung: asthi – Knochen; carma – Haut; snāyu – Sehnen; majjā – Mark; māṃsa – Fleisch; śukra – Samen; śoṇita – Blut; śleṣma – Schleim; aśru – Tränen; viṭ-mūtra – Kot und Urin; vāta-pitta-kapha – Wind, Galle und Schleim; durgandha – übler Geruch; niḥsāra – ohne bleibenden Kern; kāmopabhogaiḥ – mit Sinnengenüssen, wozu?

1.3
kāmakrodhalobhabhayaviṣāderṣyeṣṭaviyogāniṣṭasamprayogakṣu
tpipāsājarāmṛtyurogaśokādyairabhihate'smiñcharīre kiṃ
kāmopabhogaiḥ || 3 ||

„Was sollen mir Sinnengenüsse an diesem Körper, der von Begierde, Zorn, Gier, Furcht, Gift, Neid, Trennung vom Geliebten, Verbindung mit Unerwünschtem, Hunger, Durst, Alter, Tod, Krankheit, Kummer und Ähnlichem bedrängt wird?“

Wort-für-Wort-Übersetzung: kāma – Begierde; krodha – Zorn; lobha – Gier; bhaya – Furcht; īrṣyā – Neid; iṣṭa-viyoga – Trennung vom Geliebten; aniṣṭa-samprayoga – Verbindung mit Unerwünschtem; kṣut-pipāsā – Hunger und Durst; jarā-mṛtyu – Alter und Tod; roga-śoka – Krankheit und Kummer; abhihate śarīre – an diesem bedrängten Körper

1.4
sarvaṃ cedaṃ kṣayiṣṇu paśyāmo yatheme
daṃśamaśakādayastṛṇavannaśyatayodbhūtapradhvaṃsinaḥ || 4 ||

„Wir sehen, dass alles hier dem Verfall unterliegt. Stechmücken, Mücken und andere Wesen entstehen und vergehen wie Grashalme.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: sarvam idam – dieses Ganze; kṣayiṣṇu – dem Verfall unterworfen; paśyāmaḥ – wir sehen; daṃśa-maśaka-ādayaḥ – Stechmücken, Mücken usw.; tṛṇavat – wie Gras; udbhūta-pradhvaṃsinaḥ – nach dem Entstehen wieder vergehend

1.5
atha kimetairvā pare'nye mahādhanurdharāścakravartinaḥ
kecitsudyumnabhūridyumnendradyumnakuvalayāśvayauvanāśvavaddhiyā
śvāśvapatiḥ śaśabindurhāriścandro'mbarīṣo
nanūktasvayātiryayātinaraṇyokṣasenotthamaruttabharataprabhṛtayo
rājāno miṣato bandhuvargasya mahatīṃ śriyaṃ
tyaktvāsmāllokādamuṃ lokaṃ prayānti || 5 ||

„Was ist mit den großen Bogenschützen und Weltherrschern wie Sudyumna, Bhuridyumna, Indradyumna, Kuvalayashva, Yauvanashva, Vadhryashva, Ashvapati, Shashabindu, Harishchandra, Ambarisha, Yayati, Bharata und anderen? Vor den Augen ihrer Angehörigen ließen sie großen Glanz und Reichtum zurück und gingen aus dieser Welt in die andere.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: mahā-dhanur-dharāḥ – große Bogenschützen; cakravartinaḥ – Weltherrscher; rājānaḥ – Könige; bandhu-vargasya miṣataḥ – vor den Augen der Verwandtenschar; mahatīṃ śriyam tyaktvā – großen Glanz/Reichtum zurücklassend; asmāt lokāt amum lokam prayānti – aus dieser Welt in jene Welt gehen

1.6
atha kimetairvā pare'nye
gandharvāsurayakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāṃ
nirodhanaṃ paśyāmaḥ || 6 ||

„Auch bei Gandharvas, Asuras, Yakshas, Rakshasas, Geisterscharen, Pishachas, Schlangenwesen und planetarischen Mächten sehen wir Aufhören und Untergang.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: gandharva-asura-yakṣa-rākṣasa – Gandharvas, Asuras, Yakshas, Rakshasas; bhūta-gaṇa-piśāca – Geisterscharen und Pishachas; uraga-graha-ādīnām – von Schlangenwesen, planetarischen Mächten usw.; nirodhanam – Aufhören, Untergang; paśyāmaḥ – wir sehen

1.7
atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ
prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ

nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇaṃ
so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ
kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdihāvartanaṃ dṛśyata
ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre
bhagavaṃstvaṃ no gatistvaṃ no gatiḥ || 7 ||

„Was ist mit all dem, wenn selbst große Ozeane austrocknen, Berggipfel stürzen, der Polarstern erschüttert wird, die Erde versinkt und die Götter von ihrem Standort weichen? In einem solchen Samsara führen Sinnengenüsse nur zu wiederholter Rückkehr. Ziehe mich empor; ich bin wie ein Frosch in einem dunklen Brunnen. Ehrwürdiger, du bist unsere Zuflucht.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: mahārṇavānāṃ śoṣaṇam – Austrocknen der großen Ozeane; śikhariṇāṃ prapatanam – Stürzen der Berggipfel; dhruvasya pracalanam – Erschütterung des Polarsterns; pṛthivyāḥ nimajjanam – Versinken der Erde; surāṇāṃ sthānāt apasaraṇam – Weichen der Götter von ihrem Ort; saṃsāre – im Kreislauf des Daseins; asakṛt āvartanam – wiederholte Rückkehr; uddhartum arhasi – du mögest mich emporziehen; andhodapānasthaḥ bhekaḥ iva – wie ein Frosch in einem dunklen Brunnen; tvam naḥ gatiḥ – du bist unsere Zuflucht

Zweiter Prapathaka – Der reine Atman und die fünf Pranas

2.1
atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja
bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajaḥ kṛtakṛtyastvaṃ
marunnāmno viśruto'sītyayaṃ vā va khalvātmā te katamo
bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca iti || 1 ||

Shakayanya freute sich über die Entsagung des Königs und sprach: „Großer König Brihadratha, du Zierde des Ikshvaku-Geschlechts, dein Ziel ist nahe; du bist als Marut berühmt. Dies ist dein Atman.“ Der König fragte: „Welcher von ihnen ist der Atman, Ehrwürdiger?“

Wort-für-Wort-Übersetzung: suprītaḥ – sehr erfreut; mahārāja – großer König; ikṣvāku-vaṃśa – Ikshvaku-Geschlecht; kṛtakṛtyaḥ – einer, dessen Aufgabe erfüllt ist; ayam ātmā – dieser Atman; katamaḥ – welcher?; bhagavan – Ehrwürdiger

2.2
ya eṣo bāhyāvaṣṭambhanenordhvamutkrānto
vyathamāno'vyathamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha
bhagavānatha ya eṣa samprasādo'smāñcharīrātsamutthāya
paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti
hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti || 2 ||

Der Weise erklärte: „Jenes Wesen, das aufwärts steigt, ohne von äußeren Stützen abhängig zu sein, das scheinbar leidet und doch nicht leidet und die Finsternis vertreibt, ist der Atman. Das geläuterte Selbst erhebt sich aus diesem Körper, erreicht das höchste Licht und offenbart sich in seiner eigenen Gestalt. Das ist das Unsterbliche, das Furchtlose, das Brahman.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ūrdhvam utkrāntaḥ – aufwärts steigend; vyathamānaḥ avyathamānaḥ – scheinbar leidend, in Wahrheit leidlos; tamaḥ praṇudati – vertreibt die Finsternis; samprasādaḥ – geläutertes/ruhiges Selbst; śarīrāt samutthāya – aus dem Körper sich erhebend; paraṃ jyotiḥ – höchstes Licht; svena rūpeṇa abhiniṣpadyate – erscheint in der eigenen Gestalt; amṛtam – unsterblich; abhayam – furchtlos; brahma – Brahman

2.3
atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ
bhagavatā maitreyeṇa vyākhyātāhaṃ te
kathayiṣyāmītyathāpahatapāpmānastigmatejasa ūrdhvaretaso
vālakhilyā iti śruyante'thaite
prajāpatimabruvanbhagavañśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ
kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimātīndriyabhūtasya
yenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitāsya ko
bhagavannetadasmākaṃ brūhīti tānhovāca || 3 ||

„Diese Brahmavidya, ja die Wissenschaft aller Upanishaden, wurde uns von Bhagavan Maitreya erklärt. Ich werde sie dir darlegen. Die von Sünde freien, glühend strahlenden und in Keuschheit lebenden Valakhilyas fragten Prajapati Kratu: Dieser Leib ist wie ein Wagen ohne Bewusstsein. Welches übersinnliche Wesen verleiht ihm Bewusstsein und bewegt ihn?“

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahmavidyā – Brahmanwissen; sarvopaniṣadvidyā – Wissen aller Upanishaden; maitreyeṇa vyākhyātā – von Maitreya erklärt; vālakhilyāḥ – Valakhilya-Weise; apahata-pāpmānaḥ – frei von Sünde; ūrdhvaretasaḥ – keusch, mit aufwärts gerichteter Energie; śakaṭam iva acetanam – bewusstlos wie ein Wagen; śarīram – Körper; pracodayitā – Beweger, Lenker

2.4
yo ha khalu vācoparisthaḥ śrūyate sa eva vā eṣa śuddhaḥ
pūtaḥ śūnyaḥ śānto prāṇo'nīśatmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ
śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyanenedaṃ śarīraṃ
cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te
hocurbhagavankathamanenedṛśenānicchenaitadvidhamidaṃ
cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti kathamiti
tānhovāca || 4 ||

Kratu antwortete: „Der über Rede und Sinnesobjekten Stehende ist rein, geläutert, leer von Begrenzung, still, jenseits des gewöhnlichen Atems, ohne abhängiges Selbstsein, unendlich, unvergänglich, fest, ewig, ungeboren und frei. In seiner eigenen Größe ruhend, verleiht er diesem Körper Bewusstsein und ist sein Lenker.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: vācaḥ upari-sthaḥ – über der Rede stehend; śuddhaḥ – rein; pūtaḥ – geläutert; śūnyaḥ – leer von Begrenzung; śāntaḥ – friedvoll; anantaḥ – unendlich; akṣayyaḥ – unvergänglich; sthiraḥ – fest; śāśvataḥ – ewig; ajaḥ – ungeboren; svatantraḥ – frei, selbständig; sve mahimni tiṣṭhati – ruht in eigener Größe; cetanavat pratiṣṭhāpitam – mit Bewusstsein versehen; pracodayitā – Lenker

2.5
sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasaṃjñako
buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śena suṣuptasyaiva buddhipūrvaṃ
nibodhayatyatha yoha khalu vāvāitasyāṃśo'yaṃ
yaścetanamātraḥ pratipūruṣaṃ kṣetrajñaḥ
saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatirviśvakṣastena
cetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā
caiṣo'syeti te hocurbhagavannīdṛśasya kathamaṃśena
vartanamiti tānhovāca || 5 ||

„Dieser Atman ist äußerst fein, nicht greifbar und unsichtbar; er wird Purusha genannt. Aus eigenem Entschluss wirkt er hier gleichsam durch einen Anteil und weckt den Schlafenden. Der bewusste Anteil in jedem Menschen ist der Kshetrajna, der Kenner des Feldes; Entschluss, Entscheidung und Ichbewusstsein sind seine Zeichen. Durch ihn wird der Leib bewusst und gelenkt.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: sūkṣmaḥ – fein; agrāhyaḥ – ungreifbar; adṛśyaḥ – unsichtbar; puruṣa-saṃjñakaḥ – Purusha genannt; suṣuptasya nibodhayati – weckt den Schlafenden; cetanamātraḥ – nur aus Bewusstsein bestehend; pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ – in jedem Menschen der Feldkenner; saṅkalpa – Entschluss/Vorstellung; adhyavasāya – Entscheidung; abhimāna – Ichzuschreibung; prajāpatiḥ – Herr der Geschöpfe

2.6
prajāpatirvā eṣo'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥ sa
ātmanamabhidhyāyadbavhīḥ prajā asṛjatta asyaivātmaprabuddhā
aprāṇā sthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyatsa nāramata
so'manyataitāsaṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ prāviśānītyatha sa
vāyumivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśatsa eko nāviśatsa
pañcadhātmānaṃ pravibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samāna
udāno vyāna iti || 6 ||

„Am Anfang war Prajapati allein und fand darin keine Freude. Er sann über sich selbst nach und schuf viele Wesen. Da sie ohne Bewusstsein und ohne Lebensatem wie Pfosten dastanden, wollte er in sie eintreten und sie erwecken. Wie Luft ging er in sie ein und teilte sich fünffach als Prana, Apana, Samana, Udana und Vyana.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: prajāpatiḥ agre atiṣṭhat – Prajapati stand am Anfang; ekaḥ – allein; ātmanam abhidhyāyan – über sich selbst sinnend; bahvīḥ prajāḥ asṛjat – schuf viele Wesen; aprāṇāḥ – ohne Lebensatem; sthāṇuḥ iva – wie Pfosten; praviśāmi – ich will eintreten; vāyum iva – wie Luft; pañcadhā – fünffach; prāṇa-apāna-samāna-udāna-vyāna – die fünf Lebenskräfte

2.7
atha yo'yamūrdhvamutkrāmatītyeṣa vāva sa prāṇo'tha
yoyamāvañcaṃ saṃkrāmatveṣa vāva so'pāno'tha yoyaṃ
sthaviṣṭhamannadhātumapāne sthāpayatyaṇiṣṭhaṃ cāṅge'ṅge
samaṃ nayatyeṣa vāva sa samāno'tha yo'yaṃ pītāśitamudgirati
nigiratīti caiṣa vāva sa udāno'tha yenaitāḥ śirā
anuvyāptā eṣa vāva sa vyānaḥ || 7 ||

„Was aufwärts geht, ist Prana; was abwärts geht, ist Apana. Was die groben Bestandteile der Nahrung nach unten bringt und die feineren gleichmäßig in die Glieder verteilt, ist Samana. Was Gegessenes und Getrunkenes auf- oder abwärts bewegt, heißt Udana; die überall verlaufende Kraft ist Vyana.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ūrdhvam utkrāmati – steigt aufwärts; prāṇaḥ – Prana; avāñcam saṃkrāmati – bewegt sich abwärts; apānaḥ – Apana; annadhātum – Nahrungsstoff; samaṃ nayati – führt gleichmäßig; samānaḥ – Samana; nigirati – führt hinab/verschluckt; udānaḥ – Udana; sirāḥ anuvyāptāḥ – durchdringt die Adern; vyānaḥ – Vyana

2.8
athopāṃśurantaryāmyamibhavatyantaryāmamupāṃśumetayorantarāle
cauṣṇyaṃ māsavadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ
so'gnirvaiśvānaro'pyanyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro
yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate
tasyaiṣa ghoṣo bhavati yadetatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa
yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti || 8 ||

„Prana und Apana entsprechen den beiden Opfergefäßen Upamshu und Antaryama. Zwischen ihnen entsteht Wärme. Diese Wärme ist der Purusha, Agni Vaishvanara, das innere Verdauungsfeuer. Sein Geräusch hört man, wenn man die Ohren verschließt; beim nahenden Tod verstummt es.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: upāṃśu-antaryāma – Namen zweier Soma-Opfergefäße, hier Prana und Apana; antarāle auṣṇyam – Wärme im Zwischenraum; sa puruṣaḥ – das ist der Purusha; agniḥ vaiśvānaraḥ – das universale innere Feuer; annam pacati – verdaut die Nahrung; karṇau apidhāya – die Ohren verschließend; śabdaḥ – Klang/Geräusch

2.9
sa vā eṣa pañcadhātmānaṃ pravibhajya nihito guhāyāṃ
manomayaḥ prāṇaśarīro bahurūpaḥ satyasaṃ kalpa ātmeti sa vā
eṣo'sya hṛdantare tiṣṭhannakṛtārtho'manyatārthānasāni
tatsvānīmāni bhittvoditaḥ pañcabhī raśmibhirviṣayānattīti
buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya
hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayosya pratodanena
khalvīritaṃ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛte ca
nedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā
caiṣo'syeti || 9 ||

„Der eine Atman verbirgt sich fünffach in der Herzhöhle, ist aus Geist gebildet, hat die Lebenskräfte als Leib und erscheint vielgestaltig. Er will die Dinge erfahren und öffnet die fünf Tore. Die Erkenntnissinne sind die Zügel, die Handlungskräfte die Pferde, der Körper der Wagen, der Geist der Wagenlenker und die Naturanlage die Peitsche. So bewegt sich der Leib wie das Rad des Töpfers.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: pañcadhā ātmānaṃ pravibhajya – sich fünffach teilend; guhāyāṃ nihitaḥ – in der Höhle verborgen; manomayaḥ – aus Geist gebildet; prāṇa-śarīraḥ – mit Prana als Leib; satya-saṅkalpaḥ – dessen Entschluss wahr ist; pañca raśmayaḥ – fünf Strahlen; indriyāṇi – Sinne; hayāḥ – Pferde; rathaḥ – Wagen; manaḥ niyantā – Geist als Lenker; prakṛti-mayaḥ pratodaḥ – naturhafte Peitsche

2.10
sa vā eṣa ātmetyado vaśaṃ nīta iva sitāsitaiḥ
karmaphalairabhibhūyamāna iva pratiśarīreṣu
caratyavyaktatvātsūkṣmatvādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvā
ccānavastho'kartā kartevāvasthitaḥ || 10 ||

„Dieser Atman scheint durch helle und dunkle Früchte des Karma beherrscht zu werden und von Körper zu Körper zu wandern. Weil er unmanifest, fein, unsichtbar, ungreifbar und besitzlos ist, bleibt er in Wahrheit ohne festen Ort, ohne Handeln und unverändert, obwohl er als Handelnder erscheint.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: sitāsitaiḥ karmaphalaiḥ – durch helle und dunkle Karmafrüchte; abhibhūyamāna iva – scheinbar überwältigt; pratiśarīreṣu carati – wandert in Körpern; avyaktatvāt – wegen Unmanifestheit; sūkṣmatvāt – wegen Feinheit; adṛśyatvāt – wegen Unsichtbarkeit; agrāhyatvāt – wegen Ungreifbarkeit; akartā – Nicht-Handelnder; kartā iva – wie ein Handelnder

2.11
sa vā eṣa śuddhaḥ sthiro'calaścālepo'vyagro niḥspṛhaḥ
prekṣakavadavasthitaḥ svasya caritabhugguṇamayena
paṭenātmānamantardhīyāvasthita ityavasthita iti || 11 ||

„Er ist rein, fest, unbeweglich, unbefleckt, ungestört und ohne Verlangen. Wie ein Zuschauer bleibt er bei sich selbst; er erfährt die Folgen des eigenen Handelns, während er sich hinter dem aus den Gunas gewebten Schleier verbirgt.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: śuddhaḥ – rein; sthiraḥ acalaḥ – fest und unbeweglich; alepaḥ – unbefleckt; avyagraḥ – ungestört; niḥspṛhaḥ – ohne Verlangen; prekṣakavat – wie ein Zuschauer; svasya carita-bhuk – die Folgen des eigenen Handelns erfahrend; guṇamayena paṭena – durch den aus Gunas bestehenden Schleier; ātmānam antardhīya – sich selbst verbergend

Dritter Prapathaka – Bhutatman, Gunas und Bindung

3.1
te hocurbhagavanyadyevamasyātmano mahimānaṃ sūcayasītyanyo
vā paraḥ ko'yamātmā sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ
sadasadyonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ vā gataṃ
dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti katama eṣa iti
tānhovāca || 1 ||

Die Valakhilyas fragten: „Wenn dies die Größe des Atman ist, wer ist dann jener andere, der von hellen und dunklen Karmafrüchten überwältigt wird, in gute oder schlechte Geburten eingeht, auf- oder absteigt und von den Gegensätzen umhergetrieben wird?“

Wort-für-Wort-Übersetzung: anyaḥ paraḥ – jener andere; sitāsitaiḥ karmaphalaiḥ – von hellen und dunklen Karmafrüchten; sat-asat-yonim – gute und schlechte Geburten; avācīṃ vā ūrdhvāṃ gatim – abwärts oder aufwärts gerichteter Weg; dvandvaiḥ abhibhūyamānaḥ – von Gegensätzen überwältigt; paribhramati – irrt umher

3.2
asti khalvanyo'paro bhūtātmā yo'yaṃ sitāsitaiḥ
karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadayonimāpadyata ityavācīṃ
vordhvāṃ gatiṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ
paribhramatītyasyopavyākhyānaṃ pañca tanmātrāṇi
bhūtaśabdenocyante pañca mahābhūtāni
bhūtaśabdenocyante'tha teṣāṃ yaḥ samudāyaḥ
śarīramityuktamatha yo ha khalu vāva śarīramityuktaṃ sa
bhūtātmetyuktamathāsti tasyātmā binduriva puṣkara iti sa vā
eṣo'bhibhūtaḥ
prākṛtyairguṇairityato'bhibhūtatvātsaṃmūḍhatvaṃ
prayātyasaṃmūḍhastvādātmasthaṃ prabhuṃ bhagavantaṃ
kārayitāraṃ nāpaśyadguṇaughaistṛpyamānaḥ
kaluṣīkṛtāsthiraścañcalo lolupyamānaḥ saspṛho
vyagraścābhimānatvaṃ prayāta ityahaṃ so mamedamityevaṃ
manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jālenaiva khacaraḥ
kṛtasyānuphalairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti || 2 ||

Kratu antwortete: „Es gibt den sogenannten Bhutatman, das an die Elemente gebundene Selbst. Die fünf Tanmatras und die fünf großen Elemente bilden den Leib. Von den Gunas der Prakriti überwältigt, wird dieses Selbst verwirrt, erkennt den inneren Herrn und Lenker nicht und bindet sich durch das Denken ‚Ich bin dies, dies ist mein‘ selbst wie ein Vogel im Netz.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: bhūtātmā – elementgebundenes Selbst; pañca tanmātrāṇi – fünf feinstoffliche Elemente; pañca mahābhūtāni – fünf große Elemente; samudāyaḥ śarīram – ihr Verbund ist der Körper; binduḥ iva puṣkare – wie ein Tropfen auf dem Lotus; prākṛtyaiḥ guṇaiḥ abhibhūtaḥ – von den Gunas der Prakriti überwältigt; kṣetrajñaḥ – Feldkenner; ahaṃ saḥ, mama idam – „ich bin dies, dies ist mein“; jālena khacaraḥ iva – wie ein Vogel im Netz

3.3
athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ
kārayitāntaḥpuruṣo'tha yathāgnināyaḥpiṇḍo vābhibhūtaḥ
kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau
bhūtātmāntaḥpuruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno
nānātvamupaityatha yattriguṇaṃ caturaśītilakṣayonipariṇataṃ
bhūtatriguṇametadvai nānātvasya rūpaṃ tāni ha vā imāni
guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva cakriṇetyatha yathāyaḥpiṇḍe
hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau
puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi || 3 ||

„Der Bhutatman erscheint als Handelnder, während der innere Purusha durch die Werkzeuge handeln lässt. Wie ein Eisenklumpen durch Feuer glühend und durch Schläge vielerlei Formen annimmt, so nimmt der elementgebundene Mensch unter dem Einfluss des inneren Purusha und der Gunas mannigfache Gestalten an. Der Purusha selbst wird davon so wenig getroffen wie das Feuer vom Hämmern des Eisens.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: kartā bhūtātmā – Bhutatman als Handelnder; karaṇaiḥ kārayitā antaḥpuruṣaḥ – der innere Purusha lässt durch Werkzeuge handeln; agninā ayaḥpiṇḍaḥ – Eisenklumpen durch Feuer; nānātvam upaiti – nimmt Vielgestaltigkeit an; tri-guṇam – dreigunig; caturaśīti-lakṣa-yoni – 8,4 Millionen Geburtsformen, traditionelle Zahl; puruṣeṇa īritāni guṇāni – Gunas vom Purusha bewegt; agniḥ na abhibhūyate – das Feuer wird nicht überwältigt

3.4
athānyatrāpyuktaṃ śarīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ
saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa
niṣkrāmantamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ
carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtrapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca
malairbahubhiḥ paripūrṇaṃ kośa ivāvasanneti || 4 ||

„Dieser Leib entsteht aus geschlechtlicher Vereinigung, ist an sich ohne Bewusstsein, tritt durch den Harnweg hervor, ist aus Knochen aufgebaut, mit Fleisch überzogen, von Haut umschlossen und mit Kot, Urin, Galle, Schleim, Mark, Fett und vielen anderen Unreinheiten gefüllt – wie ein verfallendes Gefäß.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: maithunāt udbhūtam – aus geschlechtlicher Vereinigung entstanden; saṃvid-apetam – ohne eigenes Bewusstsein; mūtra-dvāreṇa niṣkrāmantam – durch den Harnweg hervortretend; asthibhiḥ citam – aus Knochen aufgebaut; māṃsena anuliptam – mit Fleisch überzogen; carmaṇā avabaddham – von Haut umschlossen; mala – Unreinheiten; kośa iva avasannam – wie ein verfallendes Gefäß

3.5
athānyatrāpyuktaṃ saṃmoho bhayaṃ viṣādo nidrā tandrī vraṇo
jarā śokaḥ kṣutpipāsā kārpaṇyaṃ krodho nāstikyamajñānaṃ
mātsaryaṃ vaikāruṇyaṃ mūḍhatvaṃ nirvrīḍatvaṃ
nikṛtatvamuddhātatvamasamatvamiti tāmasānvitastṛṣṇā sneho
rāgo lobho hiṃsā ratirdṛṣṭivyāpṛtatvamīrṣyā
kāmamavasthitatvaṃ cañcalatvaṃ jihīrṣārthopārjanaṃ
mitrānugrahaṇaṃ parigrahāvalambo'niṣṭeṣvindriyārtheṣu
dviṣṭiriṣṭeśvabhiṣaṅga iti rājasānvitaiḥ paripūrṇa
etairabhibhūta ityayaṃ bhūtātmā
tasmānnānārūpāṇyāpnotītyāpnotīti || 5 ||

„Verblendung, Furcht, Niedergeschlagenheit, Schlaf, Trägheit, Verwundbarkeit, Alter, Kummer, Hunger, Durst, Geiz, Zorn, Unglaube, Unwissenheit, Neid und weitere Zustände gehören zur tamasischen Färbung; Durst nach Besitz, Anhaften, Leidenschaft, Gier, Gewalt, Eifersucht, Begierde, Unruhe und Besitzstreben zur rajasischen. Von ihnen überwältigt nimmt der Bhutatman immer neue Gestalten an.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: saṃmoha – Verblendung; bhaya – Furcht; viṣāda – Niedergeschlagenheit; nidrā-tandrī – Schlaf und Trägheit; jarā-śoka – Alter und Kummer; tāmasānvita – von Tamas geprägt; tṛṣṇā-sneha-rāga-lobha – Verlangen, Anhaften, Leidenschaft, Gier; rājasānvita – von Rajas geprägt; abhibhūtaḥ – überwältigt; nānā-rūpāṇi āpnoti – erlangt vielfältige Formen

Vierter Prapathaka – Befreiung und Läuterung des Geistes

4.1
te ha khalvathordhvaretaso'tivismitā atisametyocurbhagavannamaste
tvaṃ naḥ śādhi tvamasmākaṃ gatiranyā na vidyata ityasya
ko'tithirbhūtātmano yenedaṃ hitvāmanyeva sāyujyamupaiti
tānhovāca || 1 ||

Die keuschen Weisen waren tief erstaunt und baten: „Ehrwürdiger, lehre uns. Du bist unsere Zuflucht. Welcher Weg führt den Bhutatman dazu, diesen Zustand zu verlassen und Vereinigung mit dem höchsten Selbst zu erlangen?“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ūrdhvaretasaḥ – keusche Weise; ativismitāḥ – sehr erstaunt; śādhi – lehre; tvam asmākaṃ gatiḥ – du bist unsere Zuflucht; bhūtātmanaḥ kaḥ atithiḥ – welcher Weg/Gast führt den Bhutatman; sāyujyam upaiti – erlangt Vereinigung

4.2
athānyatrāpyuktaṃ mahānadīṣūrmaya iva nivartakamasya
yatpurākṛtaṃ samudraveleva durnivāryamasya mṛtyorāgamanaṃ
sadasatphalamayairhi pāśaiḥ paśuriva baddhaṃ
bandhanasthasyevāsvātantryaṃ yamaviṣayasthasyaiva
bahubhayāvasthaṃ madironmatta ivāmodamamadironmattaṃ pāpmanā
gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ mahoragadaṣṭa iva vipadṛṣṭaṃ
mahāndhakāra iva rāgāndhamindrajālamiva māyāmayaṃ svapnamiva
mithyādarśanaṃ kadalīgarbha ivāsāraṃ naṭa iva kṣaṇaveṣaṃ
citrabhittiriva mithyāmanoramamityathoktam || śabdasparśādayo
ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ | yeṣvāsaktastu bhūtātmā na
smarecca paraṃ padam || 2 ||

Die Antwort beschreibt die Bindung mit vielen Bildern: Früheres Karma treibt wie Wellen eines großen Flusses; der Tod ist so schwer aufzuhalten wie das Meer an seiner Küste. Der Mensch ist wie ein gefesseltes Tier, ein Gefangener, ein Betrunkener, ein von einer Schlange Gebissener, ein im Dunkel Geblendeter, ein durch Zauberkunst Getäuschter. Sinnesobjekte wie Klang erscheinen als Werte, werden aber zum Unheil, wenn der Bhutatman sich an sie hängt und das höchste Ziel vergisst.

Wort-für-Wort-Übersetzung: purākṛtam – früher Getanes, Karma; mahānadīṣu ūrmayaḥ – Wellen in großen Flüssen; mṛtyoḥ āgamanam – Ankunft des Todes; pāśaiḥ baddham – mit Fesseln gebunden; paśuḥ iva – wie ein Tier; māyāmayam – aus Maya bestehend; svapnam iva – wie ein Traum; kadalīgarbha iva asāram – kernlos wie ein Bananenstamm; śabda-sparśa-ādayaḥ arthāḥ – Gegenstände wie Klang und Berührung; paraṃ padam na smaret – erinnert das höchste Ziel nicht

4.3
ayaṃ vā va khalvasya pratividhirbhūtātmano yadyeva
vidyādhigamasya dharmasyānucaraṇaṃ svāśrameṣvānukramaṇaṃ
svadharma eva sarvaṃ dhatte
stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāgbhavatyanyathadhaḥ patatyeṣa
svadharmābhibhūto yo vedeṣu na svadharmātikrameṇāśramī
bhavatyāśrameṣvevāvasthitastapasvī cetyucyata etadapyuktaṃ
nātapaskasyātmadhyāne'dhigamaḥ karmaśuddhirvetyevaṃ hyāha ||

tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsamprāpyate manaḥ |
manasā prāpyate tvātmā hyātmāpattyā nivartata iti || 3 ||

„Das Gegenmittel besteht im Erwerb von Wissen und in einer dem Dharma gemäßen Lebensführung. Der eigene Dharma trägt die übrigen Pflichten wie der Stamm die Äste. Durch Tapas wird Sattva erlangt, aus Sattva ein geklärter Geist; durch den Geist wird der Atman erkannt, und mit der Erlangung des Atman endet die Rückkehr.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: pratividhiḥ – Gegenmittel; vidyā-adhigama – Erwerb von Wissen; dharmasya anucaraṇam – Befolgen des Dharma; svadharma – eigene Pflicht; tapasā sattvam – durch Tapas Sattva; sattvāt manaḥ – aus Sattva der geklärte Geist; manasā ātmā – durch den Geist der Atman; ātmāpatti – Erlangung des Atman; nivartate – Rückkehr endet

4.4.1
atraite ślokā bhavanti ||

yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati |
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati || 1 ||

„Wie ein Feuer ohne Brennstoff in seinem eigenen Ursprung zur Ruhe kommt, so kommt der Geist durch das Schwinden seiner Bewegungen in seinem eigenen Ursprung zur Ruhe.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: nirindhanaḥ vahniḥ – Feuer ohne Brennstoff; svayonau upaśāmyati – kommt im eigenen Ursprung zur Ruhe; vṛtti-kṣayāt – durch Schwinden der Geistesbewegungen; cittam – Geist; svayonau – im eigenen Ursprung

4.4.2
svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ |
indriyārthāvimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ || 2 ||

„Wenn der Geist in seinem Ursprung befriedet ist und zur Wahrheit geht, verlieren die Sinnesobjekte ihre Macht der Verblendung; die unwahren Bindungen folgen nur noch der Kraft früheren Karma.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: upaśāntasya manasaḥ – des befriedeten Geistes; satya-gāminaḥ – zur Wahrheit gehend; indriya-artha – Sinnesobjekte; avimūḍhasya – des nicht Verblendeten; anṛtāḥ – unwahr; karma-vaśa-anugāḥ – der Macht des Karma folgend

4.4.3
cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet |
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam || 3 ||

„Der Geist selbst ist Samsara; deshalb soll man ihn mit Anstrengung läutern. Wie der Geist eines Menschen ist, so wird er. Dies ist das uralte Geheimnis.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: cittam eva hi saṃsāraḥ – der Geist selbst ist Samsara; prayatnena śodhayet – man soll ihn durch Anstrengung läutern; yat-cittaḥ tat-mayaḥ – wie sein Geist, so wird er; guhyam sanātanam – uraltes Geheimnis

4.4.4
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute|| 4 ||

„Durch die Klarheit des Geistes werden gutes und schlechtes Karma überwunden. Wer mit heiterem Selbst im Atman ruht, genießt unvergängliche Freude.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: cittasya prasādena – durch Klarheit des Geistes; hanti karma śubhāśubham – überwindet gutes und schlechtes Karma; prasanna-ātmā – mit heiterem Selbst; ātmani sthitvā – im Atman ruhend; sukham avyayam – unvergängliche Freude

4.4.5
samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocare |
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt || 5 ||

„Wenn der Geist, der sich so stark an Sinnesobjekte bindet, ebenso fest auf Brahman gerichtet wäre – wer würde dann nicht aus der Bindung frei?“

Wort-für-Wort-Übersetzung: samāsaktam cittam – stark angehefteter Geist; viṣaya-gocare – im Bereich der Sinnesobjekte; brahmaṇi syāt – wäre auf Brahman gerichtet; ko na mucyeta – wer würde nicht frei; bandhanāt – aus Bindung

4.4.6
mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca |
aśuddhaṃ kāmasaṅkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam || 6 ||

„Der Geist wird zweifach genannt: rein und unrein. Unrein ist er durch Wunsch und Vorstellung; rein ist er, wenn er von Begierde frei ist.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: manaḥ dvividham – Geist zweifach; śuddham – rein; aśuddham – unrein; kāma-saṅkalpam – von Wunschvorstellungen geprägt; kāma-vivarjitam – von Begierde frei

4.4.7
layavikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam |
yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam || 7 ||

„Wenn der Geist von Versinken und Zerstreuung frei und ganz unbeweglich geworden ist und in den Zustand jenseits des gewöhnlichen Denkens eingeht, ist das höchste Ziel erreicht.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: laya – Versinken; vikṣepa – Zerstreuung; rahitam – frei davon; suniścalam – ganz unbeweglich; amanībhāvam – Zustand jenseits des gewöhnlichen Denkens; paramam padam – höchstes Ziel

4.4.8
tāvadeva niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam |
etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣāstu granthavistarāḥ || 8 ||

„Der Geist soll so lange im Herzen gesammelt werden, bis er dort zur Ruhe gekommen ist. Das ist Erkenntnis und Befreiung; alles Übrige ist Ausbreitung in Büchern.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: niroddhavyam – zurückzuhalten, zu sammeln; hṛdi – im Herzen; kṣayam gatam – zur Auflösung gekommen; etat jñānam – dies ist Erkenntnis; mokṣam – Befreiung; grantha-vistarāḥ – Ausbreitungen in Büchern

4.4.9
samādhinirdhūtamalasya cetaso
niveśitasyātmani yatsukhaṃ labhet |
na śakyate varṇayituṃ girā tadā
svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate || 9 ||

„Die Freude, die ein durch Samadhi von Unreinheit befreiter und im Atman gegründeter Geist erfährt, kann nicht mit Worten beschrieben werden; sie wird unmittelbar im Inneren erfasst.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: samādhi-nirdhūta-malasya – dessen Unreinheit durch Samadhi abgeschüttelt ist; cetasaḥ – des Geistes; ātmani niveśitasya – im Atman gegründet; sukham – Freude; na śakyate varṇayitum – nicht beschreibbar; antaḥkaraṇena gṛhyate – vom inneren Organ unmittelbar erfasst

4.4.10
apāmapo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet |
evamantargataṃ cittaṃ puruṣaḥ pratimucyate || 10 ||

„Wie Wasser im Wasser, Feuer im Feuer und Raum im Raum nicht mehr als getrennt erkannt werden, so wird der Mensch befreit, wenn sein Geist im Purusha aufgegangen ist.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: apām apaḥ – Wasser im Wasser; agniḥ agnau – Feuer im Feuer; vyomni vyoma – Raum im Raum; na lakṣayet – keine Trennung erkennen; antargatam cittam – innerlich aufgegangener Geist; puruṣaḥ pratimucyate – der Mensch wird vollständig befreit

4.4.11
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ |
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtamiti || 11 ||

„Der Geist allein ist für Menschen Ursache von Bindung und Befreiung: an Gegenstände geheftet bindet er; frei von Gegenstandsabhängigkeit führt er zur Befreiung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: manaḥ eva – der Geist allein; kāraṇam – Ursache; bandha-mokṣayoḥ – von Bindung und Befreiung; viṣaya-āsaktam – an Objekte geheftet; bandhāya – zur Bindung; nirviṣayam – objektfrei; muktyai – zur Befreiung

4.4.12
atha yatheyaṃ kautsāyanistutiḥ ||

tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇustvaṃ rudrastvaṃ prajāpatiḥ |
tvamagnirvaruṇo vāyustvamindrastvaṃ niśākaraḥ || 12 ||

„Du bist Brahma, Vishnu, Rudra und Prajapati; du bist Agni, Varuna, Vayu, Indra und der Mond.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: tvam brahmā – du bist Brahma; tvam viṣṇuḥ – du bist Vishnu; tvam rudraḥ – du bist Rudra; prajāpatiḥ – Prajapati; agniḥ – Feuer; varuṇaḥ – Varuna; vāyuḥ – Wind; indraḥ – Indra; niśākaraḥ – Mond

4.4.13
tvaṃ manustvaṃ yamaśca tvaṃ pṛthivī tvamathācyutaḥ |
svārthe svābhāvike'rthe ca bahudhā tiṣṭhase divi || 13 ||

„Du bist Manu und Yama, du bist die Erde und Achyuta. In deinem eigenen und ursprünglichen Wesen bestehst du im Himmel auf vielerlei Weise.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: tvam manuḥ – du bist Manu; yamaḥ – Yama; pṛthivī – Erde; acyutaḥ – der Unwandelbare; svārthe – im eigenen Wesen; svābhāvike arthe – im natürlichen Wesen; bahudhā tiṣṭhase – du bestehst vielfältig; divi – im Himmel

4.4.14
viśveśvara namastubhyaṃ viśvātmā viśvakarmakṛt |
viśvabhugviśvamāyastvaṃ viśvakrīḍāratiḥ prabhuḥ || 14 ||

„Herr des Alls, Verehrung dir! Du bist das Selbst des Alls, der Wirker des Weltganzen, der das All genießt, die Welt als Maya erscheinen lässt und sich im Spiel des Alls erfreut.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: viśveśvara – Herr des Alls; namaḥ tubhyam – Verehrung dir; viśvātmā – Selbst des Alls; viśvakarmakṛt – Wirker des Weltganzen; viśvabhuk – Genießer des Alls; viśvamāyaḥ – dessen Maya das All ist; viśvakrīḍāratiḥ – am Weltspiel sich erfreuend; prabhuḥ – Herr

4.4.15
namaḥ śāntātmane tubhyaṃ namo guhyatamāya ca |
acintyāyāprameyāya anādinidhanāya ceti || 15 ||

„Verehrung dir, dessen Selbst Frieden ist; Verehrung dem tiefsten Geheimnis, dem Undenkbaren und Unermesslichen, dem Anfang- und Endlosen.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: śāntātmane – dessen Selbst Frieden ist; guhyatamāya – dem tiefsten Geheimnis; acintyāya – dem Undenkbaren; aprameyāya – dem Unermesslichen; anādi-nidhanāya – dem Anfang- und Endlosen; namaḥ – Verehrung

4.5
tamo vā idamekamāsa tatpaścātpareṇeritaṃ viṣayatvaṃ
prayātyetadvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ
prayātyetadvai tamaso rūpaṃ tattamaḥ khalvīritaṃ tamasaḥ
samprāsravatyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ
tatsattvātsamprāsravatsoṃ'śo'yaṃ yaścetanamātraḥ
pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ
prajāpatistasya proktā agryāstanavo brahmā rudro viṣṇurityatha
yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ brahmātha yo ha
khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ rudro'tha yo ha
khalu vāvāsya sātvikoṃ'śo'sau sa evaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa
ekastridhābhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāparimitadhā
codbhūta udbhūtatvādbhūteṣu carati pratiṣṭhā
sarvabhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmāntarbahiścāntarbahis
hca || 5 ||

„Am Anfang war dieses Ganze gleichsam Tamas. Vom Höchsten angetrieben differenziert es sich als Rajas; durch weitere Wandlung tritt Sattva hervor. Aus Sattva strömt der nur aus Bewusstsein bestehende Anteil in jedem Menschen, der Kshetrajna. Brahma, Rudra und Vishnu werden als hervorragende Gestalten von Rajas, Tamas und Sattva gedeutet. Der eine entfaltet sich dreifach, achtfach, elffach, zwölffach und unbegrenzt und ist innen und außen die Grundlage aller Wesen.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: tamaḥ – Tamas; rajas – Rajas; sattva – Sattva; pareṇa īritam – vom Höchsten angetrieben; cetanamātraḥ – nur aus Bewusstsein bestehend; kṣetrajñaḥ – Feldkenner; brahmā – Brahma, rajasisch gedeutet; rudraḥ – Rudra, tamasisch gedeutet; viṣṇuḥ – Vishnu, sattvisch gedeutet; ekaḥ tridhābhūtaḥ – der Eine wurde dreifach; sarvabhūtānāṃ pratiṣṭhā – Grundlage aller Wesen; antar-bahiḥ – innen und außen

Fünfter Prapathaka – Prana, Sonne und Om

5.1
dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo
yaścāsāvādityo'tha dvau vā etāvāstāṃ pañcadhā
nāmāntarbahiścāhorātre tau vyāvartete asau vā ādityo
bahirātmāntarātmā prāṇo bahirātmā gatyāntarātmanānumīyate
| gatirityevaṃ hyāha yaḥ
kaścidvidvānapahatapāpmādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha
āvṛttacakṣuḥ so'ntarātmāgatyā bahirātmano'numīyate
gatirityevaṃ hyāhātha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo
yaḥ paśyati māṃ hiraṇyavatsa eṣo'ntare hṛtpuṣkara
evāśrito'nnamatti || 1 ||

„Der Atman trägt sich in zwei Gestalten: als Prana im Inneren und als Aditya, Sonne, außen. Beide entfalten sich fünffach und bewegen Tag und Nacht. Aus der Bewegung des äußeren wird auf den inneren geschlossen und umgekehrt. Der goldene Purusha in der Sonne entspricht dem im Lotus des Herzens wohnenden Esser der Nahrung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātmānaṃ dvidhā bibharti – der Atman trägt sich zweifach; prāṇaḥ – innerer Lebensatem; ādityaḥ – Sonne; antar-bahiḥ – innen und außen; ahorātre – Tag und Nacht; bahirātmā – äußeres Selbst; antarātmā – inneres Selbst; hiraṇmayaḥ puruṣaḥ – goldener Purusha; hṛt-puṣkara – Lotus des Herzens; annam atti – isst Nahrung

5.2
atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa
eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ
sarvabhūtānnamatti kaḥ puṣkaraḥ kimayaṃ veda vā va
tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāścatasro diśaścatasra
upadiśaḥ saṃsthā ayamarvāgagniḥ parata etau
prāṇādityāvetāvupāsītomityakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā
ceti || 2 ||

„Der im Herzlotus wohnende Esser ist das innere Feuer; außen entspricht ihm die Sonne, die als Zeit wirkt und die Nahrung aller Wesen verzehrt. Der Raum und die Himmelsrichtungen bilden gleichsam seinen Lotus. Prana und Aditya sollen mit Om, den Vyahritis und der Savitri verehrt werden.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: hṛt-puṣkare āśritaḥ – im Herzlotus ruhend; agniḥ – Feuer; sauraḥ – zur Sonne gehörig; kālākhyaḥ – Zeit genannt; sarvabhūtānnam atti – isst die Nahrung aller Wesen; ākāśaḥ – Raum; diśaḥ – Richtungen; prāṇa-ādityau – Prana und Sonne; oṃ-akṣareṇa – mit der Silbe Om; vyāhṛtibhiḥ – mit den Vyahritis; sāvitryā – mit der Savitri

5.3
dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ cātha yanmūrtaṃ
tadasatyaṃ yadamūrtaṃ tatsatyaṃ tadbrahma yadbrahma
tajjyotiryajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmā sa
tredhātmānaṃ vyakuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ
protaṃ caivāsminnityevaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ
dhyāyaṃstathātmānaṃ yuñjīteti || 3 ||

„Brahman hat zwei Formen: die gestaltete und die ungestaltete. Das Gestaltete ist vergänglich, das Ungestaltete wahr; dieses ist Brahman und Licht. Das Licht ist die Sonne, und ihr innerstes Wesen ist Om. In den drei Moren des Om ist dieses ganze Weltgewebe eingewoben.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahmaṇaḥ dve rūpe – zwei Formen Brahmans; mūrtam – gestaltet; amūrtam – ungestaltet; asatyam – vergänglich/unwahr; satyam – wahr; jyotiḥ – Licht; ādityaḥ – Sonne; oṃ – Om; tisraḥ mātrāḥ – drei Moren; otam protam – eingewoben und durchwoben; dhyāyan – meditierend; ātmānaṃ yuñjīta – soll das Selbst sammeln/verbinden

5.4
athānyatrāpyuktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ
sa udgītha ityasāvāditya udgītha eva praṇava ityevaṃ
hyāhodgīthaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ nāmarūpaṃ vigatanidraṃ
vijaramavimṛtyuṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ
guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ vā ābrahmaśākhā
ākāśavāyvagnyudakabhūmyādaya ekenāttametadbrahma
tattasyaitatte yadasāvāditya omityetadakṣarasya
caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya rasaṃ
bodhayīta ityevaṃ hyāhaitadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ
jjñātvā yo yadicchati tasya tat || 4 ||

„Udgitha und Pranava sind im tiefsten Sinn eins; die Sonne ist ihr sichtbares Symbol. Om bezeichnet den Lenker, der ohne Schlaf, Alter und Tod ist und fünffach in der Herzhöhle erkannt wird. Wer Om beständig meditiert, dringt zum heiligen, wunscherfüllenden Kern dieser Erkenntnis vor.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: udgīthaḥ – Udgitha; praṇavaḥ – Pranava, Om; ādityaḥ – Sonne; praṇetāram – Lenker; vigata-nidram – ohne Schlaf; vijaram – ohne Alter; avimṛtyum – ohne Tod; guhāyām nihitam – in der Höhle verborgen; ūrdhva-mūlam – mit Wurzel oben; oṃ iti upāsīta – als Om verehren; ajasram – unablässig

5.5
athānyatrāpyuktaṃ stanayatyepāsya tanūryā omiti
strīpuṃnapuṃsakamiti liṅgavatyeṣāthāgnirvāyurāditya iti
bhāsvatyeṣātha rudro viṣṇurityadhipatirityeṣātha gārhapatyo
dakṣaṇāgnirāhavanīya iti mukhavatyeṣātha ṛgyajuḥsāmeti
vijānātyeṣatha bhūrbhuvasvariti lokavatyeṣātha bhūtaṃ
bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatyeṣātha prāṇo'gniḥ sūryaḥ iti
pratāpavatyeṣāthānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatyeṣātha
buddhirmano'haṅkāra iti cetanavatyeṣātha prāṇo'pāno vyāna
iti prāṇavatyeke tyajāmītyuktaitāha prastotārpitā
bhavatītyevaṃ hyāhaitadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca
yadomityetadakṣaramiti || 5 ||

„Om wird in vielfältigen Dreiheiten betrachtet: weiblich, männlich und sächlich; Agni, Vayu und Aditya; Rudra und Vishnu; die drei Opferfeuer; Rig-, Yajur- und Samaveda; Bhur, Bhuvah, Svar; Vergangenheit, Gegenwart, Zukunft; Prana, Feuer, Sonne; Nahrung, Wasser, Mond; Denken, Geist, Ichbewusstsein; Prana, Apana, Vyana. So umfasst Om das Niedere und das Höhere.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: strī-pum-napuṃsakam – weiblich, männlich, sächlich; agni-vāyu-āditya – Feuer, Wind, Sonne; gārhapatya-dakṣiṇāgni-āhavanīya – drei Opferfeuer; ṛg-yajuḥ-sāma – drei Veden; bhūr-bhuvaḥ-svar – drei Welten/Vyahritis; bhūta-bhavya-bhaviṣyat – Vergangenheit, Gegenwart, Zukunft; buddhi-manas-ahaṅkāra – Erkenntnis, Geist, Ichbewusstsein; para-apara – höher und niedriger

5.6
atha vyāttaṃ vā idamāsītsatyaṃ prajāpatistapastaptvā
anuvyāharadbhūrbhuvaḥsvarityeṣā hātha prajāpateḥ sthaviṣṭhā
tanūrvā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā
ādityaścakṣurāyattaḥ puruṣasya mahato mātrāścakṣuṣā
hyayaṃ mātrāścariti satyaṃ vai cakṣurakṣiṇyupasthito hi
puruṣaḥ sarvārtheṣu
vadatyetasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānnaṃ hi
prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatītyevaṃ
hyāhaiṣā vai prajāpatirviśvabhṛttanūretasyāmidaṃ
sarvamantarhitamasmiṃśca sarvasminneṣāntarhiteti
tasmādeṣopāsīteti || 6 ||

„Aus dem unausgesprochenen Einen brachte Prajapati durch Tapas die drei Vyahritis Bhur, Bhuvah und Svar hervor. Sie werden als sein kosmischer Leib verstanden: Svar als Haupt, Bhuvah als Mitte, Bhur als Füße; die Sonne als Auge. Wer so meditiert, verehrt Prajapati als Weltseele und Weltauge.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: avyāhṛtam – das Unausgesprochene; satyam – Wahrheit; prajāpatiḥ – Prajapati; tapas taptvā – Tapas übend; bhūr bhuvaḥ svaḥ – die drei Vyahritis; viśvātmā – Weltseele; viśvacakṣuḥ – Weltauge; ādityaḥ cakṣuḥ – Sonne als Auge; upāsīta – man soll verehren

5.7
tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ
pravaraṇāya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya
dhīmahīti savitā vai te'vasthitā yo'sya bhargaḥ kaṃ
sañcitayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi
buddhayo vai dhiyastā yo'smākaṃ
pracodayādityāhurbrahmavādino'tha bharga iti yo ha vā
asminnāditye nihitastārake'kṣiṇi caiṣa bhargākhyo
bhābhirgatirasya hīti bhargo bharjati vaiṣa bharga iti
brahmavādino'tha bharga iti bhāsayatīmāṃllokāniti
rañjayatīmāni bhūtāni gacchata iti
gacchatyasminnāgacchatyasmā imāḥ
prajāstasmādbhārakatvādbhargaḥ śatrūnsūyamānatvātsūryaḥ
savnātsavitā dānādādityaḥ
pavanātpāvamāno'thāyo'thāyanādāditya ityevaṃ hyāha
khalvātmanātmāmṛtākhyaścetā mantā gantā sraṣṭā
nandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā sparśayitā ca
vibhuvigrahe sanniṣṭhā ityevaṃ hyāhātha yatra dvaitībhūtaṃ
vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighratīti rasayate caiva
sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ
kāryakāraṇanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyaṃ kiṃ
tadaṅga vācyam || 7 ||

„Der Gayatri-Vers ‚tat savitur vareṇyam …‘ wird auf die Sonne und auf das innere Selbst bezogen. Bharga ist das strahlende, reinigende Licht, Savitar der Anreger, und die Dhiyah sind die Erkenntniskräfte, die er lenken möge. Im Zustand der Zweiheit hört, sieht, riecht, schmeckt und berührt das Selbst; im nichtdualen Erkennen, frei von Ursache und Wirkung, entzieht es sich jeder begrifflichen Beschreibung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: tat savitur vareṇyam – jenes verehrungswürdige Licht Savitars; ādityaḥ savitā – Sonne als Savitar; bhargaḥ – strahlende/reinigende Lichtkraft; dhīmahi – wir meditieren; dhiyaḥ – Erkenntniskräfte; pracodayāt – möge anregen; dvaitībhūtaṃ vijñānam – dual gewordenes Erkennen; advaitībhūtaṃ vijñānam – nichtdual gewordenes Erkennen; kāryakāraṇa-nirmuktam – frei von Ursache und Wirkung; nirupākhyam – nicht benennbar

5.8
eṣa hi khalvātmeśānaḥ śaṃbhurbhavo rudraḥ
prajāpatirviśvasṛḍḍhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śānto
viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā samrāḍindra induriti ya
eṣa tapatyagninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenānandenaiṣa
vāva vijijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ
dattvāraṇyaṃ gatvātha
bahiḥkṛtendriyārthānsvaśarīrādupalabhate'thainamiti
viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ
tapantam | sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ
prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ || 8 ||

„Dieser Atman wird Ishana, Shambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, Weltschöpfer, Hiranyagarbha, Wahrheit, Prana, Hamsa, Vishnu, Narayana, Sonne, Savitar, Dhatar, Herrscher, Indra und Mond genannt. Er ist in Feuer, Herz und Sonne ein und derselbe. Wer ihn sucht, gibt den Wesen Furchtlosigkeit, wendet die Sinne nach innen und erkennt das eine, tausendstrahlige Licht.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātmā – Atman; īśāna-śaṃbhu-rudra – Namen des Herrn; prajāpati – Prajapati; hiraṇyagarbha – kosmischer Keim; prāṇa-haṃsa – Prana, Hamsa; viṣṇu-nārāyaṇa – Vishnu, Narayana; arka-savitā – Sonne, Savitar; sarvabhūtebhyaḥ abhayam dattvā – allen Wesen Furchtlosigkeit gebend; araṇyaṃ gatvā – in den Wald gehend; indriyārthān bahiḥkṛtya – Sinnesobjekte ausschließend; viśvarūpam – allgestaltig; jyotiḥ ekam – ein Licht

Sechster Prapathaka – Kosmos, inneres Opfer und sechsgliedriger Yoga

6.1
dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo
yaścāsā ādityo'tha dvau vā etā asya panthānā
antarbahiścāhorātreṇaitau vyāvartete asau vā ādityo
bahirātmāntarātmā prāṇo'to bahirātmakyā
gatyāntarātmano'numīyate gatirityevaṃ hi āhātha yaḥ
kaścidvidvānapahatapāpmā'kṣādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha
āvṛttacakṣuḥ so antarātmakyā gatyā bahirātmano'numīyate
gatirityevaṃ ha āha atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ
paśyatīmāṃ hiraṇyavasthāt sa eṣo'ntare hṛtpuṣkara
evāśrito'nnamatti || 1 ||

„Der Atman trägt sich in zwei Gestalten: als Prana im Inneren und als Aditya, Sonne, außen. Beide entfalten sich fünffach und bewegen Tag und Nacht. Aus der Bewegung des äußeren wird auf den inneren geschlossen und umgekehrt. Der goldene Purusha in der Sonne entspricht dem im Lotus des Herzens wohnenden Esser der Nahrung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātmānaṃ dvidhā bibharti – der Atman trägt sich zweifach; prāṇaḥ – innerer Lebensatem; ādityaḥ – Sonne; antar-bahiḥ – innen und außen; ahorātre – Tag und Nacht; bahirātmā – äußeres Selbst; antarātmā – inneres Selbst; hiraṇmayaḥ puruṣaḥ – goldener Purusha; hṛt-puṣkara – Lotus des Herzens; annam atti – isst Nahrung

6.2
atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi
śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānyannamattīti kaḥ
puṣkaraḥ
kiṃmayo veti iadaṃ vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāḥ
catasro diśaścatasra upadiśo dalasaṃsthā āsamarvāgvicarata etau
prāṇādityā etā upāsitomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ
sāvitryā ceti || 2 ||

„Der im Herzlotus wohnende Esser ist das innere Feuer; außen entspricht ihm die Sonne, die als Zeit wirkt und die Nahrung aller Wesen verzehrt. Der Raum und die Himmelsrichtungen bilden gleichsam seinen Lotus. Prana und Aditya sollen mit Om, den Vyahritis und der Savitri verehrt werden.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: hṛt-puṣkare āśritaḥ – im Herzlotus ruhend; agniḥ – Feuer; sauraḥ – zur Sonne gehörig; kālākhyaḥ – Zeit genannt; sarvabhūtānnam atti – isst die Nahrung aller Wesen; ākāśaḥ – Raum; diśaḥ – Richtungen; prāṇa-ādityau – Prana und Sonne; oṃ-akṣareṇa – mit der Silbe Om; vyāhṛtibhiḥ – mit den Vyahritis; sāvitryā – mit der Savitri

6.3
dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ ca | atha yanmūrtaṃ
tadasatyam yadamūrtaṃ tatsatyam tadbrahma tajjyotiḥ yajjyotiḥ sa
ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmābhavat sa tredhātmānaṃ vyākuruta
omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsmīti evaṃ
hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyata ātmānaṃ yuñjīteti || 3 ||

„Brahman hat zwei Formen: die gestaltete und die ungestaltete. Das Gestaltete ist vergänglich, das Ungestaltete wahr; dieses ist Brahman und Licht. Das Licht ist die Sonne, und ihr innerstes Wesen ist Om. In den drei Moren des Om ist dieses ganze Weltgewebe eingewoben.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahmaṇaḥ dve rūpe – zwei Formen Brahmans; mūrtam – gestaltet; amūrtam – ungestaltet; asatyam – vergänglich/unwahr; satyam – wahr; jyotiḥ – Licht; ādityaḥ – Sonne; oṃ – Om; tisraḥ mātrāḥ – drei Moren; otam protam – eingewoben und durchwoben; dhyāyan – meditierend; ātmānaṃ yuñjīta – soll das Selbst sammeln/verbinden

6.4
athānyatrāpi uktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ
sa udgītha iti asau vā āditya udgītha eṣa praṇavā iti | evaṃ
hyāhodgīthaṃ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ
vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ
tripadaṃ tryakṣaraṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ
hyāhordhvamūlaṃ tripādbrahma śākhā ākāśa vāyvagnyudakabhūmyādaya
eko'śvatthanāmaitadbrahmaitasyaitattejo yadasā ādityaḥ omityetadakṣarasya
caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya sambodhayitetyevaṃ
hyāha  :
etadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ param |
etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat || || 4 ||

„Udgitha und Pranava sind im tiefsten Sinn eins; die Sonne ist ihr sichtbares Symbol. Om bezeichnet den Lenker, der ohne Schlaf, Alter und Tod ist und fünffach in der Herzhöhle erkannt wird. Wer Om beständig meditiert, dringt zum heiligen, wunscherfüllenden Kern dieser Erkenntnis vor.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: udgīthaḥ – Udgitha; praṇavaḥ – Pranava, Om; ādityaḥ – Sonne; praṇetāram – Lenker; vigata-nidram – ohne Schlaf; vijaram – ohne Alter; avimṛtyum – ohne Tod; guhāyām nihitam – in der Höhle verborgen; ūrdhva-mūlam – mit Wurzel oben; oṃ iti upāsīta – als Om verehren; ajasram – unablässig

6.5
athānyatrāpyuktaṃ svanavatyeṣāsyastanuryā omiti strīpuṃnapuṃsaketi
liṅgavatī eṣā'thāgnirvāyurāditya iti bhāsvati eṣā atha brahma
rudro
viṣṇurityadhipativatī eṣā'tha gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyā iti
mukhavatī eṣā'tha ṛgyajuḥsāmeti vijñānavatī eṣā
bhūrbhuvaḥsvariti
lokavatī eṣā'tha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatī eṣā'tha
prāṇo'gniḥ
sūrya iti pratāpavatī eṣā'thānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatī
eṣā'tha buddhirmano'haṅkārā iti cetanavatī eṣā'tha prāṇo'pāno
vyāna
iti prāṇavatī eṣeti ata omityuktenaitāḥ prastutā arcitā arpitā
bhavantīti evaṃ hyāhaitadvai satyakāma parāṃ cāparāṃ
ca brahma yadomityetadakṣaramiti || 5 ||

„Om wird in vielfältigen Dreiheiten betrachtet: weiblich, männlich und sächlich; Agni, Vayu und Aditya; Rudra und Vishnu; die drei Opferfeuer; Rig-, Yajur- und Samaveda; Bhur, Bhuvah, Svar; Vergangenheit, Gegenwart, Zukunft; Prana, Feuer, Sonne; Nahrung, Wasser, Mond; Denken, Geist, Ichbewusstsein; Prana, Apana, Vyana. So umfasst Om das Niedere und das Höhere.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: strī-pum-napuṃsakam – weiblich, männlich, sächlich; agni-vāyu-āditya – Feuer, Wind, Sonne; gārhapatya-dakṣiṇāgni-āhavanīya – drei Opferfeuer; ṛg-yajuḥ-sāma – drei Veden; bhūr-bhuvaḥ-svar – drei Welten/Vyahritis; bhūta-bhavya-bhaviṣyat – Vergangenheit, Gegenwart, Zukunft; buddhi-manas-ahaṅkāra – Erkenntnis, Geist, Ichbewusstsein; para-apara – höher und niedriger

6.6
athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ
prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥsvariti |
eṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanuryā lokavatīti
svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo
bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ cakṣurāyatā hi puruṣasya
mahatī mātrā cakṣuṣā
hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣuḥ
akṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu carati
etasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānena hi
prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatīti evaṃ hyāhaiṣā
vai prajāpaterviśvabhṛttanuretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmin
ca sarvasminneṣā antarhiteti tasmādeṣopāsītā || 6 ||

„Aus dem unausgesprochenen Einen brachte Prajapati durch Tapas die drei Vyahritis Bhur, Bhuvah und Svar hervor. Sie werden als sein kosmischer Leib verstanden: Svar als Haupt, Bhuvah als Mitte, Bhur als Füße; die Sonne als Auge. Wer so meditiert, verehrt Prajapati als Weltseele und Weltauge.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: avyāhṛtam – das Unausgesprochene; satyam – Wahrheit; prajāpatiḥ – Prajapati; tapas taptvā – Tapas übend; bhūr bhuvaḥ svaḥ – die drei Vyahritis; viśvātmā – Weltseele; viśvacakṣuḥ – Weltauge; ādityaḥ cakṣuḥ – Sonne als Auge; upāsīta – man soll verehren

6.7
tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇīya
ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti
savitā vai devastato yo'sya bhargākhyastaṃ
cintayāmītyāhurbrahmavādino'tha
dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastāyo'smākaṃ
pracodayādityāhurbrahmavādinaḥ atha bhargā iti yo ha vā amuṣminnāditye
nihitastārako'kṣiṇi vaiṣa bhargākhyaḥ bhābhirgatirasya hīti bhargaḥ
bharjayatīti
vaiṣa bharga iti rudro brahmavādino'tha bha iti bhāsayatīmān lokān ra
iti
raṃjayatīmāni bhūtāni ga iti gacchantyasminnāgacchantyasmādimāḥ
prajāstasmādbha-raga-tvādbhargaḥ śāśvat sūyamānāt sūryaḥ savanāt
savitā'dānāt ādityaḥ pavanātpāvano'thāpopyāyanādityevaṃ hyāha
khalvātmano'tmā netāmṛtākhyaścetā mantā gantotsṛṣṭānandayitā
kartā vaktā rasayitā ghrātā draṣṭā śrotā spṛśati ca vibhurvigrahe
sanniviṣṭā ityevaṃ hyāha atha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi
śṛṇoti
paśyati jighrati rasayati caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti
yatrādvaitībhūtaṃ
vijñānaṃ kāryakāraṇakarmanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyāṃ
kiṃ tadavācyam || 7 ||

„Der Gayatri-Vers ‚tat savitur vareṇyam …‘ wird auf die Sonne und auf das innere Selbst bezogen. Bharga ist das strahlende, reinigende Licht, Savitar der Anreger, und die Dhiyah sind die Erkenntniskräfte, die er lenken möge. Im Zustand der Zweiheit hört, sieht, riecht, schmeckt und berührt das Selbst; im nichtdualen Erkennen, frei von Ursache und Wirkung, entzieht es sich jeder begrifflichen Beschreibung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: tat savitur vareṇyam – jenes verehrungswürdige Licht Savitars; ādityaḥ savitā – Sonne als Savitar; bhargaḥ – strahlende/reinigende Lichtkraft; dhīmahi – wir meditieren; dhiyaḥ – Erkenntniskräfte; pracodayāt – möge anregen; dvaitībhūtaṃ vijñānam – dual gewordenes Erkennen; advaitībhūtaṃ vijñānam – nichtdual gewordenes Erkennen; kāryakāraṇa-nirmuktam – frei von Ursache und Wirkung; nirupākhyam – nicht benennbar

6.8
eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛk
hiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śāstā viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ
savitā dhātā vidhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagnirivāgninā
pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenāṇḍena eṣa vā jijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ
sarvabhūtebhyo'bhayaṃ datvāraṇyaṃ gatvātha
bahiḥkṛtvīndriyārthānsvāccharīrādupalabheta enamiti |
viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam |
sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ ||

|| 8 ||

„Dieser Atman wird Ishana, Shambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, Weltschöpfer, Hiranyagarbha, Wahrheit, Prana, Hamsa, Vishnu, Narayana, Sonne, Savitar, Dhatar, Herrscher, Indra und Mond genannt. Er ist in Feuer, Herz und Sonne ein und derselbe. Wer ihn sucht, gibt den Wesen Furchtlosigkeit, wendet die Sinne nach innen und erkennt das eine, tausendstrahlige Licht.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātmā – Atman; īśāna-śaṃbhu-rudra – Namen des Herrn; prajāpati – Prajapati; hiraṇyagarbha – kosmischer Keim; prāṇa-haṃsa – Prana, Hamsa; viṣṇu-nārāyaṇa – Vishnu, Narayana; arka-savitā – Sonne, Savitar; sarvabhūtebhyaḥ abhayam dattvā – allen Wesen Furchtlosigkeit gebend; araṇyaṃ gatvā – in den Wald gehend; indriyārthān bahiḥkṛtya – Sinnesobjekte ausschließend; viśvarūpam – allgestaltig; jyotiḥ ekam – ein Licht

6.9
tasmādvā eṣa ubhayātmaivaṃ vidātmanyevābhidyāyatyātmanyeva
yajatīti dhyānaṃ prayogasthaṃ mano vidvadbhiṣṭutaṃ
manaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena tatpāvayet mantraṃ paṭhati
ucchiṣṭocchiṣṭopahitaṃ yacca pāpena dattaṃ mṛtasūtakādvā
vasoḥ pavitramagniḥ savituśca raśmayaḥ punantvannaṃ mama duṣkṛtaṃ
ca yadanyat adbhiḥ purastātparidadhāti prāṇāya svāhāpānāya
svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti
pañcabhirabhijuhoti
athāvāśiṣṭaṃ yatavāgaśnātyato'dbhirbhūya
evopariṣṭātparidadhātyācānto
bhūtvātmejyānaḥ prāṇo'gnirviśvo'sīti ca
dvābhyāmātmānamabhidhyāyet
prāṇo'gniḥ paramātmā vai pañcavāyuḥ samāśritaḥ sa prītaḥ prīṇātu
viśvaṃ
viśvabhuk viśvo'si vaiśvānaro'si viśvaṃ tvayā
dhāryate jāyamānam viśan tu tvāmāhutayaśca
sarvāḥ prajāstatra yatra viśvāmṛto'sīti evaṃ na vidhinā
khalvanenāttānatvaṃ punarupaiti || 9 ||

„Wer dies versteht, meditiert und opfert im eigenen Atman. Das äußere Opfer wird zum inneren: Erkenntnis, Sammlung und die Ausrichtung auf das Selbst machen den Menschen zum Atmayajin, zum Opfernden im Selbst.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātmany eva abhidhyāyati – meditiert im Atman selbst; ātmany eva yajati – opfert im Atman selbst; dhyānam – Meditation; prayoga – praktische Ausführung; ātmayajī – im Selbst Opfernder

6.10
athāparaṃ veditavyamuttaro vikāro'syātmayajñasya yathānnamannādaśceti

asyopavyākhyānaṃ puruṣaścetā pradhānāntaḥsthaḥ sa eva bhoktā
prākṛtamannaṃ bhuṅkta iti tasyāyaṃ bhūtātmā hyannamasyakartā
pradhānaḥ
tasmāttriguṇaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣo'ntasthaḥ atra dṛṣṭaṃ nāma
pratyayam
yasmādbījasambhavā hi paśavastasmādbījaṃ bhojyamanenaiva pradhānasya
bhojyatvaṃ
vyākhyātaṃ tasmādbhoktā puruṣo bhojyā prakṛtistatstho bhuṅkta iti
prākṛtamannaṃ
triguṇabhedapariṇamatvānmahadādyaṃ viśeṣāntaṃ liṅgamanenaiva
caturdaśavidhasya
mārgasya vyākhyā kṛtā bhavati sukhaduḥkhamohasaṃjñaṃ
hyannabhūtamidaṃ jagat
na hi bījasya svāduparigraho'stīti yāvannaprasūtiḥ tasyāpyevaṃ
tisṛṣvavasthāsvannatvaṃ
bhavati kaumāraṃ yauvanaṃ jarā pariṇamatvātatdannatvamevaṃ pradhānasya
vyaktatāṃ
gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyādīni svāduni
bhavantyadhyavasāyasaṅkalpābhimānā iti
athendriyārthān pañcasvāduni bhavanti evaṃ sarvāṇīndriyakarmāṇi
prāṇakarmāṇi
evaṃ vyaktamannamavyaktamannam asya nirguṇo bhoktā
bhoktṛtvāccaitanyaṃ
prasiddhaṃ tasya yathāgnirvai devānāmannadaḥ
somo'nnamagninaivānnamityevaṃvit
somasaṃjño'yaṃbhūtatmā'gnisaṃjño'pyavyaktamukhā iti vacanātpuruṣo
hyavyaktamukhena triguṇaṃ bhuṅkta iti yo haivaṃ veda saṃnyāsī yogī
cātmayājī ceti atha yadvanna kaścicchūnyāgāre kāminyaḥ
praviṣṭāḥ spṛśatīndriyārthān tadvad yo na spṛśati
praviṣṭān saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti || 10 ||

„Nun ist die weitere Entfaltung des inneren Opfers zu verstehen als Nahrung und Esser. Purusha ist Bewusstsein und Prakriti Nahrung. Die drei Gunas entfalten sich von Mahat bis zu den besonderen Elementen; die Welt von Freude, Schmerz und Verblendung ist Nahrung. Der gunafreie Purusha ist der Genießer, bleibt aber unberührt. Wer Sinnesobjekte nicht ergreift, obwohl sie eintreten, ist wahrhaft Entsagender, Yogi und Atmayajin.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: anna-annāda – Nahrung und Esser; puruṣaḥ cetā – Purusha als Bewusstsein; prakṛtiḥ annam – Prakriti als Nahrung; tri-guṇa – drei Gunas; mahad-ādi – vom Mahat an; bhoktā nirguṇaḥ – Genießer ohne Gunas; saṃnyāsī – Entsagender; yogī – Yogi; ātmayājī – innerer Opfernder; indriyārthān na spṛśati – berührt Sinnesobjekte nicht

6.11
paraṃ vā etadātmano rūpaṃ yadannamannamayo hyayaṃ prāṇo'tha na
yadyaśnātyamantā'śrotā'spraṣṭā'draṣṭā'vaktā'ghrātārasayitā
bhavati prāṇāṃścotsṛjatīti evaṃ hyāhātha yadi khalvaśnāti
prāṇasamṛddho
bhūtvā mantā bhavati śrotā bhavati
spraṣṭā bhavati vaktā bhavati rasayitā
bhavati ghrātā bhavati draṣṭā bhavatīti evaṃ hyāha annādvai prajāḥ
prajāyante
yāḥ kaścitpṛthivīśṛtāḥ | ato'nnenaiva jīvanti athaitadapi yanti
antataḥ || 11 ||

„Nahrung ist eine hohe Form des Atman, denn der Lebensatem ist aus Nahrung aufgebaut. Ohne Nahrung schwinden Denken, Hören, Tasten, Sehen, Sprechen, Riechen und Schmecken; mit Nahrung erstarken die Lebenskräfte. Aus Nahrung entstehen die auf der Erde lebenden Wesen, durch Nahrung leben sie und in Nahrung gehen sie am Ende ein.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: annam – Nahrung; param rūpam ātmanaḥ – hohe Form des Atman; annamayaḥ prāṇaḥ – Prana ist aus Nahrung gebildet; aśnāti – isst; prāṇa-samṛddhaḥ – reich an Lebenskraft; annāt prajāḥ prajāyante – aus Nahrung entstehen Wesen; annena jīvanti – durch Nahrung leben sie; antataḥ yanti – darin gehen sie am Ende ein

6.12
athānyatrāpi uktam sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyaharahaḥ
prapatantyannamabhijighṛkṣamāṇāni sūryo raśmibhirādadātyannaṃ
tenāsau tapatyannenābhiṣiktāḥ pacantīme prāṇā agnirvā
annenojjvalatyannakāmenedaṃ prakalpitaṃ brahmaṇā
ato'nnamātmetyupāsītetveyaṃ
hyāha | anādbhūtāni jāyante jātānyannena
vardhante adyate'tti ca bhūtāni
tasmādannaṃ taducyate || 12 ||

„Alle Wesen streben täglich nach Nahrung. Die Sonne nimmt sie mit ihren Strahlen auf und nährt durch sie die Lebenskräfte; Feuer leuchtet durch Nahrung. Darum soll Nahrung als Atman verehrt werden: Aus Nahrung entstehen die Wesen, durch Nahrung wachsen sie, und weil sie gegessen wird und selbst die Wesen ‚isst‘, heißt sie Nahrung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: bhūtāni annam abhijighṛkṣamāṇāni – Wesen suchen Nahrung; sūryaḥ raśmibhiḥ ādatte – Sonne nimmt mit Strahlen auf; prāṇāḥ pacanti – Lebenskräfte verdauen; agniḥ annena ujjvalati – Feuer leuchtet durch Nahrung; annam ātmā iti upāsīta – Nahrung als Atman verehren; annāt bhūtāni jāyante – aus Nahrung entstehen Wesen

6.13
athānyatrāpi uktam : viśvabhṛdvai nāmaiṣā tanurbhagavato
viṣṇoryadidamannaṃ prāṇo vā annasya raso manaḥ prāṇasya
vijñānaṃ manasa ānandaṃ vijñānasyeti annavān prāṇavān
manaśvān vijñānavān ānandavān ca bhavati yo haivaṃ veda
yāvāntīha vai bhūtānyannamadanti tāvatsvantastho'nnamatti yo haivaṃveda
|
annameva vijarannamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam | annaṃ paśūnāṃ
prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhamannaṃ bhiṣak smṛtam || 13 ||

„Nahrung ist die welterhaltende Gestalt Vishnus. Prana ist die Essenz der Nahrung, Geist die Essenz des Prana, Erkenntnis die Essenz des Geistes, Freude die Essenz der Erkenntnis. Wer dies weiß, wird reich an Nahrung, Lebenskraft, Geist, Erkenntnis und Freude. Nahrung ist Leben, Heilmittel und die älteste Stütze der Wesen.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: viśvabhṛt – welterhaltend; viṣṇoḥ tanuḥ – Gestalt Vishnus; prāṇaḥ annasya rasaḥ – Prana ist Essenz der Nahrung; manaḥ prāṇasya – Geist Essenz des Prana; vijñānam manasaḥ – Erkenntnis Essenz des Geistes; ānandaḥ vijñānasya – Freude Essenz der Erkenntnis; annam bhiṣak – Nahrung als Heilmittel

6.14
athānyātrapyuktam : annaṃ vā asya sarvasya yoniḥ kālaścānnasya
sūryo yoniḥ kālasya tasyaitadrūpaṃ yan nimeṣādikālātsambhṛtaṃ
dvādaśātmakaṃ vatsarametasyāgneyamardhamardhaṃ vāruṇaṃ maghādyaṃ
śraviṣṭhārdhamāgneyaṃ krameṇotkrameṇa sārpādyaṃ śraviṣṭhārdhāntaṃ
saumyam tatraikaikamātmano navāṃśakaṃ sacārakavidham
saukṣmyatvādetatpramāṇamanenaiva pramīyate hi kālaḥ na vinā pramāṇena
prameyasyopalabdhiḥ prameyo'pi pramāṇatāṃ
pṛthaktvādupaityātmasambodhanārthamityevaṃ
hyāha | yāvatyo vai kālasya kalāstāvatīṣu caratyasau yaḥ kālaṃ
brahmetyupāsīta
kālastasyātidūramapasaratīti evaṃ hyāha  :
kālātsravanti bhūtāni kālādvṛddhiṃ prayānti ca |
kāle cāstaṃ niyacchanti kālo mūrtiramūrtimān || || 14 ||

„Nahrung ist der Schoß des Weltganzen; Zeit ist der Ursprung der Nahrung und die Sonne der Ursprung der Zeit. Das Jahr ist die zwölfgliedrige Gestalt der Zeit. Wer die Zeit als Brahman verehrt, wird innerlich frei von ihrer Herrschaft. Aus Zeit strömen die Wesen, in Zeit wachsen sie und in Zeit gehen sie unter; die Zeit ist gestaltet und ungestaltet.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: annam sarvasya yoniḥ – Nahrung ist Schoß des Alls; kālaḥ annasya yoniḥ – Zeit Ursprung der Nahrung; sūryaḥ kālasya yoniḥ – Sonne Ursprung der Zeit; dvādaśātmakaṃ vatsaram – zwölfgliedriges Jahr; kālam brahma iti upāsīta – Zeit als Brahman verehren; kālāt bhūtāni – Wesen aus Zeit; kālaḥ mūrtiḥ amūrtimān – Zeit ist gestaltet und ungestaltet

6.15
dve vāva brahmaṇo rupe kālaścākālaścātha yaḥ
prāgādityātso'kālo'kālo'tha
ya ādityadyaḥ sa kālaḥ sakalaḥ sakalasya vā etadrūpaṃ yatsaṃvatsaraḥ
saṃvatsarātkhalvevemāḥ prajāḥ prajāyante saṃvatsareṇeha vai jātā
vivardhante
saṃvatsare pratyastaṃ yanti tasmātsaṃvatsaro vai prajāpatiḥ kālo'nnaṃ
brahmanīḍamātmā
cetyevaṃ hyāha
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahātmani |
yasmin tu pacyate kālo yastaṃ veda sa vedavit || || 15 ||

„Brahman hat zwei Zeitgestalten: Zeit und Zeitlosigkeit. Was vor dem Aufgang der Sonne gedacht wird, ist das Zeitlose; mit der Sonne erscheint die gegliederte Zeit. Ihre Form ist das Jahr: aus dem Jahr entstehen die Wesen, durch das Jahr wachsen sie und in das Jahr kehren sie zurück. Doch es gibt das, worin selbst die Zeit ‚gekocht‘ wird; wer dieses kennt, kennt den Veda.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: kāla-akāla – Zeit und Zeitlosigkeit; prāk ādityāt – vor der Sonne; saṃvatsaraḥ – Jahr; prajāḥ prajāyante – Wesen entstehen; vivardhante – wachsen; pratyastaṃ yanti – gehen zurück; prajāpatiḥ – Prajapati; yasmin pacyate kālaḥ – worin die Zeit selbst reift; vedavit – Vedakenner

6.16
vigrahavāneṣa kālaḥ sindhurājaḥ prajānām eṣa tatsthaḥ savitākhyo
yasmādeveme candrarkṣagraha saṃvatsarādayaḥ sūyante athaibhyaḥ
sarvamidamatra vā yatkiñcitśubhāśubhaṃ dṛśyanteha loke
tadetebhyastasmādādityātmā brahmātha kālasaṃjñamādityamupāsītādityo
brahmetyeke'tha evaṃ hyāha |
hotā bhoktā havirmantro yajño viṣṇuḥ prajāpatiḥ |
sarvaḥ kaścitprabhuḥ sākṣī yo'muṣminbhāti maṇḍale || || 16 ||

„Zeit in Gestalt der Sonne ist der Königsstrom der Geschöpfe; aus ihr gehen Mond, Sternbilder, Planeten und Jahre hervor. Deshalb verehren manche die Sonne als Brahman. In der Sonnenscheibe erscheint der eine als Opferpriester, Genießer, Opfergabe, Mantra, Opfer, Vishnu, Prajapati, Herr und Zeuge.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: vigrahavān kālaḥ – verkörperte Zeit; savitā – Sonne als Savitar; candra-ṛkṣa-graha – Mond, Sternbilder, Planeten; śubha-aśubham – Gutes und Schlechtes; ādityam brahma – Sonne als Brahman; hotā – Opferpriester; bhoktā – Genießer; havis – Opfergabe; yajñaḥ – Opfer; sākṣī – Zeuge

6.17
brahma ha vā idamagra āsīt eko'nantaḥ prāgananto dakṣiṇo'nantaḥ
pratīcyananta udīcyananta ūrdhvān cā'vān ca sarvato'nantaḥ
na hyāsya prācyādi diśaḥ kalpante'tha tiryagvān cordhvaṃ vā
anūhya eṣa paramātmā'parimito'tarkyo'cintya eṣa ākāśātmā
evaiṣa kṛtsnakṣaya eko jāgartīti etasmādākāśādeṣa khalvidaṃ
cetāmātraṃ bodhayati anenaiva cedam dhyāyate asmin ca pratyastaṃ
yāti asyaitadbhāsvaraṃ rūpaṃ yadamuṣminnāditye tapati agnau
cādhumake
yajjyotiścitrataramudarasto'tha vā yaḥ pacatyannam ityevaṃ hyāha
yaścaiṣo'gnau
yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekā ityekasya haikatvameti
ya evaṃ veda || 17 ||

„Am Anfang war Brahman allein, grenzenlos nach allen Seiten. Der höchste Atman ist unermesslich, nicht durch Schlussfolgerung zu erfassen, und von der Natur des Raumes. Er erweckt das Bewusstsein, ist das Licht in Sonne, rauchlosem Feuer und Verdauungsfeuer. Der in Feuer, Herz und Sonne Erscheinende ist ein und derselbe; wer dies weiß, gelangt zur Einheit.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahma agre āsīt – Brahman war am Anfang; ekaḥ anantaḥ – eins und unendlich; sarvataḥ anantaḥ – nach allen Seiten grenzenlos; paramātmā – höchster Atman; aparimitaḥ – unermesslich; atarkyaḥ – nicht erschließbar; ākāśātmā – von der Natur des Raumes; agnau hṛdaye āditye – in Feuer, Herz und Sonne; ekaḥ – derselbe Eine

6.18
tathā tatprayogakalpaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā
tarkaḥ samādhiḥ ṣaḍaṅgā ityucyate yogaḥ anena yadā paśyanpaśyati
rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim tadā vidvānpuṇyapāpe
vihāya pare'vyaye sarvamekīkaroti evaṃ hyāha  :
yathā parvatamādīptaṃ nāśrayanti mṛgadvijāḥ |
tadvadbrahmavido doṣā nāśrayanti kadācana ||

|| 18 ||

„Der Yoga wird sechsgliedrig genannt: Pranayama, Pratyahara, Dhyana, Dharana, Tarka und Samadhi. Wenn der Übende dadurch den goldglänzenden Schöpfer, den Herrn, Purusha und Ursprung Brahmans erkennt, lässt er Verdienst und Schuld hinter sich und vereinigt alles im unvergänglichen Höchsten. Wie Tiere einen brennenden Berg meiden, so haften Fehler nicht am Brahmankenner.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: prāṇāyāma – Atemlenkung; pratyāhāra – Zurückziehen der Sinne; dhyāna – Meditation; dhāraṇā – Konzentration; tarka – klärende Einsicht; samādhi – Versenkung; ṣaḍaṅga yogaḥ – sechsgliedriger Yoga; rukmavarṇam puruṣam – goldfarbener Purusha; puṇya-pāpe vihāya – Verdienst und Schuld ablegend; pare avyaye – im unvergänglichen Höchsten

6.19
athānyatrāpyuktam  : yadā vai bahirvidvānmano niyamyendriyārthān
ca prāṇo niveśayitvā niḥsaṅkalpastatastiṣṭhet aprāṇādiha
yasmātsambhūtaḥ prāṇasaṃjñako jīvastasmātprāṇo vai turyākhye
dhārayetprāṇam ityevaṃ hyāha  :
acittaṃ cittamadhyastamacintyaṃ guhyamuttamam |
tatra cittaṃ nidhāyeta tacca liṅgaṃ nirāśrayam || || 19 ||

„Der Wissende zieht den Geist von äußeren Sinnesobjekten zurück, sammelt den Prana und verweilt ohne Vorstellungen. Der Prana soll in dem ‚vierten‘, Turiya genannten Grund gehalten werden. Der denkfreie, im Denken verborgene, unvorstellbare und höchste innere Raum ist das Zeichen, auf das der Geist gerichtet wird.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: bahir manaḥ niyamya – Geist von außen zurückziehend; indriyārthān – Sinnesobjekte; prāṇaṃ niveśayitvā – Prana sammelnd; niḥsaṅkalpaḥ – ohne Vorstellungen; turyākhye – im Turiya genannten; dhārayet prāṇam – Prana halten; acittam – jenseits des Denkens; hṛdayākāśa – Herzraum; nirāśrayam – ohne äußere Stütze

6.20
athānyatrāpyuktam  : ataḥ parāsya dhāraṇā tālurasanāgranipīḍanā-
dvāṅmanaḥprāṇanirodhanādbrahma tarkeṇa paśyati yadātmanātmāna-
maṇoraṇīyāṃsaṃ dyotamānaṃ manaḥkṣayātpaśyati tadātmanātmānaṃ
dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirātmakatvādasaṅkhyo'yoniścintyo
mokṣalakṣaṇamityetatparaṃ rahasyam ityevaṃ hyāha  :
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnutā iti || || 20 ||

„Eine weitere Dharana besteht darin, die Zungenspitze an den Gaumen zu legen, Rede, Geist und Prana zu beruhigen und Brahman durch klärende Einsicht zu schauen. Wenn der Atman den feineren als feinsten Atman durch das Schwinden des Geistes sieht, wird die begrenzte Selbstvorstellung aufgehoben. Die Befriedung des Geistes vernichtet gutes und schlechtes Karma und lässt unvergängliche Freude erfahren.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhāraṇā – Konzentration; tālu-rasanāgra-nipīḍana – Zungenspitze an den Gaumen drücken; vāk-manas-prāṇa-nirodha – Beruhigen von Rede, Geist und Prana; tarkeṇa paśyati – durch klärende Einsicht schaut; aṇor aṇīyāṃsam – feiner als das Feinste; manaḥ-kṣayāt – durch Schwinden des Geistes; mokṣa-lakṣaṇam – Kennzeichen der Befreiung

6.21
athānyatrāpyuktam  : ūrdhvagā nāḍī suṣumnākhyā
prāṇasañcāriṇī
tālvantarvicchinnā tayā prāṇoṅkāramanoyuktayordhvamutkramet
tālvadhyāgraṃ
parivartya indriyāṇyasaṃyojya mahimā mahimānaṃ nirīkṣetā tato
nirātvakameti
nirātmakatvānna sukhaduḥkhabhāgbhavati kevalatvaṃ labhatā ityevaṃ
hyāha  :
paraḥ pūrvaṃ pratiṣṭhāpya nigṛhītānilaṃ tataḥ |
tīrtvā pāramapāreṇa paścādyuñjīta mūrdhvani || || 21 ||

„Die nach oben führende Nadi heißt Sushumna; durch sie bewegt sich der Prana. Mit Om und gesammelt im Geist soll er aufwärts geführt werden. Die Sinne werden zurückgezogen, die Zunge gewendet und die innere Größe geschaut. Dann wird der Mensch von Freude und Schmerz unabhängig und gelangt zu Kaivalya.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ūrdhvagā nāḍī – aufwärts führende Nadi; suṣumnā-ākhyā – Sushumna genannt; prāṇa-sañcāriṇī – vom Prana durchströmt; oṃkāra-mano-yukta – mit Om und Geist verbunden; indriyāṇi asaṃyojya – Sinne zurückziehend; nirātmakatva – Aufhebung begrenzter Ichhaftigkeit; sukha-duḥkha-bhāg na – nicht Teilhaber an Freude/Schmerz; kevalatvam – Kaivalya

6.22
athānyatrāpyuktam  : dve vā va brahmaṇī abhidhyeye
śabdaścāśabdaśca
atha śabdenaivāśabdamāviṣkriyate atha tatra omiti
śabdo'nenordhvamutkrānto'śabde
nidhanameti athāhaiṣā gatiretadamṛtam atatsāyujyatvam
nirvṛtatvam tathā ceti
atha yathorṇanābhistantunordhvamutkrānto'vakāśaṃ labhatītyevaṃ vā va
khalvāsāvabhidhyātā omityanenordhvamutkrāntaḥ svātantryaṃ labhate
anyathā pare śabdavādinaḥ :
śravaṇāṅguṣṭhayogenāntarhṛdayākāśaśabdamākarṇayanti saptavidheyaṃ
tasyopamā yathā nadyaḥ kiṅkiṇī kāṃsyacakrakabheka viḥkṛndikā
vṛṣṭirnivāte
vadatīti taṃ pṛthaglakṣaṇamatītya pare'śabde'vyakte brahmaṇyastaṃ
gatāḥ tatra te'pṛthagdharmiṇo'pṛthagvivekyā yathā sampannā
madhutvaṃ nānārasā ityevaṃ hyāha  :
dve brahmaṇi veditavye śabdabrahma parāṃ ca yat |
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati || || 22 ||

„Zwei Brahman-Aspekte sind zu meditieren: Klang und Klanglosigkeit. Durch den Klang wird das Klanglose offenbar. Om ist der Klang; aufwärts geführt, endet er im Klanglosen. Dies ist Unsterblichkeit und Freiheit. Andere hören im inneren Herzraum verschiedene Nada-Klänge; wer ihre Unterschiede überschreitet, geht im nichtmanifesten, klanglosen Brahman auf. Wer im Klang-Brahman kundig geworden ist, erreicht das höchste Brahman.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: dve brahmaṇī – zwei Brahman-Aspekte; śabda – Klang; aśabda – Klanglosigkeit; oṃ iti śabdaḥ – Om als Klang; aśabde nidhanam eti – endet im Klanglosen; amṛtam – Unsterblichkeit; svātantryam – Freiheit; hṛdayākāśa-śabdam – Klang im Herzraum; sapta-vidha – siebenfach; śabdabrahma – Klang-Brahman; paraṃ brahma – höchstes Brahman

6.23
athānyatrāpyuktam  : yaḥ śabdastadomityetadakṣaram
yadasyāgraṃ tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ
sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitaṃ sarvāparatvāya
tadetā upasītetyevaṃ hyāha  :
yo'sau parāparo devā oṃkāro nāma nāmataḥ |
niḥśabdaḥ śūnyabhūtastu mūrdhni sthāne tato'bhyaset || || 23 ||

„Der Klang ist Om; seine Spitze ist still und klanglos, furchtlos, leidlos, freudvoll, erfüllt, fest, unbeweglich, unsterblich und wird Vishnu genannt. Darum soll man über Om hinaus in diese höchste, namenlose Stille meditieren.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: oṃ-akṣaram – Silbe Om; agram – Spitze; śāntam – still; aśabdam – klanglos; abhayam – furchtlos; aśokam – leidlos; ānandam – Freude; amṛtam – unsterblich; viṣṇu-saṃjñitam – Vishnu genannt; niḥśabdaḥ – ohne Klang; mūrdhni sthāne – am höchsten Ort

6.24
athānyatrāpyuktam  : dhanuḥ śarīram omityetaccharaḥ
śikhāsya manaḥ tamolakṣaṇaṃ bhitvā tamo'tamāviṣṭamāgacchati
athāviṣṭaṃ bhitvā'lātacakramiva sphurantamādityavarṇamūrjasvantaṃ
brahma tamasaḥ paryamapaśyadyadamuṣminnāditye'tha some'gnau
vidyuti vibhāti atha khalvenaṃ dṛṣṭvā'mṛtatvaṃ gacchatītyevaṃ
hyāha  :
dhyānamantaḥpare tattve lakṣyeṣu ca nidhīyate |
ato'viśeṣavijñānaṃ viśeṣamupagacchati ||

mānase ca vilīne tu yatsukhaṃ cātmasākṣikam |
tadbrahma cāmṛtaṃ śukraṃ sā gatirloka eva saḥ || || 24 ||

„Der Körper ist der Bogen, Om der Pfeil, der Geist seine Spitze. Er durchdringt die Finsternis und schaut das strahlende Brahman jenseits der Dunkelheit. Meditation wird auf das innere höchste Prinzip gerichtet; wenn der Geist darin aufgeht, wird die vom Selbst bezeugte Freude als Brahman, Unsterblichkeit und reines Licht erfahren.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: dhanuḥ śarīram – Körper als Bogen; oṃ śaraḥ – Om als Pfeil; śikhā manaḥ – Geist als Spitze; tamo bhitvā – Finsternis durchdringend; āditya-varṇam – sonnenfarben; amṛtatvam gacchati – gelangt zur Unsterblichkeit; dhyānam – Meditation; ātma-sākṣikam sukham – vom Selbst bezeugte Freude

6.25
athānyatrāpyuktam  : nidrevāntarhitendriyaḥ śuddhitamayā
dhiyā svapna iva yaḥ paśyatīndriyabile'vivaśaḥ praṇavākhyaṃ
praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokaṃ
ca so'pi praṇavākhyaḥ praṇetā bhārūpaḥ vigata nidraḥ vijaraḥ
vimṛtyurviśoko bhavatītyevaṃ hyāha  :
evaṃ prāṇamathoṅkāraṃ yasmātsarvamanekadhā |
yunakti yuñjate vāpi yasmādyoga iti smṛtaḥ ||

ekatvaṃ prāṇamanasorindriyāṇāṃ tathaiva ca |
sarvabhāvaparityāgo yoga ityabhidhīyate || || 25 ||

„Wie im Schlaf werden die Sinne nach innen genommen, doch mit geläuterter Erkenntnis bleibt der Yogi wach. Er schaut den als Pranava bezeichneten Lenker, Lichtgestalt, ohne Schlaf, Alter, Tod und Kummer und wird ihm ähnlich. Yoga ist die Einung von Prana, Geist und Sinnen und das Loslassen aller begrenzten Zustände.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: nidrā iva antarhita-indriyaḥ – Sinne wie im Schlaf nach innen gezogen; śuddhitamayā dhiyā – mit höchst reiner Erkenntnis; praṇavākhyaṃ praṇetāram – den Pranava genannten Lenker; vigata-nidra-vijara-vimṛtyu – frei von Schlaf, Alter, Tod; ekatvaṃ prāṇa-manasoḥ – Einheit von Prana und Geist; sarva-bhāva-parityāgaḥ – Loslassen aller begrenzten Zustände; yogaḥ – Yoga

6.26
athānyatrāpyuktam  : yathā vāpsu cāriṇaḥ śākunikaḥ
sūtrayantreṇoddhṛtyodare'gnau juhotyevaṃ vā va
khalvimānprāṇānomityanenoddhṛtyānāmaye'gnau juhoti
atastaptorvivaso'tha yathā taptorvi sārpistṛṇakāṣṭhasaṃsparśe-
nojjvalatītyevaṃ vā va khalvasāvaprāṇākhyaḥ prāṇasaṃsparśenojjvalati
atha yadujjvalatyetadbrahmaṇo rūpaṃ caitadviṣṇoḥ paramaṃ padam
caitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhā cātmānaṃ vibhajya
pūrayatīmāṃ lokānityevaṃ hyāha  :
vahneśca yadvatkhalu visphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva
tasya
prāṇādayo vai punareva tasmād abhyuccarantīha yathākrameṇa ||

|| 26 ||

„Wie ein Vogelfänger einen Wasservogel mit einer Schnur emporzieht und dem Feuer zuführt, so werden die Lebenskräfte durch Om emporgehoben und dem inneren, leidlosen Feuer dargebracht. Durch Berührung mit Prana flammt das sonst stille Prinzip auf: dies ist eine Gestalt Brahmans, Vishnus höchster Stand und Rudras Kraft. Von dort gehen die Pranas wie Funken aus Feuer oder Strahlen aus der Sonne hervor.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: śākunikaḥ – Vogelfänger; sūtrayantreṇa uddhṛtya – mit einer Schnur emporziehend; prāṇān oṃ iti uddhṛtya – Pranas durch Om emporheben; anāmaye agnau juhoti – im leidlosen Feuer opfern; prāṇa-saṃsparśena ujjvalati – durch Berührung mit Prana flammt auf; brahmaṇaḥ rūpam – Gestalt Brahmans; viṣṇoḥ paramam padam – höchster Stand Vishnus; visphuliṅgāḥ – Funken; mayūkhāḥ – Strahlen

6.27
athānyatrāpyuktam : brahmaṇo vā vaitattejaḥ parasyāmṛtasyāśarīrasya
yaccharīrasyauṣṇyamasyaitadghṛtamathāviḥ san nabhasi nihitaṃ
vaitadekāgreṇaivamantarhṛdayākāśaṃ vinudanti yattasya jyotiriva
sampadyatīti atastadbhāvam acireṇaiti bhūmāvayaspiṇḍaṃ nihitaṃ
yathā'cireṇaiti bhūmitvam mṛdvatsaṃsthamayaspiṇḍaṃ
yathāgnyayaskārādayo
nābhibhavanti praṇaśyati cittaṃ tathāśrayeṇa sahaivamityevaṃ hyāha  :
hṛdyākāśamayaṃ kośamānandaṃ paramālayam |
svaṃ yogaśca tato'smākaṃ tejaścaivāgnisūryayoḥ || || 27 ||

„Die Wärme des Körpers ist ein Strahl des körperlosen, unsterblichen höchsten Brahman. Durch einspitzige Meditation durchdringt der Übende den Raum des Herzens; der Geist verliert seine gesonderte Festigkeit wie ein Eisenstück, das schließlich ganz in seinen Grund eingeht. Der Raum des Herzens ist der aus Raum bestehende Behälter höchster Freude und zugleich der Ort des eigenen Yoga.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahmaṇaḥ tejaḥ – Licht Brahmans; parasya amṛtasya aśarīrasya – des höchsten unsterblichen Körperlosen; śarīrasya auṣṇyam – Körperwärme; antar-hṛdaya-ākāśam – innerer Herzraum; cittaṃ praṇaśyati – Geist verliert seine gesonderte Form; hṛdyākāśamayaṃ kośam – aus Herzraum bestehender Behälter; ānandaṃ paramālayam – Freude als höchste Wohnstätte

6.28
athānyatrāpyuktam  : bhūtendriyārthānatikramya tataḥ pravrajyājyaṃ
dhṛtidaṇḍaṃ dhanurgṛhītvā'nabhimānamayena caiveṣuṇā taṃ brahma
dvārapāraṃ nihatyādyaṃ saṃmohamaulī tṛṣṇerṣyākuṇḍalī
tandrīrāghavetryabhimānādhyakṣaḥ krodhajyaṃ pralobhadaṇḍaṃ
dhanurgṛhītvecchāmayena caiveṣuṇemāni khalu bhūtāni hanti
taṃ hatvoṃkāraplavenāntarhṛdayākāśasya pāraṃ tīrtvāvirbhūte
antarākāśe śanakairavaṭaivāvaṭakṛddhātukāmaḥ saṃviśatyevaṃ
brahmaśālāṃ viśet tataścaturjālaṃ brahmakośaṃ praṇudet
gurvāgameneti  :
ataḥ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥ
sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhati ataḥ sve mahimni
tiṣṭhamānam dṛṣṭvā'vṛttacakramiva sañcāracakramālokayati
ityevaṃ hyāha  :
ṣaḍbhirmāsaistu yuktasya nityamuktasya dehinaḥ
anantaḥ paramo guhyaḥ samyagyogaḥ pravartate ||

rajastamobhyāṃ viddhasya susamiddhasya dehinaḥ
putradārakuṭumbeṣu saktasya na kadācana || || 28 ||

„Nachdem Elemente, Sinne und Sinnesobjekte überschritten sind, nimmt der Entsagende Standhaftigkeit als Stab und einen Pfeil ohne Ichdünkel. Er durchschlägt Verblendung, Begierde, Neid, Trägheit, Zorn und Besitzstreben, überquert mit Om als Floß den inneren Herzraum und tritt in die Halle Brahmans ein. Reiner Yoga gelingt dem von Rajas und Tamas Geläuterten; wer an Familie und Besitz verhaftet bleibt, erreicht ihn nicht durch bloße Technik.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: bhūta-indriya-arthān atikramya – Elemente, Sinne und Objekte überschreitend; pravrajya – entsagend; dhṛti-daṇḍam – Stab der Standhaftigkeit; anabhimāna-maya iṣu – Pfeil ohne Ichdünkel; saṃmoha – Verblendung; tṛṣṇā-īrṣyā – Begierde und Neid; krodha – Zorn; oṃkāra-plavena – mit Om als Floß; brahmaśālāṃ viśet – in die Halle Brahmans eintreten; rajastamobhyāṃ viddhasya – von Rajas/Tamas getroffen; saktasya – des Verhafteten

6.29
evamuktvā'ntarhṛdayaḥ śakāyanyastasmai namaskṛtvā'nayā
brahmavidyayā rājan brahmaṇaḥ panthānamārūḍhāḥ putrāḥ
prajāpateriti santoṣaṃ dvandvatitikṣāṃ śāntatvaṃ
yogābhyāsādavāpnotīti
etadguhyatamaṃ nāputrāya nāśiṣyāya nāśāntāya kīrtayediti
ananyabhaktāya sarvaguṇasampannāya dadyāt || || 29 ||

„Shakayanya schließt: Durch diese Brahmavidya gingen die Söhne Prajapatis den Weg Brahmans. Yogaübung führt zu Zufriedenheit, Ertragen der Gegensätze und Frieden. Diese tiefste Lehre soll einem hingebungsvollen, geeigneten Schüler mit guten Eigenschaften gegeben werden, nicht dem Unruhigen oder Unvorbereiteten.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahmavidyayā – durch Brahmavidya; brahmaṇaḥ panthānam – Weg Brahmans; santoṣam – Zufriedenheit; dvandva-titikṣām – Ertragen der Gegensätze; śāntatvam – Friedfertigkeit; yogābhyāsāt – durch Yogaübung; guhyatamam – tiefstes Geheimnis; ananya-bhaktāya – dem ausschließlich Hingebungsvollen; sarvaguṇa-sampannāya – mit guten Eigenschaften Ausgestatteten

6.30
oṃ śucau deśe śuciḥ sattvasthaḥ sadadhīyānaḥ sadvādī
saddhyāyī sadyājī syāditi | ataḥ sadbrahmaṇi satyabhilāṣiṇi
nirvṛttyo'nastatphalacchinnapāśo nirāśaḥ pareṣvātmavadvigatabhayo
niṣkāmo'kṣayyamaparimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhati | paramaṃ
vai śevadheriva parasyoddharaṇaṃ yanniṣkāmatvam | sa hi sarvakāmamayaḥ
puruṣo'dhyavasāyasaṅkalpābhimānaliṅgo baddaḥ | atastadviparīto muktaḥ |
atraika āhurguṇaḥ prakṛtibhedavaśāsadhyavasāyātmabandhamupāgato|
adhyavasāyasya doṣakṣayāddhi mokṣaḥ manasā hyeva paśyati manasā
śṛṇoti kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā
dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva guṇaughairuhyamānaḥ
kaluṣīkṛtaścāsthiraścalo lupyamānaḥ saspṛho
vyagraścābhimānitvaṃ
prayāta iti ahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānṃ
jāleneva khecaraḥ | ataḥ puruṣo'dhyāvasāyasaṅkalpābimānaliṅgo baddaḥ
atastadviparīto muktaḥ tasmānniradhyavasāyo niḥsaṅkalpo
nirabhimānastiṣṭhet
etanmokṣalakṣaṇam eṣātra brahmapadavī eṣo'tra dvāravivaro'nenāsya
tamasaḥ pāraṃ gamiṣyati | atra hi sarve kāmāḥ samāhitā
ityatrodāharanti  :
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |
buddhiśa na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim ||

etaduktvāntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā yathāvadupacārī
kṛtakṛtyo maruduttarāyaṇaṃ gato na hyatrodvartmanā gatiḥ eṣo'tra
brahmapathaḥ sauraṃ sdvāraṃ bhittvorddhvena vinirgatā ityatrodāharanti
anantā raśmayastasya dīpavadyaḥ sthito hṛdi |
sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilā mṛdulohitāḥ ||

ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhibhitvā sūryamaṇḍalam |
brahmalokamatikramya tena yānti parāṃ gatim ||

yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitam |
tena devanikāyānāṃ svadhāmāni prapadyate ||

ye naikarūpāścādhastādraśmayo'sya mṛduprabhāḥ |
iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaṣaḥ |
tasmātsargasvargāpavargaheturbhagavānasāvāditya iti ||

|| 30 ||

„Rein an einem reinen Ort, in Sattva gegründet, wahr sprechend, wahr meditierend und wahr opfernd, richtet sich der Übende auf das wahre Brahman. Wunschlosigkeit ist der größte Schatz. Bindend sind Entschluss, Begehren und Ichdünkel; Freiheit ist ihr Gegenteil. Wenn die fünf Erkenntniskräfte mit dem Geist stillstehen und die Buddhi sich nicht mehr bewegt, heißt dies die höchste Bahn. Vom Herzen führen Strahlen verschiedene Wege; ein aufwärts gerichteter Strahl führt über die Sonnenscheibe zur höchsten Stätte, andere zu den Götterwelten oder zurück in karmische Erfahrung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: śucau deśe śuciḥ – rein an reinem Ort; sattvasthaḥ – in Sattva gegründet; satyabhilāṣin – nach Wahrheit verlangend; niṣkāmaḥ – wunschlos; adhyavasāya-saṅkalpa-abhimāna – Entscheidung, Vorstellung, Ichdünkel; baddhaḥ – gebunden; viparītaḥ muktaḥ – das Gegenteil ist frei; pañca jñānāni manasā saha avatiṣṭhante – fünf Erkenntniskräfte stehen mit dem Geist still; paramā gatiḥ – höchste Bahn; raśmayaḥ – Strahlen; sūryamaṇḍalam – Sonnenscheibe; parāṃ gatim – höchste Stätte

6.31
kimātmakāni vā etānīndriyāṇi pracarantyudgantā caiteṣāmiha
ko niyantā vetyāha | pratyāhātmātmakānītyātmā hyeṣāmudgantā
vāpsaraso bhānavīyāśca marīcayo nāma atha pañcabhiḥ
raśmibhirviṣayānatti katama ātmeti yo'yaṃ śuddhaḥ pūtaḥ
śūnyaḥ śāntādilakṣaṇoktaḥ svakairliṅgairupagṛhyaḥ
tasyaitalliṅgamaliṅgasyāgneryadauṣṇyamāviṣṭaṃ cāpāṃ yaḥ
śivatamorasa ityeke | atha vākṣrotraṃ cakṣurmanaḥ prāṇa ityeke,
atha buddhirdhṛtiḥ smṛtiḥ prajñā tadityeke atha te etasyaivaṃ
yathaiveha bījasyāṅkurāvāthadhūmārcirviṣphuliṅgā ivāgneśceti
atrodāharanti  :
vahneśca yadvatkhalu viṣphuliṅgāḥ
sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya |
prāṇādayo vai punareva tasmā-
dabhyuccarantīha yathākrameṇa || || 31 ||

„Die Sinne gehen aus dem Atman hervor und werden von ihm gelenkt. Sie sind gleichsam Strahlen, durch die er die Gegenstände erfährt. Der Atman selbst ist rein, geläutert, leer und still; seine Kennzeichen erscheinen wie Wärme im Feuer oder Geschmack im Wasser. Rede, Hören, Sehen, Geist und Prana – oder Buddhi, Festigkeit, Erinnerung und Erkenntnis – werden als seine Ausstrahlungen bezeichnet, wie Funken aus Feuer.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: indriyāṇi – Sinne; udgantā – Hervorbringer; niyantā – Lenker; ātmā – Atman; marīcayaḥ – Strahlen; pañcabhiḥ raśmibhiḥ viṣayān atti – durch fünf Strahlen erfährt er Objekte; śuddhaḥ pūtaḥ śāntaḥ – rein, geläutert, still; aliṅgasya liṅgam – Kennzeichen des Kennzeichenlosen; vāk-śrotra-cakṣus-manas-prāṇa – Rede, Hören, Sehen, Geist, Prana; visphuliṅgāḥ – Funken

6.32
tasmādvā etasmādātmani sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ
sarve devāḥ sarvāṇi ca bhūtānyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti

atha yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā niścarantyevaṃ vā
etasya mahato
bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasā
itihāsaḥ
purāṇam vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni
vyākhyānānyasyaivaitāni viśvā bhūtāni || 32 ||

„Aus diesem Atman gehen alle Lebenskräfte, Welten, Veden, Götter und Wesen hervor. Sein Geheimname ist ‚Wahrheit der Wahrheit‘. Wie aus feuchtem Holz, das ins Feuer gelegt wird, verschiedene Rauchwolken aufsteigen, so sind Rigveda, Yajurveda, Samaveda, Atharvaveda, Itihasa, Purana, Wissenschaften, Upanishaden, Verse, Sutras und Erklärungen gleichsam der Atem dieses großen Wesens.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: ātmanaḥ sarve prāṇāḥ uccaranti – aus dem Atman gehen alle Pranas hervor; sarve lokāḥ – alle Welten; sarve vedāḥ – alle Veden; sarve devāḥ – alle Götter; satyasya satyam – Wahrheit der Wahrheit; niḥśvasitam – Ausatmen; ṛg-yajus-sāma-atharvāṅgirasaḥ – vier Veden; itihāsa-purāṇa – Geschichte und Purana; upaniṣadaḥ – Upanishaden; sūtrāṇi-vyākhyānāni – Sutras und Erklärungen

6.33
pañceṣṭako vā eṣo'gniḥ saṃvatsaraḥ tasyemā iṣṭakā yo
vasanto grīṣmo varṣāḥ śaraddhemantaḥ sa
śiraḥpakṣasīpṛcchapṛṣṭavān
eṣo'gniḥ puruṣavidaḥ seyaṃ prajāpateḥ prathamā citiḥ
karairyajamānamantarikṣamutkṣioptvā vāyave prāyacchat
prāṇo vai vāyuḥ prāṇo'gnistasyemā iṣṭakā yaḥ prāṇo
vyāno'pānaḥ samāna udānaḥ sa
śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ
puruṣavidastadidamantarikṣaṃ prajāpaterdvitīyā citiḥ karairyajamānaṃ
divamutkṣiptendrāya prāyacchat asau vā āditya indraḥ saiṣo'gniḥ
tasyemā iṣṭakā yadṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasā itihāsaṃ purāṇaṃ
sa śiraḥpakṣasīpucchapṛṣṭhavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ saiṣā
dyauḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ karairyajamānasyātmavide'vadānaṃ
karoti yathātmavidutkṣipya brahmaṇe prāyacchat
tatrānandī modī bhavati || 33 ||

„Das Jahr wird als Feuer mit fünf Ziegeln – den Jahreszeiten – vorgestellt. Entsprechend ist Prana ein Feuer mit den fünf Lebenskräften, und die Sonne ein Feuer, dessen Ziegel die Veden und Überlieferungen sind. Diese drei kosmischen Schichtungen führen den Opfernden von Erde über Luftraum und Himmel zur Erkenntnis des Atman und zur Freude in Brahman.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: pañceṣṭakaḥ agniḥ – Feuer aus fünf Ziegeln; saṃvatsaraḥ – Jahr; vasanta-grīṣma-varṣā-śarad-hemanta – Jahreszeiten; prāṇa-vyāna-apāna-samāna-udāna – fünf Pranas; ṛg-yajuḥ-sāma-atharvāṅgirasa – Veden; prajāpateḥ citiḥ – Schichtung/Altar Prajapatis; ātma-vid – Selbstkenner; brahmaṇe prāyacchat – Brahman übergeben

6.34
pṛthivīgārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyaḥ
tata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya
yajñam yataḥ pavamānapāvakaśucisaṃghāto hi jāṭharaḥ
tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ
yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati  :
hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ
madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe
iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti | tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ
yo buddhyantastho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva
dhatte'treme ślokā bhavanti  :
1 yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate |
2 svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ
indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ |
3 cittameva hi saṃsāram tatprayatnena śodhayet
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam |
4 cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham
prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute |
5 samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt |
6 mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca
aśuddhaṃ kāmasamparkāt śuddhaṃ kāmavivarjitam |
7 laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam
yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam |
8 tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam
etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ |
9 samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet
na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate |
10 apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet
evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate |
11 mana eva manuṣyāṇaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
bandhāya viṣayāsaṃgiṃ mokṣo nirviṣayaṃ smṛtam |
ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brāhmaṇaḥ
padavyomānusmaraṇaṃ viruddham tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ
stotavyo'bhidhyātavyaḥ || 34 ||

„Erde, Luftraum und Himmel entsprechen Garhapatya-, Dakshina- und Ahavaniya-Feuer. Das äußere Opfer wird mit dem inneren Feuer verbunden. Der goldfarbene Hamsa im Herzen und in der Sonne wird verehrt; der Sinn der Savitri ist das zu meditierende Bharga im Innern der Buddhi. Es folgen erneut die Verse über die Beruhigung des Geistes: Feuer ohne Brennstoff, Reinheit des Geistes, Geist als Ursache von Bindung und Befreiung. Ritual und Meditation sollen nicht gegeneinander ausgespielt, sondern innerlich verstanden werden.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: pṛthivī-gārhapatya – Erde/Garhapatya; antarikṣa-dakṣiṇāgni – Luftraum/Dakshinafeuer; dyauḥ-āhavanīya – Himmel/Ahavaniya; jāṭharaḥ agniḥ – Verdauungsfeuer; yajamānaḥ – Opfernder; hiraṇyavarṇaḥ haṃsaḥ – goldfarbener Hamsa; savitur bhargaḥ – Licht Savitars; mano-śānti-padam – Stätte des Geistfriedens; cittam – Geist; mokṣa – Befreiung

6.35
namo'gnaye pṛthivī kṣite lokasmṛte lokamsmai yajamānāya dhehi
namo vāyave'ntarikṣakṣite lokasmṛte lakamasmai yajamānāya dhehi
nama ādityāya divikṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi
namo brahmaṇe sarvakṣite sarvasmṛte sarvamasmai yajamānāya dhehi
hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham
tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya viṣṇave
yo'sā āditye puruṣaḥ so'sā aham eṣa ha vai satyadharmo yadādityasya
ādityatvaṃ tacchuklam puruṣam aliṅgam nabhaso'ntargatasya
tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhya ivety akṣiṇyagnau
caitadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya
tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye amṛtaṃ yasya hi somaḥ prāṇā
vā apyayaṃkurā etaqdbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo
nabhaso'ntargatasya tejaso'ṃśamātram etadyadādityasya madhye
yajurdīpyatyaumāpojyotiraso'mṛtaṃbrahma bhūrbhuvaḥ svarom |
aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam
dvidharmo'ndhaṃ tejasendhaṃ sarvaṃ paśyanpaśyati
nabhaso'ntargatasya tejaso'nśamātrametadyadādityasya madhye uditvā
mayūkhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa
etadagniretadvāyuretatprāṇa
etadāpa etaccandramā
etacchukrametadamṛtametadbrahmaviṣayametadbhānurarṇavastasminneva
yajamānaḥ saindhava iva vlīyanta eṣā vai brahmaikatātra hi sarve kāmāḥ
samāhitā
ityatrodāharanti  :
aṃśudhāraya ivāṇuvāteritaḥ saṃsphuratyasāvantargaḥ surāṇām yo
haivaṃvitsa savit
sa dvaitavit saikadhāmetaḥ syāttadātmakaśca  : ye vindava
ivābhyuccarantyajasram
vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman te'ṛciṣo vai yaśasa
āśrayavāsājjaṭābhirūpā
iva kṛṣṇavartmanaḥ || 35 ||

„Verehrung gilt Agni auf der Erde, Vayu im Luftraum, Aditya im Himmel und Brahman als dem Allumfassenden. Das Gesicht der Wahrheit ist von einer goldenen Schale bedeckt: Pushan möge sie dem Wahrheitsliebenden öffnen. Der Purusha in der Sonne wird mit dem eigenen Selbst identifiziert. In Sonne, Mond, Feuer, Prana und Om wird ein und dasselbe unsterbliche Brahman erkannt; darin löst sich der Opfernde wie Salz im Wasser.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: namo agnaye – Verehrung Agni; namo vāyave – Verehrung Vayu; namo ādityāya – Verehrung Aditya; namo brahmaṇe – Verehrung Brahman; hiraṇmayena pātreṇa – durch goldene Schale; satyasya mukham – Antlitz der Wahrheit; pūṣan apāvṛṇu – Pushan, öffne; yaḥ asau āditye puruṣaḥ saḥ aham – der Purusha in der Sonne, der bin ich; amṛtam – Unsterbliches; brahmaikatā – Einheit in Brahman

6.36
dve vā va khalvete brahmajyotiṣo rūpake śāntamekaṃ samṛddhaṃ caikam

atha yacchantaṃ tasyādhāraṃ kham atha yatsamṛddhamidaṃ tasyānnam
tasmānmantrauṣadhājyāmiṣapuroḍāśasthālīpākādibhiryaṣṭavyamanta-
rvedyāmāsnyavaśiṣṭairannapānaiścāsyamāhavanīyamiti matvā tejasaḥ
samṛddhyai puṇyalokavijityarthāyāmṛtatvāya cātrodāharanti  :
agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo yamarājyamagniṣṭomenābhiyayati
somarājyamukthena sūryarājyaṃ ṣoḍaśīnā svārājyamatirātreṇa
prājāpatyamāsahasrasaṃvatsarāntakratuneti  :
vartyādhārasnehayogādyathā dīpasya saṃsthitiḥ |
antaryāṇḍopayogādimau sthitāvātmaśicī tathā ||

|| 36 ||

„Das Licht Brahmans hat zwei Erscheinungsweisen: eine stille und eine entfaltete. Die stille ruht im Raum, die entfaltete wird durch Nahrung und Opferhandlungen genährt. Äußere Opfer werden als Mittel zu verschiedenen Himmelszielen genannt; das innere Bild ist die Lampe, die durch Docht, Träger und Öl besteht – so bleibt auch die Flamme des Atman im inneren Zusammenhang bestehen.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: brahma-jyotiṣaḥ dve rūpake – zwei Erscheinungsweisen des Brahmanlichtes; śāntam – still; samṛddham – entfaltet; kham – Raum; annam – Nahrung; mantra-auṣadha-ājya – Mantra, Heilmittel, Butterfett; yajña – Opfer; svarga-kāma – nach Himmel verlangend; varti-ādhāra-sneha-yoga – Verbindung von Docht, Träger und Öl; dīpa – Lampe; ātma-śikhā – Flamme des Atman

6.37
tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejastattredhabhihitamagnāvāditye
prāṇe'thaiṣā nāḍyannabahumityeṣāgnau hutamādityaṃ gamayati ato yo
raso'sravat sa udgīthaṃ varṣati teneme prāṇāḥ prāṇebhyaḥ prajā
ityatrodāharanti  :
yaddhaviragnau hūyate tadādityaṃ gamayati tatsūryo raśmibhirvarṣati
tenānnaṃ bhavati annādbhūtānāmutpattirityevaṃ hyāha  :
agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate |
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ ||

|| 37 ||

„Darum soll man das unermessliche Licht mit Om verehren, das in Feuer, Sonne und Prana dreifach erscheint. Was im Feuer geopfert wird, gelangt zur Sonne; die Sonne gibt es als Regen zurück, daraus entsteht Nahrung und aus Nahrung entstehen die Wesen. So wird der Opferkreislauf als kosmischer Zusammenhang verstanden.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: oṃ iti upāsīta – mit Om verehren; aparimitaṃ tejaḥ – unermessliches Licht; agni-āditya-prāṇa – Feuer, Sonne, Prana; agnau hutam ādityaṃ gamayati – im Feuer Geopfertes gelangt zur Sonne; sūryaḥ varṣati – Sonne regnet; annena – durch Nahrung; prajāḥ – Wesen; āhutiḥ – Opfergabe

6.38
agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ saṃmohaṃ chitvā na
krodhānstunvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ
brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura
saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ
sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitam
sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram
caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti  :
ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ |
tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ ||

śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyanvayaṃ dhyātvātaḥparamatāṃ
gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti  :
aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavadvistridhā hi
tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa |
oṃ namo brahmaṇe namaḥ || || 38 ||

„Wer das Agnihotra in diesem inneren Sinn vollzieht, durchbricht das Netz der Gier, Verblendung, Zorn und Begierde und gelangt durch die Hüllen zum höchsten Raum. Dort erkennt er das reine, unbewegliche, unsterbliche, Vishnu genannte Bewusstsein in seiner eigenen Größe. Im Sonnenzentrum ist Soma, in Soma das Feuer, im Licht Sattva und in Sattva Achyuta. Nach Meditation über den im Herzen daumengroß erscheinenden, doch feinsten Atman gelangt man zum Höchsten. Om, Verehrung Brahman.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: agnihotram juhvānaḥ – Agnihotra opfernd; lobha-jālam bhinatti – Netz der Gier zerreißt; saṃmohaṃ chitvā – Verblendung durchschneidend; krodha-kāma – Zorn und Begierde; brahma-kośam – Hülle Brahmans; paramākāśam – höchster Raum; śuddha-sattva – reines Sattva; acyutam dhruvam viṣṇu-saṃjñitam – unwandelbar, fest, Vishnu genannt; ravimadhye somaḥ – Soma in der Sonne; sattvamadhye acyutaḥ – Achyuta in Sattva; aṅguṣṭha-mātram – daumengroß; namo brahmaṇe – Verehrung Brahman

Siebter Prapathaka – Kosmische Entsprechungen und Schlusslehren

7.1
agnirgāyatraṃ trivṛdrathantaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi
vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśnati
antarvivaeṇekṣanti acintyo'mūrto gabhīro
guṇabhugbhayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ
sarvajño magho'prameyo'nādyantaḥ śrīmān ajo dhīmānanirdeśyaḥ
sarvasṛk sarvasyātmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ
sarvasyāntarāntaraḥ || 1 ||

„Agni, Gayatri, der dreifache Stoma, Rathantara, Frühling, Prana, die Sterne und die Vasus werden dem Osten zugeordnet. Sie gehen auf, leuchten, regnen, preisen und kehren wieder ein. Im inneren Raum wird der undenkbare, gestaltlose, tiefe, allwissende Herr des Yoga geschaut, das Selbst aller und innerstes Innere von allem.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: agniḥ-gāyatram-trivṛt-rathantaram – Agni, Gayatri, dreifacher Stoma, Rathantara; vasantaḥ – Frühling; prāṇaḥ – Prana; vasavaḥ – Vasus; purastāt – im Osten; udyanti – gehen auf; antar-vivareṇa īkṣanti – schauen durch den inneren Raum; acintyaḥ – undenkbar; amūrtaḥ – gestaltlos; yogīśvaraḥ – Herr des Yoga; sarvasya ātmā – Selbst von allem

7.2
indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata
udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇa
īkṣanti  : anādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ
svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ || 2 ||

„Indra, Trishtubh, der fünfzehnfache Stoma, Brihat, Sommer, Vyana, Soma und die Rudras gehören zum Süden. Im Inneren wird der anfang- und endlose, unbegrenzte, unabhängige, merkmallose, gestaltlose, unendlich mächtige Träger und Lichtspender geschaut.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: indraḥ – Indra; triṣṭubh – Trishtubh; pañcadaśaḥ – fünfzehnfacher Stoma; bṛhat – Brihat; grīṣmaḥ – Sommer; vyānaḥ – Vyana; somaḥ – Soma; rudrāḥ – Rudras; dakṣiṇataḥ – im Süden; anādi-antaḥ – ohne Anfang/Ende; svatantraḥ – frei; ananta-śaktiḥ – von unendlicher Kraft; dhātā – Träger; bhāskaraḥ – Lichtspender

7.3
maruto jagatī saptadaśo vairūpam varṣā apānaḥ śukra
ādityāḥ paścādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti
antarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandam tṛptam

sthiramacalamamṛtamacyutam dhruvam viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ
dhāma || 3 ||

„Maruts, Jagati, der siebzehnfache Stoma, Vairupa, Regenzeit, Apana, Shukra und die Adityas werden dem Westen zugeordnet. Im inneren Raum erscheint das Stille, Klanglose, Furchtlose, Leidlose, Freudvolle, Erfüllte, Feste, Unbewegliche, Unsterbliche und Vishnu genannte höchste Ziel.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: marutaḥ – Maruts; jagatī – Jagati; saptadaśaḥ – siebzehnfach; vairūpam – Vairupa; varṣāḥ – Regenzeit; apānaḥ – Apana; ādityāḥ – Adityas; paścāt – im Westen; śāntam – still; aśabdam – klanglos; abhayam – furchtlos; ānandam – freudvoll; viṣṇu-saṃjñitam – Vishnu genannt; param dhāma – höchste Stätte

7.4
viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā
uttarata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti
antarvivareṇekṣanti antaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo
nirātmānantaḥ || 4 ||

„Die Vishvedevas, Anushtubh, der einundzwanzigfache Stoma, Vairaja, Herbst, Samana, Varuna und die Sadhyas gehören zum Norden. Im inneren Raum wird das innerlich Reine, Geläuterte, Leere, Stille, jenseits des gewöhnlichen Atems und Grenzenlose geschaut.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: viśve devāḥ – Vishvedevas; anuṣṭubh – Anushtubh; ekaviṃśaḥ – einundzwanzigfach; vairājaḥ – Vairaja; śarad – Herbst; samānaḥ – Samana; varuṇaḥ – Varuna; uttarataḥ – im Norden; antaḥśuddhaḥ – innerlich rein; pūtaḥ – geläutert; śūnyaḥ – leer; śāntaḥ – still; anantaḥ – grenzenlos

7.5
mitrāvaruṇau paṅktistriṇavatrayastriṃśo śākvararaivate hemanta
śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti
varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ
praṇetāram
bhārūpam vigatanidram vijaram vimṛtyum viśokam || 5 ||

„Mitra und Varuna, Pankti, weitere Stomas, Shakvara und Raivata, Winter und kühle Jahreszeit, Udana, die Angirasas und der Mond werden der oberen Richtung zugeordnet. Im Inneren wird der Pranava genannte Lenker geschaut: Lichtgestalt, ohne Schlaf, Alter, Tod und Kummer.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: mitrāvaruṇau – Mitra und Varuna; paṅktiḥ – Pankti; śākvara-raivate – Shakvara und Raivata; hemanta-śiśirau – Winter und kühle Jahreszeit; udānaḥ – Udana; aṅgirasaḥ – Angirasas; candramāḥ – Mond; ūrdhvāḥ – oben; praṇavākhyaṃ praṇetāram – Pranava genannter Lenker; bhārūpam – Lichtgestalt; vijaram – ohne Alter; vimṛtyum – ohne Tod

7.6
śanirāhuketuragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti
tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti
yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtaḥ bhāntaḥ
kṣāntaḥ śāntaḥ || 6 ||

„Saturn, Rahu, Ketu sowie Schlangen-, Rakshasa-, Yaksha-, Menschen-, Vogel- und andere Mächte werden der unteren Richtung zugeordnet. Im inneren Raum wird der weise, alles tragende, in allen wohnende, unvergängliche, reine, leuchtende, geduldige und friedvolle Atman geschaut.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: śani-rāhu-ketu – Saturn, Rahu, Ketu; uraga-rakṣo-yakṣa-nara – Schlangen-, Rakshasa-, Yaksha-, Menschenwesen; adhastāt – unten; prājñaḥ – weise; vidharaṇaḥ – tragend; sarvāntaraḥ – innerstes in allem; akṣaraḥ – unvergänglich; śuddhaḥ – rein; bhāntaḥ – leuchtend; kṣāntaḥ – geduldig; śāntaḥ – friedvoll

7.7
eṣa hi khalvātmantarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva
viśvarūpo'syaivānnamidaṃ
sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro
vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṅkalpaḥ satyakāmaḥ
eṣa parameśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setuḥ
vidharaṇaḥ
eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavaorudraḥ prajāpatir
viśvasṛkhiraṇyagarbhaḥ
satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śastācyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ yaścaiṣo'gnau
yaścāyaṃ
hṛdayevayaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ tasmai te viśvarūpāya satye
nabhasi hitāya namaḥ || 7 ||

„Dieser Atman ist im Herzen feiner als das Feinste, wie ein entzündetes Feuer, und zugleich von universaler Gestalt. In ihm ist alles eingewoben. Er ist ohne Sünde, Alter, Tod, Kummer und Zweifel, wahr im Entschluss und im Wünschen; höchster Herr, Gebieter und Hüter der Wesen, ihre Brücke und Stütze. Ishana, Shambhu, Rudra, Prajapati, Hiranyagarbha, Prana, Hamsa, Vishnu und Narayana sind Namen dieses einen, der in Feuer, Herz und Sonne wohnt.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: antar-hṛdaye aṇīyān – im Herzen feiner als das Feinste; iddhaḥ agniḥ iva – wie entzündetes Feuer; viśvarūpaḥ – allgestaltig; sarvam asmin otam – alles ist in ihm eingewoben; apahata-pāpmā – frei von Sünde; vijara-vimṛtyu-viśoka – ohne Alter, Tod, Kummer; satya-saṅkalpaḥ – wahr im Entschluss; parameśvaraḥ – höchster Herr; bhūtādhipatiḥ – Gebieter der Wesen; setuḥ – Brücke; viṣṇu-nārāyaṇa – Vishnu, Narayana; agnau-hṛdaye-āditye – in Feuer, Herz, Sonne; ekaḥ – der Eine

7.8
athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniḥ yadasvargaiḥ
saha svargasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥ stambenāśliṣyanti
atha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācanakā
nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayācakāḥ
śudraśiṣyāḥ śūdraśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha
cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayo'thaye
cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ
puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā
kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā
tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha
na saṃvast prakāśyabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha  :
nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ |
bhrāmyanloko na jānāti vedavidyāntarantu yat ||

|| 8 ||

„Nun warnt der Text vor Hindernissen des Wissens und vor Lehren, die den Geist durch Täuschung, bloße Effekthascherei, Zauberkunst oder demonstrative Außenseiterrollen vom inneren Ziel ablenken. Der polemische Abschnitt gehört in seinen historischen Kontext; seine positive Stoßrichtung ist die Forderung nach ernsthafter Prüfung und nach einer Erkenntnis, die nicht durch Blendwerk ersetzt wird.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: jñāna-upasargāḥ – Hindernisse des Wissens; moha-jāla – Netz der Verblendung; kuhaka – Täuschung; indrajāla – Zauberkunst; vaidikeṣu paristhātum icchanti – sich gegen/über der vedischen Lehre behaupten wollen; na saṃvaset – nicht gemeinsam verweilen; nairātmya-vāda – Lehre vom Nicht-Selbst, polemischer historischer Ausdruck; mithyā-dṛṣṭānta – falsches Beispiel; bhrāmyan lokaḥ – irrende Welt; veda-vidyāntaram – innere Vedawissenschaft

7.9
bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ
kṣayāyemāmavidyāmasṛjat
tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti
vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti
vadanti ato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ
phalamasyā vṛttacyutasyeva nārambhaṇīyetyevaṃ hyāha  :
dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā |
vidyābhīpsituṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante ||

vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha |
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā amṛtamaśnute ||

avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ |
dandramyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva
nīyamānā yathāndhāḥ || || 9 ||

„In einer weiteren Polemik wird eine von Brihaspati in Gestalt Shukras geschaffene ‚Nichtwissen-Lehre‘ erwähnt. Dagegen stellt der Text bekannte Upanishadverse: Wissen und Nichtwissen führen in verschiedene Richtungen; wer beide richtig versteht, überschreitet durch das Vergängliche den Tod und gelangt durch Erkenntnis zum Unsterblichen. Wer sich selbst für weise hält und doch blind bleibt, irrt wie ein Blinder, der von einem Blinden geführt wird.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: bṛhaspatiḥ śukraḥ bhūtvā – Brihaspati in Gestalt Shukras; avidyām asṛjat – schuf Nichtwissen; vidyā-avidyā – Wissen und Nichtwissen; dūram ete viparīte – weit auseinander, entgegengesetzt; avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā – durch das Vergängliche/Nichtwissen den Tod überschreitend; vidyayā amṛtam aśnute – durch Wissen Unsterblichkeit erlangend; svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitam manyamānāḥ – sich selbst für klug und gelehrt haltend; andhena nīyamānāḥ yathā andhāḥ – wie Blinde von einem Blinden geführt

7.10
devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāḥ tasmai
namaskṛtvocuḥ bhagavan vayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhīti
ataściraṃ dhyātvā'manyatānyatāmāno vai te'surā
ato'nyatamameteṣāmuktam
tadime mūḍhā
upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ
satyamivānṛtaṃ paśyantīndrajālavadityato yadvedeṣvābhihitaṃ tatsatyaṃ
yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti tasmādbrāhmaṇo
nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ
syāditi || 10 ||

„Götter und Asuras suchten Brahman, weil sie den Atman erkennen wollten. Der Text unterscheidet zwischen wahrer vedischer Erkenntnis und verkehrter Deutung, die Unwahrheit für Wahrheit hält. Seine historische Abgrenzung ist scharf; philosophisch lautet der Kern: Die Wahrheit soll an unmittelbarer Selbsterkenntnis und an der tragenden Weisheit der Shruti geprüft werden, nicht an bloßer Behauptung.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: devāsurāḥ – Götter und Asuras; ātmakāmāḥ – nach Selbsterkenntnis verlangend; brahmaṇaḥ antikam – zu Brahman; satyam iva anṛtam paśyanti – sehen Unwahrheit wie Wahrheit; vedeṣu abhihitam tat satyam – was in den Veden verkündet ist, gilt hier als Wahrheit; na avaidikam adhīyīta – soll nicht Unvedisches studieren, historische Norm der Quelle

7.11
etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ
tejastattredhābhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ
nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaramanenaiva tadudbudhnyati
udayati ucchvasati ajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraivaitatsamīraṇe
nabhasi prasākhayaivotkramya skadhātskandhamanusartyapsu prakṣepako
lavaṇasyeva ghṛtasya
cauṣṇyamivābhidhyāturvistṛtirivaitadityātrodāharanti  :
atha kasmāducyate vaidyuto yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ
vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ |
1 puruṣaścakṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇo'kṣiṇyavasthitaḥ |
indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā ||

2 samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau |
tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ ||

3 hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā |
sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī ||

4 manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam |
mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram ||

5 khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe |
jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ ||

6 na paśyanmṛtyumṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām |
sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ ||

7 cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ |
bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram ||

8 triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare |
satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti
dvaitībhāvo mahātmana iti || || 11 ||

„Das höchste Licht im inneren Raum erscheint dreifach als Feuer, Sonne und Prana und wird durch Om erweckt. Es folgen acht Verse über Sehen, Herz, Atem und Lautbildung: die beiden Augenkräfte vereinigen sich im Herzen; der Geist bewegt das Körperfeuer, dieses den Atem, und aus der Atembewegung entsteht der Laut. Wer das Ganze schaut, überschreitet Tod, Krankheit und Leid. Wachen, Traum, Tiefschlaf und das darüber stehende Turiya sind vier Stufen; im höchsten Zustand wird die Zweiheit des großen Selbst überschritten.“

Wort-für-Wort-Übersetzung: paraṃ tejaḥ – höchstes Licht; agni-āditya-prāṇa – Feuer, Sonne, Prana; oṃ-akṣaram – Silbe Om; ud-budhyati – erwacht; vidyotayati – lässt aufleuchten; dakṣiṇe akṣiṇi puruṣaḥ – Purusha im rechten Auge; hṛdaya – Herz; manaḥ kāyāgnim āhanti – Geist bewegt das Körperfeuer; mārutaḥ – Atem/Wind; svaram janayati – erzeugt den Laut; mṛtyum na paśyati – sieht den Tod nicht; cākṣuṣa-svapnacārī-supta – Wachen/Sehen, Traum, Schlaf; turyaṃ mahattaram – Turiya ist größer; dvaitībhāvaḥ – Zweiheit

Maitrayaniya Upanishad – Datierung, Inhalt und Bedeutung

Name, Überlieferung und Datierung

Der Titel erscheint in der Forschung und in Handschriften in mehreren Formen: Maitri, Maitrayana, Maitrayaniya und Maitrayani-Brahmana-Upanishad. Max Müller diskutierte diese Varianten ausführlich und verband den Text mit der Maitrayaniya-Schule des schwarzen Yajurveda. Die Muktika-Tradition führt dagegen eine Maitrayani unter den Samaveda-Upanishaden. Für die heutige Darstellung ist es sinnvoll, beide Tatsachen zu nennen: die schulgeschichtliche Verbindung zum Krishna Yajurveda und die kanonische Zuordnung der Muktika.

Die Maitrayaniya gilt als vergleichsweise späte klassische Upanishad. Ihre Schichten sind nicht einheitlich. Die ersten Prapathakas bilden eine zusammenhängende Belehrung über Atman, Bhutatman und Befreiung; spätere Teile sammeln und erweitern ältere Motive, zitieren oder variieren bekannte Upanishadverse und verbinden sie mit Lehren über Sonne, Prana, Zeit, Om, inneres Opfer und Yoga. Eine exakte absolute Datierung ist schwierig; wichtiger ist die erkennbare Stellung in einer Phase, in der ältere Upanishadgedanken bereits systematisch zusammengefasst und mit Samkhya- und Yoga-Begriffen verbunden wurden.

Aufbau und zentrale Lehren

Der erste Prapathaka beginnt mit einer eindringlichen Vairagya-Meditation. König Brihadratha nennt die Vergänglichkeit des Körpers, das Ende großer Herrscher und sogar kosmischer Ordnungen. Diese Betrachtung ist nicht Selbstzweck, sondern schafft die existenzielle Dringlichkeit für die Frage nach dem Unvergänglichen.

Im zweiten Prapathaka wird der höchste Atman als rein, ungeboren, frei und unberührt beschrieben. Um den leblosen Leib zu beleben, tritt Prajapati als die fünf Pranas ein. Das bekannte Wagenbild erklärt die psychophysische Organisation: Sinne, Handlungskräfte, Körper und Geist wirken zusammen, während der eigentliche Atman Zeuge bleibt.

Der dritte Prapathaka unterscheidet davon den Bhutatman, das an Elemente, Gunas, Karma und Ichzuschreibung gebundene Selbst. Die Bindung entsteht nicht, weil der reine Atman tatsächlich verändert würde, sondern weil Bewusstsein sich mit den wechselnden Bedingungen identifiziert. Das Eisen-Feuer-Bild macht diesen Gedanken anschaulich: Das Eisen nimmt Formen an, nicht das Feuer.

Im vierten Prapathaka steht die Befreiung im Mittelpunkt. Besonders prägnant ist die Versreihe über den Geist: „Der Geist allein ist Ursache von Bindung und Befreiung.“ Seine Läuterung, Sammlung und Rückführung in den eigenen Grund sind daher entscheidend. Wissen, Tapas und Meditation gehören zusammen.

Die Prapathakas fünf und sechs entfalten kosmologische und meditative Entsprechungen: Prana und Sonne, inneres und äußeres Feuer, Om, Vyahritis, Savitri, Nahrung, Zeit und Opfer werden auf den einen Atman hin gelesen. Dabei wird äußerer Kult zunehmend als inneres Opfer interpretiert.

Der sechsgliedrige Yoga

Maitrayaniya 6.18 nennt sechs Glieder: Pranayama, Pratyahara, Dhyana, Dharana, Tarka und Samadhi. Anders als im achtgliedrigen Ashtanga Yoga des Patanjali Yoga Sutra stehen Yama und Niyama hier nicht in derselben Liste; ethische Läuterung und Entsagung werden jedoch an anderen Stellen vorausgesetzt. Tarka bedeutet in diesem Zusammenhang keine beliebige Debatte, sondern klärende, auf Erfahrung und Lehre gestützte Einsicht.

Die folgenden Abschnitte beschreiben Atemsammlung, Sushumna, Om, inneren Klang und die Überschreitung von Klang in Klanglosigkeit. Diese Passagen gehören zu den wichtigen frühen Zeugnissen für die Verbindung von Upanishad-Vedanta und Yoga-Meditation.

Bedeutung heute

Für ernsthafte Aspiranten bleibt besonders die Verbindung von Viveka, Vairagya, Geistesläuterung und Meditation aktuell. Die drastische Körperbetrachtung des ersten und dritten Prapathaka muss nicht als Körperfeindlichkeit praktiziert werden. Ihr spiritueller Sinn ist die Unterscheidung zwischen dem Vergänglichen und dem, was nicht auf Körperzustände reduziert werden kann.

Ebenso wichtig ist die Warnung vor einer bloß technischen Yoga-Auffassung. Die Maitrayaniya verbindet Atem- und Meditationsmethoden mit Wunschlosigkeit, Wahrhaftigkeit, Sammlung und Selbsterkenntnis. Ihre polemischen Passagen des siebten Prapathaka spiegeln historische Abgrenzungen; für heutige Leser ist es sinnvoll, ihren positiven Kern – Ernsthaftigkeit, Prüfung, Wahrheitsliebe – aufzunehmen, ohne alte soziale oder sektiererische Abwertungen unkritisch zu übernehmen.

Die Schrift betont: Sammlung des Geistes, Atemlenkung und Erkenntnis müssen zusammenwirken.

Video zur Vertiefung: Yoga, Samkhya und Vedanta

Der folgende Vortrag erläutert philosophische Hintergründe, die beim Studium der Maitrayaniya Upanishad hilfreich sind.

Video laden

YouTube

YouTube sammelt möglicherweise persönliche Daten. Datenschutzrichtlinie

Fortfahren Ausblenden

Vollständiger Text in Devanagari

॥ अथ मैत्रायण्युपनिषत् ॥

सामवेदीय सामान्य उपनिषत् ॥

वैराग्योत्थभक्तियुक्तब्रह्ममात्रप्रबोधतः ।
यत्पदं मुनयो यान्ति तत्त्रैपदमहं महः ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोतमथो
बलमिन्द्रियाणि च ।
सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां
मा मा ब्रह्म
निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य
उपनिषत्सु
धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

मैत्रायणी कौषितकी बृहज्जाबालतापनी ।
कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालक्षुरमन्त्रिका ।
ॐ बृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं
निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शारीरं
वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप
आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य
मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा
निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं
वृणीश्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच
भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो
ब्रूहीत्येतद्वृतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ
प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीश्वेति शाकायन्यस्य
चरणवभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद ॥ १॥

भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदू
षिते विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाते दुर्गन्धे
निःसारेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः ॥ २॥

कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगक्षु
त्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्छरीरे किं
कामोपभोगैः ॥ ३॥

सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे
दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः ॥ ४॥

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः
केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धिया
श्वाश्वपतिः शशबिन्दुर्हारिश्चन्द्रोऽम्बरीषो
ननूक्तस्वयातिर्ययातिनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो
राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं
त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति ॥ ५॥

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये
गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां
निरोधनं पश्यामः ॥ ६॥

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां
प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं

निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं
सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं
कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत
इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे
भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः ॥ ७॥ इति प्रथमः
प्रपाठकः ॥

अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज
बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं
मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो
भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति ॥ १॥

य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो
व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह
भगवानथ य एष सम्प्रसादोऽस्माञ्छरीरात्समुत्थाय
परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति
होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ॥ २॥

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं
भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते
कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो
वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते
प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं
कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य
येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को
भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच ॥ ३॥

यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः
पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः
शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं
चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते
होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्छेनैतद्विधमिदं
चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति
तान्होवाच ॥ ४॥

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको
बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं
निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं
यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः
सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन
चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता
चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन
वर्तनमिति तान्होवाच ॥ ५॥

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स
आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा
अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत
सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स
वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स
पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान
उदानो व्यान इति ॥ ६॥

अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ
योयमावञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं
स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाङ्गेऽङ्गे
समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति
निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा
अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः ॥ ७॥

अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले
चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः
सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो
योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते
तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स
यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ ८॥

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां
मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा
एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि
तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति
बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य
हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन
खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च
नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता
चैषोऽस्येति ॥ ९॥

स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः
कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु
चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा
च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः ॥ १०॥

स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः
प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन
पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति ॥ ११॥ इति
द्वितीयः प्रपाठकः ॥

ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो
वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः
सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं
द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति
तान्होवाच ॥ १॥

अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः
कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं
वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः
परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि
भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि
भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः
शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स
भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा
एषोऽभिभूतः
प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं
प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं
कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः
कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो
व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं
मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः
कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति ॥ २॥

अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः
कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः
कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ
भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो
नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं
भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि
गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे
हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ
पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ॥ ३॥

अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं
संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण
निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं
चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च
मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति ॥ ४॥

अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो
जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं
मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं
निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो
रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या
काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं
मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु
द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण
एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा
तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति ॥ ५॥ तृतीयः
प्रपाठकः ॥

ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते
त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य
कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति
तान्होवाच ॥ १॥

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य
यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं
सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं
बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव
बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना
गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं
महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव
मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं
चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो
येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न
स्मरेच्च परं पदम् ॥ २॥

अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव
विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं
स्वधर्म एव सर्वं धत्ते
स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष
स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी
भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं
नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥

तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः ।
मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ३॥

अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥

यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति ।
तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १॥

स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः ।
इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २॥

चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् ।
यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३॥

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते॥ ४॥

समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे ।
यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५॥

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च ।
अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६॥

लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् ।
यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७॥

तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् ।
एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८॥

समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो
निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् ।
न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा
स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९॥

अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् ।
एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १०॥

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११॥

अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥

त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः ।
त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२॥

त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः ।
स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३॥

विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् ।
विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४॥

नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च ।
अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५॥ ॥ ४॥

तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं
प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं
प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः
सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं
तत्सत्त्वात्सम्प्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः
प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः
प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ
यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह
खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह
खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष
एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा
चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा
सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस्
ह्च ॥ ५॥ चतुर्थः प्रपाठकः ॥

द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो
यश्चासावादित्योऽथ द्वौ वा एतावास्तां पञ्चधा
नामान्तर्बहिश्चाहोरात्रे तौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो
बहिरात्मान्तरात्मा प्राणो बहिरात्मा गत्यान्तरात्मनानुमीयते
। गतिरित्येवं ह्याह यः
कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ
आवृत्तचक्षुः सोऽन्तरात्मागत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते
गतिरित्येवं ह्याहाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो
यः पश्यति मां हिरण्यवत्स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर
एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ १॥

अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स
एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः
सर्वभूतान्नमत्ति कः पुष्करः किमयं वेद वा व
तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र
उपदिशः संस्था अयमर्वागग्निः परत एतौ
प्राणादित्यावेतावुपासीतोमित्यक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या
चेति ॥ २॥

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं
तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म
तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्मा स
त्रेधात्मानं व्यकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं
प्रोतं चैवास्मिन्नित्येवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं
ध्यायंस्तथात्मानं युञ्जीतेति ॥ ३॥

अथान्यत्राप्युक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः
स उद्गीथ इत्यसावादित्य उद्गीथ एव प्रणव इत्येवं
ह्याहोद्गीथः प्रणवाख्यं प्रणेतारं नामरूपं विगतनिद्रं
विजरमविमृत्युं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं
गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं वा आब्रह्मशाखा
आकाशवाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकेनात्तमेतद्ब्रह्म
तत्तस्यैतत्ते यदसावादित्य ओमित्येतदक्षरस्य
चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य रसं
बोधयीत इत्येवं ह्याहैतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं
ज्ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ४॥

अथान्यत्राप्युक्तं स्तनयत्येपास्य तनूर्या ओमिति
स्त्रीपुंनपुंसकमिति लिङ्गवत्येषाथाग्निर्वायुरादित्य इति
भास्वत्येषाथ रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिरित्येषाथ गार्हपत्यो
दक्षणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाथ ऋग्यजुःसामेति
विजानात्येषथ भूर्भुवस्वरिति लोकवत्येषाथ भूतं
भव्यं भविष्यदिति कालवत्येषाथ प्राणोऽग्निः सूर्यः इति
प्रतापवत्येषाथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवत्येषाथ
बुद्धिर्मनोऽहङ्कार इति चेतनवत्येषाथ प्राणोऽपानो व्यान
इति प्राणवत्येके त्यजामीत्युक्तैताह प्रस्तोतार्पिता
भवतीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परं चापरं च
यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ५॥

अथ व्यात्तं वा इदमासीत्सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वा
अनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरित्येषा हाथ प्रजापतेः स्थविष्ठा
तनूर्वा लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा
आदित्यश्चक्षुरायत्तः पुरुषस्य महतो मात्राश्चक्षुषा
ह्ययं मात्राश्चरिति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्युपस्थितो हि
पुरुषः सर्वार्थेषु
वदत्येतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतान्नं हि
प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीत्येवं
ह्याहैषा वै प्रजापतिर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं
सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्नेषान्तर्हितेति
तस्मादेषोपासीतेति ॥ ६॥

तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं
प्रवरणाय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य
धीमहीति सविता वै तेऽवस्थिता योऽस्य भर्गः कं
सञ्चितयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति
बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं
प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति यो ह वा
अस्मिन्नादित्ये निहितस्तारकेऽक्षिणि चैष भर्गाख्यो
भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गो भर्जति वैष भर्ग इति
ब्रह्मवादिनोऽथ भर्ग इति भासयतीमांल्लोकानिति
रञ्जयतीमानि भूतानि गच्छत इति
गच्छत्यस्मिन्नागच्छत्यस्मा इमाः
प्रजास्तस्माद्भारकत्वाद्भर्गः शत्रून्सूयमानत्वात्सूर्यः
सव्नात्सविता दानादादित्यः
पवनात्पावमानोऽथायोऽथायनादादित्य इत्येवं ह्याह
खल्वात्मनात्मामृताख्यश्चेता मन्ता गन्ता स्रष्टा
नन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता स्पर्शयिता च
विभुविग्रहे सन्निष्ठा इत्येवं ह्याहाथ यत्र द्वैतीभूतं
विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रतीति रसयते चैव
स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं
कार्यकारणनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किं
तदङ्ग वाच्यम् ॥ ७॥

एष हि खल्वात्मेशानः शंभुर्भवो रुद्रः
प्रजापतिर्विश्वसृड्ढिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शान्तो
विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य
एष तपत्यग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनानन्देनैष
वाव विजिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं
दत्त्वारण्यं गत्वाथ
बहिःकृतेन्द्रियार्थान्स्वशरीरादुपलभतेऽथैनमिति
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं
तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः
प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८॥ इति पञ्चमः प्रपाठकः ॥

। अथ प्रपाठक ६ ।
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो
यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना
अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो
बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या
गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः
कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ
आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते
गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः
पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर
एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ १॥

अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि
श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति कः
पुष्करः
किंमयो वेति इअदं वा व तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः
चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसमर्वाग्विचरत एतौ
प्राणादित्या एता उपासितोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः
सावित्र्या चेति ॥ २॥

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं
तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स
आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत
ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं
ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ३॥

अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः
स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं
ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं
विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं
त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं
ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय
एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य
चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं
ह्याह  :
एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् ।
एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ४॥

अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति
लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म
रुद्रो
विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति
मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा
भूर्भुवःस्वरिति
लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ
प्राणोऽग्निः
सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती
एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो
व्यान
इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता
भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां
च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ५॥

अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं
प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति ।
एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति
स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो
भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य
महती मात्रा चक्षुषा
ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः
अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति
एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि
प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा
वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन्
च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६॥

तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय
आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति
सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं
चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ
धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं
प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये
निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः
भर्जयतीति
वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र
इति
रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्छन्त्यस्मिन्नागच्छन्त्यस्मादिमाः
प्रजास्तस्माद्भ-रग-त्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात्
सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह
खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता
कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे
सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि
शृणोति
पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति
यत्राद्वैतीभूतं
विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां
किं तदवाच्यम् ॥ ७॥

एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक्
हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः
सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना
पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः
सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ
बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्छरीरादुपलभेत एनमिति ।
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥

॥ ८॥

तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिद्यायत्यात्मन्येव
यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं
मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति
उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा
वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं
च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय
स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति
पञ्चभिरभिजुहोति
अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय
एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो
भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च
द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत्
प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु
विश्वं
विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया
धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च
सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना
खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ९॥

अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति

अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता
प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता
प्रधानः
तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम
प्रत्ययम्
यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य
भोज्यत्वं
व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति
प्राकृतमन्नं
त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव
चतुर्दशविधस्य
मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं
ह्यन्नभूतमिदं जगत्
न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं
तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं
भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य
व्यक्ततां
गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि
भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति
अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि
प्राणकर्माणि
एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता
भोक्तृत्वाच्चैतन्यं
प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः
सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित्
सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो
ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी
चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्छून्यागारे कामिन्यः
प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति
प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ १०॥

परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न
यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता
भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति
प्राणसमृद्धो
भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति
स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता
भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः
प्रजायन्ते
याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति
अन्ततः ॥ ११॥

अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः
प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं
तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा
अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा
अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं
ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन
वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि
तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ १२॥

अथान्यत्रापि उक्तम् : विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो
विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य
विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान्
मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद
यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद
।
अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां
प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ १३॥

अथान्यात्रप्युक्तम् : अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य
सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं
द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं
श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं
सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम्
सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन
प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां
पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं
ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं
ब्रह्मेत्युपासीत
कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह  :
कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च ।
काले चास्तं नियच्छन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ १४॥

द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः
प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ
य आदित्यद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः
संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता
विवर्धन्ते
संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं
ब्रह्मनीडमात्मा
चेत्येवं ह्याह
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि ।
यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ १५॥

विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो
यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः
सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके
तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो
ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह ।
होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः ।
सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ १६॥

ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः
प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः
न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा
अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा
एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं
चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं
याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ
चाधुमके
यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह
यश्चैषोऽग्नौ
यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति
य एवं वेद ॥ १७॥

तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा
तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति
रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे
विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह  :
यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः ।
तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥

॥ १८॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान्
च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह
यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये
धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह  :
अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् ।
तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ १९॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना-
द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान-
मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं
दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो
मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह  :
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ २०॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या
प्राणसञ्चारिणी
ताल्वन्तर्विच्छिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत्
ताल्वध्याग्रं
परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो
निरात्वकमेति
निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं
ह्याह  :
परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः ।
तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ २१॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये
शब्दश्चाशब्दश्च
अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति
शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे
निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम्
निर्वृतत्वम् तथा चेति
अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व
खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते
अन्यथा परे शब्दवादिनः :
श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं
तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका
वृष्टिर्निवाते
वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं
गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना
मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह  :
द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ २२॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम्
यदस्याग्रं तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं
स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय
तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह  :
योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः ।
निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ २३॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः
शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति
अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं
ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ
विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं
ह्याह  :
ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते ।
अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥

मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् ।
तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ २४॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया
धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं
प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं
च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः
विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह  :
एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा ।
युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥

एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।
सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ २५॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः
सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व
खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति
अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे-
नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति
अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम्
चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य
पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह  :
वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव
तस्य
प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥

॥ २६॥

अथान्यत्राप्युक्तम् : ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य
यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद्घृतमथाविः सन् नभसि निहितं
वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव
सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं
यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं
यथाग्न्ययस्कारादयो
नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह  :
हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् ।
स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ २७॥

अथान्यत्राप्युक्तम्  : भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं
धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म
द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली
तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं
धनुर्गृहीत्वेच्छामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति
तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते
अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं
ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत्
गुर्वागमेनेति  :
अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः
स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि
तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति
इत्येवं ह्याह  :
षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥

रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ २८॥

एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया
ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः
प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं
योगाभ्यासादवाप्नोतीति
एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति
अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ २९॥

ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी
सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि
निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्छिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो
निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं
वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः
पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः ।
अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो।
अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा
शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः
कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो
व्यग्रश्चाभिमानित्वं
प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मान्ं
जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः
अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो
निरभिमानस्तिष्ठेत्
एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य
तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता
इत्यत्रोदाहरन्ति  :
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥

एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी
कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र
ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति
अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि ।
सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥

ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् ।
ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् ।
तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः ।
इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः ।
तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥

॥ ३०॥

किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह
को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता
वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः
रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः
शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः
तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः
शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके,
अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं
यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति
अत्रोदाहरन्ति  :
वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः
सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य ।
प्राणादयो वै पुनरेव तस्मा-
दभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ३१॥

तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः
सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति

अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा
एतस्य महतो
भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा
इतिहासः
पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि
व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ३२॥

पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो
वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स
शिरःपक्षसीपृच्छपृष्टवान्
एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः
करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्छत्
प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो
व्यानोऽपानः समान उदानः स
शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः
पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं
दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्छत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः
तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं
स शिरःपक्षसीपुच्छपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा
द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं
करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्छत्
तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ३३॥

पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः
तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य
यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः
तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः
यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति  :
हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः
मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे
इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं
यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव
धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति  :
१ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते
तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते ।
२ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः
इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ।
३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत्
यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ।
४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम्
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ।
५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे
यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ।
६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च
अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् ।
७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम्
यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ।
८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम्
एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः ।
९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत्
न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ।
१० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत्
एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते ।
११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः
बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् ।
अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः
पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः
स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ३४॥

नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि
नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि
नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि
नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे
योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य
आदित्यत्वं तच्छुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य
तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ
चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य
तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा
वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो
नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये
यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ।
अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम्
द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति
नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा
मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप
एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण
एतदाप एतच्चन्द्रमा
एतच्छुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव
यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः
समाहिता
इत्यत्रोदाहरन्ति  :
अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम् यो
हैवंवित्स सवित्
स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च  : ये विन्दव
इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम्
विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् तेऽऋचिषो वै यशस
आश्रयवासाज्जटाभिरूपा
इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ३५॥

द्वे वा व खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम्

अथ यच्छन्तं तस्याधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम्
तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्त-
र्वेद्यामास्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चास्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः
समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति  :
अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभिययति
सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशीना स्वाराज्यमतिरात्रेण
प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति  :
वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः ।
अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशिची तथा ॥

॥ ३६॥

तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये
प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो
रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा
इत्यत्रोदाहरन्ति  :
यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति
तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह  :
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥

॥ ३७॥

अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न
क्रोधान्स्तुन्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं
ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर
सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः
सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम्
सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम्
चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति  :
रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः ।
तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥

शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यन्वयं ध्यात्वातःपरमतां
गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति  :
अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्विस्त्रिधा हि
तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश ।
ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ३८॥

इति षष्ठः प्रपाठकः ॥

प्रपाठक ७ ।
अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि
वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विश्नति
अन्तर्विवएणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो
गुणभुग्भयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः
सर्वज्ञो मघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः
सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः
सर्वस्यान्तरान्तरः ॥ १॥

इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत
उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण
ईक्षन्ति  : अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः
स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः ॥ २॥

मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र
आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति
अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम्

स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं
धाम ॥ ३॥

विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या
उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति
अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो
निरात्मानन्तः ॥ ४॥

मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त
शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति
वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं
प्रणेतारम्
भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम् ॥ ५॥

शनिराहुकेतुरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति
तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति
यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः
क्षान्तः शान्तः ॥ ६॥

एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव
विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं
सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो
विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः
एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः
विधरणः
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवओरुद्रः प्रजापतिर्
विश्वसृखिरण्यगर्भः
सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ
यश्चायं
हृदयेवयश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये
नभसि हिताय नमः ॥ ७॥

अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः
सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति
अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका
नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः
शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह
चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये
चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं
पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा
कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा
तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह
न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह  :
नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।
भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत् ॥

॥ ८॥

बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः
क्षयायेमामविद्यामसृजत्
तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति
वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति
वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं
फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह  :
दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥

अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।
दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव
नीयमाना यथान्धाः ॥ ॥ ९॥

देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै
नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति
अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा
अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम्
तदिमे मूढा
उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः
सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं
यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो
नावैदिकमधीयीतायमर्थः
स्यादिति ॥ १०॥

एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं
तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं
नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्न्यति
उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे
नभसि प्रसाखयैवोत्क्रम्य स्कधात्स्कन्धमनुसर्त्यप्सु प्रक्षेपको
लवणस्येव घृतस्य
चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति  :
अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं
विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः ।
१ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः ।
इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥

२ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ ।
तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥

३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।
सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥

४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥

५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे ।
जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥

६ न पश्यन्मृत्युम्ं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् ।
सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥

७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः ।
भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥

८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे ।
सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति
द्वैतीभावो महात्मन इति ॥ ॥ ११॥

इति सप्तमः प्रपाठकः ॥

ॐ आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥

इति मैत्रायण्युपनिषत्समाप्ता ॥

Vollständiger Text in IAST

|| atha maitrāyaṇyupaniṣat ||

sāmavedīya sāmānya upaniṣat ||

vairāgyotthabhaktiyuktabrahmamātraprabodhataḥ |
yatpadaṃ munayo yānti tattraipadamahaṃ mahaḥ ||

oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotamatho
balamindriyāṇi ca |
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ
mā mā brahma
nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya
upaniṣatsu
dharmāste mayi santu te mayi santu ||

oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

maitrāyaṇī kauṣitakī bṛhajjābālatāpanī |
kālāgnirudramaitreyī subālakṣuramantrikā |
oṃ bṛhadratho ha vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ
nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śārīraṃ
vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma sa tatra paramaṃ tapa
āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya
munirantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā
nirdahannivātmavidbhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ
vṛṇīśveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca
bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no
brūhītyetadvṛtaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha
praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīśveti śākāyanyasya
caraṇavabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda || 1 ||

bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudū
ṣite viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe
niḥsāre'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ || 2 ||

kāmakrodhalobhabhayaviṣāderṣyeṣṭaviyogāniṣṭasamprayogakṣu
tpipāsājarāmṛtyurogaśokādyairabhihate'smiñcharīre kiṃ
kāmopabhogaiḥ || 3 ||

sarvaṃ cedaṃ kṣayiṣṇu paśyāmo yatheme
daṃśamaśakādayastṛṇavannaśyatayodbhūtapradhvaṃsinaḥ || 4 ||

atha kimetairvā pare'nye mahādhanurdharāścakravartinaḥ
kecitsudyumnabhūridyumnendradyumnakuvalayāśvayauvanāśvavaddhiyā
śvāśvapatiḥ śaśabindurhāriścandro'mbarīṣo
nanūktasvayātiryayātinaraṇyokṣasenotthamaruttabharataprabhṛtayo
rājāno miṣato bandhuvargasya mahatīṃ śriyaṃ
tyaktvāsmāllokādamuṃ lokaṃ prayānti || 5 ||

atha kimetairvā pare'nye
gandharvāsurayakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāṃ
nirodhanaṃ paśyāmaḥ || 6 ||

atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ
prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ

nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇaṃ
so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ
kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdihāvartanaṃ dṛśyata
ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre
bhagavaṃstvaṃ no gatistvaṃ no gatiḥ || 7 || iti prathamaḥ
prapāṭhakaḥ ||

atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja
bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajaḥ kṛtakṛtyastvaṃ
marunnāmno viśruto'sītyayaṃ vā va khalvātmā te katamo
bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca iti || 1 ||

ya eṣo bāhyāvaṣṭambhanenordhvamutkrānto
vyathamāno'vyathamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha
bhagavānatha ya eṣa samprasādo'smāñcharīrātsamutthāya
paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti
hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti || 2 ||

atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ
bhagavatā maitreyeṇa vyākhyātāhaṃ te
kathayiṣyāmītyathāpahatapāpmānastigmatejasa ūrdhvaretaso
vālakhilyā iti śruyante'thaite
prajāpatimabruvanbhagavañśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ
kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimātīndriyabhūtasya
yenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitāsya ko
bhagavannetadasmākaṃ brūhīti tānhovāca || 3 ||

yo ha khalu vācoparisthaḥ śrūyate sa eva vā eṣa śuddhaḥ
pūtaḥ śūnyaḥ śānto prāṇo'nīśatmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ
śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyanenedaṃ śarīraṃ
cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te
hocurbhagavankathamanenedṛśenānicchenaitadvidhamidaṃ
cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti kathamiti
tānhovāca || 4 ||

sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasaṃjñako
buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śena suṣuptasyaiva buddhipūrvaṃ
nibodhayatyatha yoha khalu vāvāitasyāṃśo'yaṃ
yaścetanamātraḥ pratipūruṣaṃ kṣetrajñaḥ
saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatirviśvakṣastena
cetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā
caiṣo'syeti te hocurbhagavannīdṛśasya kathamaṃśena
vartanamiti tānhovāca || 5 ||

prajāpatirvā eṣo'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥ sa
ātmanamabhidhyāyadbavhīḥ prajā asṛjatta asyaivātmaprabuddhā
aprāṇā sthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyatsa nāramata
so'manyataitāsaṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ prāviśānītyatha sa
vāyumivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśatsa eko nāviśatsa
pañcadhātmānaṃ pravibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samāna
udāno vyāna iti || 6 ||

atha yo'yamūrdhvamutkrāmatītyeṣa vāva sa prāṇo'tha
yoyamāvañcaṃ saṃkrāmatveṣa vāva so'pāno'tha yoyaṃ
sthaviṣṭhamannadhātumapāne sthāpayatyaṇiṣṭhaṃ cāṅge'ṅge
samaṃ nayatyeṣa vāva sa samāno'tha yo'yaṃ pītāśitamudgirati
nigiratīti caiṣa vāva sa udāno'tha yenaitāḥ śirā
anuvyāptā eṣa vāva sa vyānaḥ || 7 ||

athopāṃśurantaryāmyamibhavatyantaryāmamupāṃśumetayorantarāle
cauṣṇyaṃ māsavadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ
so'gnirvaiśvānaro'pyanyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro
yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate
tasyaiṣa ghoṣo bhavati yadetatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa
yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti || 8 ||

sa vā eṣa pañcadhātmānaṃ pravibhajya nihito guhāyāṃ
manomayaḥ prāṇaśarīro bahurūpaḥ satyasaṃ kalpa ātmeti sa vā
eṣo'sya hṛdantare tiṣṭhannakṛtārtho'manyatārthānasāni
tatsvānīmāni bhittvoditaḥ pañcabhī raśmibhirviṣayānattīti
buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya
hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayosya pratodanena
khalvīritaṃ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛte ca
nedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā
caiṣo'syeti || 9 ||

sa vā eṣa ātmetyado vaśaṃ nīta iva sitāsitaiḥ
karmaphalairabhibhūyamāna iva pratiśarīreṣu
caratyavyaktatvātsūkṣmatvādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvā
ccānavastho'kartā kartevāvasthitaḥ || 10 ||

sa vā eṣa śuddhaḥ sthiro'calaścālepo'vyagro niḥspṛhaḥ
prekṣakavadavasthitaḥ svasya caritabhugguṇamayena
paṭenātmānamantardhīyāvasthita ityavasthita iti || 11 || iti
dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ ||

te hocurbhagavanyadyevamasyātmano mahimānaṃ sūcayasītyanyo
vā paraḥ ko'yamātmā sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ
sadasadyonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ vā gataṃ
dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti katama eṣa iti
tānhovāca || 1 ||

asti khalvanyo'paro bhūtātmā yo'yaṃ sitāsitaiḥ
karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadayonimāpadyata ityavācīṃ
vordhvāṃ gatiṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ
paribhramatītyasyopavyākhyānaṃ pañca tanmātrāṇi
bhūtaśabdenocyante pañca mahābhūtāni
bhūtaśabdenocyante'tha teṣāṃ yaḥ samudāyaḥ
śarīramityuktamatha yo ha khalu vāva śarīramityuktaṃ sa
bhūtātmetyuktamathāsti tasyātmā binduriva puṣkara iti sa vā
eṣo'bhibhūtaḥ
prākṛtyairguṇairityato'bhibhūtatvātsaṃmūḍhatvaṃ
prayātyasaṃmūḍhastvādātmasthaṃ prabhuṃ bhagavantaṃ
kārayitāraṃ nāpaśyadguṇaughaistṛpyamānaḥ
kaluṣīkṛtāsthiraścañcalo lolupyamānaḥ saspṛho
vyagraścābhimānatvaṃ prayāta ityahaṃ so mamedamityevaṃ
manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jālenaiva khacaraḥ
kṛtasyānuphalairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti || 2 ||

athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ
kārayitāntaḥpuruṣo'tha yathāgnināyaḥpiṇḍo vābhibhūtaḥ
kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau
bhūtātmāntaḥpuruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno
nānātvamupaityatha yattriguṇaṃ caturaśītilakṣayonipariṇataṃ
bhūtatriguṇametadvai nānātvasya rūpaṃ tāni ha vā imāni
guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva cakriṇetyatha yathāyaḥpiṇḍe
hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau
puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi || 3 ||

athānyatrāpyuktaṃ śarīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ
saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa
niṣkrāmantamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ
carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtrapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca
malairbahubhiḥ paripūrṇaṃ kośa ivāvasanneti || 4 ||

athānyatrāpyuktaṃ saṃmoho bhayaṃ viṣādo nidrā tandrī vraṇo
jarā śokaḥ kṣutpipāsā kārpaṇyaṃ krodho nāstikyamajñānaṃ
mātsaryaṃ vaikāruṇyaṃ mūḍhatvaṃ nirvrīḍatvaṃ
nikṛtatvamuddhātatvamasamatvamiti tāmasānvitastṛṣṇā sneho
rāgo lobho hiṃsā ratirdṛṣṭivyāpṛtatvamīrṣyā
kāmamavasthitatvaṃ cañcalatvaṃ jihīrṣārthopārjanaṃ
mitrānugrahaṇaṃ parigrahāvalambo'niṣṭeṣvindriyārtheṣu
dviṣṭiriṣṭeśvabhiṣaṅga iti rājasānvitaiḥ paripūrṇa
etairabhibhūta ityayaṃ bhūtātmā
tasmānnānārūpāṇyāpnotītyāpnotīti || 5 || tṛtīyaḥ
prapāṭhakaḥ ||

te ha khalvathordhvaretaso'tivismitā atisametyocurbhagavannamaste
tvaṃ naḥ śādhi tvamasmākaṃ gatiranyā na vidyata ityasya
ko'tithirbhūtātmano yenedaṃ hitvāmanyeva sāyujyamupaiti
tānhovāca || 1 ||

athānyatrāpyuktaṃ mahānadīṣūrmaya iva nivartakamasya
yatpurākṛtaṃ samudraveleva durnivāryamasya mṛtyorāgamanaṃ
sadasatphalamayairhi pāśaiḥ paśuriva baddhaṃ
bandhanasthasyevāsvātantryaṃ yamaviṣayasthasyaiva
bahubhayāvasthaṃ madironmatta ivāmodamamadironmattaṃ pāpmanā
gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ mahoragadaṣṭa iva vipadṛṣṭaṃ
mahāndhakāra iva rāgāndhamindrajālamiva māyāmayaṃ svapnamiva
mithyādarśanaṃ kadalīgarbha ivāsāraṃ naṭa iva kṣaṇaveṣaṃ
citrabhittiriva mithyāmanoramamityathoktam || śabdasparśādayo
ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ | yeṣvāsaktastu bhūtātmā na
smarecca paraṃ padam || 2 ||

ayaṃ vā va khalvasya pratividhirbhūtātmano yadyeva
vidyādhigamasya dharmasyānucaraṇaṃ svāśrameṣvānukramaṇaṃ
svadharma eva sarvaṃ dhatte
stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāgbhavatyanyathadhaḥ patatyeṣa
svadharmābhibhūto yo vedeṣu na svadharmātikrameṇāśramī
bhavatyāśrameṣvevāvasthitastapasvī cetyucyata etadapyuktaṃ
nātapaskasyātmadhyāne'dhigamaḥ karmaśuddhirvetyevaṃ hyāha ||

tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsamprāpyate manaḥ |
manasā prāpyate tvātmā hyātmāpattyā nivartata iti || 3 ||

atraite ślokā bhavanti ||

yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati |
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati || 1 ||

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ |
indriyārthāvimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ || 2 ||

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet |
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam || 3 ||

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute|| 4 ||

samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocare |
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt || 5 ||

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca |
aśuddhaṃ kāmasaṅkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam || 6 ||

layavikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam |
yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam || 7 ||

tāvadeva niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam |
etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣāstu granthavistarāḥ || 8 ||

samādhinirdhūtamalasya cetaso
niveśitasyātmani yatsukhaṃ labhet |
na śakyate varṇayituṃ girā tadā
svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate || 9 ||

apāmapo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet |
evamantargataṃ cittaṃ puruṣaḥ pratimucyate || 10 ||

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ |
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtamiti || 11 ||

atha yatheyaṃ kautsāyanistutiḥ ||

tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇustvaṃ rudrastvaṃ prajāpatiḥ |
tvamagnirvaruṇo vāyustvamindrastvaṃ niśākaraḥ || 12 ||

tvaṃ manustvaṃ yamaśca tvaṃ pṛthivī tvamathācyutaḥ |
svārthe svābhāvike'rthe ca bahudhā tiṣṭhase divi || 13 ||

viśveśvara namastubhyaṃ viśvātmā viśvakarmakṛt |
viśvabhugviśvamāyastvaṃ viśvakrīḍāratiḥ prabhuḥ || 14 ||

namaḥ śāntātmane tubhyaṃ namo guhyatamāya ca |
acintyāyāprameyāya anādinidhanāya ceti || 15 || || 4 ||

tamo vā idamekamāsa tatpaścātpareṇeritaṃ viṣayatvaṃ
prayātyetadvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ
prayātyetadvai tamaso rūpaṃ tattamaḥ khalvīritaṃ tamasaḥ
samprāsravatyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ
tatsattvātsamprāsravatsoṃ'śo'yaṃ yaścetanamātraḥ
pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ
prajāpatistasya proktā agryāstanavo brahmā rudro viṣṇurityatha
yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ brahmātha yo ha
khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ rudro'tha yo ha
khalu vāvāsya sātvikoṃ'śo'sau sa evaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa
ekastridhābhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāparimitadhā
codbhūta udbhūtatvādbhūteṣu carati pratiṣṭhā
sarvabhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmāntarbahiścāntarbahis
hca || 5 || caturthaḥ prapāṭhakaḥ ||

dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo
yaścāsāvādityo'tha dvau vā etāvāstāṃ pañcadhā
nāmāntarbahiścāhorātre tau vyāvartete asau vā ādityo
bahirātmāntarātmā prāṇo bahirātmā gatyāntarātmanānumīyate
| gatirityevaṃ hyāha yaḥ
kaścidvidvānapahatapāpmādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha
āvṛttacakṣuḥ so'ntarātmāgatyā bahirātmano'numīyate
gatirityevaṃ hyāhātha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo
yaḥ paśyati māṃ hiraṇyavatsa eṣo'ntare hṛtpuṣkara
evāśrito'nnamatti || 1 ||

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa
eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ
sarvabhūtānnamatti kaḥ puṣkaraḥ kimayaṃ veda vā va
tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāścatasro diśaścatasra
upadiśaḥ saṃsthā ayamarvāgagniḥ parata etau
prāṇādityāvetāvupāsītomityakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā
ceti || 2 ||

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ cātha yanmūrtaṃ
tadasatyaṃ yadamūrtaṃ tatsatyaṃ tadbrahma yadbrahma
tajjyotiryajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmā sa
tredhātmānaṃ vyakuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ
protaṃ caivāsminnityevaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ
dhyāyaṃstathātmānaṃ yuñjīteti || 3 ||

athānyatrāpyuktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ
sa udgītha ityasāvāditya udgītha eva praṇava ityevaṃ
hyāhodgīthaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ nāmarūpaṃ vigatanidraṃ
vijaramavimṛtyuṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ
guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ vā ābrahmaśākhā
ākāśavāyvagnyudakabhūmyādaya ekenāttametadbrahma
tattasyaitatte yadasāvāditya omityetadakṣarasya
caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya rasaṃ
bodhayīta ityevaṃ hyāhaitadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ
jjñātvā yo yadicchati tasya tat || 4 ||

athānyatrāpyuktaṃ stanayatyepāsya tanūryā omiti
strīpuṃnapuṃsakamiti liṅgavatyeṣāthāgnirvāyurāditya iti
bhāsvatyeṣātha rudro viṣṇurityadhipatirityeṣātha gārhapatyo
dakṣaṇāgnirāhavanīya iti mukhavatyeṣātha ṛgyajuḥsāmeti
vijānātyeṣatha bhūrbhuvasvariti lokavatyeṣātha bhūtaṃ
bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatyeṣātha prāṇo'gniḥ sūryaḥ iti
pratāpavatyeṣāthānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatyeṣātha
buddhirmano'haṅkāra iti cetanavatyeṣātha prāṇo'pāno vyāna
iti prāṇavatyeke tyajāmītyuktaitāha prastotārpitā
bhavatītyevaṃ hyāhaitadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca
yadomityetadakṣaramiti || 5 ||

atha vyāttaṃ vā idamāsītsatyaṃ prajāpatistapastaptvā
anuvyāharadbhūrbhuvaḥsvarityeṣā hātha prajāpateḥ sthaviṣṭhā
tanūrvā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā
ādityaścakṣurāyattaḥ puruṣasya mahato mātrāścakṣuṣā
hyayaṃ mātrāścariti satyaṃ vai cakṣurakṣiṇyupasthito hi
puruṣaḥ sarvārtheṣu
vadatyetasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānnaṃ hi
prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatītyevaṃ
hyāhaiṣā vai prajāpatirviśvabhṛttanūretasyāmidaṃ
sarvamantarhitamasmiṃśca sarvasminneṣāntarhiteti
tasmādeṣopāsīteti || 6 ||

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ
pravaraṇāya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya
dhīmahīti savitā vai te'vasthitā yo'sya bhargaḥ kaṃ
sañcitayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi
buddhayo vai dhiyastā yo'smākaṃ
pracodayādityāhurbrahmavādino'tha bharga iti yo ha vā
asminnāditye nihitastārake'kṣiṇi caiṣa bhargākhyo
bhābhirgatirasya hīti bhargo bharjati vaiṣa bharga iti
brahmavādino'tha bharga iti bhāsayatīmāṃllokāniti
rañjayatīmāni bhūtāni gacchata iti
gacchatyasminnāgacchatyasmā imāḥ
prajāstasmādbhārakatvādbhargaḥ śatrūnsūyamānatvātsūryaḥ
savnātsavitā dānādādityaḥ
pavanātpāvamāno'thāyo'thāyanādāditya ityevaṃ hyāha
khalvātmanātmāmṛtākhyaścetā mantā gantā sraṣṭā
nandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā sparśayitā ca
vibhuvigrahe sanniṣṭhā ityevaṃ hyāhātha yatra dvaitībhūtaṃ
vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighratīti rasayate caiva
sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ
kāryakāraṇanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyaṃ kiṃ
tadaṅga vācyam || 7 ||

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śaṃbhurbhavo rudraḥ
prajāpatirviśvasṛḍḍhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śānto
viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā samrāḍindra induriti ya
eṣa tapatyagninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenānandenaiṣa
vāva vijijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ
dattvāraṇyaṃ gatvātha
bahiḥkṛtendriyārthānsvaśarīrādupalabhate'thainamiti
viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ
tapantam | sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ
prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ || 8 || iti pañcamaḥ prapāṭhakaḥ ||

| atha prapāṭhaka 6 |
dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo
yaścāsā ādityo'tha dvau vā etā asya panthānā
antarbahiścāhorātreṇaitau vyāvartete asau vā ādityo
bahirātmāntarātmā prāṇo'to bahirātmakyā
gatyāntarātmano'numīyate gatirityevaṃ hi āhātha yaḥ
kaścidvidvānapahatapāpmā'kṣādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha
āvṛttacakṣuḥ so antarātmakyā gatyā bahirātmano'numīyate
gatirityevaṃ ha āha atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ
paśyatīmāṃ hiraṇyavasthāt sa eṣo'ntare hṛtpuṣkara
evāśrito'nnamatti || 1 ||

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi
śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānyannamattīti kaḥ
puṣkaraḥ
kiṃmayo veti iadaṃ vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāḥ
catasro diśaścatasra upadiśo dalasaṃsthā āsamarvāgvicarata etau
prāṇādityā etā upāsitomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ
sāvitryā ceti || 2 ||

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ ca | atha yanmūrtaṃ
tadasatyam yadamūrtaṃ tatsatyam tadbrahma tajjyotiḥ yajjyotiḥ sa
ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmābhavat sa tredhātmānaṃ vyākuruta
omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsmīti evaṃ
hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyata ātmānaṃ yuñjīteti || 3 ||

athānyatrāpi uktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ
sa udgītha iti asau vā āditya udgītha eṣa praṇavā iti | evaṃ
hyāhodgīthaṃ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ
vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ
tripadaṃ tryakṣaraṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ
hyāhordhvamūlaṃ tripādbrahma śākhā ākāśa vāyvagnyudakabhūmyādaya
eko'śvatthanāmaitadbrahmaitasyaitattejo yadasā ādityaḥ omityetadakṣarasya
caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya sambodhayitetyevaṃ
hyāha  :
etadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ param |
etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat || || 4 ||

athānyatrāpyuktaṃ svanavatyeṣāsyastanuryā omiti strīpuṃnapuṃsaketi
liṅgavatī eṣā'thāgnirvāyurāditya iti bhāsvati eṣā atha brahma
rudro
viṣṇurityadhipativatī eṣā'tha gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyā iti
mukhavatī eṣā'tha ṛgyajuḥsāmeti vijñānavatī eṣā
bhūrbhuvaḥsvariti
lokavatī eṣā'tha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatī eṣā'tha
prāṇo'gniḥ
sūrya iti pratāpavatī eṣā'thānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatī
eṣā'tha buddhirmano'haṅkārā iti cetanavatī eṣā'tha prāṇo'pāno
vyāna
iti prāṇavatī eṣeti ata omityuktenaitāḥ prastutā arcitā arpitā
bhavantīti evaṃ hyāhaitadvai satyakāma parāṃ cāparāṃ
ca brahma yadomityetadakṣaramiti || 5 ||

athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ
prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥsvariti |
eṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanuryā lokavatīti
svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo
bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ cakṣurāyatā hi puruṣasya
mahatī mātrā cakṣuṣā
hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣuḥ
akṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu carati
etasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānena hi
prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatīti evaṃ hyāhaiṣā
vai prajāpaterviśvabhṛttanuretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmin
ca sarvasminneṣā antarhiteti tasmādeṣopāsītā || 6 ||

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇīya
ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti
savitā vai devastato yo'sya bhargākhyastaṃ
cintayāmītyāhurbrahmavādino'tha
dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastāyo'smākaṃ
pracodayādityāhurbrahmavādinaḥ atha bhargā iti yo ha vā amuṣminnāditye
nihitastārako'kṣiṇi vaiṣa bhargākhyaḥ bhābhirgatirasya hīti bhargaḥ
bharjayatīti
vaiṣa bharga iti rudro brahmavādino'tha bha iti bhāsayatīmān lokān ra
iti
raṃjayatīmāni bhūtāni ga iti gacchantyasminnāgacchantyasmādimāḥ
prajāstasmādbha-raga-tvādbhargaḥ śāśvat sūyamānāt sūryaḥ savanāt
savitā'dānāt ādityaḥ pavanātpāvano'thāpopyāyanādityevaṃ hyāha
khalvātmano'tmā netāmṛtākhyaścetā mantā gantotsṛṣṭānandayitā
kartā vaktā rasayitā ghrātā draṣṭā śrotā spṛśati ca vibhurvigrahe
sanniviṣṭā ityevaṃ hyāha atha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi
śṛṇoti
paśyati jighrati rasayati caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti
yatrādvaitībhūtaṃ
vijñānaṃ kāryakāraṇakarmanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyāṃ
kiṃ tadavācyam || 7 ||

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛk
hiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śāstā viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ
savitā dhātā vidhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagnirivāgninā
pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenāṇḍena eṣa vā jijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ
sarvabhūtebhyo'bhayaṃ datvāraṇyaṃ gatvātha
bahiḥkṛtvīndriyārthānsvāccharīrādupalabheta enamiti |
viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam |
sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ ||

|| 8 ||

tasmādvā eṣa ubhayātmaivaṃ vidātmanyevābhidyāyatyātmanyeva
yajatīti dhyānaṃ prayogasthaṃ mano vidvadbhiṣṭutaṃ
manaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena tatpāvayet mantraṃ paṭhati
ucchiṣṭocchiṣṭopahitaṃ yacca pāpena dattaṃ mṛtasūtakādvā
vasoḥ pavitramagniḥ savituśca raśmayaḥ punantvannaṃ mama duṣkṛtaṃ
ca yadanyat adbhiḥ purastātparidadhāti prāṇāya svāhāpānāya
svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti
pañcabhirabhijuhoti
athāvāśiṣṭaṃ yatavāgaśnātyato'dbhirbhūya
evopariṣṭātparidadhātyācānto
bhūtvātmejyānaḥ prāṇo'gnirviśvo'sīti ca
dvābhyāmātmānamabhidhyāyet
prāṇo'gniḥ paramātmā vai pañcavāyuḥ samāśritaḥ sa prītaḥ prīṇātu
viśvaṃ
viśvabhuk viśvo'si vaiśvānaro'si viśvaṃ tvayā
dhāryate jāyamānam viśan tu tvāmāhutayaśca
sarvāḥ prajāstatra yatra viśvāmṛto'sīti evaṃ na vidhinā
khalvanenāttānatvaṃ punarupaiti || 9 ||

athāparaṃ veditavyamuttaro vikāro'syātmayajñasya yathānnamannādaśceti

asyopavyākhyānaṃ puruṣaścetā pradhānāntaḥsthaḥ sa eva bhoktā
prākṛtamannaṃ bhuṅkta iti tasyāyaṃ bhūtātmā hyannamasyakartā
pradhānaḥ
tasmāttriguṇaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣo'ntasthaḥ atra dṛṣṭaṃ nāma
pratyayam
yasmādbījasambhavā hi paśavastasmādbījaṃ bhojyamanenaiva pradhānasya
bhojyatvaṃ
vyākhyātaṃ tasmādbhoktā puruṣo bhojyā prakṛtistatstho bhuṅkta iti
prākṛtamannaṃ
triguṇabhedapariṇamatvānmahadādyaṃ viśeṣāntaṃ liṅgamanenaiva
caturdaśavidhasya
mārgasya vyākhyā kṛtā bhavati sukhaduḥkhamohasaṃjñaṃ
hyannabhūtamidaṃ jagat
na hi bījasya svāduparigraho'stīti yāvannaprasūtiḥ tasyāpyevaṃ
tisṛṣvavasthāsvannatvaṃ
bhavati kaumāraṃ yauvanaṃ jarā pariṇamatvātatdannatvamevaṃ pradhānasya
vyaktatāṃ
gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyādīni svāduni
bhavantyadhyavasāyasaṅkalpābhimānā iti
athendriyārthān pañcasvāduni bhavanti evaṃ sarvāṇīndriyakarmāṇi
prāṇakarmāṇi
evaṃ vyaktamannamavyaktamannam asya nirguṇo bhoktā
bhoktṛtvāccaitanyaṃ
prasiddhaṃ tasya yathāgnirvai devānāmannadaḥ
somo'nnamagninaivānnamityevaṃvit
somasaṃjño'yaṃbhūtatmā'gnisaṃjño'pyavyaktamukhā iti vacanātpuruṣo
hyavyaktamukhena triguṇaṃ bhuṅkta iti yo haivaṃ veda saṃnyāsī yogī
cātmayājī ceti atha yadvanna kaścicchūnyāgāre kāminyaḥ
praviṣṭāḥ spṛśatīndriyārthān tadvad yo na spṛśati
praviṣṭān saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti || 10 ||

paraṃ vā etadātmano rūpaṃ yadannamannamayo hyayaṃ prāṇo'tha na
yadyaśnātyamantā'śrotā'spraṣṭā'draṣṭā'vaktā'ghrātārasayitā
bhavati prāṇāṃścotsṛjatīti evaṃ hyāhātha yadi khalvaśnāti
prāṇasamṛddho
bhūtvā mantā bhavati śrotā bhavati
spraṣṭā bhavati vaktā bhavati rasayitā
bhavati ghrātā bhavati draṣṭā bhavatīti evaṃ hyāha annādvai prajāḥ
prajāyante
yāḥ kaścitpṛthivīśṛtāḥ | ato'nnenaiva jīvanti athaitadapi yanti
antataḥ || 11 ||

athānyatrāpi uktam sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyaharahaḥ
prapatantyannamabhijighṛkṣamāṇāni sūryo raśmibhirādadātyannaṃ
tenāsau tapatyannenābhiṣiktāḥ pacantīme prāṇā agnirvā
annenojjvalatyannakāmenedaṃ prakalpitaṃ brahmaṇā
ato'nnamātmetyupāsītetveyaṃ
hyāha | anādbhūtāni jāyante jātānyannena
vardhante adyate'tti ca bhūtāni
tasmādannaṃ taducyate || 12 ||

athānyatrāpi uktam : viśvabhṛdvai nāmaiṣā tanurbhagavato
viṣṇoryadidamannaṃ prāṇo vā annasya raso manaḥ prāṇasya
vijñānaṃ manasa ānandaṃ vijñānasyeti annavān prāṇavān
manaśvān vijñānavān ānandavān ca bhavati yo haivaṃ veda
yāvāntīha vai bhūtānyannamadanti tāvatsvantastho'nnamatti yo haivaṃveda
|
annameva vijarannamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam | annaṃ paśūnāṃ
prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhamannaṃ bhiṣak smṛtam || 13 ||

athānyātrapyuktam : annaṃ vā asya sarvasya yoniḥ kālaścānnasya
sūryo yoniḥ kālasya tasyaitadrūpaṃ yan nimeṣādikālātsambhṛtaṃ
dvādaśātmakaṃ vatsarametasyāgneyamardhamardhaṃ vāruṇaṃ maghādyaṃ
śraviṣṭhārdhamāgneyaṃ krameṇotkrameṇa sārpādyaṃ śraviṣṭhārdhāntaṃ
saumyam tatraikaikamātmano navāṃśakaṃ sacārakavidham
saukṣmyatvādetatpramāṇamanenaiva pramīyate hi kālaḥ na vinā pramāṇena
prameyasyopalabdhiḥ prameyo'pi pramāṇatāṃ
pṛthaktvādupaityātmasambodhanārthamityevaṃ
hyāha | yāvatyo vai kālasya kalāstāvatīṣu caratyasau yaḥ kālaṃ
brahmetyupāsīta
kālastasyātidūramapasaratīti evaṃ hyāha  :
kālātsravanti bhūtāni kālādvṛddhiṃ prayānti ca |
kāle cāstaṃ niyacchanti kālo mūrtiramūrtimān || || 14 ||

dve vāva brahmaṇo rupe kālaścākālaścātha yaḥ
prāgādityātso'kālo'kālo'tha
ya ādityadyaḥ sa kālaḥ sakalaḥ sakalasya vā etadrūpaṃ yatsaṃvatsaraḥ
saṃvatsarātkhalvevemāḥ prajāḥ prajāyante saṃvatsareṇeha vai jātā
vivardhante
saṃvatsare pratyastaṃ yanti tasmātsaṃvatsaro vai prajāpatiḥ kālo'nnaṃ
brahmanīḍamātmā
cetyevaṃ hyāha
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahātmani |
yasmin tu pacyate kālo yastaṃ veda sa vedavit || || 15 ||

vigrahavāneṣa kālaḥ sindhurājaḥ prajānām eṣa tatsthaḥ savitākhyo
yasmādeveme candrarkṣagraha saṃvatsarādayaḥ sūyante athaibhyaḥ
sarvamidamatra vā yatkiñcitśubhāśubhaṃ dṛśyanteha loke
tadetebhyastasmādādityātmā brahmātha kālasaṃjñamādityamupāsītādityo
brahmetyeke'tha evaṃ hyāha |
hotā bhoktā havirmantro yajño viṣṇuḥ prajāpatiḥ |
sarvaḥ kaścitprabhuḥ sākṣī yo'muṣminbhāti maṇḍale || || 16 ||

brahma ha vā idamagra āsīt eko'nantaḥ prāgananto dakṣiṇo'nantaḥ
pratīcyananta udīcyananta ūrdhvān cā'vān ca sarvato'nantaḥ
na hyāsya prācyādi diśaḥ kalpante'tha tiryagvān cordhvaṃ vā
anūhya eṣa paramātmā'parimito'tarkyo'cintya eṣa ākāśātmā
evaiṣa kṛtsnakṣaya eko jāgartīti etasmādākāśādeṣa khalvidaṃ
cetāmātraṃ bodhayati anenaiva cedam dhyāyate asmin ca pratyastaṃ
yāti asyaitadbhāsvaraṃ rūpaṃ yadamuṣminnāditye tapati agnau
cādhumake
yajjyotiścitrataramudarasto'tha vā yaḥ pacatyannam ityevaṃ hyāha
yaścaiṣo'gnau
yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekā ityekasya haikatvameti
ya evaṃ veda || 17 ||

tathā tatprayogakalpaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā
tarkaḥ samādhiḥ ṣaḍaṅgā ityucyate yogaḥ anena yadā paśyanpaśyati
rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim tadā vidvānpuṇyapāpe
vihāya pare'vyaye sarvamekīkaroti evaṃ hyāha  :
yathā parvatamādīptaṃ nāśrayanti mṛgadvijāḥ |
tadvadbrahmavido doṣā nāśrayanti kadācana ||

|| 18 ||

athānyatrāpyuktam  : yadā vai bahirvidvānmano niyamyendriyārthān
ca prāṇo niveśayitvā niḥsaṅkalpastatastiṣṭhet aprāṇādiha
yasmātsambhūtaḥ prāṇasaṃjñako jīvastasmātprāṇo vai turyākhye
dhārayetprāṇam ityevaṃ hyāha  :
acittaṃ cittamadhyastamacintyaṃ guhyamuttamam |
tatra cittaṃ nidhāyeta tacca liṅgaṃ nirāśrayam || || 19 ||

athānyatrāpyuktam  : ataḥ parāsya dhāraṇā tālurasanāgranipīḍanā-
dvāṅmanaḥprāṇanirodhanādbrahma tarkeṇa paśyati yadātmanātmāna-
maṇoraṇīyāṃsaṃ dyotamānaṃ manaḥkṣayātpaśyati tadātmanātmānaṃ
dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirātmakatvādasaṅkhyo'yoniścintyo
mokṣalakṣaṇamityetatparaṃ rahasyam ityevaṃ hyāha  :
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnutā iti || || 20 ||

athānyatrāpyuktam  : ūrdhvagā nāḍī suṣumnākhyā
prāṇasañcāriṇī
tālvantarvicchinnā tayā prāṇoṅkāramanoyuktayordhvamutkramet
tālvadhyāgraṃ
parivartya indriyāṇyasaṃyojya mahimā mahimānaṃ nirīkṣetā tato
nirātvakameti
nirātmakatvānna sukhaduḥkhabhāgbhavati kevalatvaṃ labhatā ityevaṃ
hyāha  :
paraḥ pūrvaṃ pratiṣṭhāpya nigṛhītānilaṃ tataḥ |
tīrtvā pāramapāreṇa paścādyuñjīta mūrdhvani || || 21 ||

athānyatrāpyuktam  : dve vā va brahmaṇī abhidhyeye
śabdaścāśabdaśca
atha śabdenaivāśabdamāviṣkriyate atha tatra omiti
śabdo'nenordhvamutkrānto'śabde
nidhanameti athāhaiṣā gatiretadamṛtam atatsāyujyatvam
nirvṛtatvam tathā ceti
atha yathorṇanābhistantunordhvamutkrānto'vakāśaṃ labhatītyevaṃ vā va
khalvāsāvabhidhyātā omityanenordhvamutkrāntaḥ svātantryaṃ labhate
anyathā pare śabdavādinaḥ :
śravaṇāṅguṣṭhayogenāntarhṛdayākāśaśabdamākarṇayanti saptavidheyaṃ
tasyopamā yathā nadyaḥ kiṅkiṇī kāṃsyacakrakabheka viḥkṛndikā
vṛṣṭirnivāte
vadatīti taṃ pṛthaglakṣaṇamatītya pare'śabde'vyakte brahmaṇyastaṃ
gatāḥ tatra te'pṛthagdharmiṇo'pṛthagvivekyā yathā sampannā
madhutvaṃ nānārasā ityevaṃ hyāha  :
dve brahmaṇi veditavye śabdabrahma parāṃ ca yat |
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati || || 22 ||

athānyatrāpyuktam  : yaḥ śabdastadomityetadakṣaram
yadasyāgraṃ tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ
sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitaṃ sarvāparatvāya
tadetā upasītetyevaṃ hyāha  :
yo'sau parāparo devā oṃkāro nāma nāmataḥ |
niḥśabdaḥ śūnyabhūtastu mūrdhni sthāne tato'bhyaset || || 23 ||

athānyatrāpyuktam  : dhanuḥ śarīram omityetaccharaḥ
śikhāsya manaḥ tamolakṣaṇaṃ bhitvā tamo'tamāviṣṭamāgacchati
athāviṣṭaṃ bhitvā'lātacakramiva sphurantamādityavarṇamūrjasvantaṃ
brahma tamasaḥ paryamapaśyadyadamuṣminnāditye'tha some'gnau
vidyuti vibhāti atha khalvenaṃ dṛṣṭvā'mṛtatvaṃ gacchatītyevaṃ
hyāha  :
dhyānamantaḥpare tattve lakṣyeṣu ca nidhīyate |
ato'viśeṣavijñānaṃ viśeṣamupagacchati ||

mānase ca vilīne tu yatsukhaṃ cātmasākṣikam |
tadbrahma cāmṛtaṃ śukraṃ sā gatirloka eva saḥ || || 24 ||

athānyatrāpyuktam  : nidrevāntarhitendriyaḥ śuddhitamayā
dhiyā svapna iva yaḥ paśyatīndriyabile'vivaśaḥ praṇavākhyaṃ
praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokaṃ
ca so'pi praṇavākhyaḥ praṇetā bhārūpaḥ vigata nidraḥ vijaraḥ
vimṛtyurviśoko bhavatītyevaṃ hyāha  :
evaṃ prāṇamathoṅkāraṃ yasmātsarvamanekadhā |
yunakti yuñjate vāpi yasmādyoga iti smṛtaḥ ||

ekatvaṃ prāṇamanasorindriyāṇāṃ tathaiva ca |
sarvabhāvaparityāgo yoga ityabhidhīyate || || 25 ||

athānyatrāpyuktam  : yathā vāpsu cāriṇaḥ śākunikaḥ
sūtrayantreṇoddhṛtyodare'gnau juhotyevaṃ vā va
khalvimānprāṇānomityanenoddhṛtyānāmaye'gnau juhoti
atastaptorvivaso'tha yathā taptorvi sārpistṛṇakāṣṭhasaṃsparśe-
nojjvalatītyevaṃ vā va khalvasāvaprāṇākhyaḥ prāṇasaṃsparśenojjvalati
atha yadujjvalatyetadbrahmaṇo rūpaṃ caitadviṣṇoḥ paramaṃ padam
caitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhā cātmānaṃ vibhajya
pūrayatīmāṃ lokānityevaṃ hyāha  :
vahneśca yadvatkhalu visphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva
tasya
prāṇādayo vai punareva tasmād abhyuccarantīha yathākrameṇa ||

|| 26 ||

athānyatrāpyuktam : brahmaṇo vā vaitattejaḥ parasyāmṛtasyāśarīrasya
yaccharīrasyauṣṇyamasyaitadghṛtamathāviḥ san nabhasi nihitaṃ
vaitadekāgreṇaivamantarhṛdayākāśaṃ vinudanti yattasya jyotiriva
sampadyatīti atastadbhāvam acireṇaiti bhūmāvayaspiṇḍaṃ nihitaṃ
yathā'cireṇaiti bhūmitvam mṛdvatsaṃsthamayaspiṇḍaṃ
yathāgnyayaskārādayo
nābhibhavanti praṇaśyati cittaṃ tathāśrayeṇa sahaivamityevaṃ hyāha  :
hṛdyākāśamayaṃ kośamānandaṃ paramālayam |
svaṃ yogaśca tato'smākaṃ tejaścaivāgnisūryayoḥ || || 27 ||

athānyatrāpyuktam  : bhūtendriyārthānatikramya tataḥ pravrajyājyaṃ
dhṛtidaṇḍaṃ dhanurgṛhītvā'nabhimānamayena caiveṣuṇā taṃ brahma
dvārapāraṃ nihatyādyaṃ saṃmohamaulī tṛṣṇerṣyākuṇḍalī
tandrīrāghavetryabhimānādhyakṣaḥ krodhajyaṃ pralobhadaṇḍaṃ
dhanurgṛhītvecchāmayena caiveṣuṇemāni khalu bhūtāni hanti
taṃ hatvoṃkāraplavenāntarhṛdayākāśasya pāraṃ tīrtvāvirbhūte
antarākāśe śanakairavaṭaivāvaṭakṛddhātukāmaḥ saṃviśatyevaṃ
brahmaśālāṃ viśet tataścaturjālaṃ brahmakośaṃ praṇudet
gurvāgameneti  :
ataḥ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥ
sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhati ataḥ sve mahimni
tiṣṭhamānam dṛṣṭvā'vṛttacakramiva sañcāracakramālokayati
ityevaṃ hyāha  :
ṣaḍbhirmāsaistu yuktasya nityamuktasya dehinaḥ
anantaḥ paramo guhyaḥ samyagyogaḥ pravartate ||

rajastamobhyāṃ viddhasya susamiddhasya dehinaḥ
putradārakuṭumbeṣu saktasya na kadācana || || 28 ||

evamuktvā'ntarhṛdayaḥ śakāyanyastasmai namaskṛtvā'nayā
brahmavidyayā rājan brahmaṇaḥ panthānamārūḍhāḥ putrāḥ
prajāpateriti santoṣaṃ dvandvatitikṣāṃ śāntatvaṃ
yogābhyāsādavāpnotīti
etadguhyatamaṃ nāputrāya nāśiṣyāya nāśāntāya kīrtayediti
ananyabhaktāya sarvaguṇasampannāya dadyāt || || 29 ||

oṃ śucau deśe śuciḥ sattvasthaḥ sadadhīyānaḥ sadvādī
saddhyāyī sadyājī syāditi | ataḥ sadbrahmaṇi satyabhilāṣiṇi
nirvṛttyo'nastatphalacchinnapāśo nirāśaḥ pareṣvātmavadvigatabhayo
niṣkāmo'kṣayyamaparimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhati | paramaṃ
vai śevadheriva parasyoddharaṇaṃ yanniṣkāmatvam | sa hi sarvakāmamayaḥ
puruṣo'dhyavasāyasaṅkalpābhimānaliṅgo baddaḥ | atastadviparīto muktaḥ |
atraika āhurguṇaḥ prakṛtibhedavaśāsadhyavasāyātmabandhamupāgato|
adhyavasāyasya doṣakṣayāddhi mokṣaḥ manasā hyeva paśyati manasā
śṛṇoti kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā
dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva guṇaughairuhyamānaḥ
kaluṣīkṛtaścāsthiraścalo lupyamānaḥ saspṛho
vyagraścābhimānitvaṃ
prayāta iti ahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānṃ
jāleneva khecaraḥ | ataḥ puruṣo'dhyāvasāyasaṅkalpābimānaliṅgo baddaḥ
atastadviparīto muktaḥ tasmānniradhyavasāyo niḥsaṅkalpo
nirabhimānastiṣṭhet
etanmokṣalakṣaṇam eṣātra brahmapadavī eṣo'tra dvāravivaro'nenāsya
tamasaḥ pāraṃ gamiṣyati | atra hi sarve kāmāḥ samāhitā
ityatrodāharanti  :
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |
buddhiśa na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim ||

etaduktvāntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā yathāvadupacārī
kṛtakṛtyo maruduttarāyaṇaṃ gato na hyatrodvartmanā gatiḥ eṣo'tra
brahmapathaḥ sauraṃ sdvāraṃ bhittvorddhvena vinirgatā ityatrodāharanti
anantā raśmayastasya dīpavadyaḥ sthito hṛdi |
sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilā mṛdulohitāḥ ||

ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhibhitvā sūryamaṇḍalam |
brahmalokamatikramya tena yānti parāṃ gatim ||

yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitam |
tena devanikāyānāṃ svadhāmāni prapadyate ||

ye naikarūpāścādhastādraśmayo'sya mṛduprabhāḥ |
iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaṣaḥ |
tasmātsargasvargāpavargaheturbhagavānasāvāditya iti ||

|| 30 ||

kimātmakāni vā etānīndriyāṇi pracarantyudgantā caiteṣāmiha
ko niyantā vetyāha | pratyāhātmātmakānītyātmā hyeṣāmudgantā
vāpsaraso bhānavīyāśca marīcayo nāma atha pañcabhiḥ
raśmibhirviṣayānatti katama ātmeti yo'yaṃ śuddhaḥ pūtaḥ
śūnyaḥ śāntādilakṣaṇoktaḥ svakairliṅgairupagṛhyaḥ
tasyaitalliṅgamaliṅgasyāgneryadauṣṇyamāviṣṭaṃ cāpāṃ yaḥ
śivatamorasa ityeke | atha vākṣrotraṃ cakṣurmanaḥ prāṇa ityeke,
atha buddhirdhṛtiḥ smṛtiḥ prajñā tadityeke atha te etasyaivaṃ
yathaiveha bījasyāṅkurāvāthadhūmārcirviṣphuliṅgā ivāgneśceti
atrodāharanti  :
vahneśca yadvatkhalu viṣphuliṅgāḥ
sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya |
prāṇādayo vai punareva tasmā-
dabhyuccarantīha yathākrameṇa || || 31 ||

tasmādvā etasmādātmani sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ
sarve devāḥ sarvāṇi ca bhūtānyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti

atha yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā niścarantyevaṃ vā
etasya mahato
bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasā
itihāsaḥ
purāṇam vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni
vyākhyānānyasyaivaitāni viśvā bhūtāni || 32 ||

pañceṣṭako vā eṣo'gniḥ saṃvatsaraḥ tasyemā iṣṭakā yo
vasanto grīṣmo varṣāḥ śaraddhemantaḥ sa
śiraḥpakṣasīpṛcchapṛṣṭavān
eṣo'gniḥ puruṣavidaḥ seyaṃ prajāpateḥ prathamā citiḥ
karairyajamānamantarikṣamutkṣioptvā vāyave prāyacchat
prāṇo vai vāyuḥ prāṇo'gnistasyemā iṣṭakā yaḥ prāṇo
vyāno'pānaḥ samāna udānaḥ sa
śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ
puruṣavidastadidamantarikṣaṃ prajāpaterdvitīyā citiḥ karairyajamānaṃ
divamutkṣiptendrāya prāyacchat asau vā āditya indraḥ saiṣo'gniḥ
tasyemā iṣṭakā yadṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasā itihāsaṃ purāṇaṃ
sa śiraḥpakṣasīpucchapṛṣṭhavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ saiṣā
dyauḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ karairyajamānasyātmavide'vadānaṃ
karoti yathātmavidutkṣipya brahmaṇe prāyacchat
tatrānandī modī bhavati || 33 ||

pṛthivīgārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyaḥ
tata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya
yajñam yataḥ pavamānapāvakaśucisaṃghāto hi jāṭharaḥ
tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ
yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati  :
hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ
madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe
iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti | tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ
yo buddhyantastho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva
dhatte'treme ślokā bhavanti  :
1 yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate |
2 svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ
indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ |
3 cittameva hi saṃsāram tatprayatnena śodhayet
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam |
4 cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham
prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute |
5 samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt |
6 mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca
aśuddhaṃ kāmasamparkāt śuddhaṃ kāmavivarjitam |
7 laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam
yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam |
8 tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam
etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ |
9 samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet
na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate |
10 apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet
evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate |
11 mana eva manuṣyāṇaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
bandhāya viṣayāsaṃgiṃ mokṣo nirviṣayaṃ smṛtam |
ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brāhmaṇaḥ
padavyomānusmaraṇaṃ viruddham tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ
stotavyo'bhidhyātavyaḥ || 34 ||

namo'gnaye pṛthivī kṣite lokasmṛte lokamsmai yajamānāya dhehi
namo vāyave'ntarikṣakṣite lokasmṛte lakamasmai yajamānāya dhehi
nama ādityāya divikṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi
namo brahmaṇe sarvakṣite sarvasmṛte sarvamasmai yajamānāya dhehi
hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham
tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya viṣṇave
yo'sā āditye puruṣaḥ so'sā aham eṣa ha vai satyadharmo yadādityasya
ādityatvaṃ tacchuklam puruṣam aliṅgam nabhaso'ntargatasya
tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhya ivety akṣiṇyagnau
caitadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya
tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye amṛtaṃ yasya hi somaḥ prāṇā
vā apyayaṃkurā etaqdbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo
nabhaso'ntargatasya tejaso'ṃśamātram etadyadādityasya madhye
yajurdīpyatyaumāpojyotiraso'mṛtaṃbrahma bhūrbhuvaḥ svarom |
aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam
dvidharmo'ndhaṃ tejasendhaṃ sarvaṃ paśyanpaśyati
nabhaso'ntargatasya tejaso'nśamātrametadyadādityasya madhye uditvā
mayūkhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa
etadagniretadvāyuretatprāṇa
etadāpa etaccandramā
etacchukrametadamṛtametadbrahmaviṣayametadbhānurarṇavastasminneva
yajamānaḥ saindhava iva vlīyanta eṣā vai brahmaikatātra hi sarve kāmāḥ
samāhitā
ityatrodāharanti  :
aṃśudhāraya ivāṇuvāteritaḥ saṃsphuratyasāvantargaḥ surāṇām yo
haivaṃvitsa savit
sa dvaitavit saikadhāmetaḥ syāttadātmakaśca  : ye vindava
ivābhyuccarantyajasram
vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman te'ṛciṣo vai yaśasa
āśrayavāsājjaṭābhirūpā
iva kṛṣṇavartmanaḥ || 35 ||

dve vā va khalvete brahmajyotiṣo rūpake śāntamekaṃ samṛddhaṃ caikam

atha yacchantaṃ tasyādhāraṃ kham atha yatsamṛddhamidaṃ tasyānnam
tasmānmantrauṣadhājyāmiṣapuroḍāśasthālīpākādibhiryaṣṭavyamanta-
rvedyāmāsnyavaśiṣṭairannapānaiścāsyamāhavanīyamiti matvā tejasaḥ
samṛddhyai puṇyalokavijityarthāyāmṛtatvāya cātrodāharanti  :
agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo yamarājyamagniṣṭomenābhiyayati
somarājyamukthena sūryarājyaṃ ṣoḍaśīnā svārājyamatirātreṇa
prājāpatyamāsahasrasaṃvatsarāntakratuneti  :
vartyādhārasnehayogādyathā dīpasya saṃsthitiḥ |
antaryāṇḍopayogādimau sthitāvātmaśicī tathā ||

|| 36 ||

tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejastattredhabhihitamagnāvāditye
prāṇe'thaiṣā nāḍyannabahumityeṣāgnau hutamādityaṃ gamayati ato yo
raso'sravat sa udgīthaṃ varṣati teneme prāṇāḥ prāṇebhyaḥ prajā
ityatrodāharanti  :
yaddhaviragnau hūyate tadādityaṃ gamayati tatsūryo raśmibhirvarṣati
tenānnaṃ bhavati annādbhūtānāmutpattirityevaṃ hyāha  :
agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate |
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ ||

|| 37 ||

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ saṃmohaṃ chitvā na
krodhānstunvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ
brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura
saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ
sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitam
sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram
caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti  :
ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ |
tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ ||

śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyanvayaṃ dhyātvātaḥparamatāṃ
gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti  :
aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavadvistridhā hi
tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa |
oṃ namo brahmaṇe namaḥ || || 38 ||

iti ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ ||

prapāṭhaka 7 |
agnirgāyatraṃ trivṛdrathantaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi
vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśnati
antarvivaeṇekṣanti acintyo'mūrto gabhīro
guṇabhugbhayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ
sarvajño magho'prameyo'nādyantaḥ śrīmān ajo dhīmānanirdeśyaḥ
sarvasṛk sarvasyātmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ
sarvasyāntarāntaraḥ || 1 ||

indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata
udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇa
īkṣanti  : anādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ
svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ || 2 ||

maruto jagatī saptadaśo vairūpam varṣā apānaḥ śukra
ādityāḥ paścādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti
antarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandam tṛptam

sthiramacalamamṛtamacyutam dhruvam viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ
dhāma || 3 ||

viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā
uttarata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti
antarvivareṇekṣanti antaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo
nirātmānantaḥ || 4 ||

mitrāvaruṇau paṅktistriṇavatrayastriṃśo śākvararaivate hemanta
śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti
varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ
praṇetāram
bhārūpam vigatanidram vijaram vimṛtyum viśokam || 5 ||

śanirāhuketuragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti
tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti
yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtaḥ bhāntaḥ
kṣāntaḥ śāntaḥ || 6 ||

eṣa hi khalvātmantarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva
viśvarūpo'syaivānnamidaṃ
sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro
vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṅkalpaḥ satyakāmaḥ
eṣa parameśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setuḥ
vidharaṇaḥ
eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavaorudraḥ prajāpatir
viśvasṛkhiraṇyagarbhaḥ
satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śastācyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ yaścaiṣo'gnau
yaścāyaṃ
hṛdayevayaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ tasmai te viśvarūpāya satye
nabhasi hitāya namaḥ || 7 ||

athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniḥ yadasvargaiḥ
saha svargasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥ stambenāśliṣyanti
atha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācanakā
nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayācakāḥ
śudraśiṣyāḥ śūdraśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha
cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayo'thaye
cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ
puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā
kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā
tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha
na saṃvast prakāśyabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha  :
nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ |
bhrāmyanloko na jānāti vedavidyāntarantu yat ||

|| 8 ||

bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ
kṣayāyemāmavidyāmasṛjat
tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti
vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti
vadanti ato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ
phalamasyā vṛttacyutasyeva nārambhaṇīyetyevaṃ hyāha  :
dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā |
vidyābhīpsituṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante ||

vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha |
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā amṛtamaśnute ||

avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ |
dandramyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva
nīyamānā yathāndhāḥ || || 9 ||

devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāḥ tasmai
namaskṛtvocuḥ bhagavan vayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhīti
ataściraṃ dhyātvā'manyatānyatāmāno vai te'surā
ato'nyatamameteṣāmuktam
tadime mūḍhā
upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ
satyamivānṛtaṃ paśyantīndrajālavadityato yadvedeṣvābhihitaṃ tatsatyaṃ
yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti tasmādbrāhmaṇo
nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ
syāditi || 10 ||

etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ
tejastattredhābhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ
nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaramanenaiva tadudbudhnyati
udayati ucchvasati ajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraivaitatsamīraṇe
nabhasi prasākhayaivotkramya skadhātskandhamanusartyapsu prakṣepako
lavaṇasyeva ghṛtasya
cauṣṇyamivābhidhyāturvistṛtirivaitadityātrodāharanti  :
atha kasmāducyate vaidyuto yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ
vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ |
1 puruṣaścakṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇo'kṣiṇyavasthitaḥ |
indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā ||

2 samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau |
tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ ||

3 hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā |
sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī ||

4 manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam |
mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram ||

5 khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe |
jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ ||

6 na paśyanmṛtyumṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām |
sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ ||

7 cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ |
bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram ||

8 triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare |
satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti
dvaitībhāvo mahātmana iti || || 11 ||

iti saptamaḥ prapāṭhakaḥ ||

oṃ āpyāyantviti śāntiḥ ||

iti maitrāyaṇyupaniṣatsamāptā ||

Vollständige deutsche Übersetzung

Vorangestellter Meditationsvers

„Ich verehre jenes dreifache große Licht, zu dessen Stätte die Weisen durch die aus Entsagung erwachsende Hingabe und durch das Erwachen zum einen Brahman gelangen.“

Shanti-Mantra

„Om. Mögen meine Glieder, Rede, Prana, Augen, Ohren, Kraft und alle Sinne gedeihen. Alles ist das Brahman der Upanishaden. Möge ich Brahman nicht zurückweisen; möge Brahman mich nicht zurückweisen. Möge keine Zurückweisung sein. Mögen die in den Upanishaden gelehrten Eigenschaften in mir, der ich dem Atman hingegeben bin, gegenwärtig sein. Om. Frieden, Frieden, Frieden.“

1.1

König Brihadratha setzte seinen ältesten Sohn als Herrscher ein. Weil er den Leib als vergänglich erkannt und Entsagung entwickelt hatte, zog er in den Wald und übte strenge Askese, mit erhobenen Armen zur Sonne blickend. Nach tausend Tagen kam der selbstkundige Weise Shakayanya zu ihm, leuchtend wie rauchloses Feuer, und bot ihm einen Wunsch an. Der König verneigte sich und bat nicht um weltliche Güter, sondern um die Erkenntnis des Atman.

1.2

„Ehrwürdiger, was sollen mir Sinnengenüsse an diesem übelriechenden, gehaltlosen Körper, der aus Knochen, Haut, Sehnen, Mark, Fleisch, Samen, Blut, Schleim und Tränen besteht und von Kot, Urin, Wind, Galle und Schleim erfüllt ist?“

1.3

„Was sollen mir Sinnengenüsse an diesem Körper, der von Begierde, Zorn, Gier, Furcht, Gift, Neid, Trennung vom Geliebten, Verbindung mit Unerwünschtem, Hunger, Durst, Alter, Tod, Krankheit, Kummer und Ähnlichem bedrängt wird?“

1.4

„Wir sehen, dass alles hier dem Verfall unterliegt. Stechmücken, Mücken und andere Wesen entstehen und vergehen wie Grashalme.“

1.5

„Was ist mit den großen Bogenschützen und Weltherrschern wie Sudyumna, Bhuridyumna, Indradyumna, Kuvalayashva, Yauvanashva, Vadhryashva, Ashvapati, Shashabindu, Harishchandra, Ambarisha, Yayati, Bharata und anderen? Vor den Augen ihrer Angehörigen ließen sie großen Glanz und Reichtum zurück und gingen aus dieser Welt in die andere.“

1.6

„Auch bei Gandharvas, Asuras, Yakshas, Rakshasas, Geisterscharen, Pishachas, Schlangenwesen und planetarischen Mächten sehen wir Aufhören und Untergang.“

1.7

„Was ist mit all dem, wenn selbst große Ozeane austrocknen, Berggipfel stürzen, der Polarstern erschüttert wird, die Erde versinkt und die Götter von ihrem Standort weichen? In einem solchen Samsara führen Sinnengenüsse nur zu wiederholter Rückkehr. Ziehe mich empor; ich bin wie ein Frosch in einem dunklen Brunnen. Ehrwürdiger, du bist unsere Zuflucht.“

2.1

Shakayanya freute sich über die Entsagung des Königs und sprach: „Großer König Brihadratha, du Zierde des Ikshvaku-Geschlechts, dein Ziel ist nahe; du bist als Marut berühmt. Dies ist dein Atman.“ Der König fragte: „Welcher von ihnen ist der Atman, Ehrwürdiger?“

2.2

Der Weise erklärte: „Jenes Wesen, das aufwärts steigt, ohne von äußeren Stützen abhängig zu sein, das scheinbar leidet und doch nicht leidet und die Finsternis vertreibt, ist der Atman. Das geläuterte Selbst erhebt sich aus diesem Körper, erreicht das höchste Licht und offenbart sich in seiner eigenen Gestalt. Das ist das Unsterbliche, das Furchtlose, das Brahman.“

2.3

„Diese Brahmavidya, ja die Wissenschaft aller Upanishaden, wurde uns von Bhagavan Maitreya erklärt. Ich werde sie dir darlegen. Die von Sünde freien, glühend strahlenden und in Keuschheit lebenden Valakhilyas fragten Prajapati Kratu: Dieser Leib ist wie ein Wagen ohne Bewusstsein. Welches übersinnliche Wesen verleiht ihm Bewusstsein und bewegt ihn?“

2.4

Kratu antwortete: „Der über Rede und Sinnesobjekten Stehende ist rein, geläutert, leer von Begrenzung, still, jenseits des gewöhnlichen Atems, ohne abhängiges Selbstsein, unendlich, unvergänglich, fest, ewig, ungeboren und frei. In seiner eigenen Größe ruhend, verleiht er diesem Körper Bewusstsein und ist sein Lenker.“

2.5

„Dieser Atman ist äußerst fein, nicht greifbar und unsichtbar; er wird Purusha genannt. Aus eigenem Entschluss wirkt er hier gleichsam durch einen Anteil und weckt den Schlafenden. Der bewusste Anteil in jedem Menschen ist der Kshetrajna, der Kenner des Feldes; Entschluss, Entscheidung und Ichbewusstsein sind seine Zeichen. Durch ihn wird der Leib bewusst und gelenkt.“

2.6

„Am Anfang war Prajapati allein und fand darin keine Freude. Er sann über sich selbst nach und schuf viele Wesen. Da sie ohne Bewusstsein und ohne Lebensatem wie Pfosten dastanden, wollte er in sie eintreten und sie erwecken. Wie Luft ging er in sie ein und teilte sich fünffach als Prana, Apana, Samana, Udana und Vyana.“

2.7

„Was aufwärts geht, ist Prana; was abwärts geht, ist Apana. Was die groben Bestandteile der Nahrung nach unten bringt und die feineren gleichmäßig in die Glieder verteilt, ist Samana. Was Gegessenes und Getrunkenes auf- oder abwärts bewegt, heißt Udana; die überall verlaufende Kraft ist Vyana.“

2.8

„Prana und Apana entsprechen den beiden Opfergefäßen Upamshu und Antaryama. Zwischen ihnen entsteht Wärme. Diese Wärme ist der Purusha, Agni Vaishvanara, das innere Verdauungsfeuer. Sein Geräusch hört man, wenn man die Ohren verschließt; beim nahenden Tod verstummt es.“

2.9

„Der eine Atman verbirgt sich fünffach in der Herzhöhle, ist aus Geist gebildet, hat die Lebenskräfte als Leib und erscheint vielgestaltig. Er will die Dinge erfahren und öffnet die fünf Tore. Die Erkenntnissinne sind die Zügel, die Handlungskräfte die Pferde, der Körper der Wagen, der Geist der Wagenlenker und die Naturanlage die Peitsche. So bewegt sich der Leib wie das Rad des Töpfers.“

2.10

„Dieser Atman scheint durch helle und dunkle Früchte des Karma beherrscht zu werden und von Körper zu Körper zu wandern. Weil er unmanifest, fein, unsichtbar, ungreifbar und besitzlos ist, bleibt er in Wahrheit ohne festen Ort, ohne Handeln und unverändert, obwohl er als Handelnder erscheint.“

2.11

„Er ist rein, fest, unbeweglich, unbefleckt, ungestört und ohne Verlangen. Wie ein Zuschauer bleibt er bei sich selbst; er erfährt die Folgen des eigenen Handelns, während er sich hinter dem aus den Gunas gewebten Schleier verbirgt.“

3.1

Die Valakhilyas fragten: „Wenn dies die Größe des Atman ist, wer ist dann jener andere, der von hellen und dunklen Karmafrüchten überwältigt wird, in gute oder schlechte Geburten eingeht, auf- oder absteigt und von den Gegensätzen umhergetrieben wird?“

3.2

Kratu antwortete: „Es gibt den sogenannten Bhutatman, das an die Elemente gebundene Selbst. Die fünf Tanmatras und die fünf großen Elemente bilden den Leib. Von den Gunas der Prakriti überwältigt, wird dieses Selbst verwirrt, erkennt den inneren Herrn und Lenker nicht und bindet sich durch das Denken ‚Ich bin dies, dies ist mein‘ selbst wie ein Vogel im Netz.“

3.3

„Der Bhutatman erscheint als Handelnder, während der innere Purusha durch die Werkzeuge handeln lässt. Wie ein Eisenklumpen durch Feuer glühend und durch Schläge vielerlei Formen annimmt, so nimmt der elementgebundene Mensch unter dem Einfluss des inneren Purusha und der Gunas mannigfache Gestalten an. Der Purusha selbst wird davon so wenig getroffen wie das Feuer vom Hämmern des Eisens.“

3.4

„Dieser Leib entsteht aus geschlechtlicher Vereinigung, ist an sich ohne Bewusstsein, tritt durch den Harnweg hervor, ist aus Knochen aufgebaut, mit Fleisch überzogen, von Haut umschlossen und mit Kot, Urin, Galle, Schleim, Mark, Fett und vielen anderen Unreinheiten gefüllt – wie ein verfallendes Gefäß.“

3.5

„Verblendung, Furcht, Niedergeschlagenheit, Schlaf, Trägheit, Verwundbarkeit, Alter, Kummer, Hunger, Durst, Geiz, Zorn, Unglaube, Unwissenheit, Neid und weitere Zustände gehören zur tamasischen Färbung; Durst nach Besitz, Anhaften, Leidenschaft, Gier, Gewalt, Eifersucht, Begierde, Unruhe und Besitzstreben zur rajasischen. Von ihnen überwältigt nimmt der Bhutatman immer neue Gestalten an.“

4.1

Die keuschen Weisen waren tief erstaunt und baten: „Ehrwürdiger, lehre uns. Du bist unsere Zuflucht. Welcher Weg führt den Bhutatman dazu, diesen Zustand zu verlassen und Vereinigung mit dem höchsten Selbst zu erlangen?“

4.2

Die Antwort beschreibt die Bindung mit vielen Bildern: Früheres Karma treibt wie Wellen eines großen Flusses; der Tod ist so schwer aufzuhalten wie das Meer an seiner Küste. Der Mensch ist wie ein gefesseltes Tier, ein Gefangener, ein Betrunkener, ein von einer Schlange Gebissener, ein im Dunkel Geblendeter, ein durch Zauberkunst Getäuschter. Sinnesobjekte wie Klang erscheinen als Werte, werden aber zum Unheil, wenn der Bhutatman sich an sie hängt und das höchste Ziel vergisst.

4.3

„Das Gegenmittel besteht im Erwerb von Wissen und in einer dem Dharma gemäßen Lebensführung. Der eigene Dharma trägt die übrigen Pflichten wie der Stamm die Äste. Durch Tapas wird Sattva erlangt, aus Sattva ein geklärter Geist; durch den Geist wird der Atman erkannt, und mit der Erlangung des Atman endet die Rückkehr.“

4.4.1

„Wie ein Feuer ohne Brennstoff in seinem eigenen Ursprung zur Ruhe kommt, so kommt der Geist durch das Schwinden seiner Bewegungen in seinem eigenen Ursprung zur Ruhe.“

4.4.2

„Wenn der Geist in seinem Ursprung befriedet ist und zur Wahrheit geht, verlieren die Sinnesobjekte ihre Macht der Verblendung; die unwahren Bindungen folgen nur noch der Kraft früheren Karma.“

4.4.3

„Der Geist selbst ist Samsara; deshalb soll man ihn mit Anstrengung läutern. Wie der Geist eines Menschen ist, so wird er. Dies ist das uralte Geheimnis.“

4.4.4

„Durch die Klarheit des Geistes werden gutes und schlechtes Karma überwunden. Wer mit heiterem Selbst im Atman ruht, genießt unvergängliche Freude.“

4.4.5

„Wenn der Geist, der sich so stark an Sinnesobjekte bindet, ebenso fest auf Brahman gerichtet wäre – wer würde dann nicht aus der Bindung frei?“

4.4.6

„Der Geist wird zweifach genannt: rein und unrein. Unrein ist er durch Wunsch und Vorstellung; rein ist er, wenn er von Begierde frei ist.“

4.4.7

„Wenn der Geist von Versinken und Zerstreuung frei und ganz unbeweglich geworden ist und in den Zustand jenseits des gewöhnlichen Denkens eingeht, ist das höchste Ziel erreicht.“

4.4.8

„Der Geist soll so lange im Herzen gesammelt werden, bis er dort zur Ruhe gekommen ist. Das ist Erkenntnis und Befreiung; alles Übrige ist Ausbreitung in Büchern.“

4.4.9

„Die Freude, die ein durch Samadhi von Unreinheit befreiter und im Atman gegründeter Geist erfährt, kann nicht mit Worten beschrieben werden; sie wird unmittelbar im Inneren erfasst.“

4.4.10

„Wie Wasser im Wasser, Feuer im Feuer und Raum im Raum nicht mehr als getrennt erkannt werden, so wird der Mensch befreit, wenn sein Geist im Purusha aufgegangen ist.“

4.4.11

„Der Geist allein ist für Menschen Ursache von Bindung und Befreiung: an Gegenstände geheftet bindet er; frei von Gegenstandsabhängigkeit führt er zur Befreiung.“

4.4.12

„Du bist Brahma, Vishnu, Rudra und Prajapati; du bist Agni, Varuna, Vayu, Indra und der Mond.“

4.4.13

„Du bist Manu und Yama, du bist die Erde und Achyuta. In deinem eigenen und ursprünglichen Wesen bestehst du im Himmel auf vielerlei Weise.“

4.4.14

„Herr des Alls, Verehrung dir! Du bist das Selbst des Alls, der Wirker des Weltganzen, der das All genießt, die Welt als Maya erscheinen lässt und sich im Spiel des Alls erfreut.“

4.4.15

„Verehrung dir, dessen Selbst Frieden ist; Verehrung dem tiefsten Geheimnis, dem Undenkbaren und Unermesslichen, dem Anfang- und Endlosen.“

4.5

„Am Anfang war dieses Ganze gleichsam Tamas. Vom Höchsten angetrieben differenziert es sich als Rajas; durch weitere Wandlung tritt Sattva hervor. Aus Sattva strömt der nur aus Bewusstsein bestehende Anteil in jedem Menschen, der Kshetrajna. Brahma, Rudra und Vishnu werden als hervorragende Gestalten von Rajas, Tamas und Sattva gedeutet. Der eine entfaltet sich dreifach, achtfach, elffach, zwölffach und unbegrenzt und ist innen und außen die Grundlage aller Wesen.“

5.1

„Der Atman trägt sich in zwei Gestalten: als Prana im Inneren und als Aditya, Sonne, außen. Beide entfalten sich fünffach und bewegen Tag und Nacht. Aus der Bewegung des äußeren wird auf den inneren geschlossen und umgekehrt. Der goldene Purusha in der Sonne entspricht dem im Lotus des Herzens wohnenden Esser der Nahrung.“

5.2

„Der im Herzlotus wohnende Esser ist das innere Feuer; außen entspricht ihm die Sonne, die als Zeit wirkt und die Nahrung aller Wesen verzehrt. Der Raum und die Himmelsrichtungen bilden gleichsam seinen Lotus. Prana und Aditya sollen mit Om, den Vyahritis und der Savitri verehrt werden.“

5.3

„Brahman hat zwei Formen: die gestaltete und die ungestaltete. Das Gestaltete ist vergänglich, das Ungestaltete wahr; dieses ist Brahman und Licht. Das Licht ist die Sonne, und ihr innerstes Wesen ist Om. In den drei Moren des Om ist dieses ganze Weltgewebe eingewoben.“

5.4

„Udgitha und Pranava sind im tiefsten Sinn eins; die Sonne ist ihr sichtbares Symbol. Om bezeichnet den Lenker, der ohne Schlaf, Alter und Tod ist und fünffach in der Herzhöhle erkannt wird. Wer Om beständig meditiert, dringt zum heiligen, wunscherfüllenden Kern dieser Erkenntnis vor.“

5.5

„Om wird in vielfältigen Dreiheiten betrachtet: weiblich, männlich und sächlich; Agni, Vayu und Aditya; Rudra und Vishnu; die drei Opferfeuer; Rig-, Yajur- und Samaveda; Bhur, Bhuvah, Svar; Vergangenheit, Gegenwart, Zukunft; Prana, Feuer, Sonne; Nahrung, Wasser, Mond; Denken, Geist, Ichbewusstsein; Prana, Apana, Vyana. So umfasst Om das Niedere und das Höhere.“

5.6

„Aus dem unausgesprochenen Einen brachte Prajapati durch Tapas die drei Vyahritis Bhur, Bhuvah und Svar hervor. Sie werden als sein kosmischer Leib verstanden: Svar als Haupt, Bhuvah als Mitte, Bhur als Füße; die Sonne als Auge. Wer so meditiert, verehrt Prajapati als Weltseele und Weltauge.“

5.7

„Der Gayatri-Vers ‚tat savitur vareṇyam …‘ wird auf die Sonne und auf das innere Selbst bezogen. Bharga ist das strahlende, reinigende Licht, Savitar der Anreger, und die Dhiyah sind die Erkenntniskräfte, die er lenken möge. Im Zustand der Zweiheit hört, sieht, riecht, schmeckt und berührt das Selbst; im nichtdualen Erkennen, frei von Ursache und Wirkung, entzieht es sich jeder begrifflichen Beschreibung.“

5.8

„Dieser Atman wird Ishana, Shambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, Weltschöpfer, Hiranyagarbha, Wahrheit, Prana, Hamsa, Vishnu, Narayana, Sonne, Savitar, Dhatar, Herrscher, Indra und Mond genannt. Er ist in Feuer, Herz und Sonne ein und derselbe. Wer ihn sucht, gibt den Wesen Furchtlosigkeit, wendet die Sinne nach innen und erkennt das eine, tausendstrahlige Licht.“

6.1

„Der Atman trägt sich in zwei Gestalten: als Prana im Inneren und als Aditya, Sonne, außen. Beide entfalten sich fünffach und bewegen Tag und Nacht. Aus der Bewegung des äußeren wird auf den inneren geschlossen und umgekehrt. Der goldene Purusha in der Sonne entspricht dem im Lotus des Herzens wohnenden Esser der Nahrung.“

6.2

„Der im Herzlotus wohnende Esser ist das innere Feuer; außen entspricht ihm die Sonne, die als Zeit wirkt und die Nahrung aller Wesen verzehrt. Der Raum und die Himmelsrichtungen bilden gleichsam seinen Lotus. Prana und Aditya sollen mit Om, den Vyahritis und der Savitri verehrt werden.“

6.3

„Brahman hat zwei Formen: die gestaltete und die ungestaltete. Das Gestaltete ist vergänglich, das Ungestaltete wahr; dieses ist Brahman und Licht. Das Licht ist die Sonne, und ihr innerstes Wesen ist Om. In den drei Moren des Om ist dieses ganze Weltgewebe eingewoben.“

6.4

„Udgitha und Pranava sind im tiefsten Sinn eins; die Sonne ist ihr sichtbares Symbol. Om bezeichnet den Lenker, der ohne Schlaf, Alter und Tod ist und fünffach in der Herzhöhle erkannt wird. Wer Om beständig meditiert, dringt zum heiligen, wunscherfüllenden Kern dieser Erkenntnis vor.“

6.5

„Om wird in vielfältigen Dreiheiten betrachtet: weiblich, männlich und sächlich; Agni, Vayu und Aditya; Rudra und Vishnu; die drei Opferfeuer; Rig-, Yajur- und Samaveda; Bhur, Bhuvah, Svar; Vergangenheit, Gegenwart, Zukunft; Prana, Feuer, Sonne; Nahrung, Wasser, Mond; Denken, Geist, Ichbewusstsein; Prana, Apana, Vyana. So umfasst Om das Niedere und das Höhere.“

6.6

„Aus dem unausgesprochenen Einen brachte Prajapati durch Tapas die drei Vyahritis Bhur, Bhuvah und Svar hervor. Sie werden als sein kosmischer Leib verstanden: Svar als Haupt, Bhuvah als Mitte, Bhur als Füße; die Sonne als Auge. Wer so meditiert, verehrt Prajapati als Weltseele und Weltauge.“

6.7

„Der Gayatri-Vers ‚tat savitur vareṇyam …‘ wird auf die Sonne und auf das innere Selbst bezogen. Bharga ist das strahlende, reinigende Licht, Savitar der Anreger, und die Dhiyah sind die Erkenntniskräfte, die er lenken möge. Im Zustand der Zweiheit hört, sieht, riecht, schmeckt und berührt das Selbst; im nichtdualen Erkennen, frei von Ursache und Wirkung, entzieht es sich jeder begrifflichen Beschreibung.“

6.8

„Dieser Atman wird Ishana, Shambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, Weltschöpfer, Hiranyagarbha, Wahrheit, Prana, Hamsa, Vishnu, Narayana, Sonne, Savitar, Dhatar, Herrscher, Indra und Mond genannt. Er ist in Feuer, Herz und Sonne ein und derselbe. Wer ihn sucht, gibt den Wesen Furchtlosigkeit, wendet die Sinne nach innen und erkennt das eine, tausendstrahlige Licht.“

6.9

„Wer dies versteht, meditiert und opfert im eigenen Atman. Das äußere Opfer wird zum inneren: Erkenntnis, Sammlung und die Ausrichtung auf das Selbst machen den Menschen zum Atmayajin, zum Opfernden im Selbst.“

6.10

„Nun ist die weitere Entfaltung des inneren Opfers zu verstehen als Nahrung und Esser. Purusha ist Bewusstsein und Prakriti Nahrung. Die drei Gunas entfalten sich von Mahat bis zu den besonderen Elementen; die Welt von Freude, Schmerz und Verblendung ist Nahrung. Der gunafreie Purusha ist der Genießer, bleibt aber unberührt. Wer Sinnesobjekte nicht ergreift, obwohl sie eintreten, ist wahrhaft Entsagender, Yogi und Atmayajin.“

6.11

„Nahrung ist eine hohe Form des Atman, denn der Lebensatem ist aus Nahrung aufgebaut. Ohne Nahrung schwinden Denken, Hören, Tasten, Sehen, Sprechen, Riechen und Schmecken; mit Nahrung erstarken die Lebenskräfte. Aus Nahrung entstehen die auf der Erde lebenden Wesen, durch Nahrung leben sie und in Nahrung gehen sie am Ende ein.“

6.12

„Alle Wesen streben täglich nach Nahrung. Die Sonne nimmt sie mit ihren Strahlen auf und nährt durch sie die Lebenskräfte; Feuer leuchtet durch Nahrung. Darum soll Nahrung als Atman verehrt werden: Aus Nahrung entstehen die Wesen, durch Nahrung wachsen sie, und weil sie gegessen wird und selbst die Wesen ‚isst‘, heißt sie Nahrung.“

6.13

„Nahrung ist die welterhaltende Gestalt Vishnus. Prana ist die Essenz der Nahrung, Geist die Essenz des Prana, Erkenntnis die Essenz des Geistes, Freude die Essenz der Erkenntnis. Wer dies weiß, wird reich an Nahrung, Lebenskraft, Geist, Erkenntnis und Freude. Nahrung ist Leben, Heilmittel und die älteste Stütze der Wesen.“

6.14

„Nahrung ist der Schoß des Weltganzen; Zeit ist der Ursprung der Nahrung und die Sonne der Ursprung der Zeit. Das Jahr ist die zwölfgliedrige Gestalt der Zeit. Wer die Zeit als Brahman verehrt, wird innerlich frei von ihrer Herrschaft. Aus Zeit strömen die Wesen, in Zeit wachsen sie und in Zeit gehen sie unter; die Zeit ist gestaltet und ungestaltet.“

6.15

„Brahman hat zwei Zeitgestalten: Zeit und Zeitlosigkeit. Was vor dem Aufgang der Sonne gedacht wird, ist das Zeitlose; mit der Sonne erscheint die gegliederte Zeit. Ihre Form ist das Jahr: aus dem Jahr entstehen die Wesen, durch das Jahr wachsen sie und in das Jahr kehren sie zurück. Doch es gibt das, worin selbst die Zeit ‚gekocht‘ wird; wer dieses kennt, kennt den Veda.“

6.16

„Zeit in Gestalt der Sonne ist der Königsstrom der Geschöpfe; aus ihr gehen Mond, Sternbilder, Planeten und Jahre hervor. Deshalb verehren manche die Sonne als Brahman. In der Sonnenscheibe erscheint der eine als Opferpriester, Genießer, Opfergabe, Mantra, Opfer, Vishnu, Prajapati, Herr und Zeuge.“

6.17

„Am Anfang war Brahman allein, grenzenlos nach allen Seiten. Der höchste Atman ist unermesslich, nicht durch Schlussfolgerung zu erfassen, und von der Natur des Raumes. Er erweckt das Bewusstsein, ist das Licht in Sonne, rauchlosem Feuer und Verdauungsfeuer. Der in Feuer, Herz und Sonne Erscheinende ist ein und derselbe; wer dies weiß, gelangt zur Einheit.“

6.18

„Der Yoga wird sechsgliedrig genannt: Pranayama, Pratyahara, Dhyana, Dharana, Tarka und Samadhi. Wenn der Übende dadurch den goldglänzenden Schöpfer, den Herrn, Purusha und Ursprung Brahmans erkennt, lässt er Verdienst und Schuld hinter sich und vereinigt alles im unvergänglichen Höchsten. Wie Tiere einen brennenden Berg meiden, so haften Fehler nicht am Brahmankenner.“

6.19

„Der Wissende zieht den Geist von äußeren Sinnesobjekten zurück, sammelt den Prana und verweilt ohne Vorstellungen. Der Prana soll in dem ‚vierten‘, Turiya genannten Grund gehalten werden. Der denkfreie, im Denken verborgene, unvorstellbare und höchste innere Raum ist das Zeichen, auf das der Geist gerichtet wird.“

6.20

„Eine weitere Dharana besteht darin, die Zungenspitze an den Gaumen zu legen, Rede, Geist und Prana zu beruhigen und Brahman durch klärende Einsicht zu schauen. Wenn der Atman den feineren als feinsten Atman durch das Schwinden des Geistes sieht, wird die begrenzte Selbstvorstellung aufgehoben. Die Befriedung des Geistes vernichtet gutes und schlechtes Karma und lässt unvergängliche Freude erfahren.“

6.21

„Die nach oben führende Nadi heißt Sushumna; durch sie bewegt sich der Prana. Mit Om und gesammelt im Geist soll er aufwärts geführt werden. Die Sinne werden zurückgezogen, die Zunge gewendet und die innere Größe geschaut. Dann wird der Mensch von Freude und Schmerz unabhängig und gelangt zu Kaivalya.“

6.22

„Zwei Brahman-Aspekte sind zu meditieren: Klang und Klanglosigkeit. Durch den Klang wird das Klanglose offenbar. Om ist der Klang; aufwärts geführt, endet er im Klanglosen. Dies ist Unsterblichkeit und Freiheit. Andere hören im inneren Herzraum verschiedene Nada-Klänge; wer ihre Unterschiede überschreitet, geht im nichtmanifesten, klanglosen Brahman auf. Wer im Klang-Brahman kundig geworden ist, erreicht das höchste Brahman.“

6.23

„Der Klang ist Om; seine Spitze ist still und klanglos, furchtlos, leidlos, freudvoll, erfüllt, fest, unbeweglich, unsterblich und wird Vishnu genannt. Darum soll man über Om hinaus in diese höchste, namenlose Stille meditieren.“

6.24

„Der Körper ist der Bogen, Om der Pfeil, der Geist seine Spitze. Er durchdringt die Finsternis und schaut das strahlende Brahman jenseits der Dunkelheit. Meditation wird auf das innere höchste Prinzip gerichtet; wenn der Geist darin aufgeht, wird die vom Selbst bezeugte Freude als Brahman, Unsterblichkeit und reines Licht erfahren.“

6.25

„Wie im Schlaf werden die Sinne nach innen genommen, doch mit geläuterter Erkenntnis bleibt der Yogi wach. Er schaut den als Pranava bezeichneten Lenker, Lichtgestalt, ohne Schlaf, Alter, Tod und Kummer und wird ihm ähnlich. Yoga ist die Einung von Prana, Geist und Sinnen und das Loslassen aller begrenzten Zustände.“

6.26

„Wie ein Vogelfänger einen Wasservogel mit einer Schnur emporzieht und dem Feuer zuführt, so werden die Lebenskräfte durch Om emporgehoben und dem inneren, leidlosen Feuer dargebracht. Durch Berührung mit Prana flammt das sonst stille Prinzip auf: dies ist eine Gestalt Brahmans, Vishnus höchster Stand und Rudras Kraft. Von dort gehen die Pranas wie Funken aus Feuer oder Strahlen aus der Sonne hervor.“

6.27

„Die Wärme des Körpers ist ein Strahl des körperlosen, unsterblichen höchsten Brahman. Durch einspitzige Meditation durchdringt der Übende den Raum des Herzens; der Geist verliert seine gesonderte Festigkeit wie ein Eisenstück, das schließlich ganz in seinen Grund eingeht. Der Raum des Herzens ist der aus Raum bestehende Behälter höchster Freude und zugleich der Ort des eigenen Yoga.“

6.28

„Nachdem Elemente, Sinne und Sinnesobjekte überschritten sind, nimmt der Entsagende Standhaftigkeit als Stab und einen Pfeil ohne Ichdünkel. Er durchschlägt Verblendung, Begierde, Neid, Trägheit, Zorn und Besitzstreben, überquert mit Om als Floß den inneren Herzraum und tritt in die Halle Brahmans ein. Reiner Yoga gelingt dem von Rajas und Tamas Geläuterten; wer an Familie und Besitz verhaftet bleibt, erreicht ihn nicht durch bloße Technik.“

6.29

„Shakayanya schließt: Durch diese Brahmavidya gingen die Söhne Prajapatis den Weg Brahmans. Yogaübung führt zu Zufriedenheit, Ertragen der Gegensätze und Frieden. Diese tiefste Lehre soll einem hingebungsvollen, geeigneten Schüler mit guten Eigenschaften gegeben werden, nicht dem Unruhigen oder Unvorbereiteten.“

6.30

„Rein an einem reinen Ort, in Sattva gegründet, wahr sprechend, wahr meditierend und wahr opfernd, richtet sich der Übende auf das wahre Brahman. Wunschlosigkeit ist der größte Schatz. Bindend sind Entschluss, Begehren und Ichdünkel; Freiheit ist ihr Gegenteil. Wenn die fünf Erkenntniskräfte mit dem Geist stillstehen und die Buddhi sich nicht mehr bewegt, heißt dies die höchste Bahn. Vom Herzen führen Strahlen verschiedene Wege; ein aufwärts gerichteter Strahl führt über die Sonnenscheibe zur höchsten Stätte, andere zu den Götterwelten oder zurück in karmische Erfahrung.“

6.31

„Die Sinne gehen aus dem Atman hervor und werden von ihm gelenkt. Sie sind gleichsam Strahlen, durch die er die Gegenstände erfährt. Der Atman selbst ist rein, geläutert, leer und still; seine Kennzeichen erscheinen wie Wärme im Feuer oder Geschmack im Wasser. Rede, Hören, Sehen, Geist und Prana – oder Buddhi, Festigkeit, Erinnerung und Erkenntnis – werden als seine Ausstrahlungen bezeichnet, wie Funken aus Feuer.“

6.32

„Aus diesem Atman gehen alle Lebenskräfte, Welten, Veden, Götter und Wesen hervor. Sein Geheimname ist ‚Wahrheit der Wahrheit‘. Wie aus feuchtem Holz, das ins Feuer gelegt wird, verschiedene Rauchwolken aufsteigen, so sind Rigveda, Yajurveda, Samaveda, Atharvaveda, Itihasa, Purana, Wissenschaften, Upanishaden, Verse, Sutras und Erklärungen gleichsam der Atem dieses großen Wesens.“

6.33

„Das Jahr wird als Feuer mit fünf Ziegeln – den Jahreszeiten – vorgestellt. Entsprechend ist Prana ein Feuer mit den fünf Lebenskräften, und die Sonne ein Feuer, dessen Ziegel die Veden und Überlieferungen sind. Diese drei kosmischen Schichtungen führen den Opfernden von Erde über Luftraum und Himmel zur Erkenntnis des Atman und zur Freude in Brahman.“

6.34

„Erde, Luftraum und Himmel entsprechen Garhapatya-, Dakshina- und Ahavaniya-Feuer. Das äußere Opfer wird mit dem inneren Feuer verbunden. Der goldfarbene Hamsa im Herzen und in der Sonne wird verehrt; der Sinn der Savitri ist das zu meditierende Bharga im Innern der Buddhi. Es folgen erneut die Verse über die Beruhigung des Geistes: Feuer ohne Brennstoff, Reinheit des Geistes, Geist als Ursache von Bindung und Befreiung. Ritual und Meditation sollen nicht gegeneinander ausgespielt, sondern innerlich verstanden werden.“

6.35

„Verehrung gilt Agni auf der Erde, Vayu im Luftraum, Aditya im Himmel und Brahman als dem Allumfassenden. Das Gesicht der Wahrheit ist von einer goldenen Schale bedeckt: Pushan möge sie dem Wahrheitsliebenden öffnen. Der Purusha in der Sonne wird mit dem eigenen Selbst identifiziert. In Sonne, Mond, Feuer, Prana und Om wird ein und dasselbe unsterbliche Brahman erkannt; darin löst sich der Opfernde wie Salz im Wasser.“

6.36

„Das Licht Brahmans hat zwei Erscheinungsweisen: eine stille und eine entfaltete. Die stille ruht im Raum, die entfaltete wird durch Nahrung und Opferhandlungen genährt. Äußere Opfer werden als Mittel zu verschiedenen Himmelszielen genannt; das innere Bild ist die Lampe, die durch Docht, Träger und Öl besteht – so bleibt auch die Flamme des Atman im inneren Zusammenhang bestehen.“

6.37

„Darum soll man das unermessliche Licht mit Om verehren, das in Feuer, Sonne und Prana dreifach erscheint. Was im Feuer geopfert wird, gelangt zur Sonne; die Sonne gibt es als Regen zurück, daraus entsteht Nahrung und aus Nahrung entstehen die Wesen. So wird der Opferkreislauf als kosmischer Zusammenhang verstanden.“

6.38

„Wer das Agnihotra in diesem inneren Sinn vollzieht, durchbricht das Netz der Gier, Verblendung, Zorn und Begierde und gelangt durch die Hüllen zum höchsten Raum. Dort erkennt er das reine, unbewegliche, unsterbliche, Vishnu genannte Bewusstsein in seiner eigenen Größe. Im Sonnenzentrum ist Soma, in Soma das Feuer, im Licht Sattva und in Sattva Achyuta. Nach Meditation über den im Herzen daumengroß erscheinenden, doch feinsten Atman gelangt man zum Höchsten. Om, Verehrung Brahman.“

7.1

„Agni, Gayatri, der dreifache Stoma, Rathantara, Frühling, Prana, die Sterne und die Vasus werden dem Osten zugeordnet. Sie gehen auf, leuchten, regnen, preisen und kehren wieder ein. Im inneren Raum wird der undenkbare, gestaltlose, tiefe, allwissende Herr des Yoga geschaut, das Selbst aller und innerstes Innere von allem.“

7.2

„Indra, Trishtubh, der fünfzehnfache Stoma, Brihat, Sommer, Vyana, Soma und die Rudras gehören zum Süden. Im Inneren wird der anfang- und endlose, unbegrenzte, unabhängige, merkmallose, gestaltlose, unendlich mächtige Träger und Lichtspender geschaut.“

7.3

„Maruts, Jagati, der siebzehnfache Stoma, Vairupa, Regenzeit, Apana, Shukra und die Adityas werden dem Westen zugeordnet. Im inneren Raum erscheint das Stille, Klanglose, Furchtlose, Leidlose, Freudvolle, Erfüllte, Feste, Unbewegliche, Unsterbliche und Vishnu genannte höchste Ziel.“

7.4

„Die Vishvedevas, Anushtubh, der einundzwanzigfache Stoma, Vairaja, Herbst, Samana, Varuna und die Sadhyas gehören zum Norden. Im inneren Raum wird das innerlich Reine, Geläuterte, Leere, Stille, jenseits des gewöhnlichen Atems und Grenzenlose geschaut.“

7.5

„Mitra und Varuna, Pankti, weitere Stomas, Shakvara und Raivata, Winter und kühle Jahreszeit, Udana, die Angirasas und der Mond werden der oberen Richtung zugeordnet. Im Inneren wird der Pranava genannte Lenker geschaut: Lichtgestalt, ohne Schlaf, Alter, Tod und Kummer.“

7.6

„Saturn, Rahu, Ketu sowie Schlangen-, Rakshasa-, Yaksha-, Menschen-, Vogel- und andere Mächte werden der unteren Richtung zugeordnet. Im inneren Raum wird der weise, alles tragende, in allen wohnende, unvergängliche, reine, leuchtende, geduldige und friedvolle Atman geschaut.“

7.7

„Dieser Atman ist im Herzen feiner als das Feinste, wie ein entzündetes Feuer, und zugleich von universaler Gestalt. In ihm ist alles eingewoben. Er ist ohne Sünde, Alter, Tod, Kummer und Zweifel, wahr im Entschluss und im Wünschen; höchster Herr, Gebieter und Hüter der Wesen, ihre Brücke und Stütze. Ishana, Shambhu, Rudra, Prajapati, Hiranyagarbha, Prana, Hamsa, Vishnu und Narayana sind Namen dieses einen, der in Feuer, Herz und Sonne wohnt.“

7.8

„Nun warnt der Text vor Hindernissen des Wissens und vor Lehren, die den Geist durch Täuschung, bloße Effekthascherei, Zauberkunst oder demonstrative Außenseiterrollen vom inneren Ziel ablenken. Der polemische Abschnitt gehört in seinen historischen Kontext; seine positive Stoßrichtung ist die Forderung nach ernsthafter Prüfung und nach einer Erkenntnis, die nicht durch Blendwerk ersetzt wird.“

7.9

„In einer weiteren Polemik wird eine von Brihaspati in Gestalt Shukras geschaffene ‚Nichtwissen-Lehre‘ erwähnt. Dagegen stellt der Text bekannte Upanishadverse: Wissen und Nichtwissen führen in verschiedene Richtungen; wer beide richtig versteht, überschreitet durch das Vergängliche den Tod und gelangt durch Erkenntnis zum Unsterblichen. Wer sich selbst für weise hält und doch blind bleibt, irrt wie ein Blinder, der von einem Blinden geführt wird.“

7.10

„Götter und Asuras suchten Brahman, weil sie den Atman erkennen wollten. Der Text unterscheidet zwischen wahrer vedischer Erkenntnis und verkehrter Deutung, die Unwahrheit für Wahrheit hält. Seine historische Abgrenzung ist scharf; philosophisch lautet der Kern: Die Wahrheit soll an unmittelbarer Selbsterkenntnis und an der tragenden Weisheit der Shruti geprüft werden, nicht an bloßer Behauptung.“

7.11

„Das höchste Licht im inneren Raum erscheint dreifach als Feuer, Sonne und Prana und wird durch Om erweckt. Es folgen acht Verse über Sehen, Herz, Atem und Lautbildung: die beiden Augenkräfte vereinigen sich im Herzen; der Geist bewegt das Körperfeuer, dieses den Atem, und aus der Atembewegung entsteht der Laut. Wer das Ganze schaut, überschreitet Tod, Krankheit und Leid. Wachen, Traum, Tiefschlaf und das darüber stehende Turiya sind vier Stufen; im höchsten Zustand wird die Zweiheit des großen Selbst überschritten.“

Fünf Empfehlungen für die spirituelle Praxis

1. Übe regelmäßig Viveka und Vairagya: Erinnere dich an die Vergänglichkeit von Körper, Besitz und Stellung, nicht um das Leben abzuwerten, sondern um das Unvergängliche zum Maßstab zu machen.
2. Beobachte den Geist als Schlüssel zu Bindung und Befreiung. Läutere ihn durch ethisches Leben, Satsang, Meditation und bewusstes Loslassen von Anhaftung.
3. Verbinde Pranayama mit Pratyahara, Dhyana und Samadhi. Atemtechniken sind in der Maitrayaniya Teil eines Erkenntnisweges, nicht isolierte Leistungsübungen.
4. Meditiere über Om als Übergang vom hörbaren Klang zur inneren Stille. Bleibe dabei bei einer ruhigen, schrittweisen Praxis und verbinde sie mit Selbsterforschung.
5. Prüfe die Erfahrung auf Nicht-Anhaften und Klarheit: Der reine Atman wird als unberührter Zeuge beschrieben. Übe Sakshi Bhava, ohne Verantwortung im Alltag zu verleugnen.

Quellen und Literatur

• Sanskrit Documents: Maitri (Maitrayani) Upanishad – Textgrundlage für Devanagari und IAST.
• Friedrich Max Müller: The Upanishads, Part II, Sacred Books of the East, Band 15, Oxford 1884, Abschnitt „Maitrâyana-Brâhmana-Upanishad“. Öffentliche historische Vergleichsübersetzung und textgeschichtliche Einleitung.
• Paul Deussen: Sechzig Upanishad's des Veda, Leipzig 1897, Maitrayana-Upanishad. Historische deutsche Vergleichsübersetzung und Gliederungsdiskussion.
• Maitrayana Upanishad – vorhandener Yoga-Wiki-Artikel mit Erläuterungen zur Überlieferungsgeschichte.
• Die deutsche Übersetzung und die Wort-für-Wort-Erläuterungen dieses Artikels wurden neu anhand des Sanskrittextes formuliert; die historischen Übersetzungen wurden zur Kontrolle schwieriger Passagen herangezogen.

• Swami Krishnananda: Die Upanishaden, Online-Buch
• Swami Sivananda: Vedanta für Anfänger. Yoga Vidya Verlag.

Siehe auch

• Maitrayana Upanishad
• Maitri Upanishad
• Katha Upanishad
• Shvetashvatara Upanishad
• Mandukya Upanishad
• Vedanta
• Samkhya
• Jnana Yoga
• Raja Yoga
• Pranayama
• Meditation

Weblinks

• Yoga
• Meditation

Seminare

Jnana Yoga und Philosophie

15.11.2026 - 20.11.2026 Aus der Tiefe des Herzens antworten

In diesem Praxisseminar beschreiten wir den Weg fundamentalen Gewahrseins durch intuitive Antworten aus dem Herzen. Antworten, die sich aus unserem wah…

Michael Büchel, Roswitha Breitkopf

29.11.2026 - 06.12.2026 Spirituelle Sterbebegleiter Ausbildung

Immer mehr Menschen wollen sich aktiv und offen mit Sterben und Tod beschäftigen und dabei zu einem neuen spirituellen Verständnis von Vergänglichkei…

Sukhavati Kusch

Meditation

05.10.2026 - 26.10.2026 Meditation, IntensTouch, zur Harmonisierung der Lebensenergie - Online Kurs Reihe

Termine: Montag 05.10., 12.10., 19.10., 26.10.2026

Uhrzeit: 20:30 - 21:15 Uhr

Diese Meditationsreise zu verschiedenen Themen gibt Dir die Möglichkeit…

Frank Schwab

09.10.2026 - 11.10.2026 Meditation Intensiv Schweigend

Mit Meditation, Yoga und Mantra-Singen tauchst du in deine innere Welt. Ein Intensivseminar mit täglichen langen Meditationssitzungen, zwei Yoga-Stunde…

Dana Oerding