Sambandhasiddhi
Sambandhasiddhi (Sanskrit: सम्बन्धसिद्धि sambandhasiddhi f.), wörtlich etwa „Begründung der Beziehung“, ist ein philosophischer Sanskrittext von Utpaladeva, einem der maßgeblichen Denker der Pratyabhijñā-Schule des kaschmirischen Shivaismus. Das Werk untersucht eine scheinbar einfache, philosophisch jedoch grundlegende Frage: Was ist eine Beziehung? Wie können zwei verschiedene Dinge miteinander verbunden sein, ohne ihre Verschiedenheit zu verlieren – und wie kann zugleich von Einheit gesprochen werden?
Die Sambandhasiddhi gehört gemeinsam mit der Ajaḍapramātṛsiddhi und der Īśvarasiddhi zur sogenannten Siddhitrayi (Siddhitrayī). In der hier zugrunde liegenden Muktabodha-Ausgabe steht sie im Zusammenhang mit weiteren Werken Utpaladevas, darunter der Īśvarapratyabhijñākārikāvṛtti. Der Text verbindet präzise erkenntnistheoretische und sprachphilosophische Analyse mit der nichtdualen Grundthese, dass alle Erscheinungen letztlich im einen Bewusstsein gründen.
Utpaladeva und die Siddhitrayi
Utpaladeva gehört zu den grundlegenden Philosophen der Pratyabhijñā-Tradition. Sein Denken wurde später insbesondere durch Abhinavagupta und Kṣemarāja weiter entfaltet. Die Pratyabhijñā – „Wiedererkennung“ – fragt danach, wie der scheinbar begrenzte Erkennende seine Identität mit dem universalen Bewusstsein, Shiva, wiedererkennen kann.
Die Muktabodha-Datei M00080 bezeichnet die Sambandhasiddhi ausdrücklich als Werk Utpaladevas und ordnet sie gemeinsam mit Ajaḍapramātṛsiddhi und Īśvarasiddhi der Siddhitrayī zu. Die zugrunde liegende Ausgabe stammt aus Band 34 der Kashmir Series of Texts and Studies von 1921.
Die philosophische Frage nach Sambandha
Sambandha bedeutet Beziehung, Verbindung oder Zusammenhang. Utpaladeva setzt bei alltäglichen Beispielen an:
- Vater und Sohn,
- König und Diener,
- Baum und Zweig,
- die blaue Lotusblüte,
- Ursache und Wirkung,
- Besitz und Zugehörigkeit,
- grammatische Bestimmung.
Bei all diesen Fällen erscheinen zwei oder mehr unterscheidbare Momente als miteinander verbunden.
Utpaladeva bestimmt sambandha als anekasya ekatā – als „Einheit des Vielen“. Dabei ist weder bloße Vielheit noch bloße Einheit gemeint, sondern eine Struktur, die beide Momente voraussetzt.
Beziehung ist nicht bloß räumliche Nähe
Eine erste mögliche Erklärung wird zurückgewiesen: Beziehung kann nicht einfach räumliche Nähe sein. Vater und Sohn bleiben miteinander verbunden, auch wenn sie weit voneinander entfernt sind. Umgekehrt werden zwei nebeneinanderliegende Eisenstäbe nicht allein durch ihre Nähe zu Vater und Sohn, Besitzer und Besitz oder Ursache und Wirkung.
Ebenso problematisch ist es, Beziehung lediglich als Abhängigkeit, Erwartung oder Bedürftigkeit zu definieren. Solche Begriffe setzen im eigentlichen Sinn ein bewusstes Streben voraus und können deshalb nicht ohne weiteres auf unbelebte Gegenstände übertragen werden.
Die Einheit des Vielen
Utpaladeva definiert die Beziehung als anekasya ekatā – als Einheit des Vielen. Das ist philosophisch wichtig: Beziehung ist weder reine Einheit noch reine Vielheit.
Wenn nur Einheit bestünde, gäbe es keine zwei Pole, die miteinander verbunden wären. Wenn nur Vielheit bestünde, gäbe es keinen gemeinsamen Zusammenhang. Beziehung bezeichnet daher gerade jene Struktur, in der Verschiedenheit und Einheit gleichzeitig erscheinen.
Diese Sicht entspricht bereits der Grundbewegung der nichtdualen Śaiva-Philosophie: Die Welt besteht aus wirklicher Vielfalt der Erscheinungen, doch diese Vielfalt steht nicht außerhalb des einen Bewusstseins.
Kritik an der bloßen Kalpana-Theorie
Utpaladeva setzt sich mit der Auffassung auseinander, die Dinge seien in Wirklichkeit völlig voneinander getrennt und würden nur durch kalpanā, begriffliche Konstruktion, miteinander verbunden.
Nach dieser Position wären Aussagen wie „die blaue Lotusblüte“ lediglich sprachlich-begriffliche Verknüpfungen. Das unmittelbare Wahrnehmen würde dagegen nur voneinander isolierte Einzelheiten erfassen.
Utpaladeva widerspricht: Auch der begriffliche Bezug ist an einen Erscheinungsgehalt gebunden. Der Vikalpa ist nicht völlig vom ābhāsa, dem Erscheinen, getrennt. Deshalb kann die Relation nicht als bloß beliebige gedankliche Hinzufügung behandelt werden.
Pratyabhijna: Bewusstsein als Grund der Beziehung
Hier erreicht die Argumentation ihren eigentlichen nichtdualen Hintergrund. In letzter Wirklichkeit besitzen alle Dinge die Form von cinmātra – reinem Bewusstsein.
Die gegenseitige Abgetrenntheit der Dinge entsteht nach Utpaladeva durch die Kraft der Maya. Auf dieser Ebene erscheinen König und Diener, Ursache und Wirkung, Eigenschaft und Träger oder Vater und Sohn als verschiedene Größen.
Doch diese Differenzen erscheinen innerhalb des Bewusstseins und niemals außerhalb davon. Deshalb kann das Verschiedene miteinander verbunden sein: Es besitzt bereits einen gemeinsamen Grund in Cit.
Utpaladeva sagt ausdrücklich: In der von Differenz geprägten Māyā-Ebene hat der Begriff der Beziehung seinen eigentlichen Ort; in der vollständigen Universalität herrscht dagegen volle Einheit, nicht mehr sambandha im gewöhnlichen Sinn.
Vimarsha und Parāmarsha
Ein Schlüsselbegriff ist parāmarśa, der bewusste Bezug, das Erfassen oder Bestimmen. Utpaladeva argumentiert, dass ein bloßes Erscheinen ohne irgendeine Form von bewusster Bezugnahme nicht ausreicht, um den Weltvollzug verständlich zu machen.
Wenn wir sagen:
„der Mann des Königs“
erscheinen König und Mann nicht als zwei völlig isolierte Daten. Sie werden in einem Bewusstseinsakt aufeinander bezogen.
Ebenso bei:
„die blaue Lotusblüte“
Blau und Lotus erscheinen als verschiedene Bestimmungen und zugleich in einer Einheit.
Diese Fähigkeit des Bewusstseins, Verschiedenes in einem Bezug zusammenzunehmen, wird im Text durch Begriffe wie vimarśa und parāmarśa beschrieben.
Zur Vertiefung des Themas Bewusstsein und nichtduale Erkenntnis kann ergänzend dieses Yoga-Vidya-Video eingebunden werden:
{#ev:youtube|8PUcO5CkSps}
Beziehung und Maya
Die Sambandhasiddhi trifft eine feine Unterscheidung:
Auf der Ebene der Māyā
gibt es reale und praktisch notwendige Relationen zwischen unterscheidbaren Dingen.
Auf der Ebene universalen Bewusstseins
herrscht vollständige Einheit. Dort ist eine Relation zwischen zwei unabhängig Seienden nicht mehr die letzte Wahrheit.
Damit wird der alltägliche Weltvollzug nicht einfach für unwirklich erklärt. Beziehungen funktionieren, Sprache funktioniert, Ursache und Wirkung funktionieren. Ihre Wirklichkeit ist jedoch in die umfassendere Wirklichkeit des Bewusstseins eingebettet.
Zwei einleitende Strophen
Einleitungsvers 1
bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā |
lokayātrā kṛtiryasya svecchayā taṃ stumaḥ śivam || 1 ||
भेदाभेदात्मसंबन्धसहसर्वार्थसाधिता ।
लोकयात्रा कृतिर्यस्य स्वेच्छया तं स्तुमः शिवम् ॥ १ ॥
Übersetzung: Wir preisen Śiva, durch dessen freien Willen der Gang der Welt mit all seinen Zwecken durch zahllose Beziehungen von Verschiedenheit und Nichtverschiedenheit zustande kommt.
Einleitungsvers 2
bhāvabhedādisaṃbandhamayena vapuṣonmiṣan |
jayatyeko'pi viśvātmā prakāśaḥ parameśvaraḥ || 2 ||
भावभेदादिसंबन्धमयेन वपुषोन्मिषन् ।
जयत्येकोऽपि विश्वात्मा प्रकाशः परमेश्वरः ॥ २ ॥
Übersetzung: Der eine, alles umfassende höchste Herr triumphiert als Licht des Bewusstseins, obwohl er sich in einer Gestalt entfaltet, die aus den Beziehungen der verschiedenen Dinge und weiteren Differenzierungen besteht.
Hinweis zur Textgestalt
Die Muktabodha-Fassung enthält im Prosatext mehrfach in eckigen Klammern Variantenangaben der Edition, etwa mit kha. pu. beziehungsweise ka. pu.. Diese gehören zur editorischen Textgestalt und werden im Sanskritabschnitt sichtbar belassen. In der deutschen Gesamtwiedergabe werden sie nicht als eigenständige Lehrsätze Utpaladevas behandelt.
Der vollständige Prosatext in Umschrift
Die folgende Fassung gibt den vollständigen bereitgestellten Muktabodha-Text wieder. Editorische Seitenmarken wurden entfernt; die in eckigen Klammern überlieferten Varianten der Ausgabe bleiben sichtbar.
atha
saṃbandhasiddhiḥ
śrīmadācāryotpaladevaviracitā |
__________
bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā |
lokayātrā kṛtiryasya svecchayā taṃ stumaḥ śivam || 1 ||
bhāvabhedādisaṃbandhamayena [kha. bhedātmeti pāṭhaḥ |]
vapuṣonmiṣan |
jayatyeko'pi viśvātmā prakāśaḥ parameśvaraḥ || 2 ||
iha bhāvānāṃ saṃbandho vicāryate, -
kastāvatsaṃbandhaśabdārthaḥ saṃsargaḥ saṃparkaḥ saṃśleṣaḥ
saṃbandha ityapyukte na vivṛtaḥ saṃbandhārthaḥ pratīyate | kiṃ
nairantaryaṃ saṃśleṣa utānyatkiṃcit | nairantaryaṃ cet dūrasthayoḥ
pitāputrayoḥ sa na syāt, ayaḥ - śalākayoḥ
saṃnikṛṣṭayorvibhudravyayorapi ca syāt | atha dviṣṭhaḥ
padārthaḥ kaścitsaṃbandhaḥ | tatrāpi dviṣṭhataiva saṃbandhatā cet
taddvitvadvipṛthaktvāderapi sā syāt | na cāyamarthaḥ
saṃbandhaśabdasya avayavārthānurodhāduttiṣṭhati [kha.
etaduttiṣṭhatīti pāṭhaḥ |] api tu tailapāyikāśabdasyeva
saṃketamātrāt | atha saṃbandhaśabdārtha eva na dviṣṭhatā api tu
so'nya eva kevalaṃ saṃbaddhayoreva [kha. pu. so'pi dvayoriti
pāṭhaḥ |] saṃbhavatīti dviṣṭha ucyate, sa tarhi svarūpeṇaiva
spaṣṭamucyatāṃ saṃbandhaḥ saṃśleṣa
ityādiparyāyāṇāmayamartha iti | apekṣāpāratantryādirapi na
cānyaḥ saṃbandhārtho dviṣṭhatvanyāyenaiva so'rthākṣiptaḥ syāt |
na cāpyarthākṣiptatāsya, na hi jaḍayoḥ saṃbandhinorapekṣārtho
ghaṭate pāratantryārtho vā | athāpyaṅkura eva bījamapekṣate bīje vā
paratantro bhavati, tadāyattatvādestadātmalābhasyetyetadapi na samyak;
upacāro hyayamapekṣata iva paratantra iveti syāt, na tu jaḍasya
mukhyaivākāṅkṣā prārthanā cecchaiva viśiṣṭā apekṣā
pāratantryaṃ vā parapravaṇatā parakīyaviniyogākāṅkṣā
svecchācaraṇanirodhalakṣaṇaḥ saṃkalpaviśeṣa eva saṃgacchate,
alabdhātmanaścātmalābhārthamapekṣādi [kha. arthalābheti
pāṭhaḥ |] kathyate, na ca
tadānīmadviṣṭhatvātsaṃbandhārthopapattiḥ;
tasmānmuktakaṇṭhameva mukhyaḥ saṃbandho'bhidhātavya iti |
tatrocyate saṃbandhaḥ saṃparkaḥ saṃśleṣa ityete
paryāyāstāvadbhavanti, sa ca saṃśleṣārtho'nekasyaikatā kathyate,
na tvanekataiva nāpi ekataiva api tu ubhayāvasthāpekṣo'yamarthaḥ
[kha. pu. pekṣayeti pāṭhaḥ |] saṃbandhaḥ | ata eva na bahūnāmekaḥ
saṃbandhaḥ | yadi hi anekatvamātramekatvamātraṃ vā saṃbandhaḥ
syāt, tadbahūnāmapi ekatāpattau ekatānāpattāvapi vā syāt,
ekamātrasyāpi ca syāt | yadā punaranekasyaikatā saṃbandha
ubhayāpekṣayā tadānekāpekṣaṇādekamātrasyaiva na saṃbandhaḥ,
ekāpekṣaṇācca nānekasyaiva pṛthaksthitasya | na cāpi
tryādīnāmekaḥ saṃbandhaḥ, trayāṇāṃ hi
bhinnabhedāvadhikṛtadvairāśyāśrayātparasparaṃ bhedāt, teṣāṃ
ca saṃbandhasvarūpasthitāvapekṣaṇāt, ekasya dvitīyena saha yaikatā
na sā tṛtīyena saha, tayordvitīyatṛtīyayorbhedādapekṣaṇācca; tato
bahūnāṃ śatādisaṃkhyānāmapi pratiyugalamevaikaḥ saṃbandha
udghoṣyate, - ityevaṃ dvayorekātmeti
saṃbandhaśabdārtho'vayavānusāreṇaiva vyavasthitaḥ | saṃśabdena
sahārthavṛttinā samānārthavṛttinā vā bandhinā ca
deśāntaraparihārapūrvakaikadeśāvasthānārthena vispaṣṭamuktaiva
sa hyanekasyaikatā | kevalamanekasya ekatā saṃbhavennaveti
paryālocyate, - tatrāyaṃ saṃbandho'nekadhā pratīyate, - pituḥ
putraḥ, rājñaḥ puruṣaḥ, vṛkṣasya śākhā, dhavaśca khadiraśca,
nīlamutpalaṃ, devadattaḥ kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ pacati,
ghaṭasyābhāvaḥ, asmādidamanyat, - ityevamādinā rūpeṇa | tathā
viparyayeṇāpi putrasya pitā, puruṣasya rājeti | tatra kimidaṃ
pratītimātram uta vastveva evaṃbhūtaṃ pratīyate | tatra yadi
pratītimātrametat vastusvarūpaṃ tarhi vaktavyam |
tatrācakṣate, - vastu ghaṭādi
svātmamātraparisamāptamanyonyavyāvṛttamitthameva hi
svātmāvabhāsinā pratyakṣeṇa pratīyate kalpanā kalpitaiva sā | te hi
amiśrāḥ svayṃ bhāvāstānyojayati kalpanā ityāhuḥ, tathā
nīlamutpalamiti śābdyā kalpanayā paraṃ nīlotpalayorekātmatā
pratīyate,
na tu vastvavabhāsinā niraṃśotpalasvalakṣaṇaviśeṣālambanena
[kha. pu. lambanapratyakṣeti pāṭhaḥ |] pratyakṣeṇa pramāṇena |
tathā cāhuḥ
saṃyujyante na bhidyante svato'rthāḥ pāramārthikāḥ |
rūpamekamanekaṃ ca teṣu buddherupaplavaḥ ||
ityādi | naca anekasyānekatāsahabhāvinī ekatā yujyate
bhāvābhāvarūpatvena viruddhatvāt | anekasmādupādānādekam
ekasmādvā anekam
anyonyāsaṃsṛṣṭamevātmamātraparyavasitamudbhavet | yathā
vijñānasantatau vyavasthā keṣāṃcit, tatra hi
śabdasparśādijñānalakṣaṇebhyaḥ samanantarapratyayebhya
ekamaindriyakaṃ vikalpajñānam | ekasmādvā samanantarapratyayāt
pañcāpi śabdādiviṣayāṇi jāyante | yā punarekatā anekatā ca
samānāśrayā sā pramāṇabādhitā, bhāvasya vābhāvatā;
kevalamitthaṃrūpayaiva anayā kalpanāpratītyā
sāṃsārikavyavahāranirvartanārthamarthāḥ parasparavyāvṛttā api
kāryakāraṇarūpatvena avāstavenaiva pratipādyante |
rājapuruṣayoranyonyaṃ svarūpaviśeṣakriyaiva evaṃ nirūpyate [kha.
pu. nidṛśyate iti pāṭhaḥ |] sthālyāṃ kāṣṭhairityādau ca; ata eva
pratītikāla eva sāmānyasyeva saṃbandhasyābhyupagamaḥ |
vastusvarūpaviparītatvena ca pratītistadvadeva bhrāntiviṣayaiva,
kevalaṃ bādhapravṛttāvapi
upakāryopakārakasvarūpaviśeṣāvabhāsasaṃlagnatvādasya
bhramasyāvayavibhramasyevānivṛttiḥ sarpabhramavat | tata eva
bhrānterapyasyāḥ saṃvṛtisaṃjñayā vyapadeśa iti |
tatrocyate pratītistāvadanekaikarūpatāyāṃ
saṃbandhābhidhānāya bhavadbhirapyabhyupagataiva, yenoktam
ityamiśrāḥ svayaṃ bhāvāstānyojayati kalpanā |
iti | kalpanārūpatvaṃ ca nāsyā doṣaḥ | ghaṭo'yaṃ paṭo'yamityapi
vikalpaḥ kalpanaiva | athātra pratyakṣāvabhāso'pi [kha. pu. ābhāsa
iti pāṭhaḥ |] tathā ghaṭapaṭādirūpa eveti na kalpanātvam | ihāpi
rājñaḥ puruṣaḥ sthālyāmodana ityādāvapi pratyakṣāvabhāso na
tatheti kuto'vagatam | avaśyameva ca pratyakṣāvabhāso'pyatra
tathaivābhyupagantavyaḥ, abhyupagata eva vā bhavadbhiḥ yenoktam,
arthākārapratibhāsasaṃlagnatvādbādhakenāpi duruddharo'yaṃ
bhramaḥ iti | na hi arthapratibhāsasaṃlagnatvādbādhakena api
tvarthapratibhāsasādṛśyasadbhāvamātrāt | rajatabhrame'pi
śuktikāsādṛśyasadbhāvo'pyastyeva, sādṛśyaviṣayā [kha. pu.
sadṛśeti pāṭhaḥ |] eva hi sarvā bhrāntayaḥ sādṛśyavyatirekeṇa
cānyā arthapratibhāsasaṃlagnatayaiva yuktāḥ,
yadarthapratibhāsaśarīramevaṃbhūtameva evaṃrūpeṇaiva [kha. pu.
eketi pāṭhaḥ |] vyavahārayitrā vikalpena vyavahārayitumupapannam,
anyathābhūtīkṛte eva arthābhāse
parasparasvarūpānanupraviṣṭasvātmamātraparyavasitārthaniṣṭhatā
māpādite yadi paramayaṃ saṃbandhavikalpaḥ
sāmānyādivikalpavannivarteta nānyathā | na ca
vikalpo'rthapratibhāsādbhinnaḥ,
nirvikalpatvadūṣaṇādīśvarapratyabhijñāyām | evaṃ rājñaḥ
puruṣa ityādāvavabhāsa
evānekasyaikātmatāprathārūpo'bhyupagantavyaḥ
sthūlapratibhāsavat, sa tūpapadyate na vetyetāvadvicāryate [kha. pu.
vedyateti pāṭhaḥ |], - tatra cinmātrarūpasyaiva pāramārthikasya
vastuno viśvātmatā | tasyaiva cinmātrasya
māyāśaktiprabhāvādabhedākhyātyutthāpanena viśvasya
tattvabhūtabhuvanādyātmavaicitryeṇānyonyavibhaktatā, -
itīśvarapratyabhijñāyāṃ vistareṇa pratipāditam, - iti tata eva
parīkṣyaṃ nehopanyasyate | asmiṃścārthe siddhe naikaikatāruapaḥ
saṃsāra eva saṃbandhaśabdārthānupraviṣṭaḥ, - iti nāstyevātra
dīnatā, kevalamiyadvimṛśyate - yadekacinmātrarūpatvenānekātmano
vastubhedasyaika eva saṃbandhaḥ syāt ya eva rājapuruṣayoḥ sa eva
pitāputrayoḥ sthālyādīnāṃ ceti, anekaśceṣyate | tadatrāpyucyate -
syādeka eva sarveṣāmiti | yadyekatāmātrameva saṃbandhaḥ syāt,
yāvatānekatāṃśādaṃśenaikatā saṃbandhaḥ | tataśca
rājapuruṣoparaktaikatānyaḥ saṃbandhaḥ
pitāputroparāgopalakṣaṇavilakṣaṇa eva; ata eva
māyādaśāyāmevākhyātibhedapradhānāyāṃ
saṃbandhapadārthasadbhāvaḥ, viśvātmatāyāṃ punaḥ
pūrṇaikataiva na tu saṃbandhārthaḥ kaścit | tatrāpi
kadācitparāparadaśāyāmaparabhāgāpekṣaṇādgauṇavṛttyā
saṃbandhārthaḥ saṃbhavet, upakāryopakārakayoreva ca viśiṣṭayoḥ
saṃbandhaḥ viśiṣṭarūpaḥ, sa ca pratipādanīyo'vaśyameva,
tadapratipādane tayorupakāryopakārakayoḥ kramikayorgaugapadyena
pratītirhānopādānārthamanyathā na ghaṭeta, tataśca
vyavahāralopaḥ syāt | na copakāryopakārakayorapi svādhīnaḥ
kaścidupakārārthaḥ, - ityapīśvarapratyabhijñāyāmeva vistāritam |
tataśca cinmayeśvarecchaiva sā tādṛśī yayā [kha. pu. yatheti
pāṭhaḥ |] padārthau tau tathopakāryopakārakau bhavata iti
tallagnayoreva tayordvayordvayorarthayoḥ kramikayorapi
ekabuddhyupārūḍhayorekaparāmarśāt
tayorevānyarūpayoryaugapadyena prakāśanaṃ vyavahārasiddhaye
tadicchayaiva vidhīyate, - iti na kācitkhaṇḍanā |
sa ca saṃbandho dvayoreva bhavati na bahūnāṃ, bahūnāṃ hi
kimekaikasyānyairanekasaṃkhyairyugapadeva kiṃ vā bahūnāṃ
madhye ekasya ekaikena | tatra yadyekaikasyānekasaṃkhyaistatkiṃ
te'nekasaṃkhyā eva ekaparāmarśagocarāḥ
athānekaparāmarśaviṣayā [ka. pu. viṣayā ekaparāmarśaviṣayā
ityadhikaḥ |] rājñaḥ puruṣaḥ rājño hastyaśvarathapadātaya iti |
dvandve'pi hastyādyanekatve'pi parāmarśasyaikyāt dvandvākhyaḥ
śabda eva, hastyādiśabdā varṇatulyāḥ | ekaparāmarśasthito hi
śabda eko bhavati | tadekaśabdādhyāsādartho'pyeka eva | ata eva
vastuśabdabuddhaya etā, - iti dvandvārthasyaikasya strīliṅgatvāt
tadviśeṣo nopātta eva | etacchabdaḥ strīliṅga eva bhavati, na tu [kha.
pu. nanviti pāṭhaḥ |] etā ityekaśeṣanirdeśo'yaṃ yena
napuṃsakaikaśeṣaḥ syāt | bahuvacanaṃ cātra dārā
itivadavayavādyapekṣayā, - ityevamatra dvayoreva saṃbandhaḥ | iha tu
rājño hastī cāśvaśca rathaśca padātiśca, -
ityanekaparāmarśaviṣayatve'pi yāvanto hastyādīnāṃ
parāmarśāstāvanta eva rājñaḥ, - iti tatsamuccayārthā eva
caśabdāḥ | anyathā caśabdasyābhāve rājña ityanukarṣaṇaṃ vinā
hastītyanena sahaikaparāmarśanimañjanaikībhūte rājñi paratantre
punarvivekamanāpādyamāne kena sahāśvādīnāṃ saṃbandhaḥ
syāt tataścopacāreṇa hastyādīnāṃ sāmānādhikaraṇyaṃ pratīyate
| athavā [kha. pu. atha cāseti pāṭhaḥ |]
sāmarthyāccaśabdābhāve'pi samuccayapratītau ekaikaṃ sa eva
saṃbandho hastyādīnāmanyonyamapi ca sattākriyāṃ prati
samuccīyamānatāsaṃbandhaścaśabdenāvadyotyate |
arthapratibhāso'pi cāyamitthaṃ sthito'yamanyatheti
nāparāmṛṣṭo vyavasthāpayituṃ śakyate parāmarśavirahitasya
pratibhāsasyāsaṃbhavādeva | na hi mārgagatipravṛttasyāpi
pārśvavartitṛṇādivastusparśarūpādipratibhāsāḥ
parāmarśarahitāḥ sattvenābhyupagantuṃ pāryante
smaryamāṇatvābhāvāt | nāpi teṣāṃ tadā
cakṣurādikāraṇasāmagrīsadbhāvenānumānasiddhā sattā yujyate
manovadhānābhāvāt | tadbhāve'vaśyaṃbhāvī tadānīṃ
tṛṇādiparāmarśa idānīṃ ca smaraṇaṃ | etacca pratyabhijñāyāṃ
nirṇītam | evaṃ ca vimarśamaya evārthapratibhāsa upapannaḥ |
vimarśaśca yathāgnirdhūme iti bhavati, tathā saṃskṛtasya
pramāturasya dhūmasyāgniḥ kāraṇamasya dhūmaḥ kāryamityapi
bhavati, - ityevamekātmatāpattiparyanto'vabhāsanavyāpāro'rtheṣu
jñānānāṃ, na tu parasparāsaṃlagnatā
prakāśamātrātparisamāpyate |
parasparaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvaparāmarśa
evānekaikatārūpasaṃbandhaparāmarśaḥ |
ekaparāmarśavyāpārāviṣṭa eva sāṃsārikavyavahāreṣu māyīyaḥ
pramātā na tadānīmeva parāmarśāntarasparśamapyarhati
cidaikyākhyātibhedanibandhanavikalpanaparāmarśātmakatvānmāyā
pramātṝṇāmityetadapi īśvarapratyabhijñāyāmeva prapañcitam |
vyavahāre rājā puruṣo vā prādhānyena jijñāsitaḥ
pratipipādayiṣitaśca bhavediti sa eva viśeṣya ucyate paraśca
viśeṣaṇamityatrāpi na kācitkṣatiḥ | dvayoścaikye'pi viśeṣaṇaṃ
viśeṣyīkṛtasvarūpaṃ viśeṣyātmanā cakāsti svarūpeṇāpi
cāvabhāti rājñaḥ puruṣa iti | rājapuruṣa iti tu viśeṣaṇabhūto rājā
sarvathā parihāritasvarūpo viśeṣyātmatāmevaikāntenāpannaḥ
prathate, -
iti na tatra saṃbandhavācoyuktiḥ | nīlamutpalamityatrāpi
utpalāntaḥpraviṣṭaṃ nīlamiti nīlavadutpalaṃ pradhānam | sthālyāṃ
kāṣṭhairityatrāpi kartrāśritāṃ kriyāmupalīnāḥ sthālyādayaḥ
prakāśante | ghaṭasyābhāva ityatrāpi abhāvo
vikalpabuddhāvantarnītaghaṭaḥ prādhānyenāvabhāti |
ayamasmādanya
ityanyārtho'nyatvāparityāgenaivāntarnītāparānyārtho viśeṣya iti |
evaṃ sarvatrānumantavyam | kriyākārakasaṃbandhe [kha. pu.
saṃbhinna iti pāṭhaḥ |]
tātkālikopakāryopakārakabhāvamayasaṃbandhābhāsaḥ,
śeṣasaṃbandhe tu smaryamāṇopakāramayaḥ smaraṇāvasthāyāmapi
ca pūrvadṛṣṭārthāvabhāsa eva parāmarśaikyādityuktam | na
kevalaṃ ca
saṃbandhamayaikatāsparśiparimitamāyāmātṛparyavasāyī
vastuprakāśanavyāpāro,
yāvadanantacinmayaśivatāvabhāsaviśrāntaiva pratikṣaṇaṃ
vastusaṃvitkriyā | na ca saṃvidaḥ kramo'sti ekaivaikatraiva
kṣaṇe'rthaprakāśanā, saiva saṃbandhaśivatāmayameva
svarūpamāviṣkaroti, - ityucyate | tathā cācāryadharmakīrtiḥ
bahirmukhaṃ ca tajjñānaṃ bhātyarthapratibhāsavat [kha. pu.
bhāvārtheti pāṭhaḥ |] |
buddheśca grāhikā buddhirnityamantarmukhātmani ||
iti | antarmukheti, ātmanīti ca
svasaṃvedanamarthābhāsaśūnyamapṛthagbhūtaṃ coktam | tathā
pratyabhijñāyāmuktaṃ
yā caiṣā pratibhānantapadārthakramarūṣitā |
akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ || (ī. pra. 1|7|1)
ityetattatraiva vitatya pradarśitam | yadapyuktaṃ pratītikāla
eva sāmānyasyeva saṃbandhasyābhyupagama iti, tanna kevalamasya
yāvatsarvasyaivārthasya bodhabahirbhūtasya kasyacidabhāvāt |
sāmānyaṃ caikamanekamayaṃ bahirapi pṛthageva
sāmānyanikurambarūpebhyaḥ svalakṣaṇebhyaḥ [kha. pu. lakṣaṇaḥ
iti pāṭhaḥ |] | taccaikenaiva śabdenāniyatasvalakṣaṇāśrayatvena
pratipādyate, tacca
kalpitasvalakṣaṇasaṃbandhamekaśabdapratipādyameva gauriti | ata eva
samavāyākhyaḥ saṃbandha ucyate | sāmānādhikaraṇye'pi
dvayorekaniṣṭhatā | tatra caikaṃ tadvastu astivākyapratipādyaṃ
nīlamutpalamiti | saṃbandhaḥ punardvayorviśeṣyaikyatā na tvevaṃ
vastvantaraṃ prakāśate, - ityayaṃ viśeṣaḥ | sāmānādhikaraṇye'pi
vā nīlamutpalamiti viśeṣyotpalaniṣṭhataiveti saṃbandhataiva |
sāmānyādbhāntiviṣayaḥ saṃbandhaḥ, - ityapi yaduktaṃ
tadapyatyalpamuktam | viśvamapīdaṃ
cidabhedākhyātimayabhrāntipadameva | bhrāntāvapi cāsyāṃ punaḥ
svapnadvicandrādivadbhāntatā nāsti saṃvādāditi
sarvametannirṇītaṃ ṭīkāyām | tadevaṃ
pūrṇacitsvarūpaparyālocanākṣamāstāvanmātrābhiniveśena
saṃbandhapadārthapratyākhyānakāriṇo'saṃbaddhābhidhāyina iti |
(tadāha)
apekṣā pāratantryaṃ ca na saṃbandho jaḍātmanoḥ |
asaṃbhavādātmalābhe'pyupacāro na lakṣaṇā || 1 ||
asatāmātmalābhokterdviṣṭhataivaṃ ca hīyate |
rūpasaṃśleṣa evaivaṃ saṃbandhārthaḥ sthitaḥ sa ca || 2 ||
nānantaryamasaṃbandhāttathātve'yaḥśalākayoḥ |
tenānekasya rūpasya śleṣa aikātmyameva saḥ || 3 ||
naikasyaikye'pyanekasya bādha āhuryathā pare |
ityamiśrāḥ svayaṃ bhāvāstānyojayati kalpanā || 4 ||
yato na kalpanāmātraṃ tāvadetadavāraṇāt |
sarpabhrānterivābhāsalagnatvāttannivāraṇam || 5 ||
yasmādābhāsalagnatvaṃ nābhāsasadṛśārthatā |
kiṃ tvābhāsānusāritvaṃ bhrānta ābhāsa eva tat || 6 ||
itthamābhāsa evāsminnanekasyaikatādṛśi |
vācyopapattiḥ sāpyuktā pratyabhijñānaye sphuṭam || 7 ||
evaṃ ca sati vastūnāṃ cinmātravapuṣāṃ satām |
māyānirmitabhedānāmapyekatvamadurghaṭam || 8 ||
tatrāpi yaḥ parāmarśaviṣayo laukikasya saḥ |
cidabhedaprathārūpabhedasārasya vedituḥ || 9 ||
vyāpāro'nena ruddho'sau na vikalpāntaraṃ spṛśet |
vikalpāntarasaṃsparśe mātṛbhedaprasaṅgataḥ || 10 ||
tadekāmarśavartyekaśabdādhyāsavaśādbrajet |
aneko'pyekatāmartho yathā ghaṭapaṭāviti || 11 ||
ityasti tāvadanyaśca viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ |
saṃbandha upakārārthaḥ sa jñātumupayujyate || 12 ||
bahutve'pi bhaveddvitvaṃ viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ |
dvivimarśabhuvo yadvadrājño'śvarathapattayaḥ || 13 ||
vimarśo rājña ityekaḥ svasāmānyonmukhaḥ paraḥ |
svāmisāmānyasaṃbandhasahaḥ puruṣa ityayam || 14 ||
rājñaḥ puruṣa ityeṣa paścātsaṃbandhagocaraḥ |
kalpyo'nenātha vā kalpyau pūrvau te sarvathā trayaḥ || 15
||
ṣaṣṭhyādivācyaḥ saṃbandho viniviṣṭo viśeṣaṇe |
viśeṣyaikatvamāpanne svaṃ ca rūpamanujjhati || 16 ||
ekahānyā pradhānena śuddhenānyānyayogitā |
syādguṇasya yathā rājñaḥ puruṣo brāhmaṇasya ca || 17 ||
tathānyena pradhānena yaikatānyāpareṇa vā |
saṃbandhākhyā guṇasya syādrājño'śvaḥ puruṣo
yathā || 18 ||
iti saṃbandhagatyuktā māyīyajñātṛniṣṭhitāḥ |
dhiyo vibhinnārthadṛśo vyavahārapravartikāḥ || 19 ||
na paraṃ tāstathā bhrāntāḥ sarvā api pratikṣaṇāt |
svasaṃvitsaṃjñakānantacidvimarśapratiṣṭhitāḥ || 20 ||
uktaḥ svasaṃvitsiddho'yaṃ nirbādha upayogavān |
saṃbandhaḥ pratyabhijñāyāṃ pūrṇaḥ parikaraḥ punaḥ
|| 21 ||
___________
iti śrīmadudayākaraputrotpaladevācāryaviracitā
saṃbandhasiddhiḥ samāptā ||
___________
śrīmatkaśmīrabhūbharturājñayā prītaye satām |
madhusūdanakaulena saṃpādyeyaṃ prakāśitā ||
___________
Der vollständige Prosatext in Devanagari
अथ
संबन्धसिद्धिः
श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचिता |
__________
भेदाभेदात्मसंबन्धसहसर्वार्थसाधिता |
लोकयात्रा कृतिर्यस्य स्वेच्छया तं स्तुमः शिवम् || १ ||
भावभेदादिसंबन्धमयेन [ख. भेदात्मेति पाठः |]
वपुषोन्मिषन् |
जयत्येकोऽपि विश्वात्मा प्रकाशः परमेश्वरः || २ ||
इह भावानां संबन्धो विचार्यते, -
कस्तावत्संबन्धशब्दार्थः संसर्गः संपर्कः संश्लेषः
संबन्ध इत्यप्युक्ते न विवृतः संबन्धार्थः प्रतीयते | किं
नैरन्तर्यं संश्लेष उतान्यत्किंचित् | नैरन्तर्यं चेत् दूरस्थयोः
पितापुत्रयोः स न स्यात्, अयः - शलाकयोः
संनिकृष्टयोर्विभुद्रव्ययोरपि च स्यात् | अथ द्विष्ठः
पदार्थः कश्चित्संबन्धः | तत्रापि द्विष्ठतैव संबन्धता चेत्
तद्द्वित्वद्विपृथक्त्वादेरपि सा स्यात् | न चायमर्थः
संबन्धशब्दस्य अवयवार्थानुरोधादुत्तिष्ठति [ख.
एतदुत्तिष्ठतीति पाठः |] अपि तु तैलपायिकाशब्दस्येव
संकेतमात्रात् | अथ संबन्धशब्दार्थ एव न द्विष्ठता अपि तु
सोऽन्य एव केवलं संबद्धयोरेव [ख. पु. सोऽपि द्वयोरिति
पाठः |] संभवतीति द्विष्ठ उच्यते, स तर्हि स्वरूपेणैव
स्पष्टमुच्यतां संबन्धः संश्लेष
इत्यादिपर्यायाणामयमर्थ इति | अपेक्षापारतन्त्र्यादिरपि न
चान्यः संबन्धार्थो द्विष्ठत्वन्यायेनैव सोऽर्थाक्षिप्तः स्यात् |
न चाप्यर्थाक्षिप्ततास्य, न हि जडयोः संबन्धिनोरपेक्षार्थो
घटते पारतन्त्र्यार्थो वा | अथाप्यङ्कुर एव बीजमपेक्षते बीजे वा
परतन्त्रो भवति, तदायत्तत्वादेस्तदात्मलाभस्येत्येतदपि न सम्यक्;
उपचारो ह्ययमपेक्षत इव परतन्त्र इवेति स्यात्, न तु जडस्य
मुख्यैवाकाङ्क्षा प्रार्थना चेच्छैव विशिष्टा अपेक्षा
पारतन्त्र्यं वा परप्रवणता परकीयविनियोगाकाङ्क्षा
स्वेच्छाचरणनिरोधलक्षणः संकल्पविशेष एव संगच्छते,
अलब्धात्मनश्चात्मलाभार्थमपेक्षादि [ख. अर्थलाभेति
पाठः |] कथ्यते, न च
तदानीमद्विष्ठत्वात्संबन्धार्थोपपत्तिः;
तस्मान्मुक्तकण्ठमेव मुख्यः संबन्धोऽभिधातव्य इति |
तत्रोच्यते संबन्धः संपर्कः संश्लेष इत्येते
पर्यायास्तावद्भवन्ति, स च संश्लेषार्थोऽनेकस्यैकता कथ्यते,
न त्वनेकतैव नापि एकतैव अपि तु उभयावस्थापेक्षोऽयमर्थः
[ख. पु. पेक्षयेति पाठः |] संबन्धः | अत एव न बहूनामेकः
संबन्धः | यदि हि अनेकत्वमात्रमेकत्वमात्रं वा संबन्धः
स्यात्, तद्बहूनामपि एकतापत्तौ एकतानापत्तावपि वा स्यात्,
एकमात्रस्यापि च स्यात् | यदा पुनरनेकस्यैकता संबन्ध
उभयापेक्षया तदानेकापेक्षणादेकमात्रस्यैव न संबन्धः,
एकापेक्षणाच्च नानेकस्यैव पृथक्स्थितस्य | न चापि
त्र्यादीनामेकः संबन्धः, त्रयाणां हि
भिन्नभेदावधिकृतद्वैराश्याश्रयात्परस्परं भेदात्, तेषां
च संबन्धस्वरूपस्थितावपेक्षणात्, एकस्य द्वितीयेन सह यैकता
न सा तृतीयेन सह, तयोर्द्वितीयतृतीययोर्भेदादपेक्षणाच्च; ततो
बहूनां शतादिसंख्यानामपि प्रतियुगलमेवैकः संबन्ध
उद्घोष्यते, - इत्येवं द्वयोरेकात्मेति
संबन्धशब्दार्थोऽवयवानुसारेणैव व्यवस्थितः | संशब्देन
सहार्थवृत्तिना समानार्थवृत्तिना वा बन्धिना च
देशान्तरपरिहारपूर्वकैकदेशावस्थानार्थेन विस्पष्टमुक्तैव
स ह्यनेकस्यैकता | केवलमनेकस्य एकता संभवेन्नवेति
पर्यालोच्यते, - तत्रायं संबन्धोऽनेकधा प्रतीयते, - पितुः
पुत्रः, राज्ञः पुरुषः, वृक्षस्य शाखा, धवश्च खदिरश्च,
नीलमुत्पलं, देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति,
घटस्याभावः, अस्मादिदमन्यत्, - इत्येवमादिना रूपेण | तथा
विपर्ययेणापि पुत्रस्य पिता, पुरुषस्य राजेति | तत्र किमिदं
प्रतीतिमात्रम् उत वस्त्वेव एवंभूतं प्रतीयते | तत्र यदि
प्रतीतिमात्रमेतत् वस्तुस्वरूपं तर्हि वक्तव्यम् |
तत्राचक्षते, - वस्तु घटादि
स्वात्ममात्रपरिसमाप्तमन्योन्यव्यावृत्तमित्थमेव हि
स्वात्मावभासिना प्रत्यक्षेण प्रतीयते कल्पना कल्पितैव सा | ते हि
अमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना इत्याहुः, तथा
नीलमुत्पलमिति शाब्द्या कल्पनया परं नीलोत्पलयोरेकात्मता
प्रतीयते,
न तु वस्त्ववभासिना निरंशोत्पलस्वलक्षणविशेषालम्बनेन
[ख. पु. लम्बनप्रत्यक्षेति पाठः |] प्रत्यक्षेण प्रमाणेन |
तथा चाहुः
संयुज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोऽर्थाः पारमार्थिकाः |
रूपमेकमनेकं च तेषु बुद्धेरुपप्लवः ||
इत्यादि | नच अनेकस्यानेकतासहभाविनी एकता युज्यते
भावाभावरूपत्वेन विरुद्धत्वात् | अनेकस्मादुपादानादेकम्
एकस्माद्वा अनेकम्
अन्योन्यासंसृष्टमेवात्ममात्रपर्यवसितमुद्भवेत् | यथा
विज्ञानसन्ततौ व्यवस्था केषांचित्, तत्र हि
शब्दस्पर्शादिज्ञानलक्षणेभ्यः समनन्तरप्रत्ययेभ्य
एकमैन्द्रियकं विकल्पज्ञानम् | एकस्माद्वा समनन्तरप्रत्ययात्
पञ्चापि शब्दादिविषयाणि जायन्ते | या पुनरेकता अनेकता च
समानाश्रया सा प्रमाणबाधिता, भावस्य वाभावता;
केवलमित्थंरूपयैव अनया कल्पनाप्रतीत्या
सांसारिकव्यवहारनिर्वर्तनार्थमर्थाः परस्परव्यावृत्ता अपि
कार्यकारणरूपत्वेन अवास्तवेनैव प्रतिपाद्यन्ते |
राजपुरुषयोरन्योन्यं स्वरूपविशेषक्रियैव एवं निरूप्यते [ख.
पु. निदृश्यते इति पाठः |] स्थाल्यां काष्ठैरित्यादौ च; अत एव
प्रतीतिकाल एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगमः |
वस्तुस्वरूपविपरीतत्वेन च प्रतीतिस्तद्वदेव भ्रान्तिविषयैव,
केवलं बाधप्रवृत्तावपि
उपकार्योपकारकस्वरूपविशेषावभाससंलग्नत्वादस्य
भ्रमस्यावयविभ्रमस्येवानिवृत्तिः सर्पभ्रमवत् | तत एव
भ्रान्तेरप्यस्याः संवृतिसंज्ञया व्यपदेश इति |
तत्रोच्यते प्रतीतिस्तावदनेकैकरूपतायां
संबन्धाभिधानाय भवद्भिरप्यभ्युपगतैव, येनोक्तम्
इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना |
इति | कल्पनारूपत्वं च नास्या दोषः | घटोऽयं पटोऽयमित्यपि
विकल्पः कल्पनैव | अथात्र प्रत्यक्षावभासोऽपि [ख. पु. आभास
इति पाठः |] तथा घटपटादिरूप एवेति न कल्पनात्वम् | इहापि
राज्ञः पुरुषः स्थाल्यामोदन इत्यादावपि प्रत्यक्षावभासो न
तथेति कुतोऽवगतम् | अवश्यमेव च प्रत्यक्षावभासोऽप्यत्र
तथैवाभ्युपगन्तव्यः, अभ्युपगत एव वा भवद्भिः येनोक्तम्,
अर्थाकारप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेनापि दुरुद्धरोऽयं
भ्रमः इति | न हि अर्थप्रतिभाससंलग्नत्वाद्बाधकेन अपि
त्वर्थप्रतिभाससादृश्यसद्भावमात्रात् | रजतभ्रमेऽपि
शुक्तिकासादृश्यसद्भावोऽप्यस्त्येव, सादृश्यविषया [ख. पु.
सदृशेति पाठः |] एव हि सर्वा भ्रान्तयः सादृश्यव्यतिरेकेण
चान्या अर्थप्रतिभाससंलग्नतयैव युक्ताः,
यदर्थप्रतिभासशरीरमेवंभूतमेव एवंरूपेणैव [ख. पु.
एकेति पाठः |] व्यवहारयित्रा विकल्पेन व्यवहारयितुमुपपन्नम्,
अन्यथाभूतीकृते एव अर्थाभासे
परस्परस्वरूपाननुप्रविष्टस्वात्ममात्रपर्यवसितार्थनिष्ठता
मापादिते यदि परमयं संबन्धविकल्पः
सामान्यादिविकल्पवन्निवर्तेत नान्यथा | न च
विकल्पोऽर्थप्रतिभासाद्भिन्नः,
निर्विकल्पत्वदूषणादीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् | एवं राज्ञः
पुरुष इत्यादाववभास
एवानेकस्यैकात्मताप्रथारूपोऽभ्युपगन्तव्यः
स्थूलप्रतिभासवत्, स तूपपद्यते न वेत्येतावद्विचार्यते [ख. पु.
वेद्यतेति पाठः |], - तत्र चिन्मात्ररूपस्यैव पारमार्थिकस्य
वस्तुनो विश्वात्मता | तस्यैव चिन्मात्रस्य
मायाशक्तिप्रभावादभेदाख्यात्युत्थापनेन विश्वस्य
तत्त्वभूतभुवनाद्यात्मवैचित्र्येणान्योन्यविभक्तता, -
इतीश्वरप्रत्यभिज्ञायां विस्तरेण प्रतिपादितम्, - इति तत एव
परीक्ष्यं नेहोपन्यस्यते | अस्मिंश्चार्थे सिद्धे नैकैकतारुअपः
संसार एव संबन्धशब्दार्थानुप्रविष्टः, - इति नास्त्येवात्र
दीनता, केवलमियद्विमृश्यते - यदेकचिन्मात्ररूपत्वेनानेकात्मनो
वस्तुभेदस्यैक एव संबन्धः स्यात् य एव राजपुरुषयोः स एव
पितापुत्रयोः स्थाल्यादीनां चेति, अनेकश्चेष्यते | तदत्राप्युच्यते -
स्यादेक एव सर्वेषामिति | यद्येकतामात्रमेव संबन्धः स्यात्,
यावतानेकतांशादंशेनैकता संबन्धः | ततश्च
राजपुरुषोपरक्तैकतान्यः संबन्धः
पितापुत्रोपरागोपलक्षणविलक्षण एव; अत एव
मायादशायामेवाख्यातिभेदप्रधानायां
संबन्धपदार्थसद्भावः, विश्वात्मतायां पुनः
पूर्णैकतैव न तु संबन्धार्थः कश्चित् | तत्रापि
कदाचित्परापरदशायामपरभागापेक्षणाद्गौणवृत्त्या
संबन्धार्थः संभवेत्, उपकार्योपकारकयोरेव च विशिष्टयोः
संबन्धः विशिष्टरूपः, स च प्रतिपादनीयोऽवश्यमेव,
तदप्रतिपादने तयोरुपकार्योपकारकयोः क्रमिकयोर्गौगपद्येन
प्रतीतिर्हानोपादानार्थमन्यथा न घटेत, ततश्च
व्यवहारलोपः स्यात् | न चोपकार्योपकारकयोरपि स्वाधीनः
कश्चिदुपकारार्थः, - इत्यपीश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव विस्तारितम् |
ततश्च चिन्मयेश्वरेच्छैव सा तादृशी यया [ख. पु. यथेति
पाठः |] पदार्थौ तौ तथोपकार्योपकारकौ भवत इति
तल्लग्नयोरेव तयोर्द्वयोर्द्वयोरर्थयोः क्रमिकयोरपि
एकबुद्ध्युपारूढयोरेकपरामर्शात्
तयोरेवान्यरूपयोर्यौगपद्येन प्रकाशनं व्यवहारसिद्धये
तदिच्छयैव विधीयते, - इति न काचित्खण्डना |
स च संबन्धो द्वयोरेव भवति न बहूनां, बहूनां हि
किमेकैकस्यान्यैरनेकसंख्यैर्युगपदेव किं वा बहूनां
मध्ये एकस्य एकैकेन | तत्र यद्येकैकस्यानेकसंख्यैस्तत्किं
तेऽनेकसंख्या एव एकपरामर्शगोचराः
अथानेकपरामर्शविषया [क. पु. विषया एकपरामर्शविषया
इत्यधिकः |] राज्ञः पुरुषः राज्ञो हस्त्यश्वरथपदातय इति |
द्वन्द्वेऽपि हस्त्याद्यनेकत्वेऽपि परामर्शस्यैक्यात् द्वन्द्वाख्यः
शब्द एव, हस्त्यादिशब्दा वर्णतुल्याः | एकपरामर्शस्थितो हि
शब्द एको भवति | तदेकशब्दाध्यासादर्थोऽप्येक एव | अत एव
वस्तुशब्दबुद्धय एता, - इति द्वन्द्वार्थस्यैकस्य स्त्रीलिङ्गत्वात्
तद्विशेषो नोपात्त एव | एतच्छब्दः स्त्रीलिङ्ग एव भवति, न तु [ख.
पु. नन्विति पाठः |] एता इत्येकशेषनिर्देशोऽयं येन
नपुंसकैकशेषः स्यात् | बहुवचनं चात्र दारा
इतिवदवयवाद्यपेक्षया, - इत्येवमत्र द्वयोरेव संबन्धः | इह तु
राज्ञो हस्ती चाश्वश्च रथश्च पदातिश्च, -
इत्यनेकपरामर्शविषयत्वेऽपि यावन्तो हस्त्यादीनां
परामर्शास्तावन्त एव राज्ञः, - इति तत्समुच्चयार्था एव
चशब्दाः | अन्यथा चशब्दस्याभावे राज्ञ इत्यनुकर्षणं विना
हस्तीत्यनेन सहैकपरामर्शनिमञ्जनैकीभूते राज्ञि परतन्त्रे
पुनर्विवेकमनापाद्यमाने केन सहाश्वादीनां संबन्धः
स्यात् ततश्चोपचारेण हस्त्यादीनां सामानाधिकरण्यं प्रतीयते
| अथवा [ख. पु. अथ चासेति पाठः |]
सामर्थ्याच्चशब्दाभावेऽपि समुच्चयप्रतीतौ एकैकं स एव
संबन्धो हस्त्यादीनामन्योन्यमपि च सत्ताक्रियां प्रति
समुच्चीयमानतासंबन्धश्चशब्देनावद्योत्यते |
अर्थप्रतिभासोऽपि चायमित्थं स्थितोऽयमन्यथेति
नापरामृष्टो व्यवस्थापयितुं शक्यते परामर्शविरहितस्य
प्रतिभासस्यासंभवादेव | न हि मार्गगतिप्रवृत्तस्यापि
पार्श्ववर्तितृणादिवस्तुस्पर्शरूपादिप्रतिभासाः
परामर्शरहिताः सत्त्वेनाभ्युपगन्तुं पार्यन्ते
स्मर्यमाणत्वाभावात् | नापि तेषां तदा
चक्षुरादिकारणसामग्रीसद्भावेनानुमानसिद्धा सत्ता युज्यते
मनोवधानाभावात् | तद्भावेऽवश्यंभावी तदानीं
तृणादिपरामर्श इदानीं च स्मरणं | एतच्च प्रत्यभिज्ञायां
निर्णीतम् | एवं च विमर्शमय एवार्थप्रतिभास उपपन्नः |
विमर्शश्च यथाग्निर्धूमे इति भवति, तथा संस्कृतस्य
प्रमातुरस्य धूमस्याग्निः कारणमस्य धूमः कार्यमित्यपि
भवति, - इत्येवमेकात्मतापत्तिपर्यन्तोऽवभासनव्यापारोऽर्थेषु
ज्ञानानां, न तु परस्परासंलग्नता
प्रकाशमात्रात्परिसमाप्यते |
परस्परविशेषणविशेष्यभावपरामर्श
एवानेकैकतारूपसंबन्धपरामर्शः |
एकपरामर्शव्यापाराविष्ट एव सांसारिकव्यवहारेषु मायीयः
प्रमाता न तदानीमेव परामर्शान्तरस्पर्शमप्यर्हति
चिदैक्याख्यातिभेदनिबन्धनविकल्पनपरामर्शात्मकत्वान्माया
प्रमातॄणामित्येतदपि ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामेव प्रपञ्चितम् |
व्यवहारे राजा पुरुषो वा प्राधान्येन जिज्ञासितः
प्रतिपिपादयिषितश्च भवेदिति स एव विशेष्य उच्यते परश्च
विशेषणमित्यत्रापि न काचित्क्षतिः | द्वयोश्चैक्येऽपि विशेषणं
विशेष्यीकृतस्वरूपं विशेष्यात्मना चकास्ति स्वरूपेणापि
चावभाति राज्ञः पुरुष इति | राजपुरुष इति तु विशेषणभूतो राजा
सर्वथा परिहारितस्वरूपो विशेष्यात्मतामेवैकान्तेनापन्नः
प्रथते, -
इति न तत्र संबन्धवाचोयुक्तिः | नीलमुत्पलमित्यत्रापि
उत्पलान्तःप्रविष्टं नीलमिति नीलवदुत्पलं प्रधानम् | स्थाल्यां
काष्ठैरित्यत्रापि कर्त्राश्रितां क्रियामुपलीनाः स्थाल्यादयः
प्रकाशन्ते | घटस्याभाव इत्यत्रापि अभावो
विकल्पबुद्धावन्तर्नीतघटः प्राधान्येनावभाति |
अयमस्मादन्य
इत्यन्यार्थोऽन्यत्वापरित्यागेनैवान्तर्नीतापरान्यार्थो विशेष्य इति |
एवं सर्वत्रानुमन्तव्यम् | क्रियाकारकसंबन्धे [ख. पु.
संभिन्न इति पाठः |]
तात्कालिकोपकार्योपकारकभावमयसंबन्धाभासः,
शेषसंबन्धे तु स्मर्यमाणोपकारमयः स्मरणावस्थायामपि
च पूर्वदृष्टार्थावभास एव परामर्शैक्यादित्युक्तम् | न
केवलं च
संबन्धमयैकतास्पर्शिपरिमितमायामातृपर्यवसायी
वस्तुप्रकाशनव्यापारो,
यावदनन्तचिन्मयशिवतावभासविश्रान्तैव प्रतिक्षणं
वस्तुसंवित्क्रिया | न च संविदः क्रमोऽस्ति एकैवैकत्रैव
क्षणेऽर्थप्रकाशना, सैव संबन्धशिवतामयमेव
स्वरूपमाविष्करोति, - इत्युच्यते | तथा चाचार्यधर्मकीर्तिः
बहिर्मुखं च तज्ज्ञानं भात्यर्थप्रतिभासवत् [ख. पु.
भावार्थेति पाठः |] |
बुद्धेश्च ग्राहिका बुद्धिर्नित्यमन्तर्मुखात्मनि ||
इति | अन्तर्मुखेति, आत्मनीति च
स्वसंवेदनमर्थाभासशून्यमपृथग्भूतं चोक्तम् | तथा
प्रत्यभिज्ञायामुक्तं
या चैषा प्रतिभानन्तपदार्थक्रमरूषिता |
अक्रमानन्तचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः || (ई. प्र. १|७|१)
इत्येतत्तत्रैव वितत्य प्रदर्शितम् | यदप्युक्तं प्रतीतिकाल
एव सामान्यस्येव संबन्धस्याभ्युपगम इति, तन्न केवलमस्य
यावत्सर्वस्यैवार्थस्य बोधबहिर्भूतस्य कस्यचिदभावात् |
सामान्यं चैकमनेकमयं बहिरपि पृथगेव
सामान्यनिकुरम्बरूपेभ्यः स्वलक्षणेभ्यः [ख. पु. लक्षणः
इति पाठः |] | तच्चैकेनैव शब्देनानियतस्वलक्षणाश्रयत्वेन
प्रतिपाद्यते, तच्च
कल्पितस्वलक्षणसंबन्धमेकशब्दप्रतिपाद्यमेव गौरिति | अत एव
समवायाख्यः संबन्ध उच्यते | सामानाधिकरण्येऽपि
द्वयोरेकनिष्ठता | तत्र चैकं तद्वस्तु अस्तिवाक्यप्रतिपाद्यं
नीलमुत्पलमिति | संबन्धः पुनर्द्वयोर्विशेष्यैक्यता न त्वेवं
वस्त्वन्तरं प्रकाशते, - इत्ययं विशेषः | सामानाधिकरण्येऽपि
वा नीलमुत्पलमिति विशेष्योत्पलनिष्ठतैवेति संबन्धतैव |
सामान्याद्भान्तिविषयः संबन्धः, - इत्यपि यदुक्तं
तदप्यत्यल्पमुक्तम् | विश्वमपीदं
चिदभेदाख्यातिमयभ्रान्तिपदमेव | भ्रान्तावपि चास्यां पुनः
स्वप्नद्विचन्द्रादिवद्भान्तता नास्ति संवादादिति
सर्वमेतन्निर्णीतं टीकायाम् | तदेवं
पूर्णचित्स्वरूपपर्यालोचनाक्षमास्तावन्मात्राभिनिवेशेन
संबन्धपदार्थप्रत्याख्यानकारिणोऽसंबद्धाभिधायिन इति |
(तदाह)
अपेक्षा पारतन्त्र्यं च न संबन्धो जडात्मनोः |
असंभवादात्मलाभेऽप्युपचारो न लक्षणा || १ ||
असतामात्मलाभोक्तेर्द्विष्ठतैवं च हीयते |
रूपसंश्लेष एवैवं संबन्धार्थः स्थितः स च || २ ||
नानन्तर्यमसंबन्धात्तथात्वेऽयःशलाकयोः |
तेनानेकस्य रूपस्य श्लेष ऐकात्म्यमेव सः || ३ ||
नैकस्यैक्येऽप्यनेकस्य बाध आहुर्यथा परे |
इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना || ४ ||
यतो न कल्पनामात्रं तावदेतदवारणात् |
सर्पभ्रान्तेरिवाभासलग्नत्वात्तन्निवारणम् || ५ ||
यस्मादाभासलग्नत्वं नाभाससदृशार्थता |
किं त्वाभासानुसारित्वं भ्रान्त आभास एव तत् || ६ ||
इत्थमाभास एवास्मिन्ननेकस्यैकतादृशि |
वाच्योपपत्तिः साप्युक्ता प्रत्यभिज्ञानये स्फुटम् || ७ ||
एवं च सति वस्तूनां चिन्मात्रवपुषां सताम् |
मायानिर्मितभेदानामप्येकत्वमदुर्घटम् || ८ ||
तत्रापि यः परामर्शविषयो लौकिकस्य सः |
चिदभेदप्रथारूपभेदसारस्य वेदितुः || ९ ||
व्यापारोऽनेन रुद्धोऽसौ न विकल्पान्तरं स्पृशेत् |
विकल्पान्तरसंस्पर्शे मातृभेदप्रसङ्गतः || १० ||
तदेकामर्शवर्त्येकशब्दाध्यासवशाद्ब्रजेत् |
अनेकोऽप्येकतामर्थो यथा घटपटाविति || ११ ||
इत्यस्ति तावदन्यश्च विशेषणविशेष्ययोः |
संबन्ध उपकारार्थः स ज्ञातुमुपयुज्यते || १२ ||
बहुत्वेऽपि भवेद्द्वित्वं विशेषणविशेष्ययोः |
द्विविमर्शभुवो यद्वद्राज्ञोऽश्वरथपत्तयः || १३ ||
विमर्शो राज्ञ इत्येकः स्वसामान्योन्मुखः परः |
स्वामिसामान्यसंबन्धसहः पुरुष इत्ययम् || १४ ||
राज्ञः पुरुष इत्येष पश्चात्संबन्धगोचरः |
कल्प्योऽनेनाथ वा कल्प्यौ पूर्वौ ते सर्वथा त्रयः || १५
||
षष्ठ्यादिवाच्यः संबन्धो विनिविष्टो विशेषणे |
विशेष्यैकत्वमापन्ने स्वं च रूपमनुज्झति || १६ ||
एकहान्या प्रधानेन शुद्धेनान्यान्ययोगिता |
स्याद्गुणस्य यथा राज्ञः पुरुषो ब्राह्मणस्य च || १७ ||
तथान्येन प्रधानेन यैकतान्यापरेण वा |
संबन्धाख्या गुणस्य स्याद्राज्ञोऽश्वः पुरुषो
यथा || १८ ||
इति संबन्धगत्युक्ता मायीयज्ञातृनिष्ठिताः |
धियो विभिन्नार्थदृशो व्यवहारप्रवर्तिकाः || १९ ||
न परं तास्तथा भ्रान्ताः सर्वा अपि प्रतिक्षणात् |
स्वसंवित्संज्ञकानन्तचिद्विमर्शप्रतिष्ठिताः || २० ||
उक्तः स्वसंवित्सिद्धोऽयं निर्बाध उपयोगवान् |
संबन्धः प्रत्यभिज्ञायां पूर्णः परिकरः पुनः
|| २१ ||
___________
इति श्रीमदुदयाकरपुत्रोत्पलदेवाचार्यविरचिता
संबन्धसिद्धिः समाप्ता ||
___________
श्रीमत्कश्मीरभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् |
मधुसूदनकौलेन संपाद्येयं प्रकाशिता ||
___________
- END OF FILE #######
- END OF FILE #######
Die 21 Schlusskarikas mit deutscher Übersetzung
Am Ende fasst Utpaladeva die Argumentation in 21 Kārikās zusammen.
Vers 1
apekṣā pāratantryaṃ ca na saṃbandho jaḍātmanoḥ |
asaṃbhavādātmalābhe'pyupacāro na lakṣaṇā || 1 ||
अपेक्षा पारतन्त्र्यं च न संबन्धो जडात्मनोः |
असंभवादात्मलाभेऽप्युपचारो न लक्षणा || १ ||
Übersetzung: Erwartung und Abhängigkeit sind bei zwei unbewussten Dingen nicht selbst schon Beziehung. Wo ein Gegenstand noch gar nicht entstanden ist, kann von wirklicher Erwartung keine Rede sein; eine solche Redeweise ist nur übertragen.
Vers 2
asatāmātmalābhokterdviṣṭhataivaṃ ca hīyate |
rūpasaṃśleṣa evaivaṃ saṃbandhārthaḥ sthitaḥ sa ca || 2 ||
असतामात्मलाभोक्तेर्द्विष्ठतैवं च हीयते |
रूपसंश्लेष एवैवं संबन्धार्थः स्थितः स च || २ ||
Übersetzung: Damit fällt auch die Vorstellung fort, Beziehung lasse sich einfach dadurch erklären, dass zwei noch nicht bestehende Dinge auf ihr Entstehen bezogen seien. Beziehung besteht vielmehr in einer Verbindung der Formen.
Vers 3
nānantaryamasaṃbandhāttathātve'yaḥśalākayoḥ |
tenānekasya rūpasya śleṣa aikātmyameva saḥ || 3 ||
नानन्तर्यमसंबन्धात्तथात्वेऽयःशलाकयोः |
तेनानेकस्य रूपस्य श्लेष ऐकात्म्यमेव सः || ३ ||
Übersetzung: Diese Verbindung ist nicht bloße räumliche Nähe; wären Nähe und Beziehung identisch, müssten auch zwei dicht nebeneinanderliegende Eisenstäbe allein deshalb verbunden sein. Beziehung ist vielmehr die Einheit des Vielen.
Vers 4
naikasyaikye'pyanekasya bādha āhuryathā pare |
ityamiśrāḥ svayaṃ bhāvāstānyojayati kalpanā || 4 ||
नैकस्यैक्येऽप्यनेकस्य बाध आहुर्यथा परे |
इत्यमिश्राः स्वयं भावास्तान्योजयति कल्पना || ४ ||
Übersetzung: Die Einheit vieler hebt deren Vielheit nicht auf. Andere behaupten zwar, die Dinge seien an sich unvermengt und würden erst durch begriffliche Vorstellung verbunden.
Vers 5
yato na kalpanāmātraṃ tāvadetadavāraṇāt |
sarpabhrānterivābhāsalagnatvāttannivāraṇam || 5 ||
यतो न कल्पनामात्रं तावदेतदवारणात् |
सर्पभ्रान्तेरिवाभासलग्नत्वात्तन्निवारणम् || ५ ||
Übersetzung: Doch dass diese Einheit in Vorstellung erscheint, widerlegt sie nicht. Auch eine Täuschung wie die Schlangenwahrnehmung lässt sich nicht bloß dadurch beseitigen, dass man sie als Vorstellung bezeichnet, solange sie an einem wirklichen Erscheinungsgehalt haftet.
Vers 6
yasmādābhāsalagnatvaṃ nābhāsasadṛśārthatā |
kiṃ tvābhāsānusāritvaṃ bhrānta ābhāsa eva tat || 6 ||
यस्मादाभासलग्नत्वं नाभाससदृशार्थता |
किं त्वाभासानुसारित्वं भ्रान्त आभास एव तत् || ६ ||
Übersetzung: Denn an einem Erscheinungsgehalt zu haften bedeutet nicht, dass ein äußerer Gegenstand ihm nur ähnlich wäre; vielmehr folgt die Vorstellung dem jeweiligen Erscheinen. Auch im Irrtum ist es ein Erscheinen selbst, das sich zeigt.
Vers 7
itthamābhāsa evāsminnanekasyaikatādṛśi |
vācyopapattiḥ sāpyuktā pratyabhijñānaye sphuṭam || 7 ||
इत्थमाभास एवास्मिन्ननेकस्यैकतादृशि |
वाच्योपपत्तिः साप्युक्ता प्रत्यभिज्ञानये स्फुटम् || ७ ||
Übersetzung: So ist es gerade im Erscheinen, das die Einheit des Vielen zeigt, dass die Rede von Beziehung sinnvoll wird. Dies ist im System der Pratyabhijñā bereits ausdrücklich erklärt.
Vers 8
evaṃ ca sati vastūnāṃ cinmātravapuṣāṃ satām |
māyānirmitabhedānāmapyekatvamadurghaṭam || 8 ||
एवं च सति वस्तूनां चिन्मात्रवपुषां सताम् |
मायानिर्मितभेदानामप्येकत्वमदुर्घटम् || ८ ||
Übersetzung: Wenn die Dinge in Wahrheit die Gestalt reinen Bewusstseins besitzen, ist es keineswegs unmöglich, dass selbst die durch Māyā hervorgebrachten Verschiedenheiten Einheit haben.
Vers 9
tatrāpi yaḥ parāmarśaviṣayo laukikasya saḥ |
cidabhedaprathārūpabhedasārasya vedituḥ || 9 ||
तत्रापि यः परामर्शविषयो लौकिकस्य सः |
चिदभेदप्रथारूपभेदसारस्य वेदितुः || ९ ||
Übersetzung: Die konkrete Beziehung, die jeweils Gegenstand eines bewussten Bezugs ist, gehört jedoch zum begrenzten Erkennenden, dessen Wahrnehmung von Differenz innerhalb der Offenbarung der Einheit des Bewusstseins steht.
Vers 10
vyāpāro'nena ruddho'sau na vikalpāntaraṃ spṛśet |
vikalpāntarasaṃsparśe mātṛbhedaprasaṅgataḥ || 10 ||
व्यापारोऽनेन रुद्धोऽसौ न विकल्पान्तरं स्पृशेत् |
विकल्पान्तरसंस्पर्शे मातृभेदप्रसङ्गतः || १० ||
Übersetzung: Ist der Erkennende in einen solchen einheitlichen Bezug eingetreten, wird seine Aufmerksamkeit davon gebunden und berührt nicht zugleich eine andere Vorstellung; sonst würde sich eine Vielheit von Erkennenden ergeben.
Vers 11
tadekāmarśavartyekaśabdādhyāsavaśādbrajet |
aneko'pyekatāmartho yathā ghaṭapaṭāviti || 11 ||
तदेकामर्शवर्त्येकशब्दाध्यासवशाद्ब्रजेत् |
अनेकोऽप्येकतामर्थो यथा घटपटाविति || ११ ||
Übersetzung: Durch das Aufruhen in einem einzigen Bezug und durch die Überlagerung mit einem einzigen Wort kann selbst Vieles als Eines erscheinen – etwa 'Topf und Tuch' als zusammengefasster Gegenstand eines Bezugs.
Vers 12
ityasti tāvadanyaśca viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ |
saṃbandha upakārārthaḥ sa jñātumupayujyate || 12 ||
इत्यस्ति तावदन्यश्च विशेषणविशेष्ययोः |
संबन्ध उपकारार्थः स ज्ञातुमुपयुज्यते || १२ ||
Übersetzung: Daneben besteht eine weitere Beziehung zwischen Bestimmendem und Bestimmtem, nämlich die Beziehung von Hilfeleistung beziehungsweise funktionaler Bezogenheit; ihre Erkenntnis ist für den Umgang mit den Dingen notwendig.
Vers 13
bahutve'pi bhaveddvitvaṃ viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ |
dvivimarśabhuvo yadvadrājño'śvarathapattayaḥ || 13 ||
बहुत्वेऽपि भवेद्द्वित्वं विशेषणविशेष्ययोः |
द्विविमर्शभुवो यद्वद्राज्ञोऽश्वरथपत्तयः || १३ ||
Übersetzung: Auch wenn viele Dinge vorliegen, bildet die Relation jeweils eine Zweiheit von Bestimmendem und Bestimmtem – so etwa bei König, Pferd, Wagen und Fußsoldat, insofern sie in getrennten Akten des Bezugs erscheinen.
Vers 14
vimarśo rājña ityekaḥ svasāmānyonmukhaḥ paraḥ |
svāmisāmānyasaṃbandhasahaḥ puruṣa ityayam || 14 ||
विमर्शो राज्ञ इत्येकः स्वसामान्योन्मुखः परः |
स्वामिसामान्यसंबन्धसहः पुरुष इत्ययम् || १४ ||
Übersetzung: Der Bezug 'des Königs' ist ein eigener Akt, auf eine allgemeine Vorstellung des Königs gerichtet; der Ausdruck 'Mann' trägt seinerseits die allgemeine Beziehung zum Herrn mit.
Vers 15
rājñaḥ puruṣa ityeṣa paścātsaṃbandhagocaraḥ |
kalpyo'nenātha vā kalpyau pūrvau te sarvathā trayaḥ || 15
||
राज्ञः पुरुष इत्येष पश्चात्संबन्धगोचरः |
कल्प्योऽनेनाथ वा कल्प्यौ पूर्वौ ते सर्वथा त्रयः || १५
||
Übersetzung: Die Aussage 'der Mann des Königs' ist schließlich Gegenstand eines weiteren Beziehungsbezugs. So lassen sich, je nach Analyse, dieser spätere Bezug und die beiden vorausgehenden Beziehungen unterscheiden.
Vers 16
ṣaṣṭhyādivācyaḥ saṃbandho viniviṣṭo viśeṣaṇe |
viśeṣyaikatvamāpanne svaṃ ca rūpamanujjhati || 16 ||
षष्ठ्यादिवाच्यः संबन्धो विनिविष्टो विशेषणे |
विशेष्यैकत्वमापन्ने स्वं च रूपमनुज्झति || १६ ||
Übersetzung: Die etwa durch den Genitiv ausgedrückte Beziehung geht in das Bestimmende ein. Auch wenn dieses mit dem Bestimmten zu einer Einheit gelangt, verliert es seine eigene Form nicht völlig.
Vers 17
ekahānyā pradhānena śuddhenānyānyayogitā |
syādguṇasya yathā rājñaḥ puruṣo brāhmaṇasya ca || 17 ||
एकहान्या प्रधानेन शुद्धेनान्यान्ययोगिता |
स्याद्गुणस्य यथा राज्ञः पुरुषो ब्राह्मणस्य च || १७ ||
Übersetzung: Durch Aufgabe einer früheren Hauptbeziehung kann dieselbe Eigenschaft mit einem anderen Hauptgegenstand verbunden werden – wie 'der Mann des Königs' und 'der Mann des Brahmanen'.
Vers 18
tathānyena pradhānena yaikatānyāpareṇa vā |
saṃbandhākhyā guṇasya syādrājño'śvaḥ puruṣo
yathā || 18 ||
तथान्येन प्रधानेन यैकतान्यापरेण वा |
संबन्धाख्या गुणस्य स्याद्राज्ञोऽश्वः पुरुषो
यथा || १८ ||
Übersetzung: Ebenso kann eine Eigenschaft durch Einheit mit einem anderen Hauptgegenstand eine andere Beziehung annehmen – wie 'das Pferd des Königs' und 'der Mann des Königs'.
Vers 19
iti saṃbandhagatyuktā māyīyajñātṛniṣṭhitāḥ |
dhiyo vibhinnārthadṛśo vyavahārapravartikāḥ || 19 ||
इति संबन्धगत्युक्ता मायीयज्ञातृनिष्ठिताः |
धियो विभिन्नार्थदृशो व्यवहारप्रवर्तिकाः || १९ ||
Übersetzung: So sind die verschiedenen Weisen der Beziehung beschrieben: Sie beruhen auf den Erkenntnisakten des durch Māyā begrenzten Erkennenden, der unterschiedliche Gegenstände sieht und dadurch den weltlichen Umgang ermöglicht.
Vers 20
na paraṃ tāstathā bhrāntāḥ sarvā api pratikṣaṇāt |
svasaṃvitsaṃjñakānantacidvimarśapratiṣṭhitāḥ || 20 ||
न परं तास्तथा भ्रान्ताः सर्वा अपि प्रतिक्षणात् |
स्वसंवित्संज्ञकानन्तचिद्विमर्शप्रतिष्ठिताः || २० ||
Übersetzung: Doch diese Erkenntnisse sind nicht schlechthin falsch. In jedem Augenblick ruhen sie letztlich in der unendlichen Selbstbewusstheit, die als eigenes Bewusstsein erkannt wird.
Vers 21
uktaḥ svasaṃvitsiddho'yaṃ nirbādha upayogavān |
saṃbandhaḥ pratyabhijñāyāṃ pūrṇaḥ parikaraḥ punaḥ
|| 21 ||
उक्तः स्वसंवित्सिद्धोऽयं निर्बाध उपयोगवान् |
संबन्धः प्रत्यभिज्ञायां पूर्णः परिकरः पुनः
|| २१ ||
Übersetzung: Damit ist die in eigener Bewusstheit bestätigte, widerspruchsfreie und praktisch wirksame Beziehung dargelegt. Ihre vollständigere theoretische Ausarbeitung findet sich in der Pratyabhijñā.
Die Sambandhasiddhi in zusammenhängender deutscher Gesamtwiedergabe
Einleitende Verse
Utpaladeva beginnt mit der Verehrung Śivas. Die gesamte Weltordnung mit ihren Beziehungen von Verschiedenheit und Nichtverschiedenheit wird auf die freie göttliche Selbstentfaltung zurückgeführt. Der eine höchste Herr bleibt das Licht des Bewusstseins, auch wenn er als die Vielfalt der Dinge und ihrer Beziehungen erscheint.
Was bedeutet Sambandha?
Der Hauptteil untersucht zunächst, was mit „Beziehung“ überhaupt gemeint sein kann. Bloße räumliche Nähe genügt nicht: Ein weit entfernter Vater und Sohn können in Beziehung stehen, während zwei nebeneinanderliegende Eisenstäbe deshalb noch keine bedeutsame Relation bilden. Ebenso reichen Begriffe wie Abhängigkeit oder Erwartung nicht aus, besonders wenn von unbewussten Dingen gesprochen wird.
Utpaladeva bestimmt Beziehung deshalb als eine Form der „Einheit des Vielen“: Verschiedene Gegenstände bleiben verschieden und erscheinen dennoch in einem gemeinsamen Bezug. Beziehung ist weder bloß Vielheit noch bloß Einheit. Sie setzt beides voraus.
Auseinandersetzung mit einer nominalistischen Position
Eine gegnerische Position behauptet, die Dinge seien an sich völlig getrennt und würden erst durch begriffliche Konstruktion miteinander verbunden. Aussagen wie „die blaue Lotusblüte“ oder „der Mann des Königs“ seien danach nur Produkte von Kalpanā, begrifflicher Vorstellung.
Utpaladeva entgegnet, dass auch eine begriffliche Vorstellung auf einem tatsächlichen Erscheinungsgehalt beruht. Beziehung ist nicht einfach eine willkürliche gedankliche Hinzufügung. Wenn „der Mann des Königs“ erscheint, zeigt sich bereits im Bewusstseinsvollzug eine Einheit des Verschiedenen. Der Vikalpa folgt dem Erscheinungsgehalt und ist nicht völlig von ihm getrennt.
Bewusstsein als Grundlage aller Beziehungen
Der entscheidende Schritt ist die nichtduale Position der Pratyabhijñā: In letzter Wirklichkeit besitzen alle Dinge die Gestalt reinen Bewusstseins. Ihre scheinbare gegenseitige Abgetrenntheit entsteht durch Māyā. Deshalb ist es möglich, dass Verschiedenes eine Einheit bildet, ohne dass seine relative Verschiedenheit einfach verschwindet.
Auf der Ebene der vollständigen Universalität des Bewusstseins gibt es streng genommen keine Relation zwischen zwei selbständigen Dingen mehr, denn dort herrscht volle Einheit. Beziehung gehört besonders zur Ebene der durch Māyā strukturierten Erfahrung, in der Unterschiede erscheinen und für den weltlichen Umgang notwendig sind.
Beziehung und praktischer Weltvollzug
Utpaladeva analysiert zahlreiche Beispiele: Vater und Sohn, König und Diener, Baum und Zweig, eine blaue Lotusblüte, Ursache und Wirkung, Besitzverhältnisse sowie grammatische Beziehungen. Solche Relationen ermöglichen Vyavahāra – den praktischen, sprachlichen und sozialen Weltvollzug.
Dabei entsteht eine Beziehung jeweils zwischen zwei Polen. Selbst wenn viele Dinge genannt werden, etwa die Pferde, Wagen und Soldaten eines Königs, wird die jeweilige Beziehung paarweise beziehungsweise durch einzelne Akte des Bezugnehmens strukturiert.
Vimarsha und Parāmarsha
Entscheidend ist, dass kein Gegenstand völlig ohne bewussten Bezug erscheint. Erscheinung ist immer von Vimarśa beziehungsweise Parāmarśa begleitet – von einer Form des bewussten Sich-Beziehens und Bestimmens. Gerade dadurch werden Bestimmendes und Bestimmtes, Eigenschaft und Träger, Ursache und Wirkung oder Besitzer und Besitz in einem Bewusstseinsakt zusammengehalten.
Die einzelnen weltlichen Erkenntnisakte sind zwar durch Māyā begrenzt, aber sie ruhen dennoch in jedem Augenblick in der unendlichen Selbstbewusstheit des Bewusstseins selbst.
Schlussgedanke
Die Sambandhasiddhi verteidigt also nicht einfach „Beziehungen“ als zusätzliche Dinge zwischen Gegenständen. Vielmehr erklärt sie Beziehung aus dem Vollzug des Bewusstseins. Relative Beziehungen sind wirklich und praktisch wirksam, weil sie Formen bewusster Erscheinung sind. Auf der höchsten Ebene aber ruhen alle Beziehungen in der Einheit von Cit – dem unendlichen Bewusstsein, das Utpaladeva mit Maheśvara identifiziert.
Zentrale Aussagen der Sambandhasiddhi
Beziehung ist Einheit des Vielen
Sambandha setzt sowohl Verschiedenheit als auch Einheit voraus.
Beziehung ist kein zusätzliches Ding
Utpaladeva muss kein mysteriöses drittes Objekt zwischen zwei Dingen annehmen. Die Relation erscheint im bewussten Erfassen.
Verschiedenheit ist innerhalb des Bewusstseins möglich
Die Dinge erscheinen durch Māyā voneinander abgegrenzt, bleiben aber in Cit gegründet.
Vikalpa ist nicht völlig vom Erscheinen getrennt
Begriffliche Erkenntnis folgt dem Erscheinungsgehalt und verbindet nicht völlig beliebige isolierte Daten.
Der weltliche Umgang bleibt gültig
Die nichtduale Philosophie hebt Vyavahāra nicht einfach auf. Beziehungen, sprachliche Bestimmungen und Ursache-Wirkungs-Verhältnisse sind auf ihrer Ebene sinnvoll und notwendig.
Die höchste Einheit liegt jenseits von Beziehung
Wo keine selbständige Zweiheit mehr erscheint, gibt es auch keine Relation im gewöhnlichen Sinn. Die höchste Wirklichkeit ist nicht „Beziehung zwischen Shiva und Welt“, sondern ihre Nichtverschiedenheit im Bewusstsein.
Inspirationen aus der Sambandhasiddhi
„Beziehung ist die Einheit des Vielen.“
sa ca saṃśleṣārtho'nekasyaikatā kathyate
Inspiration: Philosophisch gelesen zeigt der Satz, dass Einheit und Verschiedenheit nicht schlicht als Gegensätze behandelt werden müssen.
„Die Dinge haben in Wahrheit die Gestalt reinen Bewusstseins.“
cinmātrarūpasyaiva pāramārthikasya vastuno viśvātmatā
Inspiration: Für Meditation lässt sich daraus die Frage ableiten, in welchem Bewusstseinsraum unterschiedliche Wahrnehmungen und Gedanken überhaupt gemeinsam erscheinen.
„Die durch Maya erzeugten Unterschiede können dennoch Einheit besitzen.“
māyānirmitabhedānāmapyekatvamadurghaṭam
Inspiration: Nichtdualität verlangt nicht, Unterschiede zu leugnen. Sie lädt dazu ein, inmitten der Unterschiede den tieferen Zusammenhang wahrzunehmen.
„Alle Erkenntnisse ruhen in unendlichem Bewusstsein.“
svasaṃvitsaṃjñakānantacidvimarśapratiṣṭhitāḥ
Inspiration: Jeder einzelne Gedanke ist begrenzt; doch die Fähigkeit, Gedanken überhaupt wahrzunehmen, öffnet auf eine umfassendere Dimension des Bewusstseins.
Verhältnis zu anderen Schriften
Die Sambandhasiddhi gehört unmittelbar in den Zusammenhang der Īśvarapratyabhijñā Utpaladevas. Im Prosatext verweist der Autor mehrfach selbst auf die Īśvarapratyabhijñā, wo verschiedene Argumente ausführlicher entwickelt seien.
Zusammen mit der Ajadapramatrisiddhi und der Ishvarasiddhi bildet sie die Siddhitrayi. Diese drei kurzen philosophischen Werke behandeln unterschiedliche Grundprobleme des Pratyabhijñā-Systems: den Erkennenden, Gott und die Struktur von Beziehung.
Thematisch eng verbunden sind ferner Pratyabhijnahridayam, Shiva Sutra, Spanda Karika, Tantraloka und Tantrasara. Während die Sambandhasiddhi sehr analytisch argumentiert, führen diese Werke auf unterschiedlichen Wegen zur gleichen Grundfrage: Wie kann die Vielheit der Erfahrung aus einem einzigen, freien und selbstbewussten Prinzip hervorgehen?
Auch für Yoga und Meditation ist diese Frage von Bedeutung. In der Praxis erscheint ständig Vielheit – Körper, Atem, Gedanken, Gefühle und Außenwelt. Die nichtduale Sicht fragt nicht nur nach jedem einzelnen Objekt, sondern nach dem Bewusstsein, in dem all diese Unterschiede miteinander erscheinen.
Abschließende Betrachtung
Die Sambandhasiddhi ist ein bemerkenswert konzentrierter philosophischer Text. Ausgehend von der scheinbar technischen Frage „Was ist Beziehung?“ führt Utpaladeva unmittelbar in das Herz der Pratyabhijñā-Philosophie.
Beziehung ist möglich, weil Verschiedenheit niemals völlig außerhalb der Einheit steht. Die Welt besteht aus vielfältigen Erscheinungen, und gerade diese Unterschiede ermöglichen Sprache, Denken und Handeln. Doch jeder dieser Unterschiede erscheint im einen Bewusstsein. Dieses Bewusstsein ist nicht selbst ein weiteres Objekt unter anderen, sondern der Grund, in dem Objekt, Relation und Erkennender überhaupt erscheinen können.
So führt die sprach- und erkenntnistheoretische Untersuchung schließlich zur nichtdualen Grundposition des Textes: Auch die Erfahrung von Verschiedenheit erscheint innerhalb des einen Bewusstseins.
Textgrundlage
Muktabodha Digital Library, Katalognummer M00080, sambandhasiddhi, Autor: Utpaladeva. Sekundärtitel der Datei: siddhitrayī. Der E-Text wurde aus Band 34 der Kashmir Series of Texts and Studies transkribiert, Research Department, Jammu and Kashmir State, Srinagar 1921. Die Datei erläutert ausdrücklich, dass Sambandhasiddhi, Ajaḍapramātṛsiddhi und Īśvarasiddhi gemeinsam als Siddhitrayī bezeichnet werden. Umschrift und Devanagari beruhen ausschließlich auf den bereitgestellten Muktabodha-Dateien.
Siehe auch
- Utpaladeva
- Siddhitrayi
- Ajadapramatrisiddhi
- Ishvarasiddhi
- Ishvara Pratyabhijna
- Pratyabhijna
- Pratyabhijnahridayam
- Abhinavagupta
- Ksemaraja
- Kashmir Shaivismus
- Trika
- Shiva
- Shakti
- Chit
- Vimarsha
- Maya
- Vikalpa
- Shiva Sutra
- Spanda Karika
- Tantraloka
- Tantrasara
Seminare
Zur praktischen Vertiefung von Bewusstsein, Selbsterkenntnis und Meditation können Yoga-Vidya-Meditationsseminare eine Ergänzung sein:
- 06.11.2026 - 08.11.2026 Meditation Grundtechniken
Erfahre, wie du mit Meditation deine Gedanken zur Ruhe bringst, neue Energie schöpfst und inneren Frieden findest. Lerne, wie du Hindernisse in der Med…- Madhuka Kuhnle
- 06.11.2026 - 08.11.2026 Gelassenheit entwickeln - Live Online mit Sukadev
Möchtest du mit mehr Gelassenheit durchs Leben gehen? Machtvolle Techniken aus dem Yoga, um im Alltag inmitten einer Welt voller Veränderungen und inm…- Sukadev Bretz
Für eine vertiefte Beschäftigung mit Bewusstsein, Energie und nichtdualen Meditationserfahrungen können auch Kundalini-Yoga-Seminare interessant sein:
- 06.11.2026 - 08.11.2026 Kundalini Yoga Einführung
Gründliche Einführung in die Theorie und Praxis des Kundalini Yoga, Yoga der Energie. Die praktischen Übungen des Kundalini Yoga umfassen Pranayama (…- Arjuna Wingen
- 13.11.2026 - 15.11.2026 Kundalini Yoga Mittelstufe
Intensives Kundalini Yoga Seminar zur Erweckung der inneren Kundalini Energie, Erweiterung des Bewusstseins und Entfaltung des vollen Potentials. Yoga A…- Manuel Hirning
