Panchadashi

Aus Yogawiki
(Unterschied) ← Nächstältere Version | Aktuelle Version (Unterschied) | Nächstjüngere Version → (Unterschied)
Durga als Chamunda

Panchadashi (Sanskrit: पञ्चदशी pañca-daśī f.) wörtl.: "die Fünfzehnte"; der fünfzehnte lunare Tag (Tithi) in einem Halbmonat (Paksha); Name eines vedantischen Textes von Vidyaranya.

Über das Vedanta Werk Panchadashi

Die Panchadashi ist eines der wichtigsten Werke über Vedanta. Panchadashi besteht aus 15 Kapiteln. Panchadashi heißt nämlich wörtlich 15. Dieser Vedanta Text wurde geschrieben von Vidyaranya, einem der ganz großen Jnana Yogis und Nachfolger von Shankaracharya im Shringeri Math, im 14. Jahrhundert.

MP900177808.JPG

Panchadashi vollständiger Text Sanskrit - Deutsch

Hier findest du den vollständigen Text des Panchadashi von Vidyaranya, in Sanskrit in der IAST Transliteration sowie in deutscher Übersetzung:

Viveka Pancha - Die Fünf Kapitel der Unterscheidung

Kapitel 1 Tattva-viveka-prakaraṇa – Unterscheidung der Wirklichkeit

Das erste Kapitel der Pañcadaśī, Tattva-viveka („Unterscheidung der Wirklichkeit“), bildet die erkenntnistheoretische und ontologische Grundlage des gesamten Werkes. Es führt systematisch in die zentrale Methode des Advaita Vedānta ein: die Unterscheidung (viveka) zwischen dem unveränderlichen Selbst (ātman) und den wechselhaften Erscheinungen von Körper, Geist und Welt.

Ausgehend von einer Analyse der drei Bewusstseinszustände – Wachen, Träumen und Tiefschlaf – zeigt das Kapitel, dass alle wechselnden Inhalte dieser Zustände von einem einheitlichen, selbstleuchtenden Bewusstsein (saṃvit) getragen werden. Dieses Bewusstsein ist weder identisch mit seinen Objekten noch von ihnen abhängig und bleibt in allen Zuständen unverändert gegenwärtig. Auf dieser Grundlage wird das Selbst als Sein–Bewusstsein–Glückseligkeit (sat–cit–ānanda) bestimmt.

Das Kapitel entfaltet sodann die klassische Vedānta-Lehre von den drei Körpern (grobstofflich, feinstofflich, kausal) und den fünf Hüllen (pañca-kośa), durch die das Selbst scheinbar verhüllt wird. Durch die Methode von Anwesenheit und Abwesenheit (anvaya–vyatireka) wird gezeigt, dass diese Hüllen nicht das wahre Selbst sind, sondern lediglich überlagernde Erscheinungsformen.

Ein weiterer Schwerpunkt liegt auf der Erklärung der Mahāvākyas der Upaniṣaden, insbesondere „tat tvam asi“. Ihre Bedeutung wird mithilfe der Methode des Teil-Verwerfens (bhāga-tyāga-lakṣaṇā) erschlossen: Die widersprüchlichen begrenzenden Eigenschaften von Īśvara und individuellem Selbst werden aufgegeben, sodass ihre zugrunde liegende Einheit als reines, ungeteiltes Bewusstsein erkannt wird.

Abschließend beschreibt das Kapitel den klassischen Erkenntnisweg des Advaita Vedānta – Hören (śravaṇa), Nachdenken (manana) und tiefe Verinnerlichung (nididhyāsana) –, der in Samādhi mündet. Diese unmittelbare Selbsterkenntnis zerstört die anfangslose Unwissenheit, löst die Bindung an den Kreislauf von Geburt und Tod und führt zur endgültigen Befreiung (mokṣa).

Das Tattva-viveka fungiert damit als konzeptionelles Fundament für alle folgenden Kapitel der Pañcadaśī und macht deutlich, dass Befreiung nicht durch Handlung, sondern allein durch Erkenntnis der eigenen wahren Natur erlangt wird.

namaḥ śrīśaṅkarānandagurupādāmbujanmane
savilāsamahāmohagrāhagrāsaikakarmaṇe ॥ 1॥

1.1. Verehrung sei dem Entstehen an den lotushaften Füßen des ehrwürdigen Lehrers Śaṅkarānanda, dessen einziges Wirken es ist, mit spielerischer Leichtigkeit den gewaltigen Krokodilsschlund der großen Verblendung zu verschlingen.

tatpādāmburuhadvandvasevānirmalacetasām
sukhabodhāya tattvasya viveko'yaṃ vidhīyate ॥ 2॥

1.2. Für jene, deren Geist durch den Dienst an den beiden lotushaften Füßen jenes Lehrers gereinigt ist, wird diese Unterscheidung der Wirklichkeit dargelegt – zum freudvollen Erkennen des wahren Wesens.

śabdasparśādayo vedyā vaicitryājjāgare pṛthak
tatovibhaktā tatsaṃvidaikyarūpyānna bhidyate ॥ 3॥

1.3. Klang, Berührung und die übrigen Wahrnehmungsobjekte erscheinen im Wachzustand aufgrund ihrer Mannigfaltigkeit als voneinander getrennt; doch von dem Bewusstsein, durch das sie erkannt werden, sind sie nicht verschieden, da dieses eine einheitliche Wesensform hat.

tathā svapne'tra vedyantu na sthiraṃ jāgare sthiram
tadbhedo'tastayoḥ saṃvidekarūpā na bhidyate ॥ 4॥

1.4. Ebenso werden im Traum die Dinge als nicht beständig erkannt, während sie im Wachzustand als beständig erscheinen; doch dieser Unterschied betrifft nur die Erscheinung – das eine Bewusstsein, dessen Wesen in beiden Zuständen gleich ist, bleibt ununterschieden.

suptottthitasya sauṣuptatamobodho bhavetsmṛtiḥ
sā cāvabuddhaviṣayāvabuddhaṃ tattadā tataḥ ॥ 5॥

1.5. Beim Erwachen aus dem Tiefschlaf entsteht die Erinnerung an das Dunkel des Tiefschlafs; diese Erinnerung setzt voraus, dass sowohl der Gegenstand als auch das Erkennen jenes Zustands damals bereits bewusst waren.

sabodhoviṣayādbhinno na bodhātsvapnabodhavat
evaṃ sthānatraye'pyekā saṃvittadvaddināntare ॥ 6॥

1.6. Das Bewusstsein ist von seinen Gegenständen verschieden, nicht aber vom Bewusstsein selbst – so wie das im Traum erkannte Bewusstsein; ebenso ist in allen drei Zuständen ein und dasselbe Bewusstsein vorhanden, das zwischen den Tagen unverändert bleibt.

māsābdāyugakalpeṣu gatāgamyeṣvanekadhā
nodeti nāstametyekā saṃvideṣā svayaṃprabhā ॥ 7॥

1.7. In Monaten, Jahren, Weltzeitaltern und Schöpfungsperioden, in zahllosen Entstehungen und Vergehungen, geht dieses eine, selbstleuchtende Bewusstsein weder auf noch unter.

iyamātmā parānandaḥ parapremāspadaṃ yataḥ
mā na bhuvaṃ hi bhūyāsamiti premātmanīkṣyate ॥ 8॥

1.8. Dieses Selbst ist höchste Glückseligkeit und der letzte Grund aller Liebe; denn man erkennt, dass Liebe immer dem Selbst gilt, in dem Wunsch: „Möge ich nicht aufhören zu sein, vielmehr möge ich fortbestehen.“

tatpremātmārthamanyatra naivamanyārthamātmani
atastatparamantena paramānandatātmanaḥ ॥ 9॥

1.9. Diese Liebe gilt dem Selbst um seiner selbst willen und nicht einem anderen Zweck; niemals aber gilt das Selbst einem fremden Zweck – daher ist das Selbst seinem Wesen nach vollkommen höchste Glückseligkeit.

itthaṃ saccitparānanda ātmā yuktyā tathāvidham
paraṃ brahma tayoścaikyaṃ śrutyanteṣūpadiśyate ॥ 10॥

1.10. So wird durch vernünftige Erwägung gezeigt, dass das Selbst Sein, Bewusstsein und höchste Glückseligkeit ist; und die Einheit dieses Selbst mit dem höchsten Brahman wird in den Lehren der Upaniṣaden verkündet.

abhāne na paraṃ prema bhāne na viṣayaspṛhā
atobhāne'pyabhātā'sau paramānandatātmanaḥ ॥ 11॥

1.11. Wo keine Bewusstheit ist, gibt es keine höchste Liebe; wo Bewusstheit ist, besteht kein Verlangen nach Objekten – daher ist das Selbst, dessen Wesen höchste Glückseligkeit ist, auch im Erscheinen frei von Nicht-Erkennen.

adhyetṛvargamadhyastha putrādhyayana śabdavat
bhāne'pyabhānaṃ bhānasya pratibandhena yujyate ॥ 12॥

1.12. Wie im Fall eines Sohnes, dessen Stimme im Kreis der Studierenden überhört wird, so ist auch hier trotz des Vorhandenseins von Bewusstheit ein Nicht-Erkennen möglich – aufgrund einer Hemmung des Erkennens.

pratibandho'sti bhātīti vyavahārārhavastuni
taṃ nirasya viruddhasya tasyotpādanamucyate ॥ 13॥

1.13. Dass in einem für den Alltag relevanten Gegenstand trotz seines Erkanntseins eine Hemmung besteht, wird anerkannt; die Beseitigung dieses widerstreitenden Hindernisses wird als Hervorbringung des Erkennens bezeichnet.

tasya hetuḥ samānābhihāraḥ putradhvaniśrutau
ihānādiravidyaiva vyāmohaikanibandhanam ॥ 14॥

1.14. Die Ursache dieser Hemmung ist die gleichzeitige Hinwendung zu anderem, wie beim Hören der Stimme des Sohnes; hier jedoch ist es allein die anfangslose Unwissenheit, die die einzige Ursache der Verblendung darstellt.

cidānandamayabrahmapratibimbasamanvitā
tamorajaḥsattvaguṇā prakṛtirdvividhā ca sā ॥ 15॥

1.15. Diese Prakṛti ist mit der Spiegelung des aus Bewusstsein und Glückseligkeit bestehenden Brahman verbunden und besitzt die drei Guṇas – Tamas, Rajas und Sattva – wodurch sie eine zweifache Natur annimmt.

sattvaśuddhāviśuddhibhyāṃ māyā'vidye ca te mate
māyābimbovaśīkṛtya tāṃ syātsarvajña īśvaraḥ ॥ 16॥

1.16. Nach deiner Lehre werden Māyā und Avidyā durch Reinheit bzw. Unreinheit des Sattva unterschieden; wer das durch Māyā bewirkte Spiegelbild beherrscht, wird zum allwissenden Īśvara.

avidyāvaśagastvanyastadvaicitryādanekadhā
sā kāraṇaśarīraṃ syātprājñastatrābhimānavān ॥ 17॥

1.17. Der andere jedoch, der unter der Herrschaft der Unwissenheit steht, erscheint aufgrund ihrer Vielgestaltigkeit als vielfach verschieden; diese bildet den Kausalkörper, und als mit ihm identifiziert gilt er als Prājña.

tamaḥ pradhānaprakṛtestadbhogāyeśvarājñayā
viyatpavanatejo'mbu bhuvobhūtāni jajñire ॥ 18॥

1.18. Aus der von Tamas dominierten Prakṛti entstanden – zum Erleben ihrer Wirkungen und gemäß dem Gebot Īśvaras – Raum, Luft, Feuer, Wasser und Erde, die fünf Elemente.

sattvāṃśaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramāddhīndriyapañcakam
śrotratvagakṣirasanaghrāṇākhyāmupajāyate ॥ 19॥

1.19. Aus den sattvahaften Anteilen dieser fünf entstehen der Reihe nach die fünf Erkenntnisorgane: Hören, Tasten, Sehen, Schmecken und Riechen.

tairantaḥkaraṇaṃ sarvairvṛttibhedena taddvidhā
manovimarśarūpaṃ syādbuddhiḥ syānniścayātmikā ॥ 20॥

1.20. Aus all diesen bildet sich das innere Organ, das aufgrund seiner Funktionen zweifach ist: als Manas hat es die Natur des Abwägens, als Buddhi die Natur der Entscheidung.

rajoṃ'śaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramātkarmendriyāṇi tu
vākpāṇipādapāyūpasthābhidhānāni jajñire ॥ 21॥

1.21. Aus den rajasartigen Anteilen dieser fünf entstehen der Reihe nach die Handlungsorgane: Sprache, Hände, Füße, Ausscheidungs- und Fortpflanzungsorgan.

taiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ prāṇovṛttibhedātsa pañcadhā
prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca te punaḥ ॥ 22॥

1.22. Zusammen mit all diesen entsteht der Prāṇa, der sich entsprechend seinen Funktionen fünffach gliedert: Prāṇa, Apāna, Samāna, Udāna und Vyāna.

buddhikarmendriyaprāṇapañcakairmanasā dhiyā
śarīraṃ saptadaśabhiḥ sūkṣmaṃ talliṅgamucyate ॥ 23॥

1.23. Aus den fünf Erkenntnisorganen, den fünf Handlungsorganen, den fünf Prāṇas sowie Manas und Buddhi entsteht der feinstoffliche Körper mit siebzehn Bestandteilen, der Liṅga-Śarīra genannt wird.

prājñastatrābhimānena taijasatvaṃ prapadyate
hiraṇyagarbhatāmīśastayorvyaṣṭisamaṣṭitā ॥ 24॥

1.24. Durch Identifikation mit diesem wird der Prājña zum Taijasa; Īśvara wird zu Hiraṇyagarbha – diese beiden stehen im Verhältnis von Einzelnem und Gesamtem.

samaṣṭirīśaḥ sarveṣāṃ svātmatādātmyavedanāt
tadabhāvāttato'nye tu kathyante vyaṣṭisaṃjñayā ॥ 25॥

1.25. Der Gesamtaspekt ist Īśvara, weil er sich als Selbst aller erkennt; diejenigen jedoch, bei denen dies fehlt, werden als individuelle Wesen bezeichnet.

tadbhogāya punarbhogyabhogāyatanajanmane
pañcīkaroti bhagavānpratyekaṃ viyadādikam ॥ 26॥

1.26. Um Erfahrung zu ermöglichen und erneut Erfahrungsfelder und Erfahrende hervorzubringen, vollzieht der Erhabene an jedem der Elemente – beginnend mit dem Raum – die Fünffachung.

dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturdhā prathamaṃ punaḥ
svasvetaradvitīyāṃśairyojanātpañca pañca te ॥ 27॥

1.27. Jedes Element wird zunächst halbiert, dann wird jede Hälfte wiederum viergeteilt; durch Verbindung des eigenen Anteils mit Anteilen der anderen entstehen so jeweils die fünf Elemente.

tairaṇḍastatra bhuvanabhogyabhogāśrayodbhavaḥ
hiraṇyagarbhaḥ sthūle'smindehe vaiśvānaro bhavet
taijasā viśvatāṃ yātā deva tiryaṅnarādayaḥ ॥ 28॥

1.28. Aus ihnen entsteht das Weltenei als Grundlage von Welt, Erfahrung und Erfahrendem; Hiraṇyagarbha wird im grobstofflichen Körper zu Vaiśvānara, und als Taijasas erscheinen Götter, Tiere und Menschen in ihrer Gesamtheit.

te parāgdarśinaḥ pratyaktattvabodhavivarjitāḥ ॥ 29॥

1.29. Sie sind nach außen gerichtet und ohne Erkenntnis des inneren Selbstprinzips.

kurvate karma bhogāya karma kartuṃ ca bhuñjate
nadyāṃ kīṭā ivāvartādāvartāntaramāśu te
vrajanto janmano janma labhante naiva nirvṛtim ॥ 30॥

1.30. Sie handeln, um zu genießen, und genießen, um weiter zu handeln; wie Würmer in einem Fluss, die von einem Strudel in den nächsten geraten, wandern sie von Geburt zu Geburt und finden keine Erlösung.

satkarmaparipākātte karuṇānidhinoddhṛtāḥ
prāpya tīratarucchāyāṃ viśrāmyanti yathāsukham ॥ 31॥

1.31. Durch die Reifung guter Taten jedoch werden sie vom Ozean des Mitgefühls emporgehoben und ruhen – nachdem sie den Schatten eines rettenden Ufersbaums erreicht haben – in Frieden aus.

upadeśamavāpyaivamācāryāttattvadarśinaḥ
pañcakoṣavivekena labhante nirvṛtiṃ parām ॥ 32॥

1.32. Nachdem sie auf diese Weise die Unterweisung eines wahrheitserkennenden Lehrers empfangen haben, erlangen sie durch die Unterscheidung der fünf Hüllen höchste Befreiung.

annaṃ prāṇo mano buddhirānandaśceti pañca te
koṣāstairāvṛtaḥ svātmā vismṛtyā saṃsṛtiṃ vrajet ॥ 33॥

1.33. Nahrung, Lebenshauch, Geist, Intellekt und Glückseligkeit – diese fünf sind die Hüllen; vom eigenen Selbst durch sie verhüllt, gerät man aus Vergessen in den Kreislauf der Wiedergeburten.

syātpañcīkṛtabhūtottho dehaḥ sthūlo'nna saṃjñakaḥ
liṅge tu rājasaiḥ prāṇaiḥ prāṇaḥ karmendriyaiḥ saha ॥ 34॥

1.34. Der grobstoffliche Körper, aus den fünffach verbundenen Elementen entstanden, wird Nahrungshülle genannt; im feinstofflichen Körper jedoch wirken die rajasartigen Prāṇas zusammen mit den Handlungsorganen.

sāttvikairdhīndriyaiḥ sākaṃ vimarṣātmā manomayaḥ
taireva sākaṃ vijñānamayodhīrniścayātmikā ॥ 35॥

1.35. Zusammen mit den sattvahaften Erkenntnisorganen entsteht der manomaya, dessen Wesen das Reflektieren ist; gemeinsam mit ihnen bildet sich auch der vijñānamaya, dessen Wesen die entscheidende Erkenntnis ist.

kāraṇe sattvamānandamayomodādivṛttibhiḥ
tattatkoṣaistu tādātmyādātmā tattanmayo bhavet ॥ 36॥

1.36. Im Kausalkörper entsteht der ānandamaya durch sattvahaftes Glückseligkeitserleben und Zustände wie Freude; durch Identifikation mit den jeweiligen Hüllen erscheint das Selbst als ihnen entsprechend beschaffen.

anvayavyatirekābhyāṃ pañcakoṣa vivekataḥ
svātmānaṃ tata uddhṛtya paraṃ brahma prapadyate ॥ 37॥

1.37. Durch Unterscheidung der fünf Hüllen mittels Anwesenheit und Abwesenheit erhebt man das eigene Selbst aus ihnen und gelangt zum höchsten Brahman.

abhāne sthūladehasya svapne yadbhānamātmanaḥ
so'nvayo vyatirekastadbhāne'nyānavabhāsanam ॥ 38॥

1.38. Wenn im Traum bei Abwesenheit des grobstofflichen Körpers das Selbst dennoch erscheint, ist dies das Kriterium der Anwesenheit; wenn anderes dabei nicht erscheint, ist dies das Kriterium der Abwesenheit.

liṅgabhāne suṣuptau syādātmano bhānamanvayaḥ
vyatirekastu tadbhāne liṅgasyābhānamucyate ॥ 39॥

1.39. Wenn im Tiefschlaf beim Aufscheinen des feinstofflichen Körpers das Selbst erscheint, ist dies Anwesenheit; dessen Abwesenheit beim Erscheinen des Selbst wird als Abwesenheit des feinstofflichen Körpers bezeichnet.

tadvivekādviviktāḥ syuḥ koṣāḥ prāṇamanodhiyaḥ
te hi tatra guṇāvasthābhedamātrātpṛthakkṛtāḥ ॥ 40॥

1.40. Durch diese Unterscheidung werden die Hüllen – Prāṇa, Manas und Buddhi – voneinander getrennt erkannt, denn sie unterscheiden sich dort lediglich durch unterschiedliche Zustände der Guṇas.

suṣuptyabhāne bhānantu samādhāvātmano'nvayaḥ
vyatirekastvātmabhāne suṣuptyanavabhāsanam ॥ 41॥

1.41. Wenn im Tiefschlaf kein Erscheinen wahrgenommen wird, so ist im Samādhi das Aufleuchten des Selbst das Kriterium der Anwesenheit; die Abwesenheit dagegen besteht darin, dass im Aufleuchten des Selbst der Tiefschlaf nicht erscheint.

yathāmuñjādiṣīkaivamātmā yuktyā samuddhṛtaḥ
śarīratritayāddhīraiḥ paraṃ brahmaiva jāyate ॥ 42॥

1.42. So wie die feine Faser aus dem Muñja-Gras herausgezogen wird, wird das Selbst durch richtige Erkenntnis aus den drei Körpern herausgelöst und erweist sich für die Weisen als nichts anderes als das höchste Brahman.

parāparātmanorevaṃ yuktyā sambhāvitaikatā
tattvamasyādivākyaiḥ sā bhāgatyāgena lakṣyate ॥ 43॥

1.43. Auf diese Weise wird die durch vernünftige Erwägung erkannte Einheit des höheren und des individuellen Selbst durch Sätze wie „Tat tvam asi“ mittels Teilverneinung (bhāga-tyāga) angezeigt.

jagato yadupādānaṃ māyāmādāya tāmasīm
nimittaṃ śuddhasattvāṃ tāmucyate brahma tadgirā ॥ 44॥

1.44. Dasjenige, das – Māyā in ihrer tamasgeprägten Form annehmend – die materielle Ursache der Welt ist und zugleich als wirkende Ursache reines Sattva besitzt, wird mit dem Wort „Brahman“ bezeichnet.

yadā malinasattvāṃ tāṃ kāmakarmādidūṣitam
ādatte tatparaṃ brahma tvaṃ padena tadocyate ॥ 45॥

1.45. Wenn dasselbe höchste Brahman diese Māyā mit verunreinigtem Sattva annimmt, das durch Wunsch, Handlung und dergleichen befleckt ist, wird es durch das Wort „tvam“ bezeichnet.

tritayīmapi tāṃ muktvā parasparavirodhinīm
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ mahāvākyena lakṣyate ॥ 46॥

1.46. Nachdem man diese dreifache, einander widersprechende Bestimmung aufgegeben hat, wird durch den großen Lehrsatz das ungeteilte Sein-Bewusstsein-Glückseligkeit angezeigt.

so'yamityādivākyeṣu virodhāttadidantvayoḥ
tyāgena bhāgayoreka āśrayo lakṣyate yathā ॥ 47॥

1.47. In Aussagen wie „Dieser ist jener“ wird aufgrund des Widerspruchs zwischen „dies“ und „jenes“ durch das Aufgeben der jeweiligen Anteile ein gemeinsamer Bezugspunkt angezeigt.

māyāvidye vihāyaivamupādhī parajīvayoḥ
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ paraṃ brahmaiva lakṣyate ॥ 48॥

1.48. Nachdem so die begrenzenden Bedingungen von Māyā und Avidyā bei dem höchsten und dem individuellen Selbst aufgegeben wurden, wird allein das ungeteilte Sein-Bewusstsein-Glückseligkeit als höchstes Brahman erkannt.

savikalpasya lakṣyatve lakṣyasya syādavastutā
nirvikalpasya lakṣyatvaṃ na dṛṣṭaṃ na ca sambhavi ॥ 49॥

1.49. Wenn etwas Begrifflich-Bestimmtes als Bezeichnetes genommen würde, verlöre das Bezeichnete seinen Wirklichkeitscharakter; das Bezeichnen des Begriffslosen jedoch ist weder beobachtet noch möglich.

vikalpo nirvikalpasya savikalpasya vā bhavet
ādye vyāhatiranyatrānavasthātmāśrayādayaḥ ॥ 50॥

1.50. Eine begriffliche Bestimmung kann sich entweder auf das Begrifflose oder auf das Begriffliche beziehen; im ersten Fall entsteht ein Widerspruch, in den anderen Fällen Unendlichkeit, Zirkelschluss oder ähnliche Fehler.

idaṃ guṇakriyājātidravyasambandhavastuṣu
samantena svarūpasya sarvametaditīṣyatām ॥ 51॥

1.51. Bei Dingen, die durch Eigenschaften, Handlungen, Gattungen, Substanzen und Beziehungen bestimmt sind, möge all dies insgesamt als ihre Wesensform verstanden werden.

vikalpatadabhāvābhyāmasaṃspṛṣṭātmavastuni
vikalpitatvalakṣyatvasambandhādyāstu kalpitāḥ ॥ 52॥

1.52. Beim Selbst, das weder durch Begriffe noch durch deren Abwesenheit berührt ist, sind Begriffsbestimmtheit, Bezeichnungsrelationen und dergleichen bloße Zuschreibungen.

itthaṃ vākyaistadarthānusandhānaṃ śravaṇaṃ bhavet
yuktyā sambhāvitatvānusandhānaṃ mananantu tat ॥ 53॥

1.53. So ist das fortgesetzte Erfassen der Bedeutung der Lehrsätze das Hören (śravaṇa); das Nachdenken darüber, das durch vernünftige Erwägung als möglich erkannt wurde, ist das Manana.

tābhyāṃ nirvicikitse'rthe cetasaḥsthāpitasya yat
ekatānatvametaddhi nididhyāsanamucyate ॥ 54॥

1.54. Die ununterbrochene Ausrichtung des Geistes auf den zweifelsfrei erkannten Sinn, der durch jene beiden Schritte gefestigt wurde, wird Nididhyāsana genannt.

dhyātṛdhyāne parityajya kramāddhyeyaikagocaram
nirvātadīpavaccittaṃ samādhirabhidhīyate ॥ 55॥

1.55. Wenn schrittweise Meditierender und Meditation aufgegeben werden und der Geist sich allein auf das Meditationsobjekt richtet – unbewegt wie eine Lampe an windlosem Ort –, wird dies Samādhi genannt.

vṛttayastu tadānīmajñātā apyātmagocarāḥ
smaraṇādanumīyante vyutthitasya samutthitāt ॥ 56॥

1.56. Die geistigen Modifikationen sind zu jener Zeit nicht bewusst, haben jedoch das Selbst zum Gegenstand; sie werden später durch Erinnerung beim Wiederauftauchen des Geistes erschlossen.

vṛttīnāmanuvṛttistu prayatnātprathamādapi
adṛṣṭāsakṛdabhyāsasaṃskāraḥ sacirādbhavet ॥ 57॥

1.57. Die fortgesetzte Wiederkehr dieser geistigen Modifikationen entsteht selbst aus anfänglicher Anstrengung durch wiederholte, nicht wahrnehmbare Übung erst nach langer Zeit.

yathā dīpo nivātastha ityādibhiranekadhā
bhagavānimamevārthamarjunāya nyarūpayat ॥ 58॥

1.58. Durch zahlreiche Beispiele wie „die Lampe an windlosem Ort“ hat der Erhabene eben diesen Sinn dem Arjuna dargelegt.

anādāviha saṃsāre sañcitāḥ karmakoṭayaḥ
anena vilayaṃ yānti śuddho dharmo vivardhate ॥ 59॥

1.59. Die seit anfangsloser Zeit im Saṃsāra angesammelten Millionen von Handlungen lösen sich durch dies auf, und reiner Dharma wächst heran.

dharmameghamimaṃ prāhuḥ samādhiṃ yogavittamāḥ
varṣatyeṣa yato dharmāmṛtadhārāḥ sahasraśaḥ ॥ 60॥

1.60. Die Kundigen des Yoga nennen diesen Samādhi die „Wolke des Dharma“, denn aus ihr ergießen sich tausendfach Ströme des Nektars des Dharma.

amunā vāsanājāle niḥśeṣaṃ pravilāpite
samūlonmūlite puṇyapāpākhye karma sañcaye ॥ 61॥

1.61. Wenn durch diesen Zustand das Netz der Neigungen restlos aufgelöst und der als Verdienst und Schuld bezeichnete Karmavorrat mitsamt der Wurzel ausgerissen ist,

vākyamapratibaddhaṃ satprākparokṣāvabhāsite
karāmalakavadbodhamaparokṣaṃ prasūyate ॥ 62॥

1.62. dann bringt das zuvor nur mittelbar erkannte, nunmehr unhinderte Wort eine unmittelbare Erkenntnis hervor – klar wie eine Frucht in der eigenen Handfläche.

parokṣaṃ brahmavijñānaṃ śābdaṃ deśikapūrvakam
buddhipūrvakṛtaṃ pāpaṃ kṛtsnaṃ dahati vahnivat ॥ 63॥

1.63. Die nur mittelbare, auf Worten beruhende Brahman-Erkenntnis, die durch den Lehrer vermittelt ist, verbrennt alle zuvor verstandesmäßig begangenen Verfehlungen wie Feuer.

aparokṣātmavijñānaṃ śābdaṃ deśikapūrvakam
saṃsārakāraṇājñānatamasaścaṇḍabhāskaraḥ ॥ 64॥

1.64. Die unmittelbare Selbsterkenntnis jedoch, ebenfalls durch die Worte des Lehrers vermittelt, ist die machtvolle Sonne, welche die Finsternis der Unwissenheit – die Ursache des Saṃsāra – vernichtet.

itthaṃ tattvavivekaṃ vidhāya vidhivanmanaḥ samādhāya
vigalitasaṃsṛtibandhaḥ prāpnoti pāraṃ padaṃ naro na hirāt ॥ 65॥

1.65. Wer auf diese Weise die Unterscheidung der Wirklichkeit vollzogen und den Geist ordnungsgemäß in Sammlung gebracht hat, löst die Fessel des Saṃsāra und erlangt ohne Verzögerung den höchsten Zustand.

iti tattvavivekaḥ samāptaḥ ॥ 1॥

Hiermit ist das erste Kapitel „Tattva-viveka“ abgeschlossen.

Kapitel 2 Pañca-bhūta-viveka-prakaraṇa – Unterscheidung der fünf Elemente

sadadvaitaṃ śrutaṃ yattatpañcabhūtavivekataḥ
boddhuṃ śakyaṃ tato bhūtapañcakaṃ pravivicyate ॥ 1॥

śabdasparśau rūparasau gandho bhūtaguṇā ime
ekadvitricatuḥ pañcaguṇā vyomādiṣu kramāt ॥ 2॥

pratidhvanirviyacchabdo vāyau vīsīti śabdanam
anuṣṇāśītasaṃsparśo vahno bhugubhugudhvaniḥ
uṣṇaḥ sparśaḥ prabhā rūpaṃ jale bulu bulu dhvaniḥ
śītāsparśaḥ śuklarūpaṃ raso mādhuryamīritam
bhūmau kaḍakaḍāśabdaḥ kāṭhinyaṃ sparśa iṣyate
nīlādikaṃ citrarūpaṃ madhurāmlādiko rasaḥ
surabhītaragandhau dvau guṇāḥ samyagvivecitāḥ ॥ 3॥

śrotraṃ tvakcakṣuṣi jihvā ghrāṇaṃ cendriyapañcakam
karṇādigolakasthaṃ tacchabdādigrāhakaṃ kramāt
saukṣmyātkāryānumeyaṃ tatprāyo dhāvedbahirmukham ॥ 4॥

kadācitpihite karṇe śrūyate śabda āntaraḥ
prāṇavāyau jāṭharāgnau jalapāne'nnabhakṣaṇe
vyājyānte hyāntarāḥ sparśāmīlane cāntaraṃ tamaḥ
udgāre rasagandhau cetyakṣāṇāmāntaragrahaḥ ॥ 5॥

pañcoktyādānagamanavisargānandakāḥ kriyāḥ
kṛṣivāṇijyasevādyāḥ pañcasvantarbhavanti hi ॥ 6॥

vākpāṇipādapāyūpasthairakṣaistatkriyājaniḥ
mukhādigolakeṣvāste tatkarmendriyapañcakam ॥ 7॥

mano daśendriyādhyakṣaṃ hṛtpadmagolake sthitam
taccāntaḥkaraṇaṃ bāhyeṣvasvātantryādvinendriyaiḥ ॥ 8॥

akṣeṣvarthārpiteṣvetadguṇadoṣavicārakam
sattvaṃ rajastamaścāsya guṇā vikriyate hi taiḥ ॥ 9॥

vairāgyaṃ kṣāntiraudāryamityādyāḥ sattvasambhavāḥ
kāmakrodhau lobhayatnāvityādyā rajasotthitāḥ
ālasyabhrāntitandrādyā vikārāstamasotthitāḥ ॥ 10॥

sāttvikaiḥ puṇyaniṣpattiḥ pāpautpattiśca rājasaiḥ
tāmasairnobhayaṃ kintu vṛthāyuḥkṣapaṇaṃ bhavet
atrāhampratyayī kartetyevaṃ lokavyavasthitiḥ ॥ 11॥

spaṣṭaśabdādiyukteṣu bhautikatvamatisphuṭam
akṣādāvapi tacchāstrayuktibhyāmavadhāryatām ॥ 12॥

ekādaśendriyairyuktyā śāstreṇāpyavagamyate
yāvatkiṃcidbhavedetadidaṃ śabdoditaṃ jagat ॥ 13॥

idaṃ sarvaṃ purā sṛṣṭerekamevadvitīyakam
sadevāsīnnāmarūpe nāstāmityāruṇervacaḥ ॥ 14॥

vṛkṣasya svagato bhedaḥ patrapuṣpaphalādibhiḥ
vṛkṣāntarātsajātīyo vijātīyaḥ śilāditaḥ ॥ 15॥

tathā sadvastuno bhedatrayaṃ prāptaṃ nivāryate
aikyāvadhāraṇadvaitapratiṣedhaistribhiḥ kramāt ॥ 16॥

sato nāvayavāḥ śaṃkyāstadaṃśasyānirūpaṇāt
nāmarūpe na tasya aṃśau tayoradyāpyanudbhavāt ॥ 17॥

nāmarūpodbhavasyaiva sṛṣṭitvātsṛṣṭitaḥ purā
na tayorudbhavastasmātsanniraṃśaṃ yathā viyat ॥ 18॥

sadantaraṃ sajātīyaṃ na vailakṣaṇyavarjanāt
nāmarūpopādhibhedaṃ vinā naiva sato bhidā ॥ 19॥

vijātīyamasattattu na khalvastīti gamyate
nāsyātaḥ pratiyogitvaṃ vijātīyādbhidā kutaḥ ॥ 20॥

ekamevādvitīyaṃ satsiddhamatra tu kecana
vihvalā asadevedaṃ purāsīdityavarṇayan ॥ 21॥

magnasyābdhau yathā'kṣāṇi vihvalāni tathā'sya dhīḥ
akhaṇḍaikarasaṃ śrutvā niḥpracārā bibhetyataḥ ॥ 22॥

gauḍācāryā nirvikalpe samādhāvanyayoginām
sākāradhyānaniṣṭhānāmatyantaṃ bhayamūcire ॥ 23॥

asparśayogo nāmaiṣa durdarśaḥ sarvayogibhiḥ
yogino bibhyati hyasmādabhaye bhayadarśinaḥ ॥ 24॥

bhagavatpūjyapādāśca śuṣkatarkapaṭūnamūn
āhurmādhyamikānbhrāntānacintye'sminsadātmani ॥ 25॥

anādṛtya śrutiṃ maurkhyādime bauddhastapasvinaḥ
āpedire nirāmatvamanumānaikacakṣuśaḥ ॥ 26॥

śūnyamāsīditi brūṣe sadyogaṃ vā sadātmatām
śūnyasya na tu tadyuktamubhayaṃ vyāha tattvataḥ ॥ 27॥

na yuktastamasā sūryo nāpi cāsau tamomayaḥ
sacchūnyayorvirodhitvācchūnyamāsītkathaṃ vada ॥ 28॥

viyadādernāmarūpe māyayā sati kalpite
śūnyasya nāmarūpe ca tathā cejjīvyatāṃ ciram ॥ 29॥

sato'pi nāmarūpe dve kalpite cettadā vada
kutreti niradhiṣṭhāno na bhramaḥ kvacidīkṣyate ॥ 30॥

sadāsīditi śabdārthabhede dvaiguṇyamāpatet
abhede punaruktiḥ syānmaivaṃ loke tathekṣaṇāt ॥ 31॥

kartavyaṃ kurute vākyaṃ brūte dhāryasya dhāraṇam
ityādivāsanāviṣṭaṃ pratyāsītsaditīraṇam ॥ 32॥

kālābhāve puretyuktiḥ kālavāsanayāyutam
śiṣyaṃ pratyeva tenātra dvitīyaṃ na hi śaṃkyate ॥ 33॥

codyaṃ vā parihāro vā kriyatāṃ dvaitabhāṣayā
advaitabhāṣayā codyaṃ nāsti nāpi taduttaram ॥ 34॥

atastimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate ॥ 35॥

nanu bhūmyādikaṃ mā bhūtparamāṇvanta nāśataḥ
kathaṃ te viyato'sattvaṃ buddhimārohatīti cet ॥ 36॥

atyantaṃ nirjagadvyoma yathā te buddhimāśritam
tathaiva sannirākāśaṃ kuto nāśrayate matim ॥ 37॥

nirjagadvyoma dṛṣṭaṃ cetprakāśatamasī vinā
kva dṛṣṭaṃ kiṃca te pakṣe na pratyakṣaṃ viyatkhalu ॥ 38॥

sadvastu siddhantvasmābhirniścitairanubhūyate
tūṣṇīṃ sthitau na śūnyatvaṃ śūnyabuddhestu varjanāt ॥ 39॥

sadbuddhirapi cennāsti māstvasya svaprabhatvataḥ
nirmanaskatvasākṣitvātsanmātraṃ sugamaṃ nṛṇām ॥ 40॥

manojṛmbhanarāhitye yathā sākṣī nirākulaḥ
māyājṛmbhaṇataḥ pūrvaṃ sattathaiva nirākulam ॥ 41॥

nistattvā kāryagamyāsya śaktirmāyāgniśaktivat
na hi śakti kvacitkaiścidbuddhyate kārayataḥ purā ॥ 42॥

na sadvastu sataḥ śaktirna hi vahneḥ svaśaktitā
sadvilakṣaṇatāyāntu śakteḥ kiṃ tattvamucyatām ॥ 43॥

śūnyatvamiti cecchūnyaṃ māyākāryamitīritam
naśūnyaṃ nāpi sadyādṛktādṛktattvamiheṣyatām ॥ 44॥

nāsadāsīnno sadāsīttadānīṃ kintvabhūttamaḥ
sadyogāttamasaḥ sattvaṃ na svatastanniṣedhanāt ॥ 45॥

ataeva dvitīyatvaṃ śūnyavannahi gaṇyate
na loke caitratacchaktyorjīvitaṃ gaṇyate pṛthak ॥ 46॥

śaktyādhikye jīvitaṃ cedvardhate tatra vṛddhikṛt
na śaktiḥ kintu tatkāryaṃ yuddhakṛṣyādikaṃ tathā
sarvathā śaktimātrasya na pṛthaggaṇanā kvacit
śaktikāryaṃ tu naivāsti dvitīyaṃ śaṃkyate katham ॥ 47॥

na kṛtsnabrahmavṛttiḥ sā śaktiḥ kintvekadeśabhāk
ghaṭaśaktiryathā bhūmau snigdhamṛdyeva vartate ॥ 48॥

pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasti svayaṃ prabhaḥ
ityekadeśavṛttitvaṃ māyāyā vadati śrutiḥ ॥ 49॥

viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat
iti kṛṣṇorjunāyāha jagatastvekadeśatām ॥ 50॥

sabhūmiṃ sarvato vṛtvā atyatiṣṭhaddaśāṅgulam
vikārāvarti cātrāsti śrutisūtrakṛtorvacaḥ ॥ 51॥

niraṃśe'pyaṃśamāropya kṛtsneṃ'śe veti pṛcchataḥ
tadbhāṣayottaraṃ brūte śrutiḥ śroturhitaiṣiṇī ॥ 52॥

sattattvamāśritā śaktiḥ kalpayetsati vikriyāḥ
varṇābhittigatābhittau citraṃ nānāvidhaṃ yathā ॥ 53॥

ādyo vikāra ākāśaḥ so'vakāśasvabhāvān
ākāśo'stīti sattattvamākāśe'pyanugacchati ॥ 54॥

ekasvabhāvaṃ sattattvamākāśo dvisvabhāvakaḥ
nāvakāśaḥ sati vyomni sa caiṣo'pi dvayaṃ sthitam ॥ 55॥

yadvā pratidhvanirvyomno guṇo nāsau satīkṣyate
vyomni dvau saddhvanī tena sadekaṃ dviguṇaṃ viyat ॥ 56॥

yā śaktiḥ kalpayedvyoma sā sadvyomnorabhinnatām
āpādya dharmadharmitvaṃ vyatyayenāvakalpayet ॥ 57॥

sato vyomatvamāpannaṃ vyomnaḥ sattāntu laukikāḥ
tārkikāścāvagacchanti māyāyā ucitaṃ hi tat ॥ 58॥

yadyathā vartate tasya tathātvaṃ bhāti mānataḥ
anyathātvaṃ bhrameṇeti nyāyo'yaṃ sarvalaukikaḥ ॥ 59॥

evaṃ śrutivicārātprākyadyathā vastu bhāsate
vicāreṇa viparyeti tatastaccintyatāṃ viyat ॥ 60॥

bhinne viyatsatī śabdabhedādbuddheśca bhedataḥ
vāyvādiṣvanuvṛttaṃ sanna tu vyometi bhedadhīḥ ॥ 61॥

sadvastvadhikavṛttitvāddharmi vyomnastu dharmatā
dhiyā sataḥ pṛthakkāre brūhi vyoma kimātmakam ॥ 62॥

avakāśātmakaṃ taccedasattaditi cintyatām
bhinnaṃ sato'sacca neti vakṣi cedvyāhatistava ॥ 63॥

bhātīti cedbhātu nāma bhūṣaṇaṃ māyikasya tat
yadasadbhāsamānantanmithyā svapnagajādivat ॥ 64॥

jātivyakto dehidehau guṇadravye yathā pṛthak
viyatsatostathaivāstu pārthakyaṃ ko'tra vismayaḥ ॥ 65॥

buddho'pi bhedo no citte niruḍhiṃ yāti cettadā
anaikāgryātsaṃśayādvā rūḍhyabhāvo'sya te vada ॥ 66॥

apramatto bhava dhyānādādye'nyasminvivecanam
kuru pramāṇayuktibhyāṃ tato rūḍhatamo bhavet ॥ 67॥

dhyānānmānādyuktito'pi rūḍhe bheda viyatsatoḥ
na kadācidviyatsatyaṃ sadvastu chidravanna ca ॥ 68॥

jñasya bhāti sadā vyoma nistattvollekhapūrvakam
sadvastvapi vibhātyasya niśchidratvapuraḥsaram ॥ 69॥

vāsanāyāṃ vivṛddhāyāṃ viyatsatyatvavādinam
sanmātrābodhayuktaṃ ca dṛṣṭvā vismayate budhaḥ ॥ 70॥

evamākāśamithyātve satsatyatve ca vāsite
nyāyenānena vāyvādeḥ sadvastu pravivicyatām ॥ 71॥

sadvastunyekadeśasthā māyā tatraikadeśagam
viyattatrāpyekadeśagato vāyu prakalpitaḥ ॥ 72॥

śoṣasparśau gatirvego vāyudharmā ime matāḥ
trayaḥ svabhāvāḥ sanmāyāvyomnāṃ ye te'pi vāyugāḥ ॥ 73॥

vāyurastīti sadbhāvaḥ sato vāyau pṛthakkṛte
nistattvarūpatā māyāsvabhāvo vyomago dhvaniḥ ॥ 74॥

sato'nuvṛttiḥ sarvatra vyomno neti puroditam
vyomānuvṛttiradhunā kathaṃ navyāhataṃ vacaḥ ॥ 75॥

chidrānuvṛttirnetīti pūrvoktiradhunā tviyam
śabdānuvṛttirevoktā vacaso vyāhatiḥ kutaḥ ॥ 76॥

nanu sadvastupārthakyādasattvaṃ cettadā katham
avyaktamāyāvaiṣamyādamāyāmayatāpi no ॥ 77॥

nistattvarūpataivātra māyātvasya prayojikā
sā śaktikāryayostulyā vyaktāvyaktatvabhedinoḥ ॥ 78॥

sadasattvavivekasya prastutattvātsacintyatām
asato'vāntaro bheda āstāṃ taccintayātra kim ॥ 79॥

sadvastubrahmaśiṣṭoṃ'śovāyurmithyā yathā viyat
vāsayitvā ciraṃ vāyormithyātvaṃ marutaṃ tyajet ॥ 80॥

cintayedvahnimapyevaṃ maruto nyūnavartinam
brahmāṇḍāvaraṇeṣveṣāṃ nyūnādhikavicāraṇā ॥ 81॥

vāyordaśāṃśatonyūnovahnirvāyau prakalpitaḥ
purāṇoktaṃ tāratamyaṃ daśāṃśairbhūtapañcake ॥ 82॥

vahniruṣṇaprakāśātmā pūrvānugatiratra ca
asti vahniḥ sanistattvaḥ śabdavānsparśavānapi ॥ 83॥

sanmayāvyomavāyvaṃśairyuktasyāgnernijo guṇaḥ
rūpaṃ tatra sataḥ sarvamanyadbuddhyā vivicyatām ॥ 84॥

sato vivecite vahnau mithyātve sati vāsite
āpo daśāṃśato nyūnāḥ kalpitā iti cintayet ॥ 85॥

santyāpo'mūḥ śūnyatattvāḥ saśabadasparśasaṃyutāḥ
rūpavatyo'nyadharmānuvṛtyā svīyo raso guṇaḥ ॥ 86॥

sato vivecitāsvapsu tanmithyātve ca vāsite
bhūmirdaśāṃśato nyūnā kalpitāpsviti cintayet ॥ 87॥

asti bhūstattvaśūnyāsyāḥ śabdasparśau svarūpakau
rasaśca parato naijo gandhaḥ sattā vivicyatām ॥ 88॥

pṛthakkṛtāyāṃ sattāyāṃ bhūmirmithyāvaśiṣyate
bhūmerdaśāṃśato nyūnaṃ brahmāṇḍaṃ bhūmimadhyagam ॥ 89॥

brahmāṇḍamadhye tiṣṭhanti bhuvanāni caturdaśa
bhuvaneṣu vasantyeṣu prāṇidehā yathāyatham ॥ 90॥

brahmāṇḍalokadeheṣu sadvastuni pṛthakkṛte
asanto'ṇḍādayo bhāntu tadbhāne'pīha kā kṣatiḥ ॥ 91॥

bhūtabhautikamāyānāmasamatve'tyantavāsite
sadvastvadvaitamityeṣā dhīrviparyeti na kvacit ॥ 92॥

sadadvaitātpṛthagbhūte dvaite bhūmyādirūpiṇi
tattadarthakriyā loke yathā dṛṣṭā tathaiva sā ॥ 93॥

sāṃkhyakāṇādabauddhādyairjagadbhedo yathā yathā
utprekṣyate'nekayuktyā bhavatveṣa tathā tathā ॥ 94॥

avajñātaṃ sadadvaitaṃ niḥśaṃkairanyavādibhiḥ
evaṃ kā kṣatirrasmākaṃ taddvaitamavajānatām ॥ 95॥

dvaitāvajñā susthitā cedadvaitā dhīḥ sthirā bhavet
sthairye tasyāḥ pumāneṣa jīvanmukta itīryate ॥ 96॥

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati ॥ 97॥

sadadvaite'nṛtadvaite yadanyo'nyaikyavīkṣaṇam
tasyāntakālastadbhedabuddhireva na cetaraḥ ॥ 98॥

yadvāntakālaḥ prāṇasya viyogostu prasiddhitaḥ
tasminkāle'pi na bhrāntergatāyāḥ punarāgamaḥ ॥ 99॥

nīroga upaviṣṭo vā rugṇo vā viluṭhanbhuvi
mūrcchito vā tyajedeṣa prāṇānbhrāntirna sarvathā ॥ 100॥

dine dine svapnasuptyoradhīte vismṛte'pyayam
paredyurnānadhītaḥ syāttattvavidyā na naśyati ॥ 101॥

pramāṇotpāditā vidyā pramāṇaṃ prabalaṃ vinā
na naśyati na vedāntātprabalaṃ mānamīkṣate ॥ 102॥

tasmādvedāntasaṃsiddhaṃ sadadvaitaṃ na bādhyate
antakāle'pyato bhūtavivekānnirvṛtiḥ sthitā ॥ 103॥

iti bhūtavivekanāma dvitīyaḥ paricchedaḥ ॥ 2॥

Kapitel 3 Pañca-kośa-viveka-prakaraṇa – Unterscheidung der fünf Hüllen

̱guhāhitaṃ brahma yattatpañcakoṣa vivekataḥ
boddhuṃ śakyaṃ tataḥ koṣapañcakaṃ pravivicyate ॥ 1॥

dehādabhyantaraḥ prāṇaḥ prāṇādabhyantaraṃ manaḥ
tataḥ kartā tato bhoktā guhā seyaṃ paramparā ॥ 2॥

pitṛbhuktānnajādvīryājjāto'nnenaiva vardhate
dehaḥ so'nnamayo nātmā prākcordhvaṃ tadabhāvataḥ ॥ 3॥

pūrvajanmanyasattve tajjanma sampādayetkatham
bhāvijanmanyasatkarma na bhuñjīteha saṃcitam ॥ 4॥

pūrṇo dehe balaṃ yacchannakṣāṇāṃ yaḥ pravartakaḥ
vāyuḥ prāṇamayo nāsāvātmā caitanyavarjanāt ॥ 5॥

ahantāṃ mamatāṃ dehe gṛhādau ca karoti yaḥ
kāmādyavasthayā bhrānto nāsāvātmā manomayaḥ ॥ 6॥

līnā suptau vapurbodhe vyāpnuyādānakhāgragā
cicchāyopetadhīrnātmā vijñānamayaśabdabhāk ॥ 7॥

kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ vikriyetāntarindriyam
vijñānamanasī antarbahiścaite parasparam ॥ 8॥

kācidantarmukhā vṛttirānandapratibimbabhāk
puṇyabhoge bhogaśāntau nidrārūpeṇa līyate ॥ 9॥

kādācitkatvato nātmā syādānandamayo'pyayam
bimbabhūto ya ānanda ātmāsau sarvadā sthiteḥ ॥ 10॥

nanu dehamupakramya nidrānandāntavastuṣu
mābhūdātmatvamanyastu na kaścidanubhūyate ॥ 11॥

bāḍhaṃ nidrādayaḥ sarve'nubhūyante na cetaraḥ
tathāpyete'nubhūyante yena taṃ ko nivārayet ॥ 12॥

svayamevānubhūtitvātvidyate nānubhāvyatā
jñātṛjñānāntarābhāvādajñeyo na tvasattayā ॥ 13॥

mādhuryādisvabhāvānāmanyatra svaguṇārpiṇām
svasmiṃstadarpaṇāpekṣā no na cāstānyadarpakam ॥ 14॥

arpakāntarārāhityepyastyeṣāṃ tatsvabhāvatā
mābhūttathānubhāvyatvaṃ bodhātmā tu na hīyate ॥ 15॥

svayaṃjyotirbhavatyeṣa puro'smātbhāsate'khilāt
tameva bhāntamanveti tadbhāsā bhāsate jagat ॥ 16॥

yenedaṃ jānate sarvaṃ taṃ kenānyena jānatām
vijñātāraṃ kena vidyācchaktaṃ vedye tu sādhanam ॥ 17॥

sa vetti vedyaṃ tatsarvaṃ nānyastasyāsti veditā
viditāviditābhyāṃ tatpṛthakbodhasvarūpakam ॥ 18॥

bodhe'pyanubhavo yasya na kathaṃcana jāyate
taṃ kathaṃ bodhayecchāstraṃ loṣṭaṃ narasamākṛtim ॥ 19॥

jihvā me'sti na vetyuktirlajjāyai kevalaṃ yathā
na budhyate mayā bodho boddhavya iti tādṛṣī ॥ 20॥

yasminyasminnasti loke bodhastattadupekṣaṇe
yadbodhamātraṃ tadbrahmetyevaṃ dhīrbrahmaniścayaḥ ॥ 21॥

pañcakoṣaparityāge sākṣibodhāvaśeṣataḥ
svasvarūpaṃ sa eva syācchūnyatvaṃ tasya durghaṭam ॥ 22॥

asti tāvatsvayaṃ nāma vivādāviṣayatvataḥ
svasminnapi vivādaścetprativādyatra ko bhavet ॥ 23॥

svāsattvantu na kasmaicidrocate vibhramaṃ vinā
ataeva śrutirbādhaṃ brūte cāsattvavādinaḥ ॥ 24॥

asadbrahmeti cedveda svayameva bhavedasan
ato'sya mābhūdvedyatvaṃ svasattvantvabhyupeyatām ॥ 25॥

kīdṛktarhīti cetpṛcchedīdṛktā nāsti tatra hi
yadanīdṛgatādṛkca tatsvarūpaṃ viniścinu ॥ 26॥

akṣāṇāṃ viṣayastvīdṛkparokṣastādṛgucyate
viṣayo nākṣaviṣayaḥ svattvānnāsyaparokṣatā ॥ 27॥

avedyo'pyaparokṣo'taḥ svaprakāśo bhavatyayam
satyaṃ jñānamanantaṃ cetyastīha brahmalakṣaṇam ॥ 28॥

satyatvaṃ bādharāhityaṃ jagadbādhaikasākṣiṇaḥ
bādhaḥ kiṃsākṣiko brūhi na tvasākṣika iṣyate ॥ 29॥

apanīteṣu mūrteṣu hyamūrtaṃ śiṣyate viyat
śakyeṣu bādhiteṣvante śiṣyate yattadeva tat ॥ 30॥

sarvabādhe na kiṃciccedyanna kiṃcit tadeva tat
bhāṣā evātra bhidyante nirbādhaṃ tāvadasti hi ॥ 31॥

ata eva śrutirbādhyaṃ bādhitvā śeṣayatyadaḥ
sa eṣa neti netyātmetyatadvyāvṛttirūpataḥ ॥ 32॥

idaṃ rūpaṃ tu yadyāva tattyaktuṃ śakyate'khilam
aśakyo hyanidaṃ rūpaḥ sa ātmā bādhavarjitaḥ ॥ 33॥

siddhaṃ brahmaṇi satyatvaṃ jñānatvaṃ tu puroditam
svayamevānubhūtitvādityādivacanaiḥ sphuṭam ॥ 34॥

na vyāpitvāddeśato'nto nityatvānnāpi kālataḥ
na vastuto'pi sarvātmyādānantyaṃ brahmaṇi tridhā ॥ 35॥

deśakālānyavastūnāṃ kalpitatvācca māyayā
na deṣādikṛto'nto'sti brahmānantyaṃ sphuṭantataḥ ॥ 36॥

satyaṃ jñānamanantaṃ yadbrahma tadvastu tasya tat
īśvaratvantu jīvatvamupādhidvayakalpitam ॥ 37॥

śaktirastyaiśvarī kācitsarvavastuniyāmikā
ānandamayamārabhya gūḍhā sarveṣu vastuṣu ॥ 38॥

vastudharmā niyamyeraṃ śaktyā naiva yadā tadā
anyonyadharmasāṃkaryādviplaveta jagatkhalu ॥ 39॥

cicchāyāveśataḥ śaktiścetaneva vibhāti sā
tacchaktyupādhisaṃyogādbrahmaiveśvaratāṃ vrajet ॥ 40॥

koṣopādhivivakṣāyāṃ yāti brahmaiva jīvatām
pitā pitāmahaścaikaḥ putrapautrau yathā prati ॥ 41॥

putrāderavivakṣāyāṃ na pitā na pitāmahaḥ
tadvanneśo nāpi jīvaḥ śaktikoṣāvivakṣaṇe ॥ 42॥

ya evaṃ brahma vedaiṣa brahmaiva bhavati svayam
brahmaṇo nāsti janmātaḥ punareṣa na jāyate ॥ 43॥

iti pañcakoṣovivekonāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ ॥ 3॥

Kapitel 4 Dvaita-viveka-prakaraṇa – Unterscheidung von Dualität und Nicht-Dualität

īśvareṇāpi jīvena sṛṣṭaṃ dvaitaṃ prapañcyate
viveke sati jīvena heyo bandhaḥ sphuṭībhavet ॥ 1॥

māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram
sa māyī sṛjatītyāhuḥ śvetāśvatara śākhinaḥ ॥ 2॥

ātmā vā idamagre'bhūtsa aikṣata sṛjā iti
saṅkalpenāsṛjallokānsa etāniti bahvṛcāḥ ॥ 3॥

khaṃvāyvagnijalorvyoṣadhyannadehāḥ kramādamī
sambhūtā brahmaṇastasmādetasmādātmano'khilāḥ ॥ 4॥

bahu syāmahamevātaḥ prajāyeyeti kāmataḥ
tapastaptvā'sṛjatsarvaṃ jagadityāha taittiriḥ ॥ 5॥

idamagre sadevāsīdbahutvāya tadaikṣata
tejo'vannāṇḍajādīni sasarjeti ca sāmagāḥ ॥ 6॥

visphuliṅgā yathā vahnerjāyante'kṣaratastathā
vividhāścijjaḍā bhāvā ityātharvaṇikī śrutiḥ ॥ 7॥

jagadavyākṛtaṃ pūrvamāsīdvyākriyate'dhunā
dṛśyābhyāṃ nāmarūpābhyāṃ virāḍādiṣu te sphuṭāḥ
virāṇānurnaro gāvaḥ kharāśvājāvayastathā
pipīlikāvadhidvandvamiti vājasaneyinaḥ ॥ 8॥

kṛtvā rūpāntaraṃ jaivaṃ dehe prāviśadīśvaraḥ
iti tāḥ śrutayaḥ prāhu jīvatvaṃ prāṇadhāraṇāt ॥ 9॥

caitanyaṃ yadadhiṣṭhānaṃ liṅgadehaśca yaḥ punaḥ
cicchāyā liṅgadehasthā tatsaṃghojīva ucyate ॥ 10॥

māheśvarī tu yā māyā tasyā nirmāṇaśaktivat
vidyate mohaśaktiśca taṃ jīvaṃ mohayatyasau ॥ 11॥

mohādanīśatāṃ prāpya magno vapuṣi śocati
īśasṛṣṭamidaṃ dvaitaṃ sarvamuktaṃ samāsataḥ ॥ 12॥

saptānnabrāhmaṇe dvaitaṃ jīvasṛṣṭaṃ prapañcitam
annāni saptajñānena karmaṇājanayatpitā ॥ 13॥

martyānāmekaṃ devānne dve paśvānnaṃ caturthakam
annatritayamātmārthamannānāṃ viniyojanam ॥ 14॥

vrīhyādikaṃ darśapūrṇamāsau kṣīraṃ tathā manaḥ
vākprāṇaśceti saptatvamannānāmavagamyatām ॥ 15॥

īśena yadyapyetāni nirmitāni svarūpataḥ
tathāpi jñānakarmābhyāṃ jīvo kārṣīttadannatām ॥ 16॥

īśakāryaṃ jīvabhogyaṃ jagaddvābhyāṃ samanvitam
pitṛjanyā bhartṛbhogyā yathā yoṣittatheṣyatām ॥ 17॥

māyāvṛttyātmako hīśasaṃkalpaḥ sādhanaṃ janau
mano vṛttyātmako jīvo saṃkalpo bhogasādhanam ॥ 18॥

īśanirmitamaṇyādau vastunyekavidhe sthite
bhoktṛdhīvṛttinānātvāttadbhogo bahudheṣyate ॥ 19॥

hṛṣyatyeko maṇiṃ labdhvā kruddhyatyanyo hyalābhataḥ
paśyatyeva virakto'tra na hṛṣyati na kupyati ॥ 20॥

priyo'priya upekṣyaścetyākārā maṇigāstrayaḥ
sṛṣṭā jīvairīśasṛṣṭaṃ rūpaṃ sādhāraṇaṃ triṣu ॥ 21॥

bhāryā snuṣā nanāndā ca yātā mātetyanekadhā
pratiyogidhiyā yoṣidbhidyate na svarūpataḥ ॥ 22॥

nanu jñānāni bhidyantāmākārastu na bhidyate
yoṣidvapuṣyatiśayo na dṛṣṭo jīvanirmitaḥ ॥ 23॥

maivaṃ māṃsamayī yoṣitkācidanyā manomayī
māṃsamayyā abhede'pi bhidyate'tra manomayī ॥ 24॥

bhrāntisvapnamanorājyasmṛtiṣvastu manomayam
jāgranmānena meyasya na manomayateti cet ॥ 25॥

bādhaṃ māne tu meyena yogātsyādviṣayākṛtiḥ
bhāṣyavārtikakārābhyāmayamartha udāhṛtaḥ ॥ 26॥

mūṣāsiktaṃ yathā tāmraṃ tannibhaṃ jāyate tathā
rūpādīn vyāpnuvaccittaṃ tannibhaṃ dṛśyate dhruvam ॥ 27॥

vyañjako vā yathā loko vyaṅgyasyākāratāmiyāt
sarvārthavyañjakatvāddhīrarthākārā pradṛśyate ॥ 28॥

māturmānābhiniṣpattirniṣpannaṃ meyameti tat
meyābhisaṃgataṃ tacca meyābhatvaṃ prapadyate ॥ 29॥

satyevaṃ viṣayau dvau sto ghaṭau mṛṇmayadhīmayau
mṛṇmayo mānameyaḥ syātsākṣibhāṣyastu dhīmayaḥ ॥ 30॥

anvayavyatirekābhyāṃ dhīmayo jīvabandhakṛt
satyasminsukhaduḥkhe sta stasminnasati na dvayam ॥ 31॥

asatyapi ca bāhyārthe svapnādau badhyate naraḥ
samādhisuptimūrcchāsu satyapyasminna badhyate ॥ 32॥

dūradeśaṃ gate putre jīvatyevātra tatpitā
vipralambhakavākyena mṛtaṃ matvā praroditi ॥ 33॥

mṛte'pi tasminvārtāyāmaśrutāyāṃ na roditi
ataḥ sarvasya jīvasya bandhakṛnmānasaṃ jagat ॥ 34॥

vijñānavādo bāhyārthavaiyarthyātsyādiheti cet
na hṛdyākāramādhātuṃ bāhyasyāpekṣitattvataḥ ॥ 35॥

vaiyārthyamastu vā bāhyaṃ na vārayitumīśmahe
prayojanamapekṣante na mānāniti hi sthitiḥ ॥ 36॥

bandhaścenmānasaṃ dvaitaṃ tannirodhena śāmyati
abhyāsedyogamevāto brahmajñānena kiṃ vada ॥ 37॥

tātkālika dvaitaśāntāvapyāgāmījanīkṣayaḥ
brahmajñānaṃ vinā na syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ ॥ 38॥

anivṛtte'pīśasṛṣṭe dvaite tasya mṛṣātmatām
buddhvā brahmādvayaṃ boddhuṃ śakyaṃ vastvaikyavādinā ॥ 39॥

pralaye tannivṛttau tu guruśāstrādyabhāvataḥ
virodhidvaitābhāve'pi na śakyaṃ boddhumadvayam ॥ 40॥

abādhakaṃ sādhakaṃ ca dvaitamīśvaranirmitam
apanetumaśakyaṃ cetyāstāṃ taddviṣyate kutaḥ ॥ 41॥

jīvadvaitaṃ tu śāstrīyamaśāstrīyamiti dvidhā
upādadītā śāstrīyamātattvasyāvabodhanāt ॥ 42॥

ātmabrahmavicārākhyaṃ śāstrīyaṃ mānasaṃ jagat
buddhe tattve tacca heyamiti śrutyanuśāsanam ॥ 43॥

śāstrāṇyadhītya medhāvī abhyasya ca punaḥ punaḥ
paramaṃ brahma vijñāya ulkāvattānyathotsṛjet ॥ 44॥

granthamabhyasya medhāvī jñānavijñānatatparaḥ
palālamiva dhānyārthī tyajedgranthamaśeṣataḥ ॥ 45॥

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat ॥ 46॥

tamevaikaṃ vijānīta hyanyā vāco vimuñcatha
yaccedvāṅmanasī prājña ityādyāḥ śrutayaḥ sphuṭāḥ ॥ 47॥

aśāstrīyamapi dvaitaṃ tīvraṃ mandamiti dvidhā
kāmakrodhādikaṃ tīvraṃ manorājyaṃ tathetarat ॥ 48॥

ubhayaṃ tattvabodhātprāṅnivāryaṃ bodhasiddhaye
samaḥ samāhitatvaṃ ca sādhaneṣu śrutaṃ yataḥ ॥ 49॥

bodhādūrdhvaṃ ca taddheyaṃ jīvanmuktiprasiddhaye
kāmādikleśabandhena yuktasya na hi muktatā ॥ 50॥

jīvanmuktiriyaṃ mā bhujjanmābhāve tvahaṃ kṛtī
tarhi janmāpi te'styeva svargamātrātkṛtī bhavān ॥ 51॥

kṣayātiśayadoṣeṇa svargo heyo yadā tadā
svayaṃ doṣatamātmāyaṃ kāmādiḥ kiṃ na hīyate ॥ 52॥

tattvaṃ buddhvāpi kāmādīnniḥśeṣaṃ na jahāsi cet
yatheṣṭācaraṇaṃ te syātkarmaśāstrātilaṅghinaḥ ॥ 53॥

buddhādvaitasatattvasya yatheṣṭācaraṇaṃ yadi
śunāṃ tattvadṛśāṃ caiva kobhedo'śucibhakṣaṇe ॥ 54॥

bodhāt purā manodoṣamātrātkliṣṭo'syathādhunā
aśeṣalokanindā cetyaho te bodhavaibhavam ॥ 55॥

viḍvarāhāditulyatvaṃ mā kāṅkṣīstattvavid bhavān
sarvadhīdoṣasaṃtyāgāllokaiḥ pūjyasva devavat ॥ 56॥

kāmyādidoṣadṛṣṭyādyāḥ kāmādityāgahetavaḥ
prasiddhā mokṣaśāstreṣu tānanviṣya sukhī bhava ॥ 57॥

tyajyatāmeṣa kāmādirmanorājye tu kā kṣatiḥ
aśeṣadoṣabījatvāt kṣatirbhagavateritā ॥ 58॥

dhyāyate viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate
saṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ॥ 59॥

śakyaṃ jetuṃ manorājyaṃ nirvikalpasamādhitaḥ
susampādaḥ kramātso'pi savikalpasamādhinā ॥ 60॥

buddhatattvena dhīdoṣaśūnyenaikāntavāsinā
dīrghaṃ praṇavamuccārya manorājyaṃ vijīyate ॥ 61॥

jite tasmin vṛttiśūnyaṃ manastiṣṭhati mūkavat
etatpadaṃ vaśiṣṭhena rāmāya bahudheritam ॥ 62॥

dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam
sampannaṃ cettadotpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ
vicāritamalaṃ śāstraṃ ciramudgrāhitaṃ mithaḥ
santyaktavāsanānmaunādṛte nyastyuttamaṃ padam ॥ 63॥

vikṣipyate kadāciddhīḥ karmaṇā bhogadāyinā
punaḥ samāhitā sā syāttadaivābhyāsapāṭavāt ॥ 64॥

vikṣepo yasya nāstyasya brahmavittvaṃ na manyate
brahmaivāyamiti prāhurmunayaḥ pāradarśinaḥ ॥ 65॥

darśanādarśane hitvā svayaṃ kevalarūpataḥ
yastiṣṭhati sa tu brahmanbrahma na brahmavitsvayam ॥ 66॥

jīvanmukteḥ parā kāṣṭhā jīvadvaitavivarjanāt
labhyate'sāvato'tredamīśadvaitādvivecitam ॥ 67॥

iti dvaitavivekanāma caturthaḥ paricchedaḥ ॥ 4॥

Kapitel 5 Mahāvākya-viveka-prakaraṇa – Unterscheidung anhand der großen Upaniṣaden-Sätze

yenekṣate śṛṇotīdaṃ jighrati vyākaroti ca
svādvasvādū vijānāti tatprajñānamudīritam ॥ 1॥

caturmukhendradeveṣu manuṣyāśvaśvagavādiṣu
caitanyamekaṃ brahmātaḥ prajñānaṃ brahmamayyapi ॥ 2॥

paripūrṇaḥ parātmāsmindehe vidyādhikāriṇi
buddheḥ sākṣitayā sthitvā sphurannahamitīryate ॥ 3॥

svataḥ pūrṇaḥ parātmātra brahmaśabdena varṇitaḥ
asmītyaikyaparāmarśastena brahma bhavāmyaham ॥ 4॥

ekamevādvitīyaṃ sannāmarūpavivarjitam
sṛṣṭeḥ purādhunāpyasya tādṛktvaṃ taditīryate ॥ 5॥

śroturdehendriyātītaṃ vastvatra tvaṃ paderitam
ekatā gṛhyate'sīti tadaikyamanubhūyatām ॥ 6॥

svaprakāśāparokṣatvamayamityuktito matam
ahaṅkārādidehāntātpratyagātmeti gīyate ॥ 7॥

dṛśyamānasya sarvasya jagatastattvamīryate
brahmaśabdena tadbrahma svaprakāśātmarūpakam ॥ 8॥

iti mahāvākyavivekonāma pañcamaḥ paricchedaḥ ॥ 5॥


Dīpa-pañcaka – Die fünf „Lampen“ der Erkenntnis

Kapitel 6 Citra-dīpa-prakaraṇa – Die vielfältige Lampe (Erscheinungsvielfalt)

yathā citrapaṭe dṛṣṭamavasthānāṃ catuṣṭayam
paramātmani vijñeyaṃ tathāvasthācatuṣṭayam ॥ 1॥

yathā dhauto ghaṭṭitaśca lāñchito rañjitaḥ paṭaḥ
cidantaryāmi sūtrāṇi virāṭ cātmā tatheryate ॥ 2॥

svataḥ śubhro'tra dhautaḥ syādghaṭṭito'nnavilepanāt
masyākārairlāñchitaḥ syādrañjito varṇapūraṇāt ॥ 3॥

svataścidantaryāmī tu māyāvī sūkṣmasṛṣṭitaḥ
sūtrātmā sthūlasṛṣṭyaiṣa virāḍityucyate paraḥ ॥ 4॥

brahmādyāḥstambaparyantāḥ prāṇino'tra jaḍā api
uttamādhamabhāvena vartante paṭacitravat ॥ 5॥

citrārpitamanuṣyāṇāṃ vastrābhāsāḥ pṛthakpṛthak
citrādhāreṇa vastreṇa sadṛśā iva kalpitāḥ ॥ 6॥

pṛthakpṛthakcidābhāsāścaitanyādhyastadehinām
kalpānte jīvanāmāno bahudhā saṃsarantyamī ॥ 7॥

vastrābhāsasthitānvarṇānyadvadādhāravastragān
vadantyajñāstathā jīvasaṃsāraṃ cidgataṃ viduḥ ॥ 8॥

citrastha parvatādīnāṃ vastrābhāso na likhyate
sṛṣṭisthamṛttikādīnāṃ cidābhāsāstathā na hi ॥ 9॥

saṃsāraḥ paramārtho'yaṃ saṃlagnaḥ svātmavastuni
iti bhrāntiravidyā syādvidyayaiṣā nivartate ॥ 10॥

ātmābhāsasya jīvasya saṃsāro nātmavastunaḥ
iti bodho bhavedvidyā labhyate'sau vicāraṇāt ॥ 11॥

sadā vicārayettasmājjagatjjīvaparātmanaḥ
jīvabhāvajagadbhāvabādhe svātmaiva śiṣyate ॥ 12॥

nāpratītistayorbādhaḥ kintu mithyātvaniścayaḥ
no cetsuṣuptimūrcchādau mucyetā yatnato janaḥ ॥ 13॥

paramātmāvaśeṣo'pi tatsatyatvaviniścayaḥ
na jagadvismṛtirno cejjīvanmuktirna sambhavet ॥ 14॥

parokṣā cāparokṣeti vidyā dvedhā vicārajā
tatrāparokṣa vidyāptau vicāro'yaṃ samāpyate ॥ 15॥

asti brahmeti cedveda parokṣajñānameva tat
ahaṃ brahmeti cedveda sākṣātkāraḥ sa ucyate ॥ 16॥

tatsākṣātkārasiddhyarthamātmatattvaṃ vivicyate
yenāyaṃ sarvasaṃsārātsadya eva vimucyate ॥ 17॥

kūṭastho brahmajīveśāvityevaṃ ciccaturvidhā
ghaṭākāśamahākāśau jalākāśābhrakhe yathā ॥ 18॥

ghaṭāvacchinnakhe nīraṃ yattatra pratibimbitaḥ
sābhranakṣatra̱-ākāśo jalākāśa̱-udīryate ॥ 19॥

mahākāśasya madhye yanmeghamaṇḍalamīkṣyate
pratibimbatayā tatra meghākāśo jale sthitaḥ ॥ 20॥

meghāṃśarūpamudakaṃ tuṣārākārasaṃsthitam
tatra khapratibimbo'yaṃ nīratvādanumīyate ॥ 21॥

adhiṣṭhānatayā dehadvayāvacchinnacetanaḥ
kūṭavannirvikāreṇa sthitaḥ kūṭastha̱-ucyate ॥ 22॥

kūṭasthe kalpitā buddhistatra cit pratibimbakaḥ
prāṇānāṃ dhāraṇājjīvaḥ saṃsāreṇa sa yujyate ॥ 23॥

jalavyomnā ghaṭākāśoyathā sarvastirohitaḥ
tathā jīvena kūṭasthaḥ so'nyo'nyādhyāsa ucyate ॥ 24॥

ayaṃ jīvo na kūṭasthaṃ vivinakti kadācana
anādiraviveko'yaṃ mūlāvidyeti gamyatām ॥ 25॥

vikṣepāvṛtirūpābhyāṃ dvidhāvidyā prakalpitā
na bhāti nāsti kūṭastha ityāpādanamāvṛtiḥ ॥ 26॥

ajñānī viduṣā pṛṣṭaḥ kūṭasthaṃ na prabudhyate
na bhāti nāsti kūṭastha iti buddhvā vadatyapi ॥ 27॥

svaprakāśe kuto'vidyā tāṃ vinā kathamāvṛtiḥ
ityāditarkajālāni svānubhūtirgrasatyasau ॥ 28॥

svānubhūtāvaviśvāse tarkasyāpyanavasthite
kathaṃ vā tārkikaṃmanyastattvaniścayamāpnuyāt ॥ 29॥

buddhyārohāya tarkaścedapekṣeta tathā sati
svānubhūtiyanusāreṇa tarkyatāṃ mā kutarkyatām ॥ 30॥

svānubhūtiravidyāyāmāvṛtau ca pradarśitā
ataḥ kūṭasthacaitanyamavirodhīti tarkyatām ॥ 31॥

taccedvirodhi kenaeyamāvṛtirhyanubhūyatām
vivekastu virodhīsyāttattvajñānini dṛśyatām ॥ 32॥

avidyāvṛtakūṭasthe dehadvayayutā citiḥ
śuktau rūpyavadadhyastā vikṣepādhyāsa eva hi ॥ 33॥

idamaṃśasya satyatvaṃ śuktigaṃ rūpya īkṣyate
svayantvaṃ vastutā caivaṃ vikṣepe vīkṣyate'nyagam ॥ 34॥

nīlapṛṣṭhatrikoṇatvaṃ yathā śuktau tirohitam
asaṅgānandatādyevaṃ kūṭasthe'pi tirohitam ॥ 35॥

āropitasya dṛṣṭānte rūpyaṃ nāma yathā tathā
kūṭasthādhyastavikṣepanāmāhamiti niścayaḥ ॥ 36॥

idamaṃśaṃ svataḥ paśyan rūpyamityabhimanyate
tathā svaṃ ca svataḥ paśyannahamityabhimanyate ॥ 37॥

idaṃtvarūpyate bhinne svatvāhante tathekṣyatām
sāmānyaṃ ca viśeṣaścetyubhayatrāpi gamyate ॥ 38॥

devadattaḥ svayaṃ gacchettvaṃ vīkṣasva svayaṃ tathā
ahaṃ svayaṃ na śaknomītyevaṃ lauke prayujyate ॥ 39॥

idaṃ rūpyamidaṃ vastramiti yadvadidaṃ tathā
asau tvamahamityeṣu svayamityabhimanyate ॥ 40॥

ahantvādbhidyatāṃ svatvaṃ kūṭasthe tena kiṃ tava
svayaṃ śabdārtha evaiṣa kūṭastha iti me bhavet ॥ 41॥

anyatvavārakaṃ svatvamiti cedanyavāraṇam
kūṭasthasyātmatāṃ vakturiṣṭameva hi tadbhavet ॥ 42॥

svayamātmeti paryāyastena loke tayoḥ saha
prayogo nāstyataḥ svatvamātmatvaṃ cānyavārakam ॥ 43॥

ghaṭaḥ svayaṃ na jānātītyevaṃ svatvaṃ ghaṭādiṣu
acetaneṣu dṛṣṭaṃ ceddṛśyatāmātmasattvataḥ ॥ 44॥

cetanācetanabhidā kūṭasthātmakṛtā na hi
kintu buddhikṛtābhāsakṛtaivetyavagamyatām ॥ 45॥

yathā cetana ābhāsaḥ kūṭasthe bhrāntikalpitaḥ
acetano ghaṭādiśca tathā tatraiva kalpitaḥ ॥ 46॥

tattvedante'pi svatvamiva tvamahamādiṣu
sarvatrānugate tena tayorapyātmateti cet ॥ 47॥

te ātmatve'pyanugate tattvedante tatastayoḥ
ātmatvaṃ naiva sambhāvyaṃ samyaktvāderyathā tathā ॥ 48॥

tattvedante svatānyatve tvantāhante parasparam
pratidvandvitayā loke prasiddhenāsti saṃśayaḥ ॥ 49॥

anyatāyāḥ pratidvandvī svayaṃ kūṭastha iṣyatām
tvaṃtāyāḥ pratiyogyeṣo'hamityātmani kalpitaḥ ॥ 50॥

ahaṃtāsvatvayorbhede rūpyatedantayoriva
spaṣṭe'pi mohamāpannā ekatvaṃ pratipedire ॥ 51॥

tādātmyādhyāsa evātra pūrvoktāvidyayā kṛtaḥ
avidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tatkāryaṃ vinivartate ॥ 52॥

avidyāvṛtitādātmye vidyayaiva vinaśyataḥ
vikṣepasya svarūpaṃ tu prārabdhakṣayamīkṣyate ॥ 53॥

upādāne vinaṣṭe'pi kṣaṇaṃ kāryaṃ pratīkṣyate
ityāhustārkikāstadvadasmākaṃ kiṃ na sambhavet ॥ 54॥

tantūnāṃ dinasaṃkhyānāṃ taistādṛkkṣaṇa īritaḥ
bhramasyāsaṃkhyakalpasya yogyaḥ kṣaṇa iheṣyatām ॥ 55॥

vinā kṣodakṣamaṃ mānaṃ tairvṛthā parikalpyate
śrutiyuktyanubhūtibhyo vadatāṃ kinnu duḥśakam ॥ 56॥

āstāṃ dustārkikaiḥ sākaṃ vivādaḥ prakṛtaṃ bruve
svāhamoḥ siddhamekatvaṃ kūṭasthapariṇāminoḥ ॥ 57॥

bhrāmyante paṇḍitaṃmanyāḥ sarve laukikatārkikāḥ
anādṛtya śrutiṃ maurkhyātkevalāṃ yuktimāśritāḥ ॥ 58॥

pūrvāparaparāmarśavikalāstatra kecana
vākyābhāsānsvasvapakṣe yojayantyapyalajjayā ॥ 59॥

kūṭasthādiśarīrāntasaṃghātasyātmatāṃ jaguḥ
lokāyatāḥ pāmarāśca pratyakṣābhāsamāśritāḥ ॥ 60॥

śrautīkartuṃ svapakṣante koṣamannamayaṃ tathā
virocanasya siddhāntaṃ pramāṇaṃ pratijajñire ॥ 61॥

jīvātmanirgame dehamaraṇasyātra darśanāt
dehātirikta evātmetyāhurlokāyatāḥ pare ॥ 62॥

pratyakṣatvenābhimatāhaṃ dhīrdehātirekiṇam
gamayedindriyātmānaṃ vacmītyādiprayogataḥ ॥ 63॥

vāgādināmindriyāṇāṃ kalahaḥ śrutiṣu śrutaḥ
tena caitanyameteṣāmātmatvaṃ tata eva hi ॥ 64॥

hairaṇyagarbhāḥ prāṇātmavādinastvevamūcire
cakṣurādyakṣalope'pi prāṇasattve tu jīvati ॥ 65॥

prāṇo jāgarti supteṣu prāṇaśraiṣṭhyādikaṃ śrutam
koṣaḥ prāṇamayaḥ samyagvistareṇa prapañcitaḥ ॥ 66॥

mana ātmā iti manyanta upāsanaparā janāḥ
prāṇasyābhoktṛtā spaṣṭā bhoktṛtvaṃ manasastataḥ ॥ 67॥

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
śruto manomayaḥ koṣastenātmetīritaṃ manaḥ ॥ 68॥

vijñānamātmeti para āhuḥ kṣaṇikavādinaḥ
yatovijñānamūlatvaṃ manaso gamyate sphuṭam ॥ 69॥

ahaṃ vṛttiridaṃ vṛttirityantaḥkaraṇaṃ dvidhā
vijñānaṃ syādahaṃvṛttiridaṃvṛttirmano bhavet ॥ 70॥

ahaṃpratyayabījatvamidaṃvṛtteritisphuṭam
aviditvā svamātmānaṃ bāhyaṃ veda na tu kvacit ॥ 71॥

kṣaṇe kṣaṇe janmanāśāvahaṃvṛttirmitau yataḥ
vijñānaṃ kṣaṇikaṃ tena svaprakāśaṃ svato miteḥ ॥ 72॥

vijñānamayakośo'yaṃ jīva ityāgamā jaguḥ
sarvasaṃsāra etasya janmanāśasukhādikaḥ ॥ 73॥

vijñānaṃ kṣaṇikaṃ nātmā vidyudabhranimeṣavat
anyasyānupalabdhatvācchūnyaṃ mādhyamikā jaguḥ ॥ 74॥

asadevedamityādāvidameva śrutaṃ tataḥ
jñānajñeyātmakaṃ sarvaṃ jagadbhrāntiprakalpitam ॥ 75॥

niradhiṣṭhānavibhrānterabhāvādātmano'stitā
śūnyasyāpi sasākṣitvādanyathā noktirasya te ॥ 76॥

anyo vijñānamayata ānandamaya āntaraḥ
astītyevopalabdhavya iti vaidikadarśanam ॥ 77॥

aṇurmahānmadhyamo vetyevaṃ tatrāpi vādinaḥ
bahudhā vivadante hi śrutiyuktisamāśrayāt ॥ 78॥

aṇuṃ vadantyantarālāḥ sūkṣmanāḍīpracārataḥ
romṇaḥ sahasrabhāgena tulyāsu pracaratyayam ॥ 79॥

aṇoraṇīyāneṣo'ṇuḥ sūkṣmātsūkṣmataraṃ tviti | aṇutvamāhuḥ śrutayaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ॥ 80॥

vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca
bhāgo jīvaḥ sa vijñeya iti cāhaparā śrutiḥ ॥ 81॥

digambarā madhyamatvamāhurāpādamastakam
caitanyavyāptisaṃdṛṣṭerānakhāgraśruterapi ॥ 82॥

sūkṣmanāḍī pracārastu sūkṣmairavayavairbhavet
sthūladehasya hastābhyāṃ kañcukapratimokavat ॥ 83॥

nyūnādhikaśarīreṣu praveśo'pi gamāgamaiḥ
ātmāṃśānāṃ bhavettena madhyamatvaṃ suniścitam ॥ 84॥

saṃśasya ghaṭavannāśo bhavatyeva tathā sati
kṛtanāśākṛtābhyāgamayoḥ ko vārako bhavet ॥ 85॥

tasmādātmā mahāneva naivāṇurnāpi madhyamaḥ
ākāśavatsarvagato niraṃśaḥ śrutisaṃmataḥ ॥ 86॥

ityuktvā tadviśeṣe'pi bahudhā kalahaṃ yayuḥ
acidrūpo'tha cidrūpāścidacidrūpa ityapi ॥ 87॥

prābhākarāstārkikāśca prāhurasyācidātmatām
ākāśavaddravyamātmā śabdavattadguṇaścitiḥ ॥ 88॥

icchādveṣaprayatnāśca dharmādharmau sukhāsukhe
tatsaṃskārāśca tasyaite guṇāścitivadīritāḥ ॥ 89॥

ātmano manasā yoge svādṛṣṭavaśato guṇāḥ
jāyante'tha pralīyante suṣupte'dṛṣṭasaṃkṣayāt ॥ 90॥

citimattvāccetano'yamicchādveṣaprayatnavān
syāddharmādharmayoḥ kartā bhoktā duḥkhādimattvataḥ ॥ 91॥

yathātra karmavaśataḥ kādādikaṃ mukhādikam
tathā lokāntare dehe karmaṇecchādi janyate ॥ 92॥

evaṃ ca sarvagasyāpi sambhavetāṃ gamāgamau
karmakāṇḍaḥ samagro'tra pramāṇamiti te'vadan ॥ 93॥

ānandamayakoṣo yaḥ suṣuptau pariśiṣyate
aspaṣṭacitsa ātmaiṣāṃ pūrvakośo'sya te guṇāḥ ॥ 94॥

gūḍhaṃ caitanyamutprekṣya bodhābodhasvarūpatām
ātmano bruvate bhāṭṭāścidutprekṣyotthitasmṛteḥ ॥ 95॥

jaḍo bhūtvā tadāsvāpsamiti jāḍyasmṛtistadā
vinā jāḍyānubhūtiṃ na kathaṃcidupapadyate ॥ 96॥

draṣṭurdṛṣṭeralopaśca śrutaḥ suptau tatastvayam
aprakāśaprakāśābhyāmātmā khadyotavadyutaḥ ॥ 97॥

niraṃśasyobhayātmatvaṃ na kathaṃcidghaṭiṣyate
tena cidrūpa evātmetyāhuḥ sāṃkhyā vivekinaḥ ॥ 98॥

jāḍyāṃśaḥ prakṛterūpaṃ vikāri triguṇaṃ ca tat
cito bhogāpavargārthaṃ prakṛtiḥ sā pravartate ॥ 99॥

asaṅgāyāściterbandhamokṣau bhedāgrahānmatau
bandhamokṣavyavasthārthaṃ pūrveṣāmiva cidbhidā ॥ 100॥

mahataḥ paramavyaktamiti prakṛtirucyate
śrutāksaṅgatā tadvadasaṅgo hītyataḥ sphuṭā ॥ 101॥

citsannidhau pravṛttāyā prakṛterhi niyāmakam
īśvaraṃ bruvate yogāḥ sa jīvebhyaḥ paraḥ śrutaḥ ॥ 102॥

pradhānakṣetrajñapatirguṇeśa iti hi śrutiḥ
āraṇyake saṃbhrameṇa hyantaryāmyupapāditaḥ ॥ 103॥

atrāpi kalahāyante vādinaḥ svasvayuktibhiḥ
vākyānyapi yathāprajñaṃ dārḍhyāyodāharanti hi ॥ 104॥

kleśakarmavipākaistadāśayairapyasaṃyutaḥ
puṃviśeṣo bhavedīśo jīvavatso'pyasaṅgacit ॥ 105॥

tathāpi puṃviśeṣatvādghaṭate'sya niyantṛtā
avyavasthau bandhamokṣāvāpatetāmihānyathā ॥ 106॥

bhīṣāsmādityevamādāvasaṅgasya parātmanaḥ
śrutaṃ tadyuktamapyasya kleśakarmādyasaṅgamāt ॥ 107॥

jīvānāmapyasaṅgatvātkleśādi na hyathāpi ca
vivekāgrahataḥ kleśakarmādi prāgudīritam ॥ 108॥

nityajñānaprayatnecchāguṇānīśasya manvate
asaṅgasya niyantṛtvamayuktamiti tārkikāḥ ॥ 109॥

puṃviśeṣatvamapyasya guṇaireva na cānyathā
satyakāmaḥ satyasaṃkalpa ityādiśrutirjagau ॥ 110॥

nityajñānādimattve'sya sṛṣṭireva sadā bhavet
hiraṇyagarbha īśo'to liṅgadehena saṃyutaḥ ॥ 111॥

udgīthabrāhmaṇe tasya māhātmyamativistṛtam
liṅgasattve'pi jīvatvaṃ nāsya karmādyabhāvataḥ ॥ 112॥

sthūladehaṃ vinā liṅgadeho na kvāpi dṛśyate
vairājo deha īśo'taḥ sarvato mastakādimān ॥ 113॥

sahasraśīrṣetyevaṃ hi viśvataścakṣurityapi
śrutamityāhuraniśaṃ viśvarūpasya cintakāḥ ॥ 114॥

sarvataḥ pāṇipādatve kṛmyāderapi ceśatā
tataścaturmukho deva eveśo netaraḥ pumān ॥ 115॥

putrārthaṃ tamupāsīnā evamāhuḥ prajāpatiḥ
prajā asṛjatetyādiśrutiścodāharantyamī ॥ 116॥

viṣṇornābheḥ samudbhūto vedhāḥ kamalajastataḥ
viṣṇureveśa ityāhurloke bhāgavatā janāḥ ॥ 117॥

śivasya pādāvanveṣṭuṃ śārṅgyaśaktastataḥ śivaḥ
īśo na viṣṇurityāhuḥ śaivā āgamamāninaḥ ॥ 118॥

puratrayaṃ sādayituṃ vighneśaṃ so'pyapūjayat
vināyakaṃ prāhurīśaṃ gāṇapatyamate ratāḥ ॥ 119॥

evamanye svasvapakṣābhimānenānyathānyathā
mantrārthavādakalpādīnāśritya pratipedire ॥ 120॥

antaryāmiṇamārabhya sthāvarānteśavādinaḥ
santyaśvatthārkavaṃśādeḥ kuladaivatvadarśanāt ॥ 121॥

tattvaniścayakāmena nyāyāgamavicāriṇām
ekaiva pratipattiḥ syātsāpyatra sphuṭamucyate ॥ 122॥

māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram
asyāvayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat ॥ 123॥

iti śrutyanusāreṇa nyāyo nirṇaya īśvare
tathā satyavirodhaḥ syātsthāvarānteśavādinām ॥ 124॥

māyā ceyaṃ tamorūpā tāpanīye tadīraṇāt
anubhūtiṃ tatra mānaṃ pratiyajñe śrutiḥ svayam ॥ 125॥

jaḍaṃ mohātmakaṃ taccetyanubhāvayati śrutiḥ
ābālagopaṃ spaṣṭatvādānantyaṃ tasya sābravīt ॥ 126॥

acidātmaghaṭādināṃ yatsvarūpaṃ jaḍaṃ hi tat
yatra kuṇṭhībhavedbuddhiḥ sa moha iti laukikāḥ ॥ 127॥

itthaṃ laukikadṛṣṭyaitatsarvairapyanubhūyate
yuktidṛṣṭyā tvanirvācyaṃ nāsadāsīditiśruteḥ ॥ 128॥

nāsadāsīdvibhātatvānno sadāsīcca bādhanāt
vidyādṛṣṭyā śrutaṃ tucchaṃ tasya nityanivṛttitaḥ ॥ 129॥

tucchānirvacanīyā ca vāstavī cetyasau tridhā
jñeyā māyā tribhirbodhaiḥ śrautayauktikalaukikaiḥ ॥ 130॥

asya sattvamasattvaṃ ca jagato darśayatyasau
prasāraṇācca saṃkocādyathā citrapaṭastathā ॥ 131॥

asvatantrā hi māyā syādapratītervinā citim
svatantrāpi tathaiva syādasaṅgasyānyathākṛteḥ ॥ 132॥

kūṭasthāsaṅgamātmānaṃ jaḍattvena karoti sā
cidābhāsasvarūpeṇa jīveśāvapi nirmame ॥ 133॥

kūṭasthamanupāṛtya karoti jagadādikam
durghaṭaikavidhāyinyāṃ māyāyāṃ kā camatkṛtiḥ ॥ 134॥

dravatvamudake vahnāvuṣṇyaṃ kāṭhinyamaśmani
māyāyā durghaṭatvaṃ ca svataḥ siddhyati nānyathā ॥ 135॥

na vetti māyinaṃ loko yāvattāvaccamatkṛtim
dhatte manasi paścāttu māyaiṣetyupaśāmyati ॥ 136॥

prasaranti hi codyāni jagadvastutvavādiṣu
na codanīyaṃ māyāyāṃ tasyāccodyaikarūpataḥ ॥ 137॥

codye'pi yadi codyaṃ syāttaccodye codyate mayā
parihāryaṃ tataścodyaṃ na punaḥ praticodyatām ॥ 138॥

vismayaikaśarīrāyā māyāyāścodyarūpataḥ
anveṣyaḥ parihāro'syā buddhimadbhiḥ prayatnataḥ ॥ 139॥

māyātvameva niśceyamiti cettarhi niścinu
lokaprasiddhamāyāyā lakṣaṇaṃ yattadīkṣyatām ॥ 140॥

na nirūpayituṃ śakyā vispaṣṭaṃ bhāsate ca yā
sā māyetīndrajālādau lokāḥ sampratipedire ॥ 141॥

spaṣṭaṃ bhāti jagaccedamaśakyaṃ tannirūpaṇam
māyāmayaṃ jagattasmādīkṣasvāpakṣapātataḥ ॥ 142॥

nirūpayitumārabdhe nikhilairapi paṇḍitaiḥ
ajñānaṃ puratasteṣāṃ bhāti kakṣāsu kāsucit ॥ 143॥

dehendriyādayo bhāvā vīryeṇotpāditāḥ katham
kathaṃ vā tatra caitanyamityukte te kimuttaram ॥ 144॥

vīryasyaiṣa svabhāvaścetkathaṃ tadviditaṃ tvayā
anvayavyatirekau yau bhagnau tau vyarthavīryataḥ ॥ 145॥

na jānāmi kimapyetadityante śaraṇaṃ tava
ata eva mahanto'syāḥ pravadantīndrajālatām ॥ 146॥

etasmānkimivendrajālamaparaṃ yadgarbhavāsasthitam retaścetati hastamastakapadaṃ prodbhūtanānāṅkuram
paryāyeṇa śiśutvayauvanajarārogairanekairvṛtam paśyatyatti śṛṇoti jighrati tathā gacchatyathāgacchati ॥ 147॥

dehavadvaṭadhānādau suvicāryāvalokyatām
kva dhānā kutra vā vṛkṣastasmānmāyeti niścinu ॥ 148॥

niruktāvabhimānaṃ ye dadhate tārkikādayaḥ
harṣamiśrādibhiste tu khaṇḍanādau suśikṣitāḥ ॥ 149॥

acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṣu yojayet
acintyaracanārūpaṃ manasāpi jagatkhalu ॥ 150॥

acintyaracanāśaktibījaṃ māyeti niścinu
māyābījaṃ tadevaikaṃ suṣuptāvanubhūyate ॥ 151॥

jāgratsvapnajagattatra līnaṃ bīja iva drumaḥ
tasmādaśeṣajagato vāsanāstatra saṃsthitāḥ ॥ 152॥

yā buddhivāsanāstāsu caitanyaṃ pratibimbati
meghākāśavadaspaṣṭaścidābhāso'numīyatām ॥ 153॥

sābhāsameva tadbījaṃ dhīrūpeṇa prarohati
ato buddhau cidābhāso vispaṣṭaṃ pratibhāsate ॥ 154॥

māyābhāsena jīveśau karotīti śrutau śrutam
meghākāśajalākāśāviva tau suvyavasthitau ॥ 155॥

meghavadvartate māyā meghasthitatuṣāravat
dhīvāsanāścidābhāsastuṣārasthakhavatsthitaḥ ॥ 156॥

māyādhīnaścidābhāsaḥ śrutau māyī maheśvaraḥ
antaryāmī ca sarvajño jagadyoniḥ sa eva hi ॥ 157॥

sauṣuptamānandamayaṃ prakramyaivaṃ śrutirjagau
eṣa sarveśvara iti so'yaṃ vedokta īśvaraḥ ॥ 158॥

sarvajñatvādike tasya naiva vipratipadyatām
śrautārthasyāvitarkyatvānmāyāyāṃ sarvasambhavāt ॥ 159॥

ayaṃ yatsṛjate viśvaṃ tadanyathayituṃ pumān
na ko'pi śaktastenāyaṃ sarveśvara iti īritaḥ ॥ 160॥

aśeṣaprāṇibuddhīnāṃ vāsanāstatra saṃsthitāḥ
tābhiḥ kroḍīkṛtaṃ sarvaṃ tena sarvajña īritaḥ ॥ 161॥

vāsanānāṃ parokṣatvātsarvajñatvaṃ na hīkṣyate
sarvabuddhiṣu taddṛṣṭvā vāsanāsvanumīyatām ॥ 162॥

vijñānamayamukhyeṣu koṣeṣvanyatra caiva hi
antastiṣṭhanyamayati tenāntaryāmitāṃ vrajet ॥ 163॥

buddhau tiṣṭhannāntaro'syādhiyānīkṣyaśca dhīvapuḥ
dhiyamantaryamayatītyevaṃ vedena ghoṣitam ॥ 164॥

tantuḥ paṭe sthito yadvadupādānatayā tathā
sarvopādānarūpatvātsarvatrāyamavasthitaḥ ॥ 165॥

paṭādapyāntarastantustantorapyaṃśurāntaraḥ
āntaratvasya viśrāntiryatrāsāvanumīyatām ॥ 166॥

dvitryāntaratvakakṣāṇāṃ darśane'pyayamāntaraḥ
na vīkṣyate tato yuktiśrutibhyāmeva nirṇayaḥ ॥ 167॥

paṭarūpeṇa saṃsthānātpaṭastantorvapuryathā
sarvarūpeṇa saṃsthānātsarvamasya vapustathā ॥ 168॥

tantoḥ saṃkocavistāracalanādau paṭastathā
avaśyameva bhavati na svātantryaṃ paṭe manāk ॥ 169॥

tathāntaryāmyayaṃ yatra yayā vāsanayā yathā
vikrīyate tathāvaśyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ ॥ 170॥

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna ! tiṣṭhati
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ॥ 171॥

sarvabhūtāni vijñānamayāste hṛdaye sthitāḥ
tadupādānabhūteśastatra vikriyate khalu ॥ 172॥

dehādipañjaraṃ yantraṃ tadāroho'bhimānitā
vihitapratisiddheṣu pravṛttirbhramaṇaṃ bhavet ॥ 173॥

vijñānamayarūpeṇa tatpravṛttisvarūpataḥ
svaśaktyeśo vikriyate māyayā bhrāmaṇaṃ hi tat ॥ 174॥

antaryamayatītyuktyā yamevārthaḥ śrutau śrutaḥ
pṛthivyādiṣu sarvatra nyāyo'yaṃ yojyatāṃ dhiyā ॥ 175॥

jānāmi dharmaṃ na ca me pravṛtti̱-rjānāmyadharmaṃ na ca me nivṛttiḥ
kenāpi devena hṛdi sthitena yathā niyukto'smi tathā karomi ॥ 176॥

nārthaḥ puruṣakāreṇetyevaṃ mā śaṃkyatāṃ yataḥ
īśaḥ puruṣakārasya rūpeṇāpi vivartate ॥ 177॥

īdṛgbodheneśvarasya pravṛttirmaiva vāryatām
tathāpīśasya bodhena svātmāsaṅgatvadhījaniḥ ॥ 178॥

tāvatā muktirityāhuḥ śrutayaḥ smṛtayastathā
śrutismṛtī mamaivājñe ityapīśvarabhāṣitam ॥ 179॥

ājñāyā bhītihetutvaṃ bhīṣāsmāditi hi śrutam
sarveśvaratvametatsyādantaryāmitvataḥ pṛthak ॥ 180॥

etasya vā akṣarasya praśāsana iti śrutiḥ
antaḥ praviṣṭaḥ śāstāyaṃ janānāmiti ca śrutiḥ ॥ 181॥

jagadyonirbhavedeṣa prabhavāpyayakṛdyataḥ
āvirbhāvatirobhāvāvutpattipralayau matau ॥ 182॥

āvirbhāvayati svasminvilīnaṃ sakalaṃ jagat
prāṇikarmavaśādeṣa paṭo yadvatprasāritaḥ ॥ 183॥

punastirobhāvayati svātmanyevākhilaṃ jagat
prāṇikarmakṣayavaśātsaṃkocitapaṭo yathā ॥ 184॥

rātrighasrau suptibodhāvunmīlananimīlane
tūṣṇīṃbhāvamanorājye iva sṛṣṭilayāvimau ॥ 185॥

āvirbhāvatirobhāvaśaktimattvena hetunā
ārambhapariṇāmādicodyānāṃ nātra sambhavaḥ ॥ 186॥

acetanānāṃ hetuḥ syājjāḍyāṃśeneśvarastathā
cidābhāsāṃśatastveṣa jīvānāṃ kāraṇaṃ bhavet ॥ 187॥

tamaḥ pradhānaḥ kṣetrāṇāṃ citpradhānāścidātmanām
paraḥ kāraṇatāmeti bhāvanājñānakarmabhiḥ ॥ 188॥

iti vārtikakāreṇa jaḍacetanahetutā
paramātmana evoktā neśvarasyeti cecchhṛṇu ॥ 189॥

anyonyādhyāsamatrāpi jīvakūṭasthayoriva
īśvarabrahmaṇoḥ siddhaṃ kṛtvā brūte sureśvaraḥ ॥ 190॥

satyaṃ jñānamanantaṃ yadbrahma tasmātsamutthitāḥ
khaṃ vāyvagnijalorvyoṣadhyannadehāḥ iti śrutiḥ ॥ 191॥

āpātadṛṣṭitastatra brahmaṇo bhāti hetutā
hetośca satyatā tasmādanyonyādhyāsa iṣyate ॥ 192॥

anyonyādhyāsarūpo'sāvannaliptaḥ paṭo yathā
ghaṭṭitenaikatāmeti tadvadbhrāntaikatāṃgataḥ ॥ 193॥

meghākāśamahākāśau vivicyete na pāmaraiḥ
tadvadbrahmaeśayoraikyaṃ paśyantyāpātadarśinaḥ ॥ 194॥

upakramādibhirliṅgaistātparyasya vicāraṇāt
asaṅgaṃ brahma māyāvī sṛjatyeṣa maheśvaraḥ ॥ 195॥

satyaṃ jñānamanantaṃ cetyupakramyopasaṃhṛtaḥ
yato vāco nivartante ityasaṅgatvanirṇayaḥ ॥ 196॥

māyī sṛjati viśvaṃ saṃniruddhastatra māyayā
anya ityaparā brūte śrutisteneśvaraḥ sṛjet ॥ 197॥

ānandamaya īśo'yaṃ bahu syāmityavaikṣata
hiraṇyagarbharūpo'bhūtsuptiḥ svapno yathā bhavet ॥ 198॥

krameṇa yugapadvaiṣā sṛṣṭirjñeyā yathāśruti
dvividhaśrutisadbhāvāddvividhasvapnadarśanāt ॥ 199॥

sūtrātmā sūkṣmadehākhyaḥ sarvajīvaghanātmakaḥ
sarvāhaṃmānadhāritvātkriyājñānādiśaktimān ॥ 200॥

pratyūṣe vā pradoṣe vā magno mande tamasyayam
loko bhāti yathā tadvadaspaṣṭaṃ jagadīkṣyate ॥ 201॥

sarvato lāñchito masyā yathā syādghaṭṭitaḥ paṭaḥ
sūkṣmākāraistatheśasya vapuḥ sarvatra lāñchitam ॥ 202॥

śasyaṃ vā śākajātaṃ vā sarvato'ṅkuritaṃ yathā
komalaṃ tadvadevaiṣa pelavo jagadaṅkuraḥ ॥ 203॥

ātapābhātaloko vā paṭo vā varṇapūritaḥ
śasyaṃ vā phalitaṃ yadavattathā spaṣṭavapurvirāṭ ॥ 204॥

viśvarūpādhyāya eṣa uktaḥ sūkte'pi pauruṣe
dhātrādistambaparyantānetasyāvayavān viduḥ ॥ 205॥

īśasūtravirāṭvedhoviṣṇurudraendravahnayaḥ
vighnabhairavamairālamārikā yakṣarākṣasāḥ ॥ 206॥

viprakṣatriyaviṭśūdrā gavāśvamṛgapakṣiṇaḥ
aśvatthavaṭacūtādyā yavavṛhitṛṇādayaḥ ॥ 207॥

jalapāṣāṇamṛtkāṣṭhavāsyākuddālakādayaḥ
īśvarāḥ sarva evaite pūjitāḥ phaladāyinaḥ ॥ 208॥

yathā yathopāsate taṃ phalamīyustathā tathā
phalotkarṣāpakarṣau tu pūjyapūjānusārataḥ ॥ 209॥

muktistu brahmatattvasya jñānādeva na cānyathā
svaprabodhaṃ vinā naiva svasvapnaṃ hīyate yathā ॥ 210॥

advitīyabrahmatattve svapno'yamakhilaṃ jagat
īśajīvādrūpeṇa cetanācetanātmakam ॥ 211॥

ānandamayavijñānamayāvīśvarajīvakau
māyayā kalpitāvetau tābhyāṃ sarvaṃ prakalpitam ॥ 212॥

īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ ॥ 213॥

advitīyaṃ brahmatattvamasaṅgaṃ tanna jānate
jīvaeśayormāyikayorvṛthaiva kalahaṃ yayuḥ ॥ 214॥

jñātvā sadā tattvaniṣṭhānanumodāmahe vayam
anuśocāma evānyānna bhrāntairvivadāmahe ॥ 215॥

tṛṇārcakādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ
lokāyatādisāṃkhyāntā jīvavibhrāntimāśritāḥ ॥ 216॥

advitīyabrahmatattvaṃ na jānanti yadā tadā
bhrāntā evākhilāsteṣāṃ kva muktiḥ kveha vā sukham ॥ 217॥

uttamādhamabhāvaścetteṣāṃ syādastu tena kim
svapnastharājyabhikṣābhyāṃ na buddhaḥ spṛśyate khalu ॥ 218॥

tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ
kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ vicārya budhyatāṃ ca tat ॥ 219॥

pūrvapakṣatayā tau cettattvaniścayahetutām
prāpnuto'stu nimajjasya tayornaitāvatā vaśaḥ ॥ 220॥

asaṅgacidvibhurjīvaḥ sāṃkhyoktastādṛgīśvaraḥ
yogoktastattvamorarthau śuddhau tāviti cecchṛṇu ॥ 221॥

na tattvamorubhāvārthāvasmatsiddhāntatāṃ gatau
advaitabodhanāyaiva sā kakṣā kācidiṣyate ॥ 222॥

anādimāyayā bhrāntā jīveśau suvilakṣaṇau
manyante tadvyudāsāya kevalaṃ śodhanaṃ tayoḥ ॥ 223॥

ata evātra dṛṣṭānto yogyaḥ prāksamyagīritaḥ
ghaṭākāśamahākāśajalākāśābhrakhātmakaḥ ॥ 224॥

jalābhropādhyadhīne te jalākāśābhrakhe tayoḥ
ādhārau tu ghaṭākāśamahākāśau sunirmalau ॥ 225॥

evamānandavijñānamayau māyādhiyorvaśau
tadadhiṣṭhānakūṭasthabrahmaṇī tu sunirmale ॥ 226॥

etatkakṣopayogena sāṃkhyayogau matau yadi
deho'nnamayakakṣatvādātmatvenābhyupeyatām ॥ 227॥

ātmabhedo jagatsatyamīśo'nya iti cettrayam
tyajyate taistadā sāṃkhyayogavedāntasaṃmatiḥ ॥ 228॥

jīvāsaṅgatvamātreṇa kṛtārtha iti cettadā
srakcandanādinityatvamātreṇāpi kṛtārthatā ॥ 229॥

yathā sragādinityatvaṃ duḥsampādyaṃ tathātmanaḥ
asaṅgatvaṃ na sambhāvyaṃ jīvatorjagadīśayoḥ ॥ 230॥

avaśyaṃ prakṛtiḥ saṅgaṃ purevāpādayettathā
niyacchatyetamīśo'pi ko'sya mokṣastathā sati ॥ 231॥

avivekakṛtaḥ saṅgo niyamaśceti cettadā
balādāpatito māyāvādaḥ sāṃkhyasya durmateḥ ॥ 232॥

bandhamokṣavyavasthārthamātmanānātvamiṣyatām
iti cenna yato māyā vyavasthāpayituṃ kṣamā ॥ 233॥

durghaṭaṃ ghaṭayāmīti viruddhaṃ kiṃ na paśyasi
vāstavau bandhamokṣau tu śrutirna sahatetarām ॥ 234॥

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā ॥ 235॥

māyākhyāyā kāmadhenorvatsau jīveśvarāvubhau
yathecchaṃ pibatāṃ dvaitaṃ tattvaṃ tvadvaitameva hi ॥ 236॥

kūṭasthabrahmaṇorbhedo nāmamātrādṛte na hi
ghaṭākāśamahākāśau viyujyete na hi kvacit ॥ 237॥

yadadvaitaṃ śrutaṃ sṛṣṭeḥ prāktadevādya copari
muktāvapi vṛthā māyā bhrāmayatyakhilān janān ॥ 238॥

ye vadantītthamete'pi bhrāmyante'vidyayātra kim
na yathā pūrvameteṣāmatra bhrānteradarśanāt ॥ 239॥

aihikāmuṣmikaḥ sarvaḥ saṃsāro vāstavastataḥ
na bhāti nāsti cādvaitamityajñāniviniścayaḥ ॥ 240॥

jñānīnāṃ viparīto'smānniścayaḥ samyagīkṣyate
svasvaniścayato baddho mukto'haṃ veti manyate ॥ 241॥

nādvaitamaparokṣaṃ cenna cidrūpeṇa bhāsanāt
aśeṣeṇa na bhātaṃ ceddvaitaṃ kiṃ bhāsate'khilam ॥ 242॥

diṅmātreṇa vibhānaṃ tu dvayorapi samaṃ khalu
dvaitasiddhivadadvaitasiddhistvetāvatā na kim ॥ 243॥

dvaitena hīnamadvaitaṃ dvaitajñāne kathaṃ tvidam
cidbhānaṃ tvavirodhyasya dvaitasyāto'same ubhe ॥ 244॥

evaṃ tarhi śṛṇu dvaitamasanmāyāmayatvataḥ
tena vāstavamadvaitaṃ pariśeṣādvibhāsate ॥ 245॥

acintyaracanārūpaṃ māyaiva sakalaṃ jagat
iti niścitya vastutvamadvaite pariśeṣyatām ॥ 246॥

punardvaitasya vastutvaṃ bhāti cettvaṃ tathā punaḥ
pariśīlaya ko vātra prayāsastena te vada ॥ 247॥

kiyantaṃ kālamiti cetkhedo'yaṃ dvaita iṣyatām
advaite tu na yukto'yaṃ sarvānārthanivāraṇāt ॥ 248॥

kṣutpipāsādayo dṛṣṭā yathāpūrvaṃ mayīti cet
macchabdavācye'haṅkāre dṛśyatāṃ neti ko vadet ॥ 249॥

cidrūpe'pi prasajyeran tādātmyādhyāsato yadi
mādhyāsaṃ kuru kintu tvaṃ vivekaṃ kuru sarvadā ॥ 250॥

jhaṭityadhyāsa āyāti dṛḍhavāsanayeti cet
āvartayetdvivekaṃ ca dṛḍhaṃ vāsayituṃ sadā ॥ 251॥

viveke dvaitamithyātvaṃ yuktyai veti na maṇyatām
acintyaracanātvasyānubhūtirhi svasākṣikī ॥ 252॥

cidapyacintyaracanā yadi tarhyastu no vayam
citiṃ svacintyaracanāṃ brūmo nityatvakāraṇāt ॥ 253॥

prāgabhāvo nānubhūtaściternityā tataścitiḥ
dvaitasya prāgabhāvastu caitanyenānubhūyate ॥ 254॥

prāgabhāvayutaṃ dvaitaṃ racyate hi ghaṭādivat
tathāpi racanā cintyā mithyā tenendrajālavat ॥ 255॥

citpratyakṣā tato'nyasya mithyātvaṃ cānubhūyate
nādvaitamaparokṣaṃ cetyetanna vyāhataṃ katham ॥ 256॥

itthaṃ jñātvāpyasantuṣṭāḥ kecitkuta itīrya tām
cārvākādeḥ prabuddhasyāpyātmā dehaḥ kuto vada ॥ 257॥

samyagvicāro nāstyasya dhīdoṣāditi cettathā
asantuṣṭāśca śāstrārthaṃ na tvīkṣante viśeṣataḥ ॥ 258॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ
iti śrautaṃ phalaṃ dṛṣṭaṃ neti ceddṛṣṭameva tat ॥ 259॥

yadā sarve prabhidyante hṛdayagranthayastviti
kāmā granthisvarūpeṇa vyākhyātā vākyaśeṣataḥ ॥ 260॥

ahaṅkāracidātmānavīkīkṛtyāvivekataḥ
idaṃ me syādidaṃ me syāditīcchāḥ kāmaśabditāḥ ॥ 261॥

apraveśya cidātmānaṃ pṛthakpaśyannahaṅkṛtim
icchastu koṭivastūni na bādho granthibhedataḥ ॥ 262॥

granthibhede'pi sambhāvyā icchāḥ prārabdhadoṣataḥ
budhvāpi pāpabāhulyādasantoṣo yathā tava ॥ 263॥

ahaṅkāragatecchādyairdehavyādhidibhistathā
vṛkṣādijanmanāśairvā cidrūpātmani kiṃ bhavet ॥ 264॥

granthibhedātpurāpyevamiti cettanna vismara
ayameva granthibhedastava tena kṛtī bhavān ॥ 265॥

naivaṃ jānanti mūḍhāścetso'yaṃ granthirnacāparaḥ
granthitadbhedamātreṇa vaiṣamyaṃ mūḍhabuddhayoḥ ॥ 266॥

pravṛttau vā nivṛttau vā dehendriyamanodhiyām
na kiṃcidapi vaiṣamyamastyajñānivibuddhayoḥ ॥ 267॥

vrātyaśrotriyayorvedapāṭhāpāṭhakṛtābhidā
nāhārādavasti bhedaḥ so'yaṃ nyāyo'tra yojyatām ॥ 268॥

na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati
udāsīnavadāsīna iti granthibhidocyate ॥ 269॥

audāsīnyaṃ vidheyaṃ cedvacchaśabda vyarthatā tadā
na śaktā hyasya dehādyā iti cedroga eva saḥ ॥ 270॥

tattvabodhaṃ kṣayavyādhiṃ manyante ye mahādhiyaḥ
teṣaṃ prajñātiviśadā kiṃ teṣāṃ duḥśakaṃ vada ॥ 271॥

bharatāderapravṛttiḥ purāṇokteti cettadā
jakṣatkrīḍanratiṃ vindannityaśrauṣīrna kiṃ śrutim ॥ 272॥

na hyāhārādi santyajya bharatādyāḥ sthitāḥ kvacit
kāṣṭhapāṣāṇavatkintu saṅgabhītā udāsate ॥ 273॥

saṅgī hi bādhyate loke niḥsaṅgaḥ sukhamaśnute
tena saṅgaḥ parityājyaḥ sarvadā sukhamicchatā ॥ 274॥

ajñātvā śāstrahṛdayaṃ mūḍho vaktyanyathānyathā
mūrkhāṇāṃ nirṇaya svāstāmasmatsiddhānta ucyate ॥ 275॥

vairāgyabodhoparamāḥ sahāyāste parasparam
prāyeṇa saha vartante viyujyante kvacitkvacit ॥ 276॥

hetusvarūpakāryāṇi bhinnānyeṣāmasaṃkaraḥ
yathāvadavagantavyaḥ śāstrārthapravivicyatā ॥ 277॥

doṣadṛṣṭirjihāsā ca punarbhogeṣvadīnatā
asādhāraṇahetvādyā vairāgyasya trayo'pyamī ॥ 278॥

śravaṇāditrayaṃ tadvattattvamitthāvivecanam
punargrantheranudayo bodhasyete trayo matāḥ ॥ 279॥

yamādirdhīnirodhaśca vyavahārasya saṃkṣayaḥ
syurhetvādyā uparaterityasaṃkara īritaḥ ॥ 280॥

tattvabodhaḥ pradhānaṃ syātsākṣānmokṣa pradatvataḥ
bodhopakāriṇāvetau vairāgyoparamāvubhau ॥ 281॥

trayo'pyatyantapakvāścenmahatastapasaḥ phalam
duritena kvacitkiṃcitkadācitpratibadhyate ॥ 282॥

vairāgyoparatī pūrṇe bodhastu pratibadhyate
yasya tasya na mokṣo'sti puṇyalokastapobalāt ॥ 283॥

pūrṇe bodhe tadanyau dvau pratibaddhau yadā tadā
mokṣo viniścitaḥ kintu dṛṣṭaduḥkhaṃ na naśyati ॥ 284॥

brahmalokatṛṇīkāro vairāgyasyāvadhirmataḥ
dehātmavatparātmatvadārḍhye bodhaḥ samāpyate ॥ 285॥

suptivadvismṛtiḥ sīmā bhaveduparamasya hi
diśānayā viniśceyaṃ tāratamyamavāntaram ॥ 286॥

ārabdhakarmanānātvādbuddhānāmanyathānyathā
vartanantena śāstrārthe bhramitavyaṃ na paṇḍitaiḥ ॥ 287॥

svasvakarmānusāreṇa vartatantāṃ te yathā tathā
aviśiṣṭaḥ sarvabodhaḥ samā muktiriti sthitiḥ ॥ 288॥

jagaccitraṃ svacaitanye paṭe citramivārpitam
māyayā tadapekṣaiva caitanye pariśiṣyatām ॥ 289॥

citradīpamimaṃ nityaṃ ye'nusandadhate budhāḥ
paśyanto'pi jagaccitraṃ te muhyanti na pūrvavat ॥ 290॥

iti citradīponāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ ॥ 6॥

Kapitel 7 Tṛpti-dīpa-prakaraṇa – Die Lampe der Erfüllung

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret ॥ 1॥

asyāḥ śruterabhiprāyaḥ samyagatra vicāryate
jīvanmuktasya yā tṛptiḥ sā tena viśadāyate ॥ 2॥

māyābhāsena jīveśau karotīti śrutatvataḥ
kalpitāveva jīveśau tābhyāṃ sarvaṃ prakalpitam ॥ 3॥

īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ ॥ 4॥

bhramādhiṣṭhānabhūtātmā kūṭasthāsaṅgacidvapuḥ
anyonyādhyāsato'saṅgadhīsthajīvo'tra pūruṣaḥ ॥ 5॥

sādhiṣṭhāno vimokṣādau jīvo'dhikriyate na tu
kevalo niradhiṣṭhānavibhrānteḥ kvāpyasiddhitaḥ ॥ 6॥

adhiṣṭhānāṃśasaṃyuktaṃ bhramāṃśamavalambate
yadā tadāhaṃ saṃsārītyevaṃ jīvo'timanyate ॥ 7॥

bhramāṃśasya tiraskārādadhiṣṭhānapradhānatā
yadā tadā cidātmāhamasaṅgo'smīti buddhyate ॥ 8॥

nāsaṅge'haṃkṛtiryuktā kathamasmīti cecchṛṇu
eko mukhyo dvāvamukhyāvityarthastrividho'hamaḥ ॥ 9॥

anyonyādhyāsarūpeṇa kūṭasthābhāsayorvapuḥ
ekībhūya bhavenmukhyastatra mūḍhaiḥ prapūjyate ॥ 10॥

pṛthagābhāsakūṭasthāvamukhyau tatra tattvavit
paryāyeṇa prayuṅkte'haṃśabdaṃ loke ca vaidike ॥ 11॥

laukikavyavahāre'haṃ gacchāmītyādike budhaḥ
vivicyaiva cidābhāsaṃ kūṭasthāttaṃ vivakṣati ॥ 12॥

asaṅgo'haṃ cidātmāhamiti śāstrīyadṛṣṭitaḥ
ahaṃśabdaṃ prayuṅkteyaṃ kūṭasthe kevale budhaḥ ॥ 13॥

jñānitājñānite tvātmābhāsasyaiva na cātmanaḥ
tathā ca kathamābhāsaḥ kūṭastho'smīti buddhyatām ॥ 14॥

nāyaṃ doṣaścidābhāsaḥ kūṭasthaikasvabhāvavān
ābhāsatvasya mithyātvātkūṭasthatvāvaśeṣaṇāt ॥ 15॥

kūṭastho'smīti bodho'pi mithyā cenneti ko vadet
na hi satyatayābhīṣṭaṃ rajjusarpavisarpaṇam ॥ 16॥

tādṛśenāpi bodhena saṃsāro vinivartate
yakṣānurūpo hi balirityāhurlaukikā janāḥ ॥ 17॥

tasmādābhāsapuruṣaḥ sakūṭastho vivicya tam
kūṭastho'smīti vijñātumarhatītyabhyadhāt śrutiḥ ॥ 18॥

asaṃdigdha aviparyasta bodho deha ātmanīkṣyate
tadvadatreti nirṇetumayamityabhidhīyate ॥ 19॥

dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam
ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate ॥ 20॥

ayamityaparokṣatvamucyate cettaducyatām
svayaṃprakāśacaitanyamaparokṣaṃ sadā yataḥ ॥ 21॥

parokṣamaparokṣaṃ ca jñānamajñānamityadaḥ
nityāparokṣarūpe'pi dvayaṃ syāddaśame yathā ॥ 22॥

navasaṃkhyāhṛtajñāno daśamo vibhramāttadā
na vetti daśamo'smīti vīkṣyamāṇo'pi tānnava ॥ 23॥

na bhāti nāsti daśama iti svaṃ dahamaṃ tadā
matvā vakti tadajñānakṛtamāvaraṇaṃ viduḥ ॥ 24॥

nadyāṃ mamāra daśama iti śocanpraroditi
ajñānakṛtavikṣepaṃ rodanādiṃ vidurbudhaḥ ॥ 25॥

na mṛto daśamo'stīti śrutvāptavacanaṃ tadā
parokṣatvena daśamaṃ vetti svargādilokavat ॥ 26॥

tvameva daśamo'sīti gaṇayitvā pradarśitaḥ
aparokṣatayā jñātvā hṛṣyatyeva na roditi ॥ 27॥

ajñāna avṛtivikṣepa dvividhā jñāna tṛptayaḥ
śokāpagama ityete yojanīyāścidātmani ॥ 28॥

saṃsārāsaktacittaḥ saṃścidābhāsaḥ kadācana
svayaṃprakāśakūṭasthaṃ svatattvaṃ naiva vettyayam ॥ 29॥

na bhāti nāsti kūṭastha iti vakti prasaṅgataḥ
kartā bhoktāhamasmīti vikṣepaṃ pratipadyate ॥ 30॥

asti kūṭastha ityādau parokṣaṃ vetti vārttayā
paścātkūṭastha evāsmītyevaṃ vetti vicārataḥ ॥ 31॥

kartā bhoktetyevamādiśokajātaṃ pramuñcati
kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva tuṣyati ॥ 32॥

ajñānamāvṛtistadvadvikṣepaśca parokṣadhīḥ
aparokṣamatiḥ śokamokṣastṛptirniraṅkuśā ॥ 33॥

saptāvasthā imāḥ santi cidābhāsasya tāsvimau
bandhamokṣau sthitau tatra tisro bandhakṛtaḥ smṛtāḥ ॥ 34॥

na jānāmītyudāsīnavyavahārasya kāraṇam
vicāraprāgabhāvena yuktamajñānamīritam ॥ 35॥

amārgeṇa vicāryātha nāsti no bhāti cetyasau
viparītavyavahṛtirāvṛteḥ kāryamiṣyate ॥ 36॥

dehadvayacidābhāsarūpo vikṣepa īritaḥ
kartṛtvādyakhilaḥ śokaḥ saṃsārākhyo'sya bandhakaḥ ॥ 37॥

ajñānamāvṛtiścaite vikṣepātprākprasiddhyataḥ
yadyapyathāpyavasthete vikṣepasyaiva nātmanaḥ ॥ 38॥

vikṣepotpattitaḥ pūrvamapi vikṣepasaṃskṛtiḥ
astyeva tadavasthātvamaviruddhaṃ tatastayoḥ ॥ 39॥

brahmaṇyāropitatvena brahmāvasthe ime iti
naśaṅkanīyaṃ sarvāsāṃ brahmaṇyevādhiropaṇāt ॥ 40॥

saṃsāryahaṃ vibuddho'haṃ niḥśokastuṣṭa ityapi
jīvagā uttarāvasthā bhānti na brahmagā yadi ॥ 41॥

tarhyajño'haṃ brahmasattvabhāne maddṛṣṭito na hi
iti pūrve avasthe ca bhāsete jīvage khalu ॥ 42॥

ajñānasyāśrayo brahmetyadhiṣṭhānatayā jaguḥ
jīvāvasthātvamajñānābhimānitvādavādiṣam ॥ 43॥

jñānadvayena naṣṭe'sminnajñāne tatkṛtāvṛtiḥ
na bhāti nāsti cetyeṣā dvividhāpi vinaśyati ॥ 44॥

parokṣajñānato naśyedasattvāvṛttihetutā
aparokṣajñānanāśyā hyabhānāvṛttihetutā ॥ 45॥

abhānāvaraṇe naṣṭe jīvatvāropasaṃkṣayāt
kartṛtvādyakhilaḥ śokaḥ saṃsārākhyaḥ nivartate ॥ 46॥

nivṛtte sarvasaṃsāre nityamuktatvabhāsanāt
niraṅkuśā bhavettṛptiḥ punaḥ śokāsamudbhavāt ॥ 47॥

aparokṣajñānaśokanivṛttākhye ubhe ime
avasthe jīvage brūte ātmānaṃ cediti śrutiḥ ॥ 48॥

ayamityaparokṣatvamuktaṃ taddvividhaṃ bhavet
viṣayasvaprakāśatvāddhiyāpyevaṃ tadīkṣaṇāt ॥ 49॥

parokṣajñānakāle'pi viṣayasvaprakāśatā
samābrahma svaprakāśamastītyevaṃ vibodhanāt ॥ 50॥

ahaṃ brahmetyanullikhya brahmāstītyevamullikht
parokṣajñānametaṃ na bhrāntaṃ bādhānirūpaṇāt ॥ 51॥

brahma nāstīti mānaṃ cetsyādbādhyeta tadā dhruvam
na caivaṃ prabalaṃ manaṃ paśyāmo'to na bādhyate ॥ 52॥

vyaktyanullekhamātreṇa bhramatve svargadhīrapi
bhrāntiḥ syādvyaktyanullekhātsāmānyollekhadarśanāt ॥ 53॥

aparokṣatva yogyasya na parokṣamatirbhramaḥ
parokṣamityanullekhādarthātpārokṣyasambhavāt ॥ 54॥

aṃśāgṛhītirbhrāntiśced ghaṭajñāṃ bhramo bhavet
niraṃśasyāpi saṃśatvaṃ vyāvartyāṃśavibhedataḥ ॥ 55॥

asatvāṃśo nivarteta parokṣajñānatastathā
abhānāṃśanivṛttiḥ syādaparokṣadhiyā kṛtā ॥ 56॥

daśamo'stītyavibhrāntaṃ parokṣajñānamīkṣyate
brahmāstītyapi tadvatsyādajñānāvaraṇaṃ samam ॥ 57॥

ātmā brahmeti vākyārthe niḥśeṣeṇa vicārite
vyaktirullikhyate yadvaddaśamastvamasītyataḥ ॥ 58॥

daśamaḥ ka iti praśne tvameveti nirākṛte
gaṇayitvā svena saha svameva daśamaṃ smaret ॥ 59॥

daśamo'smīti vākyotthā na dhīrasya vihanyate
ādimadhyāvasāneṣu na navatvasya saṃśayaḥ ॥ 60॥

sadevetyādivākyena brahmasattvaṃ parokṣataḥ
gṛhītvā tattvamasyādivākyādvyaktiṃ samullikhet ॥ 61॥

ādi madhyāvasāneṣu svasya brahmatvadhīriyam
naiva vyabhicarettasmādāparokṣaṃ pratiṣṭhitam ॥ 62॥

janmādikāraṇatvākhyalakṣaṇena bhṛguḥ purā
parokṣeṇa gṛhītvātha vicārāt vyaktimaikṣata ॥ 63॥

yadyapi tvamasītyatra vākyaṃ noce bhṛgoḥ pitā
tathāpyannaṃ prāṇamiti vicāryasthalamuktavān ॥ 64॥

annaprāṇādi koṣeṣu suvicārya punaḥ punaḥ
ānandavyaktimīkṣitvā brahmalakṣāpyayūyujat ॥ 65॥

satyaṃ jñānamanantaṃ cetyevaṃ brahmasvalakṣaṇam
uktvā guhāhitatvena kośeṣvetat pradarśitam ॥ 66॥

pārokṣyeṇa vibudhyendro ya ātmeyādilakṣaṇāt
aparokṣīkartumicchaṃścaturvāraṃ guruṃ yayau ॥ 67॥

ātmā vā iadamityādau parokṣaṃ brahmalakṣitam
adhyāropāpavādābhyāṃ prajñānaṃ brahma darśitam ॥ 68॥

avāntareṇa vākyena parokṣabrahmadhīrbhavet
sarvatraiva mahāvākyavicārāttvaparokṣadhīḥ ॥ 69॥

brahmāpārokṣyasiddhyarthaṃ mahāvākyamitīritam
vākyavṛttāvato brahmāparokṣye vimatirnahi ॥ 70॥

ālambanatayā bhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ
antaḥkaraṇasambhinnabodhaḥ sattvampadābhidhaḥ ॥ 71॥

māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ
pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ ॥ 72॥

pratyakparokṣataikasya sadvitīyatvapūrṇatā
viruddhyete yatastasmāllakṣaṇā sampravartate ॥ 73॥

tattvamasyādivākyeṣu lakṣaṇā bhāgalakṣaṇā
so'yamityādivākyasthapadayoriva nāparā ॥ 74॥

saṃsargo vā viśiṣṭo vā vākyārtho nātra saṃmataḥ
akhaṇḍaikarasatvena vākyārtho viduṣāṃ mataḥ ॥ 75॥

pratyagbodho ya ābhāti so'dvayānandalakṣaṇaḥ
advayānandarūpaśca pratyagbodhaikalakṣaṇaḥ ॥ 76॥

itthamanyo'nyatādātmyapratipattiryadā bhavet
abrahmatvaṃ tvamarthasya vyavartyeta tadaiva hi
tadarthasya ca pārokṣyaṃ yadyevaṃ kiṃ tataḥ śṛṇu
pūrṇānandaikarūpeṇa pratyagbodho'vaśiṣyate ॥ 77॥

evaṃ sati mahāvākyātparokṣajñānamīryate
yaisteṣāṃ śāstrasiddhāntavijñānaṃ śobhatetarām ॥ 78॥

āstāṃ śāstrasya siddhānto yuktyā vākyātparokṣadhīḥ
svargādivākyavannevaṃ daśame vyabhicārataḥ ॥ 79॥

svato'parokṣajīvasya brahmatvamabhivāṃchataḥ
naśyetsiddhaparokṣatvamiti yuktirmahatyaho ॥ 80॥

vṛddhimiṣṭavato mūlamapi naṣṭamitīritam
laukikaṃ vacanaṃ sārthaṃ sampannaṃ tvatprasādataḥ ॥ 81॥

antaḥkaraṇasaṃbhinnabodho jīvo'parokṣatām
arhatyupādhisadbhāvānna tu brahmānupādhitaḥ ॥ 82॥

naivaṃ brahmatvabodhasya sopādhiviṣayatvataḥ
yāvadvidehakaivalyamupādheranivāraṇāt ॥ 83॥

antaḥkaraṇasāhityarāhityābhyāṃ viśiṣyate
upādhirjīvabhāvasya brahmatāyāśca nānyathā ॥ 84॥

yathā vidhirupādhiḥ syātpratiṣedhastathā na kim
suvarṇalauhabhedena śṛṅkhalātvaṃ na bhidyate ॥ 85॥

atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena ca
vedāntānāṃ pravṛttiḥ syāddvidhetyācāryabhāṣitam ॥ 86॥

ahamarthaparityāgādahaṃ brahmeti dhīḥ kutaḥ
naivamaṃśasya hi tyāgo bhāgalakṣaṇayoditaḥ ॥ 87॥

antaḥkaraṇasantyāgādavaśiṣṭe cidātmani
ahaṃ brahmeti vākyena brahmatvaṃ sākṣiṇīkṣyate ॥ 88॥

svaprakāśo'pi sākṣyeṣa dhīvṛttyā vyāpyate'nyavat
phalavyāpyatvamevāsya śāstrakṛdbhirnivāritam ॥ 89॥

buddhitatsthacidābhāsau dvāvapi vyāpnuto ghaṭam
tatrājñānaṃ dhiyā naśyedābhāsena ghaṭaḥ sphuret ॥ 90॥

brahmaṇyajñānanāśāya vṛttivyāptirapekṣitā
svayaṃ sphuraṇarūpatvānnābhāsa upayujyate ॥ 91॥

cakṣurdīpāvapekṣyete ghaṭāderdarśane tathā
na dīpadarśane kintu cakṣurekamapekṣyate ॥ 92॥

sthito'pyasau cidābhāso brahmaṇyekībhavetparam
na tu brahmaṇi atīśayaṃ phalaṃ kuryādghaṭa ādivat ॥ 93॥

aprameyamanādiṃ cetyatra śrutyedamīritam
manasaivedamāptavyamiti dhīvyāpyatā śrutā ॥ 94॥

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti vākyataḥ
brahmātmavyaktimullikhya yo bodhaḥ so'bhidhīyate ॥ 95॥

astu bodho'parokṣo'tra mahāvākyāt tathāpyasau
na dṛḍhaḥ śravaṇādīnāmācāryaiḥ punarīraṇāt ॥ 96॥

ahaṃ brahmeti vākyārthabodho yāvaddṛḍhībhavet
śamādisahitastāvadabhyasecchravaṇādikam ॥ 97॥

bādhaṃ santi hyadārḍhyasya hetavaḥ śrutyanekatā
asambhāvyatvamarthasya viparīta ca bhāvanā ॥ 98॥

śākhābhedātkāmabhedācchrutaṃ karmāṇyathānyathā
evamatrāpi māśaṅkītyataḥ śravaṇamācaret ॥ 99॥

vedāntānāmaśeṣāṇāmādimadhyāvasānataḥ
brahmātmanyeva tātparyamitidhīḥ śravaṇaṃ bhavet ॥ 100॥

samanvayādhyāya etatsūktaṃ dhīsvāsthyakāribhiḥ
tarkaiḥ sambhāvanārthasya dvitīyādhyāyaḥ īritā ॥ 101॥

bahujanmadṛḍhābhyāsāddehādiṣvātmadhīḥ kṣaṇāt
punaḥ punarudetyevaṃ jagatsatyatvadhīrapi ॥ 102॥

viparītā bhāvaneyamaikāgryātsā nivartate
tattvopadeśāt prāgeva bhavatyetadupāsanāt ॥ 103॥

upāstayo'ta evatra brahmaśāstre'pi cintitāḥ
prāganabhyāsinaḥ paścādbrahmābhyāsena tadbhavet ॥ 104॥

taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam
etadekaparatvaṃ ca brahmābhyāsaṃ vidurbudhāḥ ॥ 105॥

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ
nānudhyāyādbahuñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat ॥ 106॥

ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham ॥ 107॥

iti śrutismṛtī nityamātmanyekāgratāṃ dhiyaḥ
vidhatto viparītāyā bhāvanāyāḥ kṣayāya hi ॥ 108॥

yad yathā vartate tasya tattvaṃ hitvānyathātvadhīḥ
viparīta bhāvanā syātpitrādāvaridhīryathā ॥ 109॥

ātmā dehādibhinno'yaṃ mithyā cedaṃ jagat tayoḥ
dehādyātmatvasatyatvadhīrviparyayabhāvanā ॥ 110॥

tattvabhāvanayā naśyetsāto dehātiriktatām
ātmano bhāvayettadvanmithyātvaṃ jagato'niśam ॥ 111॥

kiṃ mantrajapavanmūrtidhyānavaccātmabhedadhīḥ
jaganmithyātvadhīścātra vyāvartyā syādutānyathā ॥ 112॥

anyatheti vijānīhi dṛṣṭārthatvena bhuktivat
bubhukṣurjapavadbhuṅkte na kaścinniyataḥ kvacit ॥ 113॥

aśnāti vā na vāśnāti bhuṅkte vā svecchayānyathā
yena kena prakāreṇa kṣudhāmapaninīśati ॥ 114॥

niyamena japaṃ kuryādakṛtau pratyavāyataḥ
anyathākaraṇe'narthaḥ svaravarṇaviparyayāt ॥ 115॥

kṣudheva dṛṣṭabādhākṛdviparītā ca bhāvanā
jeyā kenāpyupāyena nāstyatrānuṣṭhiteḥ kramaḥ ॥ 116॥

upāyaḥ pūrvamevoktastaccintākathanādikaḥ
etadekaparatve'pi nirbandho dhyānavanna hi ॥ 117॥

mūrtipratyayasāntatyamanyānantaritaṃ dhiyaḥ
dhyānaṃ tatrātinirbandho manasaścañcalātmanaḥ ॥ 118॥

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram ॥ 119॥

apyabdhipānānmahataḥ sumerūnmūlanādapi
api vahnyaśanāt sādho viṣamścittanigrahaḥ ॥ 120॥

kathanādau na nirbandhaḥ śṛṅkhalābaddhadehavat
kintvanantetihāsādyairvinodo nāṭyavaddhiyaḥ ॥ 121॥

cidevātmā jaganmithyetyatra paryavasānataḥ
nididhyāsanavikṣepo netihāsādibhirbhavet ॥ 122॥

kṛṣivāṇijyasevādau kāvyatarkādikeṣu ca
vikṣipyate pravṛttā dhīstaistattvasmṛtyasambhavāt ॥ 123॥

anusandadhataivātra bhojanādau pravartitum
śakyate'tyantavikṣepābhāvādāśu punaḥ smṛteḥ ॥ 124॥

tattvavismṛtimātrānnānarthaḥ kintu viparyayāt
viparyetuṃ na kālo'sti jhaṭiti smarataḥ kvacit ॥ 125॥

tattva smṛteravasaro nāstyanyābhyāsaśālinaḥ
pratyutābhyāsaghatitvādbalāttattvamapekṣyate ॥ 126॥

tamevaikaṃ vijānīta hyanyā vāco vimuñcatha
iti śrutaṃ tathānyatra vāco viglāpanantviti ॥ 127॥

āhārādi tyajannaiva jīvecchāstrāntaraṃ tyajan
kiṃ na jīvasi yenaivaṃ karoṣyatra durāgraham ॥ 128॥

janakādeḥ kathaṃ rājyamiti ceddṛḍhabodhataḥ
tathā tavāpi cettarkaṃ paṭha yadvā kṛṣiṃ kuru ॥ 129॥

mithyātvavāsanādārḍhye prārabdhakṣayakāṅkṣayā
akliśyantaḥ pravartante svasvakarmānusārataḥ ॥ 130॥

atiprasaṅgo mā śakyaḥ svakarmavaśavartinām
astu vā kaḥ atra śakyeta karma vārayituṃ vada ॥ 131॥

jñānino'jñāninścātra same'pyārabdhakarmaṇi
na kleṣo jñānino dhairyānmūḍhaḥ kliśyatyadhairyataḥ ॥ 132॥

mārge gantrordvayoḥ śrāntau samāyāmapyadūratām
jānandhairyāddrutaṃ gacchedanyastiṣṭhati dīnadhīḥ ॥ 133॥

sākṣātkṛtātmadhīḥ samyagaviparyayabādhitaḥ
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret ॥ 134॥

jaganmithyātvadhībhāvādākṣiptau kāmyakāmukau
tayorabhāve santāpaḥ śāmyenniḥsnehadīpavat ॥ 135॥

gandharvapattane kiṃcinnendrajālikanirmitam
jānan kāmayate kintu jihāsati hasannidam ॥ 136॥

āpātaramaṇīyeṣu bhogeṣvevaṃ vicāravān
nānurajjati kintvetān doṣadṛṣṭyā jihāsati ॥ 137॥

arthānāmarjane kleśastathaiva parirakṣaṇe
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigarthānkleśakāriṇaḥ ॥ 138॥

māṃsapāñcātikāyāstu yantralole'ṅgapañjare
snāyvasthigranthiśālinyāḥ striyāḥ kimiva śobhanam ॥ 139॥

evamādiṣu śāstreṣu doṣāḥ samyakprapañcitāḥ
vimṛśannaniśantāni kathaṃ duḥkheṣu majjati ॥ 140॥

kṣudhayā pīḍyamāno'pi na viṣaṃ hyattumicchati
miṣṭānnadhvastatṛḍjānannāmūḍhastajjighatsati ॥ 141॥

prārabdhakarmaprābalyādbhogeṣvicchā bhavedyadi
kliśyaneva tadāpyeṣa bhuṅkte viṣṭigṛhītavat ॥ 142॥

bhuñjānāstānapi budhāḥ śraddhāvantaḥ kuṭumbinaḥ
nādyāpi karma naśchinnamiti kliśyanti santatam ॥ 143॥

nāyaṃ kleśo'tra saṃsāratāpaḥ kintu viraktatā
bhrāntijñānanidāno hi tāpaḥ sāṃsārikaḥ smṛtaḥ ॥ 144॥

vivekena parikliśyannalpabhogena tṛpyati
anyathānantabhoge'pi naiva tṛpyati karhicit ॥ 145॥

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya eva abhivardhate ॥ 146॥

parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye
vijñāya sevitaścaurī maitrīmeti na cauratām ॥ 147॥

manaso nigṛhītasya līlābhogo'lpako'pi yaḥ
tamevālabdhavistāraṃ kliṣṭatvādbahu manyate ॥ 148॥

baddhamukto mahīpālo grāmamātreṇa tuṣyati
parairna baddho nākrānto na rāṣṭraṃ bahu manyate ॥ 149॥

viveke jāgrati sati doṣadarśanalakṣaṇe
kathamārabdhakarmāpi bhogecchāṃ janayiṣyati ॥ 150॥

naiṣa doṣo yato'nekavidhaṃ prārabdhamīkṣyate
icchānicchā parecchā ca prārabdhaṃ trividhaṃ smṛtam ॥ 151॥

apathyasevinścaurā rājadāraratā api
jānanta eva svānarthamicchantyārabdhakarmataḥ ॥ 152॥

na cātraitadvārayitumīśvareṇāpi śakyate
yata īśvara evāha gītāyāmarjunaṃ prati ॥ 153॥

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ॥ 154॥

avaśyaṃ bhāvibhāvānāṃ pratīkāro bhavedyadi
tadā duḥkhairna lipyeran nalarāmayudhiṣṭhirāḥ ॥ 155॥

na ceśvaratvamīśasya hīyate tāvatā yataḥ
avaśyaṃ bhāvitāpyeṣaīśvareṇa eva nirmitā ॥ 156॥

praśnottarābhyāmevaitadgamyate'rjunakṛṣṇayoḥ
anicchāpūrvakaṃ cāsti prārabdhamiti tacchṛṇu ॥ 157॥

atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ
anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ ॥ 158॥

kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam ॥ 159॥

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat ॥ 160॥

nānicchanto na cecchantaḥ paradākṣiṇyasaṃyutāḥ
sukhaduḥkhe bhajantyetatparecchā pūrvakarma hi ॥ 161॥

kathaṃ tarhi kimicchannityevamicchā niṣidhyate
necchāniṣedhaḥ kintvicchābādho bharjitabījavat ॥ 162॥

bharjitāni tu bījāni santyakāryakarāṇi ca
vidvadicchā yatheṣṭavyā sattvabodhānna kāryakṛt ॥ 163॥

dagdhabījamarohe'pi bhakṣaṇāyopayujyate
vidvadicchāpyalpabhogaṃ kuryānna vyasanaṃ bahu ॥ 164॥

bhogena caritārthatvātprārabdhaṃ karma hīyate
bhoktavyasatyatābhrāntyāvyasanaṃ tatra jāyate ॥ 165॥

mā vinaśyatvayaṃ bhogo vardhatāmuttarottaram
mā vighnāḥ pratibadhnantu dhanyo'smyasmāditi bhramaḥ ॥ 166॥

yadabhāvi na tadbhāvi bhāvi cenna tadanyathā
iti cintāviṣagno'yaṃ bodho bhramanivartakaḥ ॥ 167॥

same'pi bhoge vyasanaṃ bhrānto gacchenna buddhimān
aśakyārthasya saṅkalpādbhrāntasya vyasanaṃ bahu ॥ 168॥

māyāmayatvaṃ bhogyasya buddhvāsthāmupasaṃharan
bhuñjāno'pi na saṅkalpaṃ kurute vyasanaṃ kutaḥ ॥ 169॥

svapnendrajālasadṛśamacintyaracanātmakam
dṛṣṭanaṣṭaṃ jagatpaśyankathaṃ tatrānurajjati ॥ 170॥

svasvapnamāparokṣeṇa dṛṣṭvā paśyansvajāgaram
cintayedapramattaḥ sannubhāvanudinaṃ muhuḥ ॥ 171॥

ciraṃ tayoḥ sarvasāmyamanusandhāya jāgare
satyatvabuddhiṃ saṃtyajya nānurajjati pūrvavat ॥ 172॥

indrajālamidaṃ dvaitamacintyaracanātvataḥ
ityavismarato hāniḥ kā vā prārabdhabhogataḥ ॥ 173॥

nirbandhastattvavidyāyā indrajālatvasaṃsmṛtau
prārabdhasyāgraho bhoge jīvasya sukhaduḥkhayoḥ ॥ 174॥

vidyārabdhe viruddhyete na bhinnaviṣayatvataḥ
jānadbhirapyaindrajālo vinodo dṛśyate khalu ॥ 175॥

jagatsatyatvamāpādya prārabdhaṃ bhojayedyadi
tadā virodhi vidyāyā bhogamātrānna satyatā ॥ 176॥

annyūno jāyate bhogaḥ kalpitaiḥ svapnavastubhiḥ
jāgratvastubhirapyevamasatyairbhoga iṣyatām ॥ 177॥

yadi vidyāpahnuvita jagatprārabdha ghātinī
tadā syānna tu māyātvabodhena tadapahnavaḥ ॥ 178॥

anapahnutya lokāstadindrajālamidaṃ tviti
jānantyevānapahnutya bhogaṃ māyātvadhīstathā ॥ 179॥

yatra tvasya jagat svātmā paśyetkastatra kena kim
kiṃ jighretkiṃ vadedveti śrutau tu bahu ghoṣitam ॥ 180॥

tena dvaitamapahnutya vidyodeti na cānyathā
tathā ca viduṣo bhogaḥ kathaṃ syāditi cet śṛṇu ॥ 181॥

suṣuptiviṣayā muktiviṣayā vā śrutistviti
uktaṃ svāpyayasampatyoriti sūtre hyatisphuṭam ॥ 182॥

anyayā yājñavalkyāderācāryatvaṃ na sambhavet
dvaitadṛṣṭāvavidvattā dvaitādṛṣṭau na vāgvadet ॥ 183॥

nirvikalpasamādhau tu dvaitādarśanahetutaḥ
saivāparokṣavidyeti cetsuṣuptistathā na kim ॥ 184॥

ātmatattvaṃ na jānāti suptau yadi tadā tvayā
ātmadhīreva vidyeti vācyaṃ na dvaitavismṛtiḥ ॥ 185॥

ubhayaṃ militaṃ vidyā yadi tarhi ghaṭādayaḥ
ardhavidyābhājinaḥ syuḥ sakaladvaitavismṛteḥ ॥ 186॥

maśakadhvanimukhyānāṃ vikṣepāṇāṃ bahutvataḥ
tattvavidyā tathā na syādghaṭādīnāṃ yathā dṛḍhā ॥ 187॥

ātmadhīreva vidyeti yadi tarhi sukhī bhava
duṣṭacittaṃ nirundhyāccennirundhi tvaṃ yathāsukham ॥ 188॥

tadiṣṭameṣṭavyamāyāmayatvasya samīkṣaṇāt
icchannapyajñavannecchetkimicchanniti hi śrutam ॥ 189॥

rāgo liṅgamabodhasya santu rāgādayo budhe
iti śāstradvayaṃ sārthamevaṃ satyavirodhataḥ ॥ 190॥

jaganmithyātvavat svātmāsaṅgatvasya samīkṣaṇāt
kasya kāmāyeti vaco bhoktrabhāvavivakṣayā ॥ 191॥

patijāyādikaṃ sarvaṃ tattadbhogāya necchati
kintvātmabhogārthamiti śrutāvudghoṣitaṃ bahu ॥ 192॥

kiṃ kūṭasthaścidābhāso'tha vā kimubhayātmakaḥ
bhoktā tatra na kūṭastho'saṅgatvādbhoktṛtāṃ vrajet ॥ 193॥

sukhaduḥkhābhimānākhyo vikāro bhoga ucyate
kūṭasthasya vikārī cetyetanna vyāhataṃ katham ॥ 194॥

vikāribuddhyadhīnatvādābhāse vikṛtāvapi
niradhiṣṭhānavibhrāntiḥ kevalā na hi tiṣṭhati ॥ 195॥

ubhayātmaka evāto loke bhoktā nigadyate
tadṛgātmānamārabhya kūṭasthaḥ śeṣitaḥ śrutau ॥ 196॥

ātmā katama ityukte yājñavalkyo vibodhayan
vijñānamayamārabhyāsaṅgaṃ taṃ paryaśeṣayat ॥ 197॥

ko'yamātmetyevamādau sarvatrātmavicārataḥ
ubhayātmakamārabhya kūṭasthaḥ śeṣyate śrutau ॥ 198॥

kūṭasthasatyatāṃ svasminnadhyasyātmā vivekataḥ
tātvikīṃ bhoktṛtāṃ matvā na kadācijjihāsati ॥ 199॥

bhoktā svasyaiva bhogāya patijāyādimicchati
eṣa laukikavṛttāntaḥ śrutyā samyaganūditaḥ ॥ 200॥

bhogyānāṃ bhoktṛśeṣatvānmā bhogyeṣvanurajyatām
bhoktaryeva pradhāne'to'nurāgaṃ taṃ vidhitsati ॥ 201॥

yā prītiravivekānāṃ viṣayeṣvanapāyinī
tvāmanusmarataḥ sā me hṛdayānmāpasarpatu ॥ 202॥

iti nyāyena sarvasmādbhogyajātādviraktadhīḥ
upasaṃhṛtya tāṃ prītiṃ bhoktaryevaṃ bubhutsate ॥ 203॥

srakcandanavadhūvastrasuvarṇādiṣu pāmaraḥ
apramatto yathā tadvanna pramādyati bhoktari ॥ 204॥

kāvyanāṭakatarkādimabhyasyati nirantaram
vijigīṣuryathā tadvanmumukṣuḥ svaṃ vicārayet ॥ 205॥

japayāgopāsanādi kurute śraddhayā yathā
svargādivāñchayā tadvacchraddadhyātsve mumukṣayā ॥ 206॥

cittaikāgryaṃ yathā yogī mahāyāsena sādhayet
aṇimādiprepsayaivaṃ vivicyātsvaṃ mumukṣayā ॥ 207॥

kauśalāni vivardhante teṣāmabhyāsapāṭavāt
yathā tadvadviveko'syāpyabhyāsādviśadāyate ॥ 208॥

viviñcatā bhoktṛtattvaṃ jāgradādiṣvasaṅgatā
anvayavyatirekābhyāṃ sākṣiṇyadhyavasīyate ॥ 29॥

yatra yaddṛśyate draṣṭā jāgratsvapnasuṣuptiṣu
tatraiva tannetaratretyanubhūtirhi saṃmatā ॥ 210॥

sa yattatrekṣate kiṃcittenānanvāgato bhavet
dṛṣṭvaiva puṇyaṃ pāpaṃ cetyevaṃ śrutiṣu ḍiṇḍimaḥ ॥ 211॥

jāgratsvapnasuṣuptyādi prapañcaṃ yatprakāśate
tadbrahmāhamiti jñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate ॥ 212॥

eka eva ātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu
sthānatrayavyatītasya punarjanma na vidyate ॥ 213॥

triṣu dhāmasu yadbhogyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet
tebhyo vilakṣaṇaḥ sākṣī cinmātro'haṃ sadāśivaḥ ॥ 214॥

evaṃ vivecite tattve vijñāmayaśabditaḥ
cidābhāso vikārī yo bhoktṛtvaṃ tasya śiṣyate ॥ 215॥

māyiko'yaṃ cidābhāsaḥ śruteranubhavādapi
indrajālaṃ jagatproktaṃ tadantaḥpātyayaṃ yataḥ ॥ 216॥

vilopo'sya suṣuptyādau sākṣiṇā hyanubhūyate
etādṛśaṃ svasvabhāvaṃ vivinakti punaḥ punaḥ ॥ 217॥

vivicya nāśaṃ niścitya punarbhogaṃ na vāñchati
mumūrṣuḥ śāyito bhūmau vivāhaṃ ko'bhivāñchati ॥ 218॥

jihreti vyavahartuṃ ca bhoktāhamiti pūrvavat
chinnanāśa iva hritaḥ kliśyannārabdhamaśnute ॥ 219॥

yadā svasyāpi bhoktṛtvaṃ mantuṃ jihretyayaṃ tadā
sākṣiṇyāropayedetaditi kaiva kathā vṛthā ॥ 220॥

ityabhipretya bhoktāramākṣipatyaviśaṅkayā
kasya kāmāyeti tataḥ śarīrānujvaro na hi ॥ 221॥

sthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇaṃ ca śarīraṃ trividhaṃ smṛtam
avaśyaṃ trividho'styeva tatra tatrocito jvaraḥ ॥ 222॥

vātapittaśleṣmajanyā vyādhayaḥ koṭiśastanau
durgandhitvaṃ kurūpatvaṃ dāhabhaṅgādayastathā ॥ 223॥

kāmakrodhādayaḥ śāntidāntyādyā liṅgadehagāḥ
jvarādvaye'pi bādhante prāptyāprāptyā naraṃ kramāt ॥ 224॥

svaṃ paraṃ ca na vettyātmā vinaṣṭa iva kāraṇe
āgāmiduḥkhabījaṃ cetyetadindreṇa darśitam ॥ 225॥

ete jvarāḥ śarīreṣu triṣu svābhāvikā matāḥ
viyoge tu jvaraistāni śarīrāṇyeva nāsate ॥ 226॥

tantorviyujyenna paṭo vālebhyaḥ kambalo yathā
mṛdo ghaṭastathā deho jvarebhyo'pīti dṛśyatām ॥ 227॥

cidābhāse svataḥ ko'pi jvaro nāsti yataścitaḥ
prakāśaikasvabhāvatvameva dṛṣṭaṃ na cetarat ॥ 228॥

cidābhāse'pyasambhāvyā jvarāḥ sākṣiṇi kā kathā
evamevaikatāṃ mene cidābhāso hyavidyayā ॥ 229॥

sākṣisatyatvamadhyasya svenopete vapustraye
tatsarvaṃ vāstavaṃ svasya svarūpamiti manyate ॥ 230॥

etasminbhrāntikāle'yaṃ śarīreṣu jvaratsvatha
svayameva jvarāmīti manyate hi kuṭumbivat ॥ 231॥

putradāreṣu tṛpyatsu tṛpyāmīti yathā vṛthā
manyate puruṣastadvadābhāso'pyabhimanyate ॥ 232॥

vivicya bhrāntimujjhitvā svamapyagaṇayan sadā
cintayansākṣiṇaṃ kasmāccharīramanusaṃjvaret ॥ 233॥

ayathāvastusarpādijñānaṃ hetuḥ palāyane
rajjujñāne'hidhīdhvastau kṛtamapyanuśocati ॥ 234॥

mithyābhiyogadoṣasya prāyaścittatvasiddhaye
kṣamāpayannivātmānaṃ sākṣiṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ ॥ 235॥

āvṛttapāpanūtyarthaṃ snānādyāvartate yathā
āvartayanniva dhyānaṃ sadā sākṣiparāyaṇaḥ ॥ 236॥

upasthakuṣṭhinī veśyā vilāseṣu vilajjate
jānato'gre tathābhāsaḥ svaprakhyātau vilajjate ॥ 237॥

gṛhīto brāhmaṇo mlecchaiḥ prāyaścittaṃ caranpunaḥ
mlecchaiḥ saṅkīryate naiva tathābhāsaḥ śarīrakaiḥ ॥ 238॥

yauvarājye sthito rājaputraḥ sāmrājyavāñchayā
rājānukārī bhavati tathā sākṣyanukāryayam ॥ 239॥

yo brahma veda brahmaiva bhavatyeveti śrutim
śrutvā tadekacittaḥ sanbrahma vetti na cetarat ॥ 240॥

devatvakāmā hyagnyādau praviśanti yathā tathā
sākṣitvenāvaśeṣāya svavināśaṃ sa vāñchati ॥ 241॥

yāvatsvadehadāhaṃ sa naratvaṃ naiva muñcati
tāvadārabdhadehaḥ syānnābhāsatvavimocanam ॥ 242॥

rajjujñāne'pi kampādiḥ śanairevopaśāmyati
punarmandāndhakāri sā rajjuḥ kṣiptoragī bhavet ॥ 243॥

evamārabdhabhogo'pi śanaiḥ śāmyati no haṭhāt
bhogakāle kadācittu martyo'hamiti bhāsate ॥ 244॥

naitāvatāparādhena tattvajñānaṃ vinaśyati
jīvanmuktivrataṃ nedaṃ kintu vastusthitiḥ khalu ॥ 245॥

daśamo'pi śirastāḍaṃ rudanbuddhvā na roditi
śirovraṇastu māsena śanaiḥ śāmyati no tadā ॥ 246॥

daśamāmṛtilābhena jāto harṣo vraṇavyathām
tirodhatte muktilābhastathā prārabdhaduḥkhitām ॥ 247॥

vratābhāvādyadādhyāsastadā bhūyo vivicyatām
rasasevī dine bhuṅkte bhūyo bhūyo yathā tathā ॥ 248॥

śamayatyauṣadhenāyaṃ daśamaḥ svavraṇaṃ yathā
bhogena śamayitvaitatprārabdhaṃ mucyate tathā ॥ 249॥

kimicchanniti vākyoktaḥ śokamokṣa udīritaḥ
ābhāsasya hyavasthaiṣā ṣaṣṭhī tṛptistu saptāmi ॥ 250॥

sāṅkuśā viṣayaistṛptiriyaṃ tṛptirniraṅkuśā
kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva tṛpyati ॥ 251॥

aihikāmuṣmikavrātasiddhyai mukteśca siddhaye
bahu kṛtyaṃ purāsyābhūttatsarvamadhunā kṛtam ॥ 252॥

tadetatkṛtakṛtyatvaṃ pratiyogipuraḥsaram
anusandadhadevāyamevaṃ tṛpyati nityaśaḥ ॥ 253॥

duḥkhino'jñāḥ saṃsarantu kāmaṃ putrādyapekṣayā
paramānandapūrṇo'haṃ saṃsarāmi kimicchayā ॥ 254॥

anutiṣṭhantu karmāṇi paralokāyiyāsavaḥ
sarvalokātmakaḥ kasmādanutiṣṭhāmi kiṃ katham ॥ 255॥

vyācakṣatānte śāstrāṇi vedānadhyāpayantu vā
ye'trādhikāriṇo me tu nādhikāro'kriyatvataḥ ॥ 256॥

nidrābhikṣe snānaśauce necchāmi na karomi ca
draṣṭāraścetkalpayanti kiṃ me syādanyakalpanāt ॥ 257॥

guñjāpuñjādi dahyeta nānyāropitavahninā
nānyāropitasaṃsāradharmānevamahaṃ bhaje ॥ 258॥

śṛṇvantvajñātatattvāste jānaṃ kasmācchṛṇomyaham
manyantāṃ saṃśayāpannā na manye'hamasaṃśayaḥ ॥ 259॥

viparyasto nididhyāsetkiṃ dhyānamaviparyaye
dehātmatvaviparyāsaṃ na kadācidbhajāmyaham ॥ 260॥

ahaṃ manuṣya ityādivyavahāro vināpyamum
viparyāsaṃ cirābhyastavāsanāto'vakalpate ॥ 261॥

prārabdhakarmaṇi kṣīṇe vyavahāro nivartate
karmākṣaye tvasau naiva śāmyeddhyānasahasrataḥ ॥ 262॥

viralatvaṃ vyavahṛteriṣṭaṃ ceddhyānamastu te
abādhikāṃ vyavahṛtiṃ paśya dhyāyāmyahaṃ kutaḥ ॥ 263॥

vikṣepo nāsti yasmānme na samādhistato mama
vikṣepo vā samādhirvā manasaḥ syādvikāriṇaḥ ॥ 264॥

nityānubhavarūpasya ko me'trānubhavaḥ pṛthak
kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva niścayaḥ ॥ 265॥

vyavahāro laukiko vā śāstrīyo'pyanyathāpi vā
mamākarturalepasya yathārabdhaṃ pravartatām ॥ 266॥

athavā kṛtakṛtyo'pi lokānugrahakāmyayā
śāstrīyeṇaiva mārgeṇa varte'haṃ kā mama kṣatiḥ ॥ 267॥

devārcanasnānaśaucabhikṣādau vartatāṃ vapuḥ
tāraṃ japatu vāktadvatpaṭhatvāmnāyamastakam ॥ 268॥

viṣṇuṃ dhyāyatu dhīryadvā brahmānande vilīyatām
sākṣyahaṃ kiṃcidapyatra na kurve nāpi kāraye ॥ 269॥

evaṃ ca kalahaḥ kutra sambhavetkarmiṇa mama
vibhinnaviṣayatvena pūrvāparasamudravat ॥ 270॥

vapurvāgdhīṣu nirbandhaḥ karmiṇo na tu sākṣiṇi
jñāninaḥ sākṣyalepatve nirbandho netaratra hi ॥ 271॥

evaṃ cānyonyavṛttāntānabhijñau badhirāviva
vivadetāṃ buddhimanto hasantyeva vilokya tau ॥ 272॥

yaṃ karmī na vijānāti sākṣiṇaṃ tasya tattvavit
brahmatvaṃ budhyatāṃ tatra karmiṇaḥ kiṃ vihīyate ॥ 273॥

dehavāgbuddhayastyaktā jñāninānṛtabuddhitaḥ
karmī pravartayavābhirjñānino hīyate'tra kim ॥ 274॥

pravṛttirnopayuktā cennivṛttiḥ kvopayujyate
bodhe heturnivṛttiścedbubhutsāyāṃ tathetarā ॥ 275॥

buddhaścenna bubhutseta nāpyasau budhyate punaḥ
abādhādanuvarteta bodho na tvanyasādhanāt ॥ 276॥

nāvidyā nāpi tatkāryaṃ bodhaṃ bādhitumarhati
puraiva tattvabodhena bādhite te ubhe yataḥ ॥ 277॥

bādhitaṃ dṛśyatāmakṣaistena bādho na śaṅkyate
jīvannākhurna mārjāraṃ hanti hanyātkathaṃ mṛtaḥ ॥ 278॥

api pāśupatāstreṇa vidvaścenna mamāra yaḥ
niṣphaleṣuvitunnāṅgo naṅkṣyatītyatra kā pramā ॥ 279॥

ādāvavidyayā citraiḥ svakāryairjṛmbhamāṇayā
yuddhvā bodho'jayatsodya sudṛḍho bādhyatāṃ katham ॥ 280॥

tiṣṭhantuvajñānatatkāryaśavābodhena māritāḥ
na hānīrbīdha samrājaḥ kīrtiḥ pratyuta tasya taiḥ ॥ 281॥

ya evamatiśūreṇa bodhena na viyujyate
nivṛttyā vā pravṛttyā vā dehādigatayāsya kim ॥ 282॥

pravṛttāvāgraho nyāyyo bodhahīnasya sarvathā
svargāya vāpavargāya yojitavyaṃ yato nṛbhiḥ ॥ 283॥

vidvāṃścettādṛśāṃ madhye tiṣṭhettadanurodhataḥ
kāyena manasā vācā karotyevākhilāḥ kriyāḥ ॥ 284॥

eṣa madhye bubhutsānāṃ yadā tiṣṭhettadā punaḥ
bodhāyaiṣāṃ kriyāḥ sarvā dūṣayaṃstyajatu svayam ॥ 285॥

avidvadanusāreṇa vṛttirbuddhasya yujyate
stanandhayānusāreṇa vartate tatpitā yataḥ ॥ 286॥

adhikṣiptastāḍito vā bālena svapitā tadā
na kliśyati na kupyecca bālaṃ pratyuta lālayet ॥ 287॥

ninditaḥ stūyamāno vā vidvānajñairna nindati
na stauti kintu teṣāṃ syādyathā bodhastathā caret ॥ 288॥

yenāyaṃ naṭanenātra budhyate kāryameva tat
ajñaprabodhānnaivānyatkāryamastyatra tadvidaḥ ॥ 289॥

kṛtakṛtyatayā tṛptaḥ prāptaprāpyatayā punaḥ
tṛpyanevaṃ svamanasā manyate'sau nirantaram ॥ 290॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ nityaṃ svātmānamañjasā vedmi
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ brahmānando vibhāti me spaṣṭam ॥ 291॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ duḥkhaṃ sāṃsārikaṃ na vīkṣe'dya
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ svasyājñānaṃ palāyitaṃ kvāpi ॥ 292॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ kartavyaṃ me na vidyate kiñcit
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ prāptavyaṃ sarvamadya sampannam ॥ 293॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ tṛptirme kopamā bhavelloke
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ dhanyo dhanyo dhanyaḥ punaḥ punaḥ ॥ 294॥

aho puṇyamaho puṇyaṃ phalitaṃ phalitaṃ dṛḍham
asya puṇyasya sampatteraho vayamaho vayam ॥ 295॥

aho śāstramaho śāstramaho gururaho guruḥ
aho jñānamaho jñānamaho sukhamaho sukham ॥ 296॥

tṛptidīpamimaṃ nityaṃ ye'nusandadhate budhāḥ
brahmānande nimajjantaste tṛpyanti nirantaram ॥ 297॥

iti tṛptidīponāma saptamaḥ paricchedaḥ ॥ 7॥

Kapitel 8 Kūṭastha-dīpa-prakaraṇa – Die Lampe des unveränderlichen Selbst

khādityadīpite kuḍye darpaṇādityadīptivat
kūṭasthabhāsito deho dhīsthajīvena bhāsyate ॥ 1॥

anekadarpaṇādityadīptīnāṃ bahusandhiṣu
itarā vyajyate tāsāmabhāve'pi prakāśate ॥ 2॥

cidābhāsaviśiṣṭānāṃ tathānekadhiyāmasau
sandhiṃ dhiyāmabhāvaṃ ca bhāsayanpravivicyatām ॥ 3॥

ghaṭaikākāradhīsthā cidghaṭamevāvabhāsayet
ghaṭasya jñātatā brahmacaitanyenāvabhāsyate ॥ 4॥

ajñātatvena jñāto'yaṃ ghaṭo buddhyudayātpurā
brahmaṇaivopariṣṭāttu jñātatvenetyasau bhidā ॥ 5॥

cidābhāsāntadhīvṛttirjñānaṃ lohāntakuntavat
jāḍyamajñānametābhyāṃ vyāptaḥ kumbho dvidhocyate ॥ 6॥

ajñāto brahmaṇā bhāsyo jñātaḥ kumbhastathā na kim
jñātatvajananenaiva cidābhāsaparikṣayaḥ ॥ 7॥

ābhāsahīnayā buddhyā jñātatvaṃ naiva janyate
tādṛgbuddherviśeṣaḥ ko mṛdādeḥ syādvikāriṇaḥ ॥ 8॥

jñāta ityucyate kumbho mṛdā lipto na kutracit
dhīmātravyāptakumbhasya jñātatvaṃ neṣyate tathā ॥ 9॥

jñātatvaṃ nāma kumbhe'taścidābhāsaphalodayaḥ
na phalaṃ brahmacaitanyaṃ manātprāgapi satvataḥ ॥ 10॥

parāgarthaprameyeṣu yā phalatvena saṃmatā saṃvitsaiveha meyo'rtho vedāntokti pramāṇataḥ
iti vārtikakāreṇa citsadṛśyaṃ vivakṣitam brahmacitphalayorbhedaḥ sāhasryāṃ viśruto yataḥ ॥ 11॥

ābhāsa uditastasmājjñātatvaṃ janayedghaṭe
tatpunaḥrbrahmaṇā bhāsyamajñātatvavadeva hi ॥ 12॥

dhīvṛttyābhāsakumbhānāṃ samūho bhāsyate citā
kumbhamātraphalatvātsa eka ābhāsataḥ sphuret ॥ 13॥

caitanyaṃ dviguṇaṃ kumbhe jñātatvena sphurettataḥ
anye'nuvyavasāyākhyamāhuretadyathoditam ॥ 14॥

ghaṭo'yamityasāvuktirābhāsasya prasādataḥ
vijñāto ghaṭa ityuktirbrahmānugrahato bhavet ॥ 15॥

ābhāsabrahmaṇī dehādbahiryadvadvivecite
tadvadābhāsakūṭasthau vivicyetāṃ vapuṣyapi ॥ 16॥

ahaṃvṛttau cidābhāsaḥ kāmakrodhādikāsu ca
saṃvyāpya vartate tapte lohe vahniryathā tathā ॥ 17॥

svamātraṃ bhāsayettaptaṃ lohaṃ nānyatkadācana
evamābhāsasahitā vṛttayaḥ svasvabhāsikāḥ ॥ 18॥

kramādvicchidya vicchidya jāyante vṛttayo'khilāḥ
sarvā api vilīyante suptimūrcchāsamādhiṣu ॥ 19॥

sandhayo'khilavṛttīnāmabhāvāścāvabhāsitāḥ
nirvikāreṇa yenāsau kūṭastha iti gīyate ॥ 20॥

ghaṭe dviguṇacaitanyaṃ yathā bāhye tathāntare
vṛttiṣvapi tatastatra vaiśadyaṃ sandhito'dhikam ॥ 21॥

jñātatājñātate na sto ghaṭavadvṛttiṣu kvacit
svasya svenāgṛhītatvāttābhiścājñānanāśanāt ॥ 22॥

dviguṇīkṛtacaitanye janmanāśānubhūtitaḥ
akūṭasthaṃ tadanyattu kūṭasthamavikāritaḥ ॥ 23॥

antaḥkaraṇatadvṛttisākṣītyādāvanekadhā
kūṭasthaḥ eva sarvatra pūrvācāryairviniścitaḥ ॥ 24॥

ātmābhāsāśrayaścaivaṃ mukhābhāsāśrayā yathā
gamyante śāstrayuktibhyāmityābhāsaśca varṇitaḥ ॥ 25॥

buddhyavacchinnakūṭastho lokāntaragamāgamau
kartuṃ śakto ghaṭākāśa ivābhāsena kiṃ vada ॥ 26॥

śṛṇvasaṅgaḥ paricchedamātrājjīvo bhavenna hi
anyathā ghaṭakuḍyādyairavacchinnasya jīvatā ॥ 27॥

na kuḍyasādṛśī buddhiḥ svacchatvāditi cettathā
astu nāma paricchede kiṃ svācchyena bhavettava ॥ 28॥

prasthena dārujanyena kāṃsyajanyena vā na hi
vikretustaṇḍulādināṃ parimāṇaṃ viśiṣyate ॥ 29॥

parimāṇaviśeṣe'pi pratibimbo viśiṣyate
kāṃsye yadi tadā buddhāvapyābhāso bhavedbalāt ॥ 30॥

īṣadbhāsanamābhāsaḥ pratibimbastathāvidhaḥ
bimbalakṣaṇahīnaḥ sanbimbavadbhāsate sa hi ॥ 31॥

sasaṅgatvavikārābhyāṃ bimbalakṣaṇahīnatā
sphūrtirūpatvametasya bimbavadbhāsanaṃ viduḥ ॥ 32॥

na hi dhībhāvabhāvitvādābhāso'sti dhiyaḥ pṛthak
iti cedalpamevoktaṃ dhīrapyevaṃ svadehataḥ ॥ 33॥

dehe mṛte'pi buddhiścecchāstrādasti tathā sati
buddheranyaścidābhāsaḥ praveśaśrutiṣu śrutaḥ ॥ 34॥

dhīyuktasya praveśaścennaitareye dhiyaḥ pṛthak
ātmā praveśaṃ saṅkalpya praviṣṭa iti gīyate ॥ 35॥

kathaṃ nvidaṃ sākṣadehaṃ madṛte syāditīraṇāt
vidārya mūrdhnaḥ sīmānaṃ praviṣṭaḥ saṃsaratyayam ॥ 36॥

kathaṃ praviṣṭo'saṅgaścetsṛṣṭirvāsya kathaṃ vada
māyikatvaṃ tayostulyaṃ vināśaśca samastayoḥ ॥ 37॥

samuptyāyaiva bhūtebhyastānyevānuvinaśyati
vispaṣṭamiti maitreyya yājñavalkya uvāca hi ॥ 38॥

avināśyayamātmeti kūṭasthaḥ pravivecitaḥ
mātrāsaṃsarga ityevamasaṅgatvasya kīrtanāt ॥ 39॥

jīvāpetaṃ vāva kila śarīraṃ mriyate na saḥ
ityatra na vimokṣo'rthaḥ kintu lokāntare gatiḥ ॥ 40॥

nāhaṃ brahmeti budhyeta sa vināśīti cenna tat
sāmānādhikaraṇyasya bādhāyāmapi sambhavāt ॥ 41॥

yo'yaṃ sthāṇuḥ pumāneṣa puṃdhiyā sthāṇudhīriva
brahmāsmīti dhiyā śeṣā hyahaṃ buddhirnivartate ॥ 42॥

naiṣkarmyasiddhāvapyevamācāryaiḥ spaṣṭamīritam
sāmānādhikaraṇyasya bādhārthatvaṃ tato'stu tat ॥ 43॥

sarvaṃ brahmeti jagatā sāmānādhikaraṇyavat
ahaṃ brahmeti jīvena sāmānādhikṛtirbhavet ॥ 44॥

sāmānādhikaraṇyasya bādhārthatvaṃ nirākṛtam
prayatnato vivaraṇe kūṭasthatvavivakṣayā ॥ 45॥

śodhitastvaṃ padārtho yaḥ kūṭastho brahmarūpatām
tasya vaktuṃ vivaraṇe tathoktamitaratra ca ॥ 46॥

dehendriyādiyuktasya jīvābhāsabhramasya yā
adhiṣṭhānacitiḥ saiṣā kūṭasthātra vivakṣitā ॥ 47॥

jagadbhramasya sarvasya yadadhiṣṭhānamīritam
trayyanteṣu tadatra syādbrahmaśabdavivakṣitam ॥ 48॥

etasminneva caitanye jagadāropyate yadā
tadā tadekadeśasya jīvābhāsasya kā kathā ॥ 49॥

jagattadekadeśākhyasamāropyasya bhedataḥ
tattvaṃpadārthau bhinnau sto vastutastvekatā citaḥ ॥ 50॥

kartṛtvādīnbuddhidharmānsphūrtyākhyāṃ cātmarūpatām
dadhadvibhāti purata ābhāso'to bhramo bhavet ॥ 51॥

kā buddhiḥ ko'yamābhāsaḥ ko vātrātmā jagatkatham
ityanirṇayato mohaḥ so'yaṃ saṃsāra iṣyate ॥ 52॥

buddhyādīnāṃ svarūpaṃ yo vivinakti sa tattvavit
sa eva mukta ityevaṃ vedānteṣu viniścayaḥ ॥ 53॥

evaṃ ca sati bandhaḥ syātkasyetyādikutarkajāḥ
viḍambanādṛḍhaṃ khaṇḍyāḥ khaṇḍanoktiprakārataḥ ॥ 54॥

vṛtteḥ sākṣitayā vṛtteḥ prāgabhāvasya ca sthitaḥ
bubhutsāyāṃ tathājño'smītyābhāsājñānavastunaḥ ॥ 55॥

asatyālambanatvena satyaḥ sarvajaḍasya tu
sādhakatvena cidrūpaḥ sadā premāspadatvataḥ ॥ 56॥

ānandarūpaḥ sarvārthasādhakatvena hetunā
sarva sambandhavattvena sampūrṇaḥ śivasaṃjñitaḥ ॥ 57॥

iti śaivapurāṇeṣu kūṭasthaḥ pravivecitaḥ
jīveśatvādirahitaḥ kevalaḥ svaprabhaḥ śivaḥ ॥ 58॥

māyābhāsena jīveśau karotīti śrutatvataḥ
māyikāveva jīveśau svacchau tau kācakumbhavat ॥ 59॥

annajanyaṃ manodehātsvacchaṃ yadvattathaiva tau
māyikāvapi sarvasmādanyasmātsvacchatāṃ gatau ॥ 60॥

cidrūpatvaṃ ca sambhāvyaṃ cittvenaiva prakāśanāt
sarvakalpanaśaktāyā māyāyā duṣkaraṃ na hi ॥ 61॥

asmannidrāpi jīveśau cetanau svapnagau sṛjet
mahāmāyā sṛjatyetāvityāścaryaṃ kimatra te ॥ 62॥

sarvajñatvādikaṃ ceśe kalpayitvā pradarśayet
dharmiṇaṃ kalpayedyāsyāḥ ko bhāro dharmakalpane ॥ 63॥

kūṭasthe'pyatiśaṅkya syāditi cenmātiśaṃkyatām
kūṭāsthamāyikatve tu pramāṇaṃ na hi vartate ॥ 64॥

vastutvaṃ ghoṣayantyasya vedāntāḥ sakalā api
sapatnarūpaṃ vastvanyanna sahante'tra kiṃcana ॥ 65॥

śrutyarthaṃ viśadīkurmo na tarkānvacmi kiṃcana
tena tārkikaśaṃkānāmatra ko'vasaro vada ॥ 66॥

tasmātkutarkaṃ santyajya mumukṣuḥ śrutimāśrayet
śrutau tu māyājīveśau karotīti pradarśitam ॥ 67॥

īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśakṛtā bhavet
jāgradādivimokṣantaḥ saṃsāro jīvakartṛkaḥ ॥ 68॥

asaṅga eva kūṭasthaḥ sarvadā nāsya kaścana
bhavatyatiśayastena manasyevaṃ vicāryatām ॥ 69॥

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā ॥ 70॥

avāṅmanasagamyaṃ taṃ śrutirbodhayituṃ sadā
jīvamīśaṃ jagadvāpi samāśrityāvabodhayet ॥ 71॥

yayā yayā bhavetpuṃsāṃ vyutpattiḥ pratyagātmani
sā saiva prakriyeha syātsādhvītyācāryabhāṣitam ॥ 72॥

śrutitātparyamakhilamabudhvā bhrāmyate jaḍaḥ
vivekī tvakhilaṃ budhvā tiṣṭhatyānandavāridhau ॥ 73॥

māyāmegho jagannīraṃ varṣatveṣa yathā tathā
cidākāśasya no hānirna vā lābha iti sthitiḥ ॥ 74॥

imaṃ kūṭasthadīpaṃ yo'nusandhatte nirantaram
svayaṃ kūṭastharūpeṇa dīpyate'sau nirantaram ॥ 76॥

iti kūṭasthadīpo nāma aṣṭamaḥ paricchedaḥ ॥ 8।

Kapitel 9 Dhyāna-dīpa-prakaraṇa – Die Lampe der Meditation

saṃvādibhramavadbrahmatattvopāstyāpi mucyate
uttare tāpaniye'taḥ śrutopāstiranekadhā ॥ 1॥

maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ
mithyājñānāviśeṣe'pi viśeṣo'rthakriyāṃ prati ॥ 2॥

dīpopavarakasyāntarvartate tatprabhā bahiḥ
dṛśyate dvāryathānyatra tadvaddṛṣṭā maṇeḥ prabhā ॥ 3॥

dūre prabhādvayaṃ dṛṣṭvā maṇibuddhyābhidhāvatoḥ
prabhāyāṃ maṇibuddhistu mithyājñānaṃ dvayorapi ॥ 4॥

na labhyate maṇirdīpaprabhāṃ pratyabhidhāvatā
prabhāyāṃ dhāvatāvaśyaṃ labhyataiva maṇirmaṇeḥ ॥ 5॥

dīpaprabhāmaṇibhrāntirvisaṃvādibhramaḥ smṛtaḥ
maṇiprabhāmaṇibhrāntiḥ saṃvādibhrama ucyate ॥ 6॥

bāṣpaṃ dhūmatayā budhvā tatrāṅgārānumānataḥ
vahniryadṛcchayā labdhaḥ sa saṃvādibhramo mataḥ ॥ 7॥

godāvaryudakaṃ gaṅgodakaṃ matvā viśuddhaye
samprokṣya śuddhimāpnoti sa saṃvādibhramo mataḥ ॥ 8॥

jvareṇāptaḥ sannipātaṃ bhrāntyā nārāyaṇaṃ smaran
mṛtaḥ svargamavāpnoti sa saṃvādibhramo mataḥ ॥ 9॥

pratyakṣasyānumānasya tathā śāstrasya gocare
uktanyāyena saṃvādibhramāḥ santīha koṭiśaḥ ॥ 10॥

anyathā mṛttikādāruśilāḥ syurdevatāḥ katham
agnitvādidhiyopāsyāḥ kathaṃ vā yoṣidādayaḥ ॥ 11॥

ayathāvastuvijñānātphalaṃ labhyata īpsitam
kākatālīyataḥ so'yaṃ saṃvādibhrama ucyate ॥ 12॥

svayaṃ bhramo'pi saṃvādī yathā samyakphalapradaḥ
brahmatattvopāsanāpi tathā muktiphalapradā ॥ 13॥

vedāntebhyo brahmatattvamakhaṇḍaikarasātmakam
parokṣamavagamyaitadahamasmītyupāsate ॥ 14॥

pratyagvyaktimanullikhya śāstrādviṣṇvādimūrtivat
asti brahmeti sāmānyajñānamatraṃ parokṣadhīḥ ॥ 15॥

caturbhujādyavagatāvapi mūrtimanullikhan
akṣaiḥ parokṣajñānyeva na tadā viṣṇumīkṣate ॥ 16॥

parokṣatvāparādhena bhavennātattvavedanam
pramāṇenaiva śāstreṇa satyamūrtervibhāsanāt ॥ 17॥

saccidānandarūpasya śāstrādbhāne'pyanullikhan
pratyaṃcaṃ sākṣiṇaṃ tattu brahma sākṣānna vīkṣate ॥ 18॥

śāstroktenaiva mārgeṇa saccidānandanirṇayāt
parokṣamapi tajjñānaṃ tattvajñānaṃ na tu bhramaḥ ॥ 19॥

brahma yadyapi śāstreṣu pratyaktvenaiva varṇitam
mahāvākyaistathāpyetaddurbodhamavicāriṇaḥ ॥ 20॥

dehādyātmatvavibhrāntau jāgṛtyāṃ na haṭhātpumān
brahmātmatvena vijñātuṃ kṣamate mandadhītvataḥ ॥ 21॥

brahmamātraṃ suvijñeyaṃ śraddhāloḥ śāstradarśinaḥ
aparokṣadvaitabuddhiḥ parokṣadvaitabuddhyanut ॥ 22॥

aparokṣaśilābuddhirna parokṣeśatāṃ nudet
pratimādiṣu viṣṇutve ko vā vipratipadyate ॥ 23॥

aśraddhāloraviśvāsoḥ nodāharaṇamarhati
śraddhāloreva sarvatra vaidikeṣvadhikārataḥ ॥ 24॥

sakṛdāptopadeśena parokṣajñānamudbhavet
viṣṇumūrtyupadeśo hi na mīmāṃsāmapekṣate ॥ 25॥

karmopāstī vicāryete'nuṣṭheyāvinirṇayāt
bahuśākhāviprakīrṇaṃ nirṇetuṃ kaḥ prabhurnaraḥ ॥ 26॥

nirṇito'rthaḥ kalpasūtrairgrathitastāvatāstikaḥ
vicāramantareṇāpi śakto'nuṣṭhātumañjasā ॥ 27॥

upāstīnāmanuṣṭhānamārṣagrantheṣu varṇitam
vicārākṣamamartyāśca tatśrutvopāsate guroḥ ॥ 28॥

vedavākyāni nirṇetumicchanmīmāṃsatāṃ janaḥ
āptopadeśamantreṇa hyanuṣṭhānaṃ tu sambhavet ॥ 29॥

brahmasākṣātkṛtistvevaṃ vicāreṇa vinā nṛṇām
āptopadeśamātreṇa na sambhavati kutracit ॥ 30॥

parokṣajñānamaśraddhā pratibadhnāti netarat
avicāro'parokṣasya jñānasya pratibandhakaḥ ॥ 31॥

vicārāpyaparokṣeṇa brahmātmānaṃ na vetti cet
āparokṣyāvasānatvādbhūyobhūyo vicārayet ॥ 32॥

vicārayannāmaraṇaṃ naivātmānaṃ labheta cet
janmāntare labhetaiva pratibandhakṣaye sati ॥ 33॥

iha vāmutra vā vidyetyevaṃ sūtrakṛtoditam
śṛṇvanto'pyatra bahavo yanna vidyuriti śrutiḥ ॥ 34॥

garbha eva śayānaḥ sanvāmadevo'vabuddhavān
pūrvābhyastavicāreṇa yadvadadhyayanādiṣu ॥ 35॥

bahuvāramadhīte'pi tadā nāyāti cetpunaḥ
dināntare'nadhītyaiva pūrvādhītaṃ smaretpumān ॥ 36॥

kālena paripacyante kṛṣidarbhādayo yathā
tadvadātmavicāro'pi śanaiḥ kālena pacyate ॥ 37॥

punaḥpunarvicāro'pi trividhapratibandhataḥ
na vetti tattvamityetadvārtike samyagīritam ॥ 38॥

kutastajjñānamiti cettaddhi bandhaparikṣayāt
asāvapi ca bhūto vā bhāvī vā vartate tathā ॥ 39॥

adhītavedavedārtho'pyata eva na mucyate
hiraṇyanidhidṛṣṭāntādidameva hi darśitam ॥ 40॥

atītenāpi mahiṣīsnehena pratibandhataḥ
bhikṣustattvaṃ na vedeti gāthā loke pragīyate ॥ 41॥

anusṛtya guruḥ snehaṃ mahiṣyāṃ tattvamuktavān
tato yathāvadvedaiṣa pratibandhasya saṃkṣayāt ॥ 42॥

pratibandho vartamāno viṣayāsaktilakṣaṇaḥ
prajñāmāndyaṃ kutarkaśca viparyayadurāgrahaḥ ॥ 43॥

śamādyaiḥ śravaṇādyaiśca tatra tatrocitaiḥ kṣayam
nīte'sminpratibandhe'taḥ svasya brahmatvamaśnute ॥ 44॥

āgāmipratibandhaśca vāmadeve samīritaḥ
ekena janmanā kṣīṇo bharatasya trijanmabhiḥ ॥ 45॥

yogabhraṣṭasya gītāyāmatīte bahujanmani
pratibandhakṣayaḥ prokto na vicāro'pyanarthakaḥ ॥ 46॥

prāpya puṇyakṛtāṃ lokānātmatattvavicārataḥ
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate ॥ 47॥

athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām
nispṛhaḥ brahmatattvasya vicārāttaddhi durlabham ॥ 48॥

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam
yatate ca tato bhūyastasmādetaddhi durlabham ॥ 49॥

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim ॥ 50॥

brahmalokābhivāñchāyāṃ samyaksatyāṃ nirudhyatām
vicārayedya ātmānaṃ na tu sākṣātkarotyayam ॥ 51॥

vedāntavijñānasuniścitārthāḥ iti śāstrataḥ
brahmaloke sakalpānte brahmaṇā saha mucyate ॥ 52॥

keṣāṃcitsa vicāro'pi karmaṇā pratibaddhyate
śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhya iti śruteḥ ॥ 53॥

atyantabuddhimāndyādvā sāmagryā vāpyasambhavāt
yo vicāraṃ na labhate brahmopāsīta so'niśam ॥ 54॥

nirguṇabrahmatattvasya na hyupāsterasambhavaḥ
saguṇabrahmaṇīvātra pratyayāvṛttisambhavāt ॥ 55॥

avāṅmanasagamyaṃ tannopāsyamiti cettadā
avāṅmanasagamyasya vedanaṃ ca na sambhavet ॥ 56॥

vāgādyagocarākāramityevaṃ yadi vettyasau
vāgādyagocarākāramityupāsita no kutaḥ ॥ 57॥

saguṇatvamupāsyatvādyadi vedyatvato'pi tat
vedyaṃ cellakṣaṇāvṛttyā lakṣitaṃ samupāsyatām ॥ 58॥

brahma viddhi tadeva tvaṃ natvidaṃ yadupāsate
iti śruterupāsyatvaṃ niṣiddhaṃ brahmaṇo yadi ॥ 59॥

viditādanyadeveti śrutervedyatvamasya na
yathā śrutyaiva vedyaṃ tattathā śrutyāpyupāsyatām ॥ 60॥

avāstavī vedyatā cedupāsyatvaṃ tathā na kim
vṛttivyāptirvedyatā cedupāsyatve'pi tatsamam ॥ 61॥

kā te bhaktirupāstau cetkaste dveṣastadīraya
mānābhāvo na vācyo'syāṃ bahuśrutiṣu darśanāt ॥ 62॥

uttarasmiṃstāpanīye śaibyapraśne'tha kāṭhake
māṇḍukyādau ca sarvatra nirguṇopāstirīritā ॥ 63॥

anuṣṭhānaprakāro'syāḥ pañcīkaraṇa īritaḥ
jñānasādhanametaccenneti kenātra varṇitam ॥ 64॥

nānutiṣṭhati ko'pyetaditi cennānutiṣṭhatu
puruṣasyāparādhena kimupāstiḥ praduṣyati ॥ 65॥

ito'pyatiśayaṃ matvā mantrānvaśyādikāriṇaḥ
mūḍhā japantu tebhyo'timūḍhāḥ kṛṣimupāsatām ॥ 66॥

tiṣṭhantu mūḍhāḥ prakṛtā nirguṇopāstirīryate
vidyaikyātsarvaśākhāsthānguṇānatropasaṃharet ॥ 67॥

ānandādervidheyasya guṇasaṅghasya saṃhṛtiḥ
ānandādaya ityasminsūtre vyāsena varṇitā ॥ 68॥

asthūlāderniṣedhyasya guṇasaṅghasya saṃhṛtiḥ
tathā vyāsena sūtre'sminuktākṣaradhiyāntviti ॥ 69॥

nirguṇabrahmatattvasya vidyāyāṃ guṇasaṃhṛtiḥ
na yujyetetyupālambho vyāsaṃ pratyeva māṃ tu na ॥ 70॥

hiraṇyasmaśrusūryādimūrtīnāmanudāhṛteḥ
aviruddhaṃ nirguṇatvamiti cettuṣyatāṃ tvayā ॥ 71॥

guṇānāṃ lakṣakatvena na tattve'ntaḥpraveśanam
iti cedastvevameva brahmatattvamupāsyatām ॥ 72॥

ānandādibhirasthūlādibhiḥsvātmātra lakṣitaḥ
akhaṇḍaikarasaḥ so'hamasmītyevamupāsate ॥ 73॥

bodhopāstyorviśeṣaḥ ka iti ceducyate śṛṇu
vastutatntro bhavedbodhaḥ kartṛtantramupāsanam ॥ 74॥

vicārājjāyate bodho'nicchā yaṃ na nivartayet
svotpattimātrātsaṃsāre dahatyakhilasatyatām ॥ 75॥

tāvatā kṛtakṛtyaḥ sannityatṛptimupāgataḥ
jīvanmuktimanuprāpya prārabdhakṣayamīkṣate ॥ 76॥

āptopadeśaṃ viśvasya śraddhāluravicārayan
cintayetpratyayairanyairanantaritavṛttibhiḥ ॥ 77॥

yāvaccintyasvarūpatvābhimānaḥ svasya jāyate
tāvadvicintya paścācca tathaivāmṛti dhārayet ॥ 78॥

brahmacārī bhikṣamāṇo yutaḥ saṃvargavidyayā
saṃvargarūpatāṃ citte dhārayitvā hyabhikṣatā ॥ 79॥

puruṣasvecchayā kartumakartuṃ kartumanyathā
śakyopāstirato nityaṃ kuryātpratyayasantatim ॥ 80॥

vedādhyāyī hyapramatto'dhīte svapne'pi vāsitaḥ
japitā tu japatyeva tathā dhyātāpi vāsayet ॥ 81॥

virodhipratyayaṃ tyaktvā nairantaryeṇa bhāvayan
labhate vāsanāveśātsvapnādāvapi bhāvanām ॥ 82॥

bhuñjāno'pi nija ārabdhamāsthātiśayato'niśam
dhyātuṃ śakto na sandeho viṣayavyasanī yathā ॥ 83॥

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi
tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam ॥ 84॥

parasaṅgaṃ svādayantyā api no gṛhakarma tat
kuṇṭhī bhavedapi tvetadāpātenaiva vartate ॥ 85॥

gṛhakṛtyavyasaninī yathā samyakkaroti tat
paravyasaninī tadvanna karotyeva sarvathā ॥ 86॥

evaṃ dhyānaikaniṣṭho'pi leśāllaukikamācaret
tattvavittvavirodhitvāllaukikaṃ samyagācaret ॥ 87॥

māyāmayaḥ prapañco'yamātmā caitanyarūpadhṛk
iti bodhe virodhaḥ ko laukikavyavahāriṇaḥ ॥ 88॥

apekṣate vyavahṛtirna prapañcasya vastutām
nāpyātmajāḍyaṃ kiṃtveṣā sādhanānyeva kāṅkṣati ॥ 89॥

manovākkāyatadbāhyapadārthāḥ sādhanāni tān
tattvavinnopamṛdnāti vyavahāro'sya no kutaḥ ॥ 90॥

upamṛdnāti cittaṃ ceddhyātāsau na tu tattvavit
na buddhiṃ marddayandṛṣṭo ghaṭatattvasya veditā ॥ 91॥

sakṛtpratyayamātreṇa ghaṭaścedbhāsate tadā
svaprakāśo'yamātmā kiṃ ghaṭavacca na bhāsate ॥ 92॥

svaprakāśatayā kiṃ te tadbuddhistattvavedanam
buddhiśca kṣaṇanāśyeti codyaṃ tulyaṃ ghaṭādiṣu ॥ 93॥

ghaṭādau niścite buddhirnaśyatyeva yadā ghaṭaḥ
iṣṭo netuṃ tadā śakya iti cetsamamātmani ॥ 94॥

niścitya sakṛdātmānaṃ yadāpekṣā tadaiva tat
vaktuṃ mantuṃ tathā dhyātuṃ śaknotyeva hi tattvavit ॥ 95॥

upāsaka iva dhyāyaṃ laukikaṃ vismaret yadi
vismaratyeva sā dhyānādvismṛtirna tu vedanāt ॥ 96॥

dhyānaṃ tvaicchikametasya vedanānmuktisiddhitaḥ
jñānādeva tu kaivalyamiti śāstreṣu ḍiṇḍimaḥ ॥ 97॥

tattvavidyadi na dhyāyetpravarteta tadā bahiḥ
pravartatāṃ sukhenāyaṃ ko bādho'sya pravartane ॥ 98॥

atiprasaṅga iti cetprasaṅgaṃ tāvadīraya
prasaṅgo vidhiśāstraṃ cenna tattattvavidaṃ prati ॥ 99॥

varṇāśramavayovasthābhimāno yasya vidyate
tasyaiva hi niṣedhāśca vidhayaḥ sakalā api ॥ 100॥

varṇāśramādayo dehe māyayā parikalpitāḥ
nātmano bodharūpasyetyevaṃ tasya viniścayaḥ ॥ 101॥

samādhimatha karmāṇi mā karotu karotu vā
hṛdayenāstasarvāstho mukta evottamāśayaḥ ॥ 102॥

naiṣkarmyeṇa na tasyārthastasyārtho'sti na karmabhiḥ
na samādhānajapyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ ॥ 103॥

ātmāsaṅgastato'nyatsyādindrajālaṃ hi māyikam
ityacañcalanirṇite kuto manasi vāsanā ॥ 104॥

evaṃ nāsti prasaṅgo'pi kuto'syātiprasañjanam
prasaṅgo yasya tasyaiva śaṅkyetātiprasañjanam ॥ 105॥

vidhyabhāvānna bālasya dṛśyate'tiprasañjanam
syātkuto'tiprasaṅgo'sya vidhyabhāve same sati ॥ 106॥

na kiṃcidvetti bālaścetsarvaṃ vettyeva tattvavit
alpajñasyaiva vidhayaḥ sarve syurnānyayordvayoḥ ॥ 107॥

śāpānugrahasāmarthyaṃ yasyāsau tattvavidyadi
na tat śāpādisāmarthyaṃ phalaṃ syāttapaso yataḥ ॥ 108॥

vyāsāderapi sāmarthyaṃ dṛśyate tapaso balāt
śāpādikāraṇādanyattapojñānasya kāraṇam ॥। 109॥

dvayaṃ yasyāsti tasyaiva sāmarthyajñānayorjaniḥ
ekaikaṃ tu tapaḥ kurvannekaikaṃ labhate phalam ॥ 110॥

sāmarthyahīno nindyaścedyatibhirvidhivarjitaḥ
nindyante yatayo'pyanyairaniśaṃ bhogalaṃpaṭaiḥ ॥ 111॥

bhikṣāvastrādi rakṣeyuryadyete bhogatuṣṭaye
aho yatitvameteṣāṃ vairāgyabharamantharam ॥ 112॥

varṇāśramaparānmūrkhā nindantvityucyate yadi
dehātmamatayo buddhaṃ nindantvāśramamāninaḥ ॥ 113॥

taditthaṃ tattvavijñāne sādhanānupamardanāt
jñāninācarituṃ śakyaṃ samyagrājyādi laukikam ॥ 114॥

mithyātvabuddhyā tatrecchā nāsti cettarhi māstu tat
dhyāyanvātha vyavaharanyathārabdhaṃ vasatvayam ॥ 115॥

upāsakastu satataṃ dhyāyanneva vasediti
dhyānenaiva kṛtaṃ tasya brahmatvaṃ viṣṇutādivat ॥ 116॥

dhyānopādānakaṃ yattaddhyānābhāve vilīyate
vāstavī brahmatā naiva jñānābhāve vilīyate ॥ 117॥

tato'bhijñāpakaṃ jñānaṃ na nityaṃ janayatyadaḥ
jñāpakābhāvamātreṇa na hi satyaṃ vilīyate ॥ 118॥

astyeva upāsakasyāpi vāstavī brahmateti cet
pāmarāṇāṃ tiraścāṃ ca vāstavī brahmatā na kim ॥ 119॥

ajñānādapumarthatvamubhayatrāpi tatsamam
upavāsādyathā bhikṣā varaṃ dhyānaṃ tathānyathaḥ ॥ 120॥

pāmarāṇāṃ vyavahṛtervaraṃ karmādyanuṣṭhitiḥ
tato'pi saguṇopāstirnirguṇopāsanaṃ tataḥ ॥ 121॥

yāvadvijñānasāmīpyaṃ tāvacchraiṣṭhyaṃ vivardhate
brahmajñānāya te sākṣānnirguṇopāsanaṃ śanaiḥ ॥ 122॥

yathā saṃvādivibhrāntiḥ phalakāle pramāyate
vidyāyate tathopāstirmuktikāle'tipākataḥ ॥ 123॥

saṃvādibhramataḥ puṃsaḥ pravṛttasyānyamānataḥ
prameti cettathopāstirmāntare kāraṇāyatām ॥ 124॥

mūrtidhyānasya mantrāderapi kāraṇatā yadi
astu nāma tathāpyatra pratyāsattirviśiṣyate ॥ 125॥

nirguṇopāsanaṃ pakvaṃ samādhiḥ syācchanaistataḥ
yaḥ samādhirnirodhākhyaḥ so'nāyāsena labhyate ॥ 126॥

nirodhalābhe puṃso'ntarasaṅgaṃ vastu śiṣyate
punaḥ punarvāsite'sminvākyājjāyeta tattvadhīḥ ॥ 127॥

nirvikārāsaṅganityasvaprakāśaikapūrṇatāḥ
buddhau jhaṭiti śāstroktā ārohantyavivādataḥ ॥ 128॥

yogābhyāsastvetadartho'mṛtabindvādiṣu śrutaḥ
evaṃ ca dṛṣṭadvārāpi hetutvādanyato varam ॥ 129॥

upekṣya tattīrthayātrāṃ japādīneva kurvatām
piṇḍaṃ samutsṛjya karaṃ leḍhīti nyāya āpatet ॥ 130॥

upāsakānāmapyevaṃ vicāratyāgato yadi
bādhaṃ tasmādvicārasyāsambhave yoga īritaḥ ॥ 131॥

bahuvyākulacittānāṃ vicārāttattvadhīrna hi
yogo mukhyastatasteṣāṃ dhīdarpastena naśyati ॥ 132॥

avyākuladhiyāṃ mohamātreṇācchāditātmanām
sāṅkhyanāmā vicārāḥ syānmukhyo jhaṭiti siddhitaḥ ॥ 133॥

yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ॥ 134॥

tatkāraṇaṃ sāṅkhyayogādhigamyamiti hi śrutiḥ
yastu śruterviruddhaḥ sa ābhāsaḥ sāṅkhyayogayoḥ ॥ 135॥

upāsanaṃ nātipakvamiha yasya paratra saḥ
maraṇe brahmaloke vā tattvaṃ vijñāya mucyate ॥ 136॥

yaṃ yaṃ cāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram
taṃ tevaiti yaccittastena yātīti śāstrataḥ ॥ 137॥

antyapratyayato nūnaṃ bhāvijanma tathā sati
nirguṇapratyayo'pi syātsaguṇopāsane yathā ॥ 138॥

nityaṃ nirguṇarūpaṃ tannāmamātreṇa gīyatām
arthatomokṣa evaiṣa saṃvādi bhramavanmataḥ ॥ 139॥

tatsāmarthyājjāyate dhīrmūlāvidyānivartikā
avimuktopāsanena tārakabrahma buddhivat ॥ 140॥

sakāmo niṣkāma iti hyaśarīro nirindriyaḥ
abhayaṃ hīti muktatvaṃ tāpanīye phalaṃ śrutam ॥ 141॥

upāsanasya sāmarthyādvidyotpattirbhavettataḥ
nānyaḥ panthā iti hyetacchāstraṃ naiva virudhyate ॥ 142॥

niṣkāmopāsanānmuktistāpanīye samīritā
brahmalokaḥ sakāmasya śaibyapraśne samīritaḥ ॥ 143॥

ya upāste trimātreṇa brahmaloke sa nīyate
sa etasmājjīvaghanātparaṃ puruṣamīkṣate ॥ 144॥

apratīkādhikaraṇe tatkraturnyāya īritaḥ
brahmalokaphalaṃ tasmātsakāmasyeti varṇitam ॥ 145॥

nirguṇopāstisāmarthyāttatra tattvamavekṣaṇat
punarāvartate nāyaṃ kalpānte tu vimucyate ॥ 146॥

praṇavopāstayaḥ prāyo nirguṇā eva vedagāḥ
kvacitsaguṇatā proktā praṇavopāsanasya hi ॥ 147॥

parāparabrahmarūpa oṅkāra upavarṇitaḥ
pippalādena muninā satyakāmāya pṛcchate ॥ 148॥

etadālambanaṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat
iti proktaṃ yamenāpi pṛcchate naciketase ॥ 149॥

iha vā maraṇe vāsya brahmaloke'thavā bhavet
brahmasākṣātkṛtiḥ samyagupāsīnasya nirguṇam ॥ 150॥

artho'yamātmagītāyāmapi spaṣṭamudīritaḥ
vicārākṣama ātmānamupāsīteti santatam ॥ 151॥

sākṣātkartumaśakto'pi cintayenmāmaśaṅkitaḥ
kālenānubhavārūḍho bhaveyaṃ phalato dhruvam ॥ 152॥

yathāgādhanidheḥlabdhau nopāyaḥ khananaṃ vinā
mallabhe'pi tathā svātmacintāṃ muktā na cāparaḥ ॥ 153॥

dehopalamapākṛtya buddhikuddalakātpunaḥ
khātvā manobhuvaṃ bhūyo gṛhṇīyānmāṃ nidhiṃ pumān ॥ 154॥

anubhūterabhāve'pi brahmāsmītyeva cintyatām
apyasat prāpyate dhyānānnityāptaṃ brahma kiṃ punaḥ ॥ 155॥

anātmabuddhiśaithilyaṃ phalaṃ dhyānāddine dine
paśyannapi na ceddhyāyetko'paro'smāt paśurvada ॥ 156॥

dehābhimānaṃ vidhvasya dhyānādātmānamadvayam
paśyanmartyo mṛto bhūtvā hyatra brahma samaśnute ॥ 157॥

dhyānadīpamimaṃ samyakparāmṛṣati yo naraḥ
muktasaṃśaya evāyaṃ dhyāyati brahma santatam ॥ 158॥

iti dhyānadīpo nāma navamaḥ paricchedaḥ ॥ 9॥

Kapitel 10 Nāṭaka-dīpa-prakaraṇa – Die Lampe des Welttheaters

paramātmādvayānandapūrṇaḥ pūrvaṃ svamāyayā
svayameva jagadbhūtvā prāviśajjīvarūpataḥ ॥ 1॥

devādyuttamadeheṣu praviṣṭo devatābhavat
martyādyadhamadeheṣu sthito bhajati devatām ॥ 2॥

anekajanmabhajanātsvavicāraṃ cikīrṣati
vicāreṇa vinaṣṭāyāṃ māyāyāṃ śiṣyate svayam ॥ 3॥

advayānandarūpasya sadvayatvaṃ ca duḥkhitā
bandhaḥ proktaḥ svarūpeṇa sthitirmuktiritīryate ॥ 4॥

avicārakṛto bandho vicāreṇa nivartate
tasmājjīvaparātmānau sarvadaiva vicārayet ॥ 5॥

ahamityabhimantā yaḥ kartāsau tasya sādhanam
manastasya kriye antarbahirvṛtti kramotthite ॥ 6॥

antarmukhāhamityeṣā vṛttiḥ kartāramullikhet
bahirmukhedamityeṣā bāhyaṃ vastvidamullikhet ॥ 7॥

idamo ye viśeṣāḥ syurgandharūparasādayaḥ
asāṅkaryeṇa tānbhidyādghrāṇādīndriyapañcakam ॥ 8॥

kartāraṃ ca kriyāṃ tadvadvyāvṛttaviṣayānapi
sphorayedekayatnena yo'sau sākṣyatra cidvapuḥ ॥ 9॥

īkṣe śṛṇomi jighrāmi svādayāmi spṛśāmyaham
iti bhāsayate sarvaṃ nṛtyaśālāsthadīpavat ॥ 10॥

nṛtyaśālāsthito dīpaḥ prabhuṃ sabhyāṃśca nartakīm
dīpayedaviśeṣeṇa tadabhāve'pi dīpyate ॥ 11॥

ahaṅkāraṃ dhiyaṃ sākṣī viṣayānapi bhāsayet
ahaṅkārādyabhāve'pi svayaṃ bhātyeva pūrvavat ॥ 12॥

nirantaraṃ bhāsamāne kūṭasthe jñaptirūpataḥ
tadbhāsā bhāsyamāneyaṃ buddhirnṛtyatyanekadhā ॥ 13॥

ahaṅkāraḥ prabhuḥ sabhyā viṣayā nartakī matiḥ
tālādidhāriṇyakṣāṇi dīpaḥ sākṣyavabhāsakaḥ ॥ 14॥

svasthānasaṃsthito dīpaḥ sarvato bhāsayedyathā
sthirasthāyī tathā sākṣī bahirantaḥ prakāśayet ॥ 15॥

bahirantarvibhāgo'yaṃ dehāpekṣo na sākṣiṇi
viṣayā bāhyadeśasthā dehasyāntarahaṅkṛtiḥ ॥ 16॥

antasthā dhīḥ sahaivākṣairbahiryāti punaḥ punaḥ
bhāsyabuddhisthacāñcalyaṃ sākṣiṇyāropyate vṛthā ॥ 17॥

gṛhāntaragataḥ svalpo gavākṣādātapo'calaḥ
tatra haste nartyamāne nṛtyatīvātapo yathā ॥ 18॥

nijasthānasthitaḥ sākṣī bahirantargamāgamau
akurvanbuddhicāñcalyātkarotīva tathā tathā ॥ 19॥

na bāhyo nāntaraḥ sākṣī buddherdeśau hi tāvubhau
buddhyādyaśeṣasaṃśāntau yatra bhātyasti tatra saḥ ॥ 20॥

deśaḥ ko'pi na bhāseta yadi tarhyastvadeśabhāk
sarvadeśapraklṛptyaiva sarvagatvaṃ na tu svataḥ ॥ 21॥

antarbahirvā sarvaṃ vā yaṃ deśaṃ parikalpayet
buddhistaddeśagaḥ sākṣī tathā vastuṣu yojayet ॥ 22॥

yadyadrūpa ādi kalpyeta buddhyā tattatprakāśayan
tasya tasya bhavetsākṣī svato vāgbuddhyagocaraḥ ॥ 23॥

kathaṃ tādṛṅmayā grāhyamiti cenmaiva gṛhyatām
sarvagrahopasaṃśāntau svayamevāvaśiṣyate ॥ 24॥

na tatra mānāpekṣāsti svaprakāśasvarūpataḥ
tādṛgvyutpattyapekṣā cecchrutiṃ paṭha gurormukhāt ॥ 25॥

yadi sarvagṛhatyāgo'śakyastarhi dhiyaṃ vraja
śaraṇaṃ tadadhīno'ntarbahirvaiṣo'nubhūyatām ॥ 26॥

iti nāṭakadīponāma daśamaḥ paricchedaḥ ॥ 10॥

Ānanda-pañcaka – Die fünf Kapitel über Glückseligkeit

Kapitel 11 Brahmānanda-yogānanda-prakaraṇa – Brahman-Glückseligkeit & Yoga-Freude

brahmānandaṃ pravakṣyāmi jñāte tasminnaśeṣataḥ
aihikāmuṣmikānarthavrātaṃ hitvā sukhāyate ॥ 1॥

brahmavitparamāpnoti śokaṃ tarati cātmavit
raso brahmarasaṃ labdhvānandī bhavati nānyathā ॥ 2॥

pratiṣṭhāṃ vindate svasminyadā syādatha so'bhayaḥ
kurute'sminnantaraṃ cedatha tasya bhayaṃ bhavet ॥ 3॥

vāyuḥ sūryo vahnirindro mṛtyurjanmāntare'ntaram
kṛtvā dharmaṃ vijānanto'pyasmādbhītyā caranti hi ॥ 4॥

ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti kutaścana
etameva tapennaiṣā cintā karmāgnisambhṛtā ॥ 5॥

evaṃ vidvānkarmaṇi dve hitvātmānaṃ smaretsadā
kṛte ca karmaṇi svātmarūpeṇaivaiṣa paśyati ॥ 6॥

bhidyate hṛdayagranthiścchidyante sarvasaṃśayāḥ
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare ॥ 7॥

tameva vidvānatyeti mṛtyuṃ panthā na cetaraḥ
jñātvā devaṃ pāśahāniḥ kṣīṇaiḥ kleśairna janmabhāk ॥ 8॥

devaṃ matvā harṣaśokau jahātyatraiva dhairyavān
nainaṃ kṛtākṛte puṇyapāpe tāpayataḥ kvacit ॥ 9॥

ityādiśrutayo bahvyaḥ purāṇaiḥ smṛtibhiḥ saha
brahmajñāne'narthahānimānandaṃ cāpyaghoṣayan ॥ 10॥

ānandastrividho brahmānando vidyāsukhaṃ tathā
viṣayānanda ityādau brahmānando vivicyate ॥ 11॥

bhṛguḥ putraḥ pituḥ śrutvā varuṇādbrahmalakṣaṇam
annaprāṇamanobuddhistyaktvānandaṃ vijajñīvān ॥ 12॥

ānandādeva bhūtāni jāyante tena jīvanam
teṣāṃ layaśca tatrāto brahmānando na saṃśayaḥ ॥ 13॥

bhūtotpatteḥ purā bhūmā tripuṭīdvaitavarjanāt
jñātṛjñānajñeyarūpā tripuṭī pralaye hi na ॥ 14॥

vijñānamaya utpanno jñātā jñānaṃ manomayaḥ
jñeyāḥ śabdādayo naitattrayamutpattitaḥ purā ॥ 15॥

trayābhāve tu nirdvaitaḥ pūrṇa evānubhūyate
samādhisuptimūrcchāsu pūrṇaḥ sṛṣṭeḥ purā tathā ॥ 16॥

yo bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhaṃ tredhā vibhedini
sanatkumāraḥ prāhaivaṃ nāradāyātiśokine ॥ 17॥

sapurāṇānpañca vedān śāstrāṇi vividhāni ca
jñātvāpyanātmavittvena nārado'tiśuśoca ha ॥ 18॥

vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā
paścāttvabhyāsavismārabhaṅgagarvaiśca śokitā ॥ 19॥

so'haṃ vidvānpraśocāmi śokapāraṃ nayasva mām
ityuktaḥ sukhamevāsya pāramityabhyadhādṛṣiḥ ॥ 20॥

sukhaṃ vaiṣayikaṃ śokasahasreṇāvṛtatvataḥ
duḥkhameveti matvāha nālpe'sti sukhamityasau ॥ 21॥

nanu dvaite sukhaṃ mābhūdadvaite'pyasti no sukham
asti cedupalabhyeta tathā ca tripuṭī bhavet ॥ 22॥

māstvadvaite sukhaṃ kintu sukhamadvaitameva hi
kiṃ mānamiti cennāsti mānākāṅkṣā svayaṃ prabhe ॥ 23॥

svaprabhatve bhavadvākyaṃ mānaṃ yasmādbhavānidam
advaitamabhyupetyāsminsukhaṃ nāstīti bhāṣate ॥ 24॥

nābhyupaimyahamadvaitaṃ tvadvaco'nūdya dūṣaṇam
vacmīti cettadā brūhi kimāsīddvaitataḥ purā ॥ 25॥

kimadvaitamuta dvaitamanyo vā koṭirantimaḥ
aprasiddho na dvitīyo'nutpatteḥ śiṣyate'grimaḥ ॥ 26॥

advaitasiddhiryuktyaiva nānubhūtyeti cedvada
nirdṛṣṭāntā sadṛṣṭāntā vā koṭyantaramatra no ॥ 27। nānubhūtiḥrna dṛṣṭānta iti yuktistu śobhate
sadṛṣṭāntatvapakṣe tu dṛṣṭāntaṃ vada me matam ॥ 28॥

advaitaḥ pralayo dvaitānupalambhena suptivat
iti cetsuptiradvaitetyatra dṛṣṭāntamīraya ॥ 29॥

dṛṣṭāntaḥ parasuptiścedaho te kauśalaṃ mahat
yaḥ svasuptiṃ na vettyasya parasuptau tu kā kathā ॥ 30॥

niśceṣṭatvātparaḥ supto yathāhamiti cettadā
udāhartuḥ suṣupteste svaprabhatvaṃ balādbhavet ॥ 31॥

nendriyāṇi na dṛṣṭāntastathāpyaṅgīkaroṣi tām
idameva svaprabhatvaṃ yadbhānaṃ sādhanairvinā ॥ 32॥

stāmadvaitasvaprabhatve vada suptau sukhaṃ katham
śṛṇu duḥkhaṃ tadā nāsti tataste śiṣyate sukham ॥ 33॥

andhaḥ sannapyanandhaḥ syādviddho'viddho'tha rogyapi
arogīti śrutiḥ prāha tacca sarve janā viduḥ ॥ 34॥

na duḥkhābhāvamātreṇa sukhaṃ loṣṭaśilādiṣu
dvayābhāvasya dṛṣṭatvāditi cedviṣamaṃ vacaḥ ॥ 35॥

mukhadainyaprakāśābhyāṃ paraduḥkhasukhohanam
dainyādyabhāvato loṣṭe duḥkhādyūho na sambhavet ॥ 36॥

svakīyasukhaduḥkhe tu nohanīye tatastayoḥ
bhāvo vedyo'nubhūtyaiva tadabhāvo'pi nānyataḥ ॥ 37॥

tathā sati suṣuptau ca duḥkhābhāvo'nubhūtitaḥ
virodhiduḥkharāhityātsukhaṃ nirvighnamiṣyatām ॥ 38॥

mahattaraprayāsena mṛduśayyādisādhanam
kutaḥ sampādyate suptau sukhaṃ cettatra no bhavet ॥ 39॥

duḥkhanāśārthamevaitaditi cedrogiṇastathā
bhavatvarogiṇaste tatsukhāyaiveti niścinu ॥ 40॥

tarhi sādhanajanyatvātsukhaṃ vaiṣayikaṃ bhavet
bhavatyevātra nidrāyāḥ pūrvaṃ śayyāsanādijam ॥ 41॥

nidrāyāṃ tu sukhaṃ yattajjanyate kena hetunā
sukhābhimukhadhīrādau paścānmajjetpare sukhe ॥ 42॥

jāgradvyāpṛtibhiḥ śrānto viśramyātha virodhini
apanīte svasthacito'nubhavedviṣaye sukham ॥ 43॥

ātmābhimukhadhīvṛttau svānandaḥ pratibimbati
anubhūyainamatrāpi tripuṭyā śrāntimāpnuyāt ॥ 44॥

tatśramasyāpanutyarthaṃ jīvo dhāvetparātmani
tenaikyaṃ prāpya tatratyo brahmānandaḥ svayaṃ bhavet ॥ 45॥

dṛṣṭāntāḥ śakuniḥ śyenaḥ kumāraśca mahānṛpaḥ
mahābrāhmaṇa ityete suptyānande śrutīritāḥ ॥ 46॥

śakuniḥ sūtrabaddhaḥ sandikṣu vyāpṛtya viśramam
alabdhvā bandhanasthānaṃ hastastambhādyupāśrayet ॥ 47॥

jīvopādhirmanastadvaddharmādharmaphalāptaye
svapne jāgrati ca bhrāntvā kṣīṇe karmaṇi līyate ॥ 48॥

śyeno vegena nīḍaikalampaṭaḥ śayituṃ vrajet
jīvaḥ suptyai tathā dhāvedbrahmānandaikalampaṭaḥ ॥ 49॥

atibālastanaṃ pītvā mṛduśayyāgato hasan
rāgadveṣādyanutpatterānandaikasvabhāvabhāk ॥ 50॥

mahārājaḥ sārvabhaumaḥ sutṛptaḥ sarvabhogataḥ
mānuṣānandasīmānaṃ prāpyānandaikamūrtibhāk ॥ 51॥

mahāvipro brahmavedī kṛtakṛtyatvalakṣaṇām
vidyānandasya paramāṃ kāṣṭhāṃ prāpyāvatiṣṭhate ॥ 52॥

mugdhabuddhātibuddhānāṃ loke siddhā sukhātmatā
udāhṛtānāmanye tu duḥkhino na sukhātmakāḥ ॥ 53॥

kumārādivadevāyaṃ brahmānandaikatatparaḥ
strīpariṣvaktavadveda na bāhyaṃ nāpi cāntaram ॥ 54॥

bāhyaṃ rathyādikaṃ vṛttaṃ gṛhakṛtyaṃ yathāntaram
tathā jāgaraṇaṃ bāhyaṃ nāḍīsthaḥ svapna āntaraḥ ॥ 55॥

pitāpi suptāvapitetyādau jīvatvavāraṇāt
suptau brahmaiva no jīva saṃsāritvāsamīkṣaṇāt ॥ 56॥

pitṛtvādyabhimāno yaḥ sukhaduḥkhākaraḥ sa hi
tasminnapagate tīrṇaḥ sarvān śokānbhavatyayam ॥ 57॥

suṣuptikāle sakale vilīne tamasāvṛtaḥ
sukharūpamupaitīti brūte hyātharvaṇī śrutiḥ ॥ 58॥

sukhamasvāpsamatrāhaṃ naiva kiṃcidavediṣam
iti dve tu sukhājñāne parāmṛśati cottitaḥ ॥ 59॥

parāmarśo'nubhūte'stītyāsīdanubhavastadā
cidātmatvatsvato bhāti sukhamajñānadhīstataḥ ॥ 60॥

brahmavijñānamānandamiti vājasaneyinaḥ
paṭhantyataḥ svaprakāśaṃ sukhaṃ brahmaiva netarat ॥ 61॥

yadajñānaṃ tatra līnau tau vijñānamanomayau
tayorhi vilayāvasthā nidrājñānaṃ ca saiva hi ॥ 62॥

vilīnaghṛtavatpaścātsyādvijñānamayo ghanaḥ
vilīnāvastha ānandamayaśabdena kathyate ॥ 63॥

suptipūrvakṣaṇe buddhivṛttiryā sukhabimbitā
saiva tadbimbasahitā līnānandamayastataḥ ॥ 64॥

antarmukho'yamānandamayo brahmasukhaṃ tadā
bhuṅkte cidbimbayuktābhirajñānotpannavṛttibhiḥ ॥ 65॥

ajñānavṛttayaḥ sūkṣmā vispaṣṭā buddhivṛttayaḥ
iti vedāntasiddhāntapāragāḥ pravadanti hi ॥ 66॥

māṇḍukyatāpanīyādiśrutiṣvetadatisphuṭam
ānandamayabhoktṛtvaṃ brahmānande ca bhogyatā ॥ 67॥

ekībhūtaḥ suṣuptasthaḥ prajñānaghanatāṃ gataḥ
ānandamaya ānandabhukcetomayavṛttibhiḥ ॥ 68॥

vijñānamayamukhyairyo rūpairyuktaḥ purādhunā
sa layenaikatāṃ prāpto bahutaṇḍulapiṣṭavat ॥ 69॥

prajñānāni purā buddhivṛttayo'tha ghano'bhavat
ghanatvaṃ himabindūnāmudagdeśe yathā tathā ॥ 70॥

tadghanatvaṃ sākṣibhāvaṃ duḥkhābhāvaṃ pracakṣate
laukikāstārkikā yāvadduḥkhavṛttivilopanāt ॥ 71॥

ajñānabimbitā citsyānmukhamānandabhojane
bhuktaṃ brahmasukhaṃ tyaktvā bahiryātyatha karmaṇā ॥ 72॥

karma janmāntare'bhūdyattadyogādbuddhyate punaḥ
iti kaivalyaśākhāyāṃ karmajo bodha īritaḥ ॥ 73॥

kaṃcitkālaṃ prabuddhasya brahmānandasya vāsanā
anugacchedyatastūṣṇīmāste nirviṣayaḥ sukhī ॥ 74॥

karmabhiḥ preritaḥ paścānnānā duḥkhāni bhāvayan
śanairvismarati brahmānandameṣo'khilo janaḥ ॥ 75॥

prāgūrdhvamapi nidrāyāḥ pakṣapāto dine dine
brahmānande nṛṇāṃ tena prājño'sminvivadeta kaḥ ॥ 76॥

nanu tūṣṇīṃ sthitau brahmānandaścedbhāti laukikāḥ
alasāścaritārthāḥ syuḥ śāstreṇa guruṇātra kim ॥ 77॥

bāḍhaṃ brahmeti vidyuścetkṛtārthāstāvataiva te
guruśāstre vinātyantaṃ gambhīraṃ brahma vetti kaḥ ॥ 78॥

jānāmyahaṃ tvaduktyādya kuto me na kṛtārthatā
śṛṇvatra tvādṛśaṃ vṛttaṃ prājñaṃ manyasya kasyacit ॥ 79॥

caturvedavide deyamiti śṛṇvannavocata
vedāścatvāra ityevaṃ vedmi me dīyatāṃ dhanam ॥ 80॥

sāṅkhyamevaiṣa jānāti na tu vedānaśeṣataḥ
yadi tarhi tamapyevaṃ nāśeṣaṃ brahma vetsi hi ॥ 81॥

akhaṇḍaikarasānande māyātatkāryavarjite
aśeṣatvasaśeṣatvavārtāvasara eva kaḥ ॥ 82॥

śabdāneva paṭhasyāho teṣāmarthaṃ ca paśyasi
śabdapāṭhe'rthabodhaste sampādyatvena śiṣyate ॥ 83॥

arthe vyākaraṇādbuddhe sākṣātkāro'vaśiṣyate
syātkṛtārthatvadhīryāvattāvadgurumupāsva bhoḥ ॥ 84॥

āstāmetadyatra yatra sukhaṃ syādviṣayairvinā
tatra sarvatra viddhyetāṃ brahmānandasya vāsanām ॥ 85॥

viṣayeṣvapi labdheṣu tadicchoparame sati
antarmukhamanovṛttāvānandaḥ pratibimbati ॥ 86॥

brahmānando vāsanā ca pratibimba iti trayam
antareṇa jagatyasminnānando nāsti kaścana ॥ 87॥

tathā ca viṣayānando vāsanānanda ityamū
ānandau janayannāste brahmānandaḥ svayaṃprabhaḥ ॥ 88॥

śrutiyuktyanubhūtibhyaḥ svaprakāśacidātmake
brahmānande suptikāle siddhe satyanyadā śṛṇu ॥ 89॥

ya ānandamayaḥ suptau sa vijñānamayātmatām
gatvā svapnaṃ prabodhaṃ vā prāpnoti sthānabhedataḥ ॥ 90॥

netre jāgaraṇaṃ kaṇṭhe svapnaḥ suptirhṛdambuje
āpādamastakaṃ dehaṃ vyāpya jāgarti cetanaḥ ॥ 91॥

dehatādātmyamāpannastaptāyaḥ piṇḍavattataḥ
ahaṃ manuṣya ityevaṃ niścityaivāvatiṣṭhate ॥ 92॥

udāsīnaḥ sukhī duḥkhītyavasthātrayametyasau
sukhaduḥkhe karmakārye tvaudāsīnyaṃ svabhāvataḥ ॥ 93॥

bāhyabhogānmanorājyātsukhaduḥkhe dvidhā mate
sukhaduḥkhāntarāleṣu bhavettūṣṇīmavasthitiḥ ॥ 94॥

na kāpi cintā me'styadya sukhamāsa iti bruvan
audāsīnye nijānandabhānaṃ vaktyakhilaḥ janaḥ ॥ 95॥

ahamasmītyahaṅkārasāmānyenāvṛtatvataḥ
nijānando na mukhyo'yaṃ kintvasau tasya vāsanā ॥ 96॥

nīrapūritabhāṇḍasya bāhye śaityaṃ na tajjalam
kintu nīraguṇastena nīrasattānumīyate ॥ 97॥

yāvadyāvadahaṅkāro vismṛto'bhyāsayogataḥ
tāvattāvatsūkṣmadṛṣṭernijānando'numīyate ॥ 98॥

sarvātmanā vismṛtaḥ sansūkṣmatāṃ paramāṃ vrajet
alīnatvānna nidraiṣā tato deho'pi no patet ॥ 99॥

na dvaitaṃ bhāsate nāpi nidrā tatrāsti yatsukham
sa brahmānanda ityāha bhagavānarjunaṃ prati ॥ 100॥

śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet ॥ 101॥

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ॥ 102॥

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ॥ 103॥

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ॥ 104॥

sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ॥ 105॥

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ
yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ॥ 106॥

taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā ॥ 107॥

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogi vigatakalmaṣaḥ
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute ॥ 108॥

utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā
manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ ॥ 109॥

bṛhadrathasya rājarṣeḥ śākāyanyo muniḥ sukham
prāha maitrākhyaśākhāyāṃ samādhyuktipuraḥsaram ॥ 110॥

yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati ॥ 111॥

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāminaḥ
indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ ॥ 112॥

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet
yaccittastanmayo martyo guhyametatsanātanam ॥ 113॥

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham
prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute ॥ 114॥

samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt ॥ 115॥

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca
aśuddhaṃ kāmasamparkācchuddhaṃ kāmavivarjitam ॥ 116॥

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam ॥ 117॥

samādhinirdhūtamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet
na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate ॥ 118॥

yadyapyasau ciraṃ kālaṃ samādhirdurlabho nṛṇām
tathāpi kṣaṇiko brahmānandaṃ niścāyayatyasau ॥ 119॥

śraddhālurvyasanī yo'tra niścinotyeva sarvathā
niścite tu sakṛttasminviśvasityanyadāpyayam ॥ 120॥

tādṛkpumānudāsīnakāle'pyānandavāsanām
upekṣya mukhyamānandaṃ bhāvayatyeva tatparaḥ ॥ 121॥

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi
tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam ॥ 122॥

evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ
tadevāsvādayatyantarbahirvyavahārannapi ॥ 123॥

dhīratvamakṣaprābalye'pyānandāsvādavāñchayā
tiraskṛtyākhilākṣāṇi taccintāyāṃ pravartanam ॥ 124॥

bhāravāhī śirobhāraṃ muktvāste viśramaṃ gataḥ
saṃsāravyāpṛtityāge tādṛgbuddhistu viśramaḥ ॥ 125॥

viśrāntimṃ paramāṃ prāptastvaudāsīnye yathā tathā
sukhaduḥkhadaśāyāṃ ca tadānandaikatatparaḥ ॥ 126॥

agnipraveśahetau dhīḥ śṛṅgāre yādṛśī tathā
dhīrasyodeti viṣaye'nusandhānavirodhinī ॥ 127॥

avirodhisukhe buddhiḥ svānande ca gamāgamau
kurvantyāste kramādeṣā kākākṣivaditastataḥ ॥ 128॥

ekaiva dṛṣṭiḥ kākasya vāmadakṣiṇanetrayoḥ
yātyāyātyevamānandadvaye tattvavido matiḥ ॥ 129॥

bhuñjāno viṣayānandaṃ brahmānandaṃ ca tattvavit
dvibhāṣābhijñavadvidyādubhau laukikavaidikau ॥ 130॥

duḥkhaprāptau na codvego yathā pūrvaṃ yato dvidṛk
gaṅgāmagnārdhakāyasya puṃsaḥ śītoṣṇadhīryathā ॥ 131॥

itthaṃ jāgaraṇe tattvavido brahmasukhaṃ sadā
bhāti tadvāsanājanye svapne tadbhāsate tathā ॥ 132॥

avidyāvāsanāpyastītyatastadvāsanotthite
svapne pūrvavadevaiṣa sukhaṃ duḥkhaṃ ca vīkṣate ॥ 133॥

brahmānandābhidhe granthe brahmānandaprakāśakam
yogipratyakṣamadhyāye prathame'sminnudīritam ॥ 134॥

iti brahmānande yogānandaḥ samāptaḥ ॥ 11॥

Kapitel 12 Brahmānanda-ātmānanda-prakaraṇa – Brahman-Glückseligkeit & Selbst-Freude

nanvevaṃ vāsanānandādbrahmānandādapītaram
vettu yogī nijānandaṃ mūḍhasyātrāsti kā gatiḥ ॥ 1॥

dharmādharmavaśādeṣa jāyatāṃ mriyatāmapi
punaḥ punardehalakṣaiḥ kiṃ no dākṣiṇyato vada ॥ 2॥

asti vo'nujighṛkṣuvāddākṣiṇyena prayojanam
tarhi brūhi sa mūḍhaḥ kiṃ jijñāsurvā parāṅmukhaḥ ॥ 3॥

upāstiṃ karma vā brūyādvimukhāya yathocitam
mandaprajñaṃ tu jijñāsumātmānandena bodhayet ॥ 4॥

bodhayāmāsa maitreyīṃ yājñavalkyo nijapriyām
na vā are patyurarthe patiḥ priya itīrayan ॥ 5॥

patirjāyā putravitte paśubrāhmaṇabāhujāḥ
lokā devā vedabhūte sarvaṃ cātmārthataḥ priyam ॥ 6॥

patyāvicchā yadā patnyāstadā prītiṃ karoti sā
kṣudanuṣṭhānarogādyaistadā necchati tatpatiḥ ॥ 7॥

na patyurarthe sā prītiḥ svārtha eva karoti tām
patiścātmana evārthe na jāyārthe kadācana
anyo'nyapreraṇe'pyevaṃ svecchayaiva pravartanam ॥ 8॥

śmaśrukaṇṭakavedhena bālo rudati tatpitā
cumbatyeva na sā prītirbālārthe svārtha eva sā ॥ 9॥

niricchamapi ratnādi vittaṃ yatnena pālayan
prītiṃ karoti sā svārthe vittārthatvaṃ na śaṅkitam ॥ 10॥

anicchati balīvarde vivāhayiṣate balāt
prītiḥ sā vaṇigarthaiva balīvardārthatā kutaḥ ॥ 11॥

brāhmaṇyaṃ me'sti pūjyo'hamiti tuṣyati pūjayā
acetanāyā jāterno santuṣṭiḥ puṃsa eva sā ॥ 12॥

kṣatriyo'haṃ tena rājyaṃ karomītyatra rājatā
na jātervaiśyajātyādau yojanāyedamīritam ॥ 13॥

svargalokabrahmalokau stāṃ mametyabhivāñchanam
lokayornopakārāya svabhogāyaiva kevalam ॥ 14॥

īśaviṣṇvādayo devāḥ pūjyante pāpanaṣṭaye
na tanniṣpāpadevārthaṃ svārthaṃ tattūpayujyate ॥ 15॥

ṛgādayo hyadhīyante durbrāhmaṇyānavāptaye
na tat prasaktaṃ vedeṣu manuṣyeṣu prasajyate ॥ 16॥

bhūmyādipañcabhūtāni sthānatṛṭpākaśoṣaṇaiḥ
hetubhiścāvakāśena vāñchantyeṣāṃ na hetave ॥ 17॥

svāmibhṛtyādikaṃ sarvaṃ svopakārāyā vāñchati
tattatkṛtopakārastu tasya tasya na vidyate ॥ 18॥

sarvavyavahṛtiṣvevamanusandhātumīdṛśam
udāharaṇabāhulyaṃ tena svāṃ vāsayenmatim ॥ 19॥

atha keyaṃ bhavetprītiḥ śrūyate yā nijātmani
rāgo vadhvādi viṣaye śraddhā yāgādi karmaṇi
bhaktiḥ syādgurudevādāvicchā tvaprāptavastuni ॥ 20॥

tarhyastu sātvikī vṛttiḥ sukhamātrānuvartinī
prāpte naṣṭe'pi sadbhāvādicchato vyatiricyate ॥ 21॥

sukhasādhanatopādherannapānādayaḥ priyāḥ
ātmānukulyādannādisamaścedamunātra kaḥ
anukulayitavyaḥ syānnaikasminkarmakartṛtā ॥ 22॥

sukhe vaiṣayike prītimātramātmā tvatipriyaḥ
sukhe vyabhicaratyeṣā nātmani vyabhicāriṇī ॥ 23॥

ekaṃ tyaktvānyadādatte sukhaṃ vaiṣayikaṃ sadā
nātmā tyājyo na cādeyastasminvyabhicaretkatham ॥ 24॥

hānādānavihīno'sminnupekṣā cettṛṇādivat
upekṣituḥ svarūpatvānnopekṣyatvaṃ nijātmanaḥ ॥ 25॥

rogakrodhābhibhūtānāṃ mumūrṣā vīkṣyate kvacit
tato dveṣādbhavettyājya ātmeti yadi tanna hi
tyaktuṃ yogyasya dehasya nātmatā tyaktureva sā
na tyaktaryasti sa dveṣastyājye dveṣe tu kā kṣatiḥ ॥ 26॥

ātmārthatvena sarvasya prīteścātmā hyatipriyaḥ
yathā pituḥ putramitrātputraḥ priyatarastathā ॥ 27॥

mā na bhūvamahaṃ kintu bhūyāsaṃ sarvadetyasau
āśīḥ sarvasya dṛsteti pratyakṣā prītirātmani ॥ 28॥

ityādibhistribhiḥ prītau siddhāyāmevamātmani
putrabhāryādiśeṣatvamātmanaḥ kaiścidirritam ॥ 29॥

etadvivakṣayā putre mukhyātmatvaṃ śrutīritam
ātmā vai putranāmeti taccopaniṣadi sphuṭam ॥ 30॥

so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmebhyaḥ pratidhīyate
athāsyetara ātmāyaṃ kṛtakṛtyaḥ pramīyate ॥ 31॥

satyapyātmani loko'sti nāputrasyāta eva hi
anuśiṣṭaṃ putrameva lokyamāhurmanīṣiṇaḥ ॥ 32॥

manuṣyaloko jayyaḥ syātputreṇaivetareṇa no
mumūrṣurmantrayetputraṃ tvaṃ brahmetyādimantrakaiḥ ॥ 33॥

ityādiśrutayaḥ prāhuḥ putrabhāryādiśeṣatām
laukikā api putrasya prādhānyamanumanyate ॥ 34॥

svasminmṛte'pi putrādirjīvedvittādinā yathā
tathaiva yatnaṃ kurute mukhyāḥ putrādayastataḥ ॥ 35॥

bādhametāvatā nātmā śeṣo bhavati kasya cit
gauṇamithyāmukhyabhedairātmāyaṃ bhavati tridhā ॥ 36॥

devadattastu siṃho'yamityaikyaṃ gauṇametayoḥ
bhedasya bhāsamānatvātputrāderātmatā tathā ॥ 37॥

bhedo'sti pañcakoṣeṣu sākṣiṇo na tu bhātyasau
mithyātmatātaḥ koṣāṇāṃ sthāṇorcaurātmatā yathā ॥ 38॥

na bhāti bhedo nāpyasti sākṣiṇo'pratiyoginaḥ
sarvāntaratvāt tasyaiva mukhyamātmatvamiṣyate ॥ 39॥

satyevaṃ vyavahāreṣu yeṣu yasyātmatocitā
teṣu tasyaiva śeṣitvaṃ sarvasyānyasya śeṣatā ॥ 40॥

mumūrṣorgṛharakṣādau gauṇātmaivopayujyate
na mukhyātmā na mithyātmā putraḥ śeṣī bhavatyataḥ ॥ 41॥

adhyetā vahnirityatra sannapyagnirna gṛhyate
ayogyatvena yogyatvādbaṭurevātra gṛhyate ॥ 42॥

kṛśo'haṃ puṣṭimāpsyāmītyādau dehātmatocitā
na putraṃ viniyuṅkte'tra puṣṭihetvannabhakṣaṇe ॥ 43॥

tapasā svargameṣyāmītyādau kartrātmatocitā
anapekṣya vapurbhogaṃ caretkṛcchrādikaṃ tataḥ ॥ 44॥

mokṣye'hamityatra yuktaṃ cidātmatvaṃ tadā pumān
tadvetti guruśāstrābhyāṃ na tu kiṃciccikīrṣati ॥ 45॥

viprakṣatrādayo yadvadbṛhaspatisavādiṣu
vyavasthitāstathā gauṇamithyāmukhyā yathocitam ॥ 46॥

tatra tatrocite prītirātmanyevātiśāyinī
anātmani tu taccheṣe prītiranyatra nobhayam ॥ 47॥

upekṣyaṃ dveṣyamityanyat dvedhā mārgatṛṇādikam
upekṣyaṃ vyāghrasarpādi dveṣyamevaṃ caturvidham ॥ 48॥

ātmā śeṣa upekṣyaṃ ca dveṣyaṃ ceti caturṣvapi
na vyaktiniyamaḥ kintu tattatkāryāttathā tathā ॥ 49॥

syādvyāghraḥ saṃmukho dveṣyo hyupekṣyastu parāṅmukhaḥ
lālanādanukūlaścedvinodāyeti śeṣatām ॥ 50॥

vyaktīnāṃ niyamo mā bhūllakṣaṇāttuvyavasthitiḥ
ānukūlyaṃ prātikūlyaṃ dvayābhāvaśca lakṣaṇam ॥ 51॥

ātmā preyānpriyaḥ śeṣo dveṣyopekṣye tadanyayoḥ
iti vyavasthito loko yājñavalkyamataṃ ca tat ॥ 52॥

anyatrāpi śrutiḥ prāha putrādvittāttathānyataḥ
sarvasmādāntaraṃ tattvaṃ tadetatpreya īkṣatām ॥ 53॥

śrautyā vicāradṛṣṭyāyaṃ sākṣyevātmā na cetaraḥ
koṣānpañca vivicyāntarvastudṛṣṭirvicāraṇā ॥ 54॥

jāgarasvapnasuptīnāmāgamāpāyabhāsanam
yato bhavatyasāvātmā svaprakāśacidātmakaḥ ॥ 55॥

śeṣāḥ prāṇādivittāntā āsannāstāratamyataḥ
prītistathā tāratamyātteṣu sarveṣu vīkṣyate ॥ 56॥

vittātputraḥ priyaḥ putrātpiṇḍaḥ piṇḍāttathendriyam
indriyācca priyaḥ prāṇaḥ prāṇādātmā paraḥ priyaḥ ॥ 57॥

evaṃ sthite vivādo'tra pratibuddhavimūḍhayoḥ
śrutyodāhāri tatrātmā preyānityeva nirṇayaḥ ॥ 58॥

sākṣyeva dṛśyādanyasmātpreyānityāha tattvavit
preyānputrādirevemaṃ bhoktuṃ sākṣīti mūḍhadhīḥ ॥ 59॥

ātmano'nyaṃ priyaṃ brūte śiṣyaśca prativādyapi
tasyottaraṃ vāco bodhaśāpau kuryāttayoḥ kramāt ॥ 60॥

priyaṃ tvāṃ rotsyatītyevamuttaraṃ vakti tattvavit
svoktapriyasya duṣṭatvaṃ śiṣyo vetti vivekataḥ ॥ 61॥

alabhyamānastanayaḥ pitarau kleśayecciram
labdho'pi garbhapātena prasavena ca bādhate ॥ 62॥

jātasya graharogādi kumārasya ca mūkatā
upanīte'pyavidyatvamanudvāhaśca paṇḍite ॥ 63॥

punaśca paradārādi dāridryaṃ ca kuṭumbinaḥ
pitroḥ duḥkhasya na astyanato dhanī cenmriyate tadā ॥ 64॥

evaṃ vivicya putrādau prītiṃ tyaktvā nijātmani
niścitya paramāṃ prītiṃ vīkṣate tamaharniśam ॥ 65॥

āgrahādbrahmaviddveṣādapi pakṣamamuñcataḥ
vādino narakaḥ prokto doṣaśca bahuyoniṣu ॥ 66॥

brahmavidbrahmarūpatvādīśvarastena varṇitam
yadyattattattathaiva syāttacchiṣyaprativādinoḥ ॥ 67॥

yastu sākṣiṇamātmānaṃ sevate priyamuttamam
tasya preyānasāvātmā na naśyati kadācana ॥ 68॥

parapremāspadatvena paramānandarūpatā
sukhavṛddhiḥ prītivṛddhau sārvabhaumādiṣu śrutā ॥ 69॥

caitanyavatsukhaṃ cāsya svabhāvaśceccidātmanaḥ
dhīvṛttiṣvanuvarteta sarvāsvapi citiryathā ॥ 70॥

maivamuṣṇaprakāśātmā dīpastasya prabhā gṛhe
vyāpnoti noṣṇatā tadvacciterevānuvartanam ॥ 71॥

gandharūparasasparśeṣvapi satsu yathā pṛthak
ekākṣeṇaika evārtho gṛhyate netarastathā ॥ 72॥

cidānandau naiva bhinnau gandhādyāstu vilakṣaṇāḥ
iti cet tadabhedo'pi sākṣiṇyanyatra vā vada ॥ 73॥

ādye gandhādayo'pyevamabhinnāḥ puṣpavartinaḥ
akṣabhedena tadbhede vṛttibhedāttayorbhidā ॥ 74॥

satvavṛttau citsukhaikyaṃ tadvṛtternirmalatvataḥ
rajovṛttestu mālinyātsukhāṃśo'tra tiraskṛtaḥ ॥ 75॥

tintiṇīphalamatyamlaṃ lavaṇena yutaṃ yadā
tadāmlasya tiraskārādīṣadagnaṃ yathā tathā ॥ 76॥

nanu priyatamatvena paramānandatātmani
vivektuṃ śakyatāmevaṃ vinā yogena kiṃ bhavet ॥ 77॥

yadyogena tadevaiti vadāmo jñānasiddhaye
yogaḥ prokto vivekena jñānaṃ kiṃ nopajāyate ॥ 78॥

yat sāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate
iti smṛtaṃ phalaikatvaṃ yogināṃ ca vivekinām ॥ 79॥

asādhyaḥ kasyacidyogaḥ kasyacijjñānaniścayaḥ
itthaṃ vicāryamārgau dvau jagāda parameśvaraḥ ॥ 80॥

yoge ko'tiśayaste'tra jñānamuktaṃ samaṃ dvayoḥ
rāgadveṣādyabhāvaśca tulyo yogivivekinoḥ ॥ 81॥

na prītirviṣayeṣvasti preyānātmeti jānataḥ
kuto rāgaḥ kuto dveṣaḥ prātikūlyamapaśyataḥ ॥ 82॥

dehādeḥ pratikūleṣu dveṣastulyodvayorapi
dveṣaṃ kurvanna yogī cedavivekyapi tādṛśaḥ ॥ 83॥

dvaitasya pratibhānaṃ tu vyavahāre dvayoḥ samam
samādhau neti cettadvannādvaitatvavivekinaḥ ॥ 84॥

vivakṣyate tadasmābhiradvaitānandanāmake
adhyāye hi tṛtīye tatsarvamapyatimaṅgalam ॥ 85॥

sadā paśyannijānandamapaśyannakhilaṃ jagat
arthādyogīti cettarhi santuṣṭo vardhatāṃ bhavān ॥ 86॥

brahmānandabhidhe granthe mandānugrahasiddhaye
dvitīye'dhyāya etasminnātmānando vivecitaḥ ॥ 87॥

iti brahmānande ātmānandaḥ samāptaḥ ॥ 12॥

Brahmānanda-advaitānanda-prakaraṇa – Brahman-Glückseligkeit & Nicht-Dualitäts-Freude

yogānandaḥ purokto yaḥ sa ātmānanda iṣyatām
kathaṃ brahmatvametasya sadvayasyeti cecchṛṇu ॥ 1॥

ākāśādi svadehāntaṃ taittirīyaśrutīritam
jagannāstyanyadānandātdadvaitabrahmatā tataḥ ॥ 2॥

ānandāddhyeva tajjātaṃ tiṣṭhatyānanda eva tat
ānanda eva līnaṃ cetyuktānandātkathaṃ pṛthak ॥ 3॥

kulālādghaṭa utpanno bhinnaśceti na śaṅkyatām
mṛdvadeṣaḥ upādānaṃ na nimittaṃ kulālavat ॥ 4॥

sthitirlayaśca kumbhasya kulāle sto na hi kvacit
dṛṣṭau tau mṛdi tadvatsyādupādānaṃ tayoḥ śruteḥ ॥ 5॥

upādānaṃ tridhā bhinnaṃ vivarti pariṇāmi ca
ārambhakaṃ ca tatrāntyau na niraṃśe'vakāśinau ॥ 6॥

ārambhavādino'nyasmādanyasyotpattimūcire
tantoḥ paṭasya niṣpatterbhinnau tantupaṭau khalu ॥ 7॥

avasthāntaratāpattirekasya pariṇāmitā
syāt kṣīraṃ dadhi mṛtkumbhaḥ suvarṇaṃ kuṇḍalaṃ yathā ॥ 8॥

avasthāntarabhānaṃ tu vivarto rajjusarpavat
niraṃśe'pyastyasau vyomni talamālinyakalpanāt ॥ 9॥

tato niraṃśa ānande vivarto jagadiṣyatām
māyāśaktiḥ kalpikā syādaindra jālikaśaktivat ॥ 10॥

śaktiḥ śaktātpṛthaṅnāsti tadvaddṛṣṭerna cābhidā
pratibandhasya dṛṣṭatvācchaktyabhāve tu kasya saḥ ॥ 11॥

śakteḥ kāryānumeyatvādakārye pratibandhanam
jvalato'gneradāhe syānmantrādi pratibandhatā ॥ 12॥

devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhāṃ munayo'vidan
parāsya śaktirvividhā kriyājñānabalātmikā ॥ 13॥

iti vedavacaḥ prāha vasiṣṭhaśca tathābravīt
sarvaśaktiparaṃ brahma nityamāpūrṇamadvayam ॥ 14॥

yathollasati śaktyāsau prakāśamadhigacchati
cicchaktirbrahmaṇo rāma! śarīreṣūpalabhyate ॥ 15॥

spandaśaktiśca vāteṣu dārḍhyaśaktistathopale
dravaśaktistathāmbhaḥsu dāhaśaktistathānale
śūnyaśaktistathākāśe nāśaśaktirvināśini ॥ 16॥

yathāṇḍāntarmahāsarpo jagadasti tathātmani
phalapatralatāpuṣpaśākhāviṭapamūlavān
vṛkṣabīje yathā vṛkṣastathedaṃ brahmaṇi sthitam ॥ 17॥

kvacitkaścitkadācicca tasmādudyanti śaktayaḥ
deśakālavicitratvātkṣmātalādiva śālayaḥ ॥ 18॥

sa ātmā sarvago rāma! nityoditamahāvapuḥ
yanmanāṅmananīṃ śaktiṃ dhatte tanmana ucyate ॥ 19॥

ādau manastadanubandhavimokṣadṛṣṭī paścātprapañcaracanā bhuvanābhidhānā
ityādikā sthitiriyaṃ hi gatā pratiṣṭhā̱- mākhyāyikā subhagabālajanoditeva ॥ 20॥

bālasya hi vinodāya dhātrī śakti śubhāṃ kathām
kvacitsanti mahābāho! rājaputrāstrayaḥ śubhāḥ ॥ 21॥

dvau na jātau tathaikastu garbha eva hi na sthitaḥ
vasanti te dharmayutā atyantāsati pattane ॥ 22॥

svakīyācchūnyanagarānnirgatya vimalāśayāḥ
gacchanto gagane vṛkṣāndadṛśuḥ phalaśālinaḥ ॥ 23॥

bhaviṣyannagare tatra rājaputrāstrayo'pi te
sukhamadya sthitā putra! mṛgayāvyavahāriṇaḥ ॥ 24॥

dhātryaivaṃ kathitā rāma! bālakākhyāyikā śubhā
niścayaṃ sa yayau bālo nirvicāraṇayā dhiyā ॥ 25॥

iyaṃ saṃsāra racanā vicārojjhitacetasām
bālakākhyāyikevetthamavasthitimupāgatā ॥ 26॥

ityādibhirupākhyānairmāyāśaktestu vistaram
vasiṣṭhaḥ kathayāmāsa saiva śaktirnirūpyate ॥ 27॥

kāryādāśrayataḥ saiṣā bhavecchaktirvilakṣaṇā
sphoṭāṅgārau dṛśyamānau śaktistatrānumīyate ॥ 28॥

pṛthubudhnodarākāro ghaṭaḥ kāryo'tra mṛttikā
śabdādibhiḥ pañcaguṇairyuktā śaktistvatadvidhā ॥ 29॥

na pṛthvādirna śabdādiḥ śaktāvastu yathā tathā
ata eva hyacintyaiṣā na nirvacanamarhati ॥ 30॥

kāryotpatteḥ purā śaktirnigūḍhā mṛdyavasthitā
kulālādisahāyena vikārākāratāṃ vrajet ॥ 31॥

pṛthvyādi vikārāntaṃ sparśādiguṇamṛttikām
ekīkṛtya ghaṭaṃ prāhurvicāravikalā janāḥ ॥ 32॥

kulālavyāpṛteḥ pūrvo yāvānaṃśa sa no ghaṭaḥ
paścāttu pṛthubudhnādimattve yuktā hi kumbhatā ॥ 33॥

sa ghaṭo na mṛdo bhinno viyoge satyanīkṣaṇāt
nāpyabhinnaḥ purā piṇḍadaśāyāmanavekṣaṇāt ॥ 34॥

ato'nirvacanīyo'yaṃ śaktivattena śaktijaḥ
avyaktavye śaktiruktā vyaktatye ghaṭanāmabhṛt ॥ 35॥

aindrajālikaniṣṭhāpi māyā na vyajyate purā
paścādgandharvasenādirūpeṇa vyaktimāpnuyāt ॥ 36॥

evaṃ māyāmayatvena vikārasyānṛtātmatām
vikārādhāramṛdvastusatyatvaṃ cābravīcchrutiḥ ॥ 37॥

vāṅniṣpādyaṃ nāmamātraṃ vikāro nāsya satyatā
sparśādi guṇayuktā tu satyā kevalamṛttikā ॥ 38॥

vyaktāvyakte tadādhāra iti triṣvādyayordvayoḥ
paryāyaḥ kālabhedena tṛtīyastvanugacchati ॥ 39॥

nistattvaṃ bhāsamānaṃ ca vyaktamutpattināśabhāk
tadutpattau tasya nāma vācā niṣpādyate nṛbhiḥ ॥ 40॥

vyakte naṣṭe'pi nāmaitannṛvaktreṣvanuvartate
tena nāmnā nirūpyatvādvyaktaṃ tadrūpamucyate ॥ 41॥

nistattvatvādvināśitvādvācārambhaṇanāmataḥ
vyaktasya na tu tadrūpaṃ satyaṃ kiñcinmṛdādivat ॥ 42॥

vyaktakāle tataḥ pūrvamūrdhvamapyekarūpabhāk
satattvamavināśaṃ ca satyaṃ mṛdvastu kathyate ॥ 43॥

vyaktaṃ ghaṭo vikāraścetyetairnāmabhirīritaḥ
arthaścedanṛtaḥ kasmānna mṛdbodhe nivartate ॥ 44॥

nivṛtta eva yasmātte tatsatyatvamatirgatā
īdṛṅnivṛttirevātra bodhajā na tvabhāsanam ॥ 45॥

pumānadhomukhaḥ nīre bhāto'pyasti na vastutaḥ
taṭasthamartyavattasminnaivāsthā kasyacitkvacit
īdṛgbodhe pumarthatvaṃ matamadvaitavādinām ॥ 46 mṛdrūpasyāparityāgādvivartatvaṃ ghaṭe sthitam
pariṇāme pūrvarūpaṃ tyajettatkṣīrarūpavat
mṛtsuvarṇe nivartete ghaṭakuṇḍalayorna hi ॥ 47॥

ghaṭe naṣṭe na mṛdbhāvaḥ kapālānāmavekṣaṇāt
maivaṃ cūrṇe'sti mṛdrūpaṃ svarṇarūpaṃ tvatisphuṭam ॥ 48॥

kṣīrādau pariṇāmo'stu punastadbhāvavarjanāt
etāvatā mṛdādīnāṃ dṛṣṭāntatvaṃ na hīyate ॥ 49॥

ārambhavādinaḥ kārye mṛdo dvaiguṇyamāpatet
rūpasparśādayaḥ proktāḥ kārya kāraṇayoḥ pṛthak ॥ 50॥

mṛtsuvarṇamayaśceti dṛṣṭāntatrayamārūṇiḥ
prāhāto vāsayetkāryānṛtatvaṃ sarvavastuṣu ॥ 51॥

kāraṇajñānataḥ kāryavijñānaṃ cāpi so'vadat
satyajñāne'nṛtajñāṃ kathamatropapadyate ॥ 52॥

samṛtkasya vikārasya kāryatā lokadṛṣṭitaḥ
vāstavo'tra mṛdaṃśo'sya bodhaḥ kāraṇabodhataḥ ॥ 53॥

anṛtāṃśo na boddhavyastadbodhānupayogataḥ
tattvajñānaṃ pumarthaṃ syānnānṛta aṃśāvabodhanam ॥ 54॥

tarhi kāraṇavijñānātkaryajñāmitīrite
mṛdbodhānmṛttikā buddhetyuktaṃ syātko'tra vismayaḥ ॥ 55॥

satyaṃ kāryeṣu vastvaṃśaḥ kāraṇātmeti jānataḥ
vismayo māstvihājñasya vismayaḥ kena vāryate ॥ 56॥

ārambhī pariṇāmī ca laukikaścaikakāraṇe
jñāte sarvamataṃ śrutvā prāpnuvantyeva vismayam ॥ 57॥

advaite'bhimukhīkartumevātraikasya bodhataḥ
sarvabodhaḥ śrutau naiva nānātvasya vivakṣayā ॥ 58॥

ekamṛtpiṇḍavijñānātsarvamṛṇmayadhīryathā
tathaikabrahmabodhena jagadbuddhirvibhāvyatām ॥ 59॥

saccitsukhātmakaṃ brahma nāmarūpātmakaṃ jagat
tāpanīye śrutaṃ brahma saccidānandalakṣaṇam ॥ 60॥

sadrūpamāruṇiḥ prāha prajñānaṃ brahma bahvṛcāḥ
sanatkumāra ānandamevamanyatra gamyatām ॥ 61॥

vicintya sarvarūpāṇi kṛtvā nāmāni tiṣṭhati
ahaṃ vyākaravāṇīme nāmarūpe iti śrutiḥ ॥ 62॥

avyākṛtaṃ purā sṛṣṭerūrdhvaṃ vyākrīyate dvidhā
acintyaśaktirmāyaiṣā brahmaṇyavyākṛtābhidhā ॥ 63॥

avikriyabrahmaniṣṭhā vikāraṃ yātyanekadhā
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram ॥ 64॥

ādyo vikāra ākāśaḥ so'sti bhātyapi ca priyaḥ
avakāśastasya rūpaṃ tanmithyā na tu tattrayam ॥ 65॥

na vyakteḥ pūrvamastyeva na paścācca vināśataḥ
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā ॥ 66॥

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata
avyaktanidhanānīvetyāha kṛṣṇo'rjunaṃ prati ॥ 67॥

mṛdvatte saccidānandā anugacchanti sarvada
nirākāśe sadādīnāmanubhūtirnijātmani ॥ 68॥

avakāśe vismṛte'tha tatra kiṃ bhāti te vada
śūnyameveti cedastu nāma tādṛgvibhāti hi ॥ 69॥

tādṛktvādeva tatsattvamaudāsīnyena tatsukham
ānukūlyaprātikūlyahīnaṃ yattannijaṃ sukham ॥ 70॥

ānukūlye harṣadhīḥ syātprātikūlye tu duḥkhadhīḥ
dvayābhāve nijānando nijaṃ duḥkhaṃ tu na kvacit ॥ 71॥

nijānande sthite harṣaśokayorvyatyayaḥ kṣaṇāt
manasaḥ kṣaṇikatvena tayormānasateṣyatām ॥ 72॥

ākāśe'pyevamānandaḥ sattābhāne tu saṃmate
vāyvādidehaparyantavastuṣvevaṃ vibhāvyatām ॥ 73॥

gatisparśau vāyurūpaṃ vahnerdāhaprakāśane
jalasya dravatā bhūmeḥ kāṭhinyaṃ ceti nirṇayaḥ ॥ 74॥

asādhāraṇa ākāśe oṣadhyannavapuḥṣvapi
evaṃ vibhāvya manasā tattadrūpaṃ yathocitam ॥ 75॥

anekadhā vibhinneṣu nāmarūpeṣu caikadhā
tiṣṭhanti saccidānandāvisaṃvādaḥ na kasyacit ॥ 76॥

nistattve nāmarūpe dve janmanāśayute ca te
buddhyā brahmaṇi vīkṣasva samudre budbudādivat ॥ 77॥

saccidānandarūpe'smin pūrṇe brahmaṇi vīkṣite
svayamevāvajānāti nāmarūpe śanaiḥ śanaiḥ ॥ 78॥

yāvadyāvadavajñā syāttāvattāvattadīkṣaṇam
yāvadyāvadvīkṣyate tattāvattāvadubhe tyajet ॥ 79॥

tadabhyāsena vidyāyāṃ susthitāyāmayaṃ pumān
jīvanneva bhavenmukto vapurastu yathā tathā ॥ 80॥

taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam
etadekaparatvaṃ ca tadabhyāsaṃ vidurbudhāḥ ॥ 81॥

vāsanānekakālinā dīrghakālaṃ nirantaram
sādaraṃ cābhyasyamāne sarvathaiva nivartate ॥ 82॥

mṛcchaktivadbrahmaśaktiranekānanṛtānsṛjet
yadvā jīvagatā nidrā svapnaścātra nidarśanam ॥ 83॥

nidrāśaktiryathā jīve durghaṭasvapnakāriṇī
brahmaṇyeṣā tathā māyā sṛṣṭisthityantakāriṇī ॥ 84॥

svapne viyadgatiṃ paśyetsvamūrdhacchedanaṃ yathā
muhūrte vatsaraughaṃ ca mṛtaṃ putrādikaṃ punaḥ ॥ 85॥

idaṃ yuktamidaṃ neti vyavasthā tatra durlabhā
yathā yathekṣyate yadyattattadyuktaṃ tathā tathā ॥ 86॥

īdṛśo mahimā dṛṣṭo nidrāśakteryadā tadā
māyāśakteracintyo'yaṃ mahimeti kimadbhutam ॥ 87॥

śayāne puruṣe nidrā svapnaṃ bahuvidhaṃ sṛjet
brahmaṇyevaṃ nirvikāre vikārānkalpayatyasau ॥ 88॥

khānilāgnijalorvyaṇḍalokaprāṇiśilādikāḥ
vikārāḥ prāṇidhīṣvantaścicchāyā pratibimbati ॥ 89॥

cetanācetaneṣveṣu saccidānandalakṣaṇam
samānaṃ brahma bhidyete nāmarūpe pṛthakpṛthak ॥ 90॥

brahmaṇyete nāmarūpe paṭe citramiva sthite
upekṣya nāmarūpe dve saccidānandadhīrbhavet ॥ 91॥

jalasthe'dhomukhe svasya dehe dṛṣṭe'pyupekṣya tam
tīrastha eva dehe sve tātparyaṃ syādyathā tathā ॥ 92॥

sahasraśo manorājye vartamāne sadaiva tat
sarvairūpekṣyate tadvadupekṣā nāmarūpayoḥ ॥ 93॥

kṣaṇe kṣaṇe manorājyaṃ bhavatyevānyathānyathā
gataṃ gataṃ punarnāsti vyavahāro bahistathā ॥ 94॥

na bālyaṃ yauvane labhyaṃ yauvanaṃ sthavire tathā
mṛtaḥ pitā punarnāsti nāyātyeva gataṃ dinam ॥ 95॥

manorājyādviśeṣaḥ kaḥ kṣaṇadhvaṃsini laukike
ato'sminbhāsamāne'pi tatsatyatvadhiyaṃ tyajet ॥ 96॥

upekṣite laukike dhīrnirvighnā brahmacintane
naṭavatkṛtrimāsthāyāṃ nirvahatyeva laukikam ॥ 97॥

pravahatyapi nīre'dhaḥ sthirā prauḍha śilā yathā
nāmarūpānyathātve'pi kūṭasthaṃ brahma nānyathā ॥ 98॥

niṣchidre darpaṇe bhāti vastugarbhaṃ bṛhadviyat
saccitghane tathā nānājagadgarbhamidaṃ viyat ॥ 99॥

adṛṣṭvā darpaṇaṃ naiva tadantasthe kṣaṇaṃ yathā
amatvā saccidānandaṃ nāmarūpamatiḥ kutaḥ ॥ 100॥

prathamaṃ saccidānande bhāsamāne'tha tāvatā
buddhiṃ niyamya naivordhvaṃ dhārayennāmarūpayoḥ ॥ 101॥

evaṃ ca nirjagadbrahma saccidānandalakṣaṇam
advaitānanda etasminviśrāmyantu janāściram ॥ 102॥

brahmānandābhidhe granthe tṛtīye'dhyāya īritaḥ
advaitānanda eva syājjaganmithyātvacintayā ॥ 103॥

iti brahmānande'dvaitānandaḥ samāptaḥ ॥ 13॥

Kapitel 14 Brahmānanda-vidyānanda-prakaraṇa – Brahman-Glückseligkeit & Erkenntnis-Freude

yogenātmavivekena dvaitamithyātvacintayā
brahmānandaṃ paśyato'tha vidyānando nirūpyate ॥ 1॥

viṣayānandavadvidyānandodhīvṛttirūpkaḥ
duḥkhābhāvādirūpeṇa prokta eṣa caturvidhaḥ ॥ 2॥

duḥkhābhāvaśca kāmāptiḥ kṛtakṛtyo'hamityasau
prāptaprāpyo'hamityevaṃ cāturvidhyamudāhṛtam ॥ 3॥

aihikaṃ ca āmuṣmikaṃ cetyevaṃ duḥkhaṃ dvidheritam
nivṛttimaihikasyāha bṛhadāraṇyakaṃ vacaḥ ॥ 4॥

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret ॥ 5॥

jīvātmā paramātmā cetyātmā dvividha īritaḥ
cittādātmyāttribhirdehairjīvaḥ sanbhoktṛtāṃ vrajet ॥ 6॥

paramātmā saccidānandastādātmyaṃ nāmarūpayoḥ
gatvā bhogyatvamāpannastadviveke tu nobhayam ॥ 7॥

bhogyamicchanbhokturarthe śarīramanusaṃjvaret
jvarāstriṣu śarīreṣu sthitā na tvātmano jvarāḥ ॥ 8॥

vyādhayo dhātuvaiṣamye sthūladehe sthitā jvarāḥ
kāmakrodhādayaḥ sūkṣme dvayorbījaṃ tu kāraṇe ॥ 9॥

advaitānandamārgeṇa parātmani vivecite
apaśyanvāstavaṃ bhogyaṃ kiṃ nāmecchetparātmavit ॥ 10॥

ātmānandoktarītyāsminjīvātmanyavadhārite
bhoktā naivāsti ko'pyatra śarīrānujvaraḥ kutaḥ ॥ 11॥

puṇyapāpadvaye cintā duḥkhamāmuṣmikaṃ bhavet
prathamādhyāya evoktaṃ cintā nainaṃ tapediti ॥ 12॥

yathā puṣkaraparṇe'sminnapāmaśleṣaṇaṃ tathā
vedanādūrdhvamāgāmikarmaṇo'śleṣaṇaṃ budhe ॥ 13॥

iṣīkātṛṇatūlasya vahnidāhaḥ kṣaṇādyathā
tathā sañcitakarmāsya dagdhaṃ bhavati vedanāt ॥ 14॥

yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā ॥ 15॥

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate
hatvāpi sa imāṃ lokānna hanti na nibadhyate ॥ 16॥

mātāpitrorvadhaḥ steyaṃ bhrūṇahatyānyadīdṛśam
na muktiṃ nāśayetpāpaṃ mukhakāntirna naśyati ॥ 17॥

duḥkhābhāvavadevāsya sarvakāmāptirīritā
sarvānkāmānasāvāpya hyamṛto bhavadityataḥ ॥ 18॥

jakṣankrīḍanratiṃ prāptaḥ strībhiryānaistathetaraiḥ
śarīraṃ na smaretprāṇaṃ karmaṇā jīvayedamum ॥ 19॥

sarvānkāmānsahāpnoti nānyavajjanmakarmabhiḥ
vartante śrotriye bhogā yugapatkramavarjitāḥ ॥ 20॥

yuvā rūpī ca vidyāvānnīrogo dṛḍhacittavān
sainyopetaḥ sarvapṛthvīṃ vittapūrṇāṃ prapālayan ॥ 21॥

sarvairmānuṣyakairbhogaiḥ sampannastṛptabhūmipaḥ
yamānandamavāpnoti brahmavicca tamaśnute ॥ 22॥

martyebhoge dvayornāsti kāmastṛptirataḥ samā
bhogānniṣkāmataikasya parasyāpi vivekataḥ ॥ 23॥

śrotriyatvādvedaśāstrairbhogyadoṣānavekṣate
rājā bṛhadratho doṣāṃstāngāthābhirudāharat ॥ 24॥

dehadoṣāścittadoṣā bhogyadoṣā anekaśaḥ
śunā vānte pāyase no kāmastadvadvivekinaḥ ॥ 25॥

niṣkāmatve same'pyatra rājñaḥ sādhana sañcaye
duḥkhamāsīdbhāvināśāditibhīranuvartate ॥ 26॥

nobhayaṃ śrotriyasyātastadānando'dhiko'nyataḥ
gandharvānanda āśāsti rājño nāsti vivekinaḥ ॥ 27॥

asminkalpe manuṣyaḥ sanpuṇyapāpaviśeṣataḥ
gandharvatvaṃ samāpanno martyo gandharva ucyate ॥ 28॥

pūrvakalpe kṛtātpuṇyātkalpādāveva cedbhavet
gandharvatvaṃ tādṛṣo'tra devagandharva ucyate ॥ 29॥

agniṣvāttādayo loke pitaraściravāsinaḥ
kalpādāveva devatvaṃ gatā ājānadevatāḥ ॥ 30॥

asminkalpe'śvamedhādi karma kṛtvā mahatpadam
avāpyājānadevairyāḥ pūjyāstāḥ karmadevatāḥ ॥ 31॥

yamāgnimukhyāḥ devāḥ syurjātāvindrabṛhaspatī
prajāpatirvirāṭ prokto brahmā sūtrātmanāmakaḥ ॥ 32॥

sārvabhaumādisūtrāntā uttarottarakāminaḥ
avāṅmanasagamyo'yamātmānandastataḥ paraḥ ॥ 33॥

taiḥstaiḥ kāmyeṣu sarveṣu sukheṣu śrotriyo yataḥ
nispṛhastena sarveṣāmānandāḥ santi tasya te ॥ 34॥

sarvakāmāptireṣoktā yadvā sākṣi cidātmatā
svadehavatsarvadeheṣvapi bhogānavekṣate ॥ 35॥

ajñasyāpyetadastyeva na tu tṛptirabodhataḥ
yo veda so'śnute sarvānkāmānitiyabravīcchrutiḥ ॥ 36॥

yadvā sarvātmatā svasya sāmnā gāyati sarvadā
ahamannaṃ tathānnādaśceti sāmasvadhīyate ॥ 37॥

duḥkhābhāvaśca kāmāptirubhe hyevaṃ nirūpite
kṛtakṛtyatvamanyacca prāptaprāpyatvamīkṣyatām ॥ 38॥

ubhayaṃ tṛptidīpe hi samyagasmābhirīritam
ta evātrānusandheyāḥ ślokā buddhiviśuddhaye ॥ 39॥

aihikāmuṣmikavrātasiddhyai mukteśca siddhaye
bahu kṛtyaṃ purāsyābhūttatsarvamadhunā kṛtam ॥ 40॥

tadetatkṛtakṛtyatvaṃ pratiyogipuraḥsaram
anusandadhadevāyamevaṃ tṛpyati nityaśaḥ ॥ 41॥

duḥkhino'jñāḥ saṃsarantu kāmaṃ putrādyapekṣayā
paramānandapūrṇo'haṃ saṃsarāmi kimicchayā ॥ 42॥

anutiṣṭhantu karmāṇi paralokayiyāsavaḥ
sarvalokātmakaḥ kasmādanutiṣṭhāmi kiṃ katham ॥ 43॥

vyācakṣatāṃ te śāstrāṇi vedānadhyāpayantu vā
ye'trādhikāriṇo me tu nādhikāro'kriyatvataḥ ॥ 44॥

nidrābhikṣe snānaśauce necchāmi na karomi ca
draṣṭāraścetkalpayanti kiṃ me syādanyakalpanāt ॥ 45॥

guñjāpuñjādi dahyeta nānyāropitavahninā
nānyāropitasaṃsāradharmānevamahaṃ bhaje ॥ 46॥

śṛṇvantvajñātatattvāste jānankasmācchṛṇomyaham
manyantāṃ saṃśayāpannā na manye'hamasaṃśayaḥ ॥ 47॥

viparyasto nididhyāsetkiṃ dhyānamaviparyayāt
dehātmatvaviparyāsaṃ na kadācidbhajāmyaham ॥ 48॥

ahaṃ manuṣya ityādivyavahāro vināpyamum
viparyāsaṃ cirābhyastavāsanāto'vakalpate ॥ 49॥

prārabdhakarmaṇi kṣīṇe vyavahāro nivartate
karmākṣaye tvasau naiva śāmyeddhyānasahasrataḥ ॥ 50॥

viralatvaṃ vyavahṛteriṣṭaṃ ceddhyānamastu te
abādhikāṃ vyavahṛtiṃ paśyandhyāyāmyahaṃ kutaḥ ॥ 51॥

vikṣepo nāsti yasmānme na samādhistato mama
vikṣepo vā samādhirvā manasaḥ syādvikāriṇaḥ ॥ 52॥

nityānubhavarūpasya ko me vā'nubhavaḥ pṛthak
kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva niścayaḥ ॥ 53॥

vyavahāro laukiko vā śāstrīyo vā'nyathā'pi vā
mamākarturalepasya yathārabdhaṃ pravartatām ॥ 54॥

athavā kṛtakṛtyo'pi lokānugrahakāmayā
śāstrīyeṇaiva mārgeṇa varte'haṃ kā mama kṣatiḥ ॥ 55॥

devārcanasnānaśaucabhikṣādau vartatāṃ vapuḥ
tāraṃ japatu vāktadvatpaṭhatvāmnāyamastakam ॥ 56॥

viṣṇuṃ dhyāyatu dhīryadvā brahmānande vilīyatām
sākṣyahaṃ kiñcidapyatra na kurve nāpi kāraye ॥ 57॥

kṛtakṛtyatayā tṛptaḥ prāptaprāpyatayā punaḥ
tṛpyannevaṃ svamanasā manyate'sau nirantaram ॥ 58॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ nityaṃ svātmānamañjasā vedmi
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ brahmānando vibhāti me spaṣṭam ॥ 59॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ duḥkhaṃ sāṃsārikaṃ na vīkṣe'dya
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ svasyājñānaṃ palāyitaṃ kvāpi ॥ 60॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ kartavyaṃ me na vidyate kiñcit
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ prāptavyaṃ sarvamadya sampannam ॥ 61॥

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ tṛpterme kopamā bhavelloke
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ dhanyo dhanyaḥ punaḥ punardhanyaḥ ॥ 62॥

aho puṇyamaho puṇyaṃ phalitaṃ phalitaṃ dṛḍham
asya puṇyasya sampatteraho vayamaho vayam ॥ 63॥

aho śāstramaho śāstramaho gururaho guruḥ
aho jñānamaho jñānamaho sukhamaho sukham ॥ 64॥

brahmānandābhidhe granthe caturtho'dhyāya īritaḥ
vidyānandastadutpattiparyanto'bhyāsa iṣyatām ॥ 65॥

iti brahmānande vidyānandaḥ samāptaḥ ॥ 14॥

Brahmānanda-viṣayānanda-prakaraṇa – Brahman-Glückseligkeit & Objekt-Freude

athātra viṣayānando brahmānandāṃśarūpabhāk
nirūpyate dvārabhūtastadaṃśatvaṃ śrutirjagau ॥ 1॥

eṣo'sya paramānando yo'khaṇḍaikarasātmakaḥ
anyāni bhūtānyetasya mātrāmevopabhuñjate ॥ 2॥

śāntā ghorāstathā mūḍhā manaso vṛttayastridhā
vairāgyaṃ kṣāntiraudāryamityādyāḥ śāntavṛttayaḥ ॥ 3॥

tṛṣṇā sneho rāgalobhāvityādyā ghoravṛttayaḥ
saṃmohobhayamityādyāḥ kathitā mūḍhavṛttayaḥ ॥ 4॥

vṛttiṣvetāsu sarvāsu brahmaṇaścitsvabhāvatā
pratibimbati śāntāsu sukhaṃ ca pratibimbati ॥ 5॥

rūpaṃ rūpaṃ babhūvāsau pratirūpa iti śrutiḥ
upamā sūryaketvādi sūtrayāmāsa sūtrakṛt ॥ 6॥

eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat ॥ 7॥

jale praviṣṭaścandro'yamaspaṣṭaḥ kaluṣe jale
vispaṣṭo nirmale tadvaddvedhā brahmāpi vṛttiṣu ॥ 8॥

ghoramūḍhāsu mālinyātsukhāṃśasya tiraskṛtiḥ
īṣannairmalyatastatra cidaṃśapratibimbanam ॥ 9॥

yadvāpi nirmale nīre vahnerauṣṇyasya saṃkramaḥ
na prakāśasya tadvatsyāccinmātrodbhūtiratra ca ॥ 10॥

kāṣṭhe tvauṣṇyaprakāśau dvāvudbhavaṃ gacchato yathā
śāntāsu sukhacaitanye tathaivodbhūtimāpnutaḥ ॥ 11॥

vastusvarūpamāśritya vyavasthā tūbhayoḥ samā
anubhūtyanusāreṇa kalpyate hi niyāmakam ॥ 12॥

na ghorāsu na mūḍhāsu sukhānubhava īkṣyate
śāntāsvapi kvacitkaścitsukhātiśaya īśyatām ॥ 13॥

gṛhakṣetrādiviṣaye yadā kāmo bhavettadā
rājasasyāsya kāmasya ghoratvāttatra no sukham ॥ 14॥

siddhyenna vetyasti duḥkhamasiddhau tadvivardhate
pratibandhe bhavetkrodho dveṣo vā pratibandhakaḥ ॥ 15॥

aśakyaścetpratīkāro viṣadaḥ syātsa tānasaḥ
krodhādiṣu mahāduḥkhaṃ sukhaśaṅkāpi dūrataḥ ॥ 16॥

kāmyalābhe harṣavṛttiḥ śāntā tatra mahatsukham
bhoge mahattaraṃ lābhaprasaktāvīṣadeva hi ॥ 17॥

mahattamaṃ viraktau tu vidyānande tadīritam
evaṃ kṣāntau tathaudārye krodhalobhanivāraṇāt ॥ 18॥

yadyatsukhaṃ bhavettattadbrahmaiva pratibimbanāt
vṛttiṣvantarmukhā svasya nirvighnaṃ pratibimbanam ॥ 19॥

sattā citiḥ sukhaṃ ceti svabhāvā brahmaṇastrayaḥ
mṛcchilādiṣu sattaiva vyajyate netaraddvayam ॥ 20॥

sattā citirdvayaṃ vyaktaṃ dhīvṛttyorghoramūḍhayoḥ
śāntavṛttau trayaṃ vyaktaṃ miśraṃ brahmetthamīritam ॥ 21॥

amiśraṃ jñānayogābhyāṃ tau ca pūrvamudīritau
ādye'dhyāye yogacintā jñānamadhyāyordvayoḥ ॥ 22॥

asattā jāḍyaduḥkhe dve māyārūpaṃ trayaṃ tvidam
asattā naraśṛṅgādau jāḍyaṃ kāṣṭhaśilādiṣu ॥ 23॥

ghoramūḍhadhiyorduḥkhamevaṃ māyā vijṛmbhitā
śāntādi buddhivṛttyaikyānmiśraṃ brahmeti kīrtitam ॥ 24॥

evaṃ sthite'tra yo brahma dhyātumicchetpumānasau
nṛśṛṅgādimupekṣeta śiṣṭaṃ dhyāyedyathāyatham ॥ 25॥

śilādau nāmarūpe dve tyaktvā sanmātracintanam
tyaktvā duḥkhaṃ ghoramūḍhadhiyoḥ saccidvicintanam ॥ 26॥

śāntāsu saccidānandāṃstrīnapyevaṃ vicintayet
kaniṣṭhamadhyamotkṛṣṭāstisraścintāḥ kramādimāḥ ॥ 27॥

mandasya vyavahāre'pi miśrabrahmaṇi cintanam
utkṛṣṭaṃ vyaktumevātra viṣayānanda īritaḥ ॥ 28॥

audāsīnye tu dhīvṛtteḥ śaithilyāduttamottamam
cintanaṃ vāsanānande dhyānamuktaṃ caturvidham ॥ 29॥

na dhyānaṃ jñānayogābhyāṃ brahmavidyaiva sā khalu
dhyānenaikāgryamāpanne citte vidyā sthirībhavet ॥ 30॥

vidyāyāṃ saccidānandā akhaṇḍaikarasātmatām
prāpya bhānti na bhedena bhedakopādhivarjanāt ॥ 31॥

śāntā ghorāḥ śilādyāśca bhedakopādhayo matāḥ
yogād vivekato vaiṣamupādhīnāmapākṛtiḥ ॥ 32॥

nirupādhibrahmatattve bhāsamāne svayaṃprabhe
advaite tripuṭī nāsti bhūmānando'ta ucyate ॥ 33॥

brahmānanda abhidhe granthe pañcamo'dhyāya īritaḥ
viṣayānanda etena dvāreṇāntaḥ praveśyatām ॥ 34॥

prīyāddhariharo'nena brahmānandena sarvadā
pāyācca prāṇinaḥ sarvānsvāśritāṃ śuddhamānasān ॥ 35॥

iti brahmānande viṣayānandaḥ samāptaḥ ॥ 15॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācārya

śrī vidyāraṇyamuniviracitaḥ pañcadaśī granthaḥ samāptaḥ ।

Sukadev über Panchadashi

Niederschrift eines Vortragsvideos (2014) von Sukadev über Panchadashi

Panchadashi ist ein wichtiger Lehrtext von einem Vedanta-Meister. Dieser Meister heißt Vidyaranya, manchmal auch als Madhava Vidyaranya bezeichnet. Panchadashi, einer der wichtigen Texte des Adwaita Vedanta, wurde vermutlich im 13./14. Jahrhundert n. Chr. geschrieben. Wenn du tief in Vedanta einsteigen willst, ist es gut, zunächst einmal natürlich die Grundbegriffe zu lernen. Es gibt auch ein Buch von Swami Sivananda, „Vedanta für Anfänger“, das kann ein guter Einstieg sein. Ein noch besserer Einstieg ist sicherlich „Das große illustrierte Yogabuch“ von Swami Vishnudevananda, wo es einige Kapitel über Vedanta gibt.

Wenn du die Grundbegriffe kennst, dann können dich die Werke von Shankaracharya weiterführen: „Viveka Chudamani“ und „Atma Bodha“. Wenn du diese beherrschst, dann wäre der nächste Schritt, dass du noch weiter gehst. Und dazu gehört Panchadashi und auch „Yoga Vasistha“. Das ist so die Reihenfolge der Texte, wenn du im Vedanta tiefer gehen willst. Aber es gibt auch noch „Aparoksha Anubhuti“, und es gibt „Tattva Bodha“ von Shankaracharya. Wenn du noch weiter gehen willst, sind natürlich auch die Kommentare zur Bhagavad Gita, zu den Upanishaden von Shankara empfehlenswert. Und danach „Yoga Vasistha“ und Panchadashi. Panchadashi – eine der wichtigsten Schriften im Vedanta.

Panchadashi पञ्चदशी Pañcadaśī Aussprache

Hier kannst du hören, wie das Sanskritwort Panchadashi, पञ्चदशी, Pañcadaśī ausgesprochen wird:


Siehe auch

Literatur

  • Swami Sivananda: „Vedanta für Anfänger“
  • Swami Vishnudevananda: „Das große illustrierte Yogabuch“
  • Shankaracharya: Viveka Chudamani
  • Shankaracharya: Atma Bodha
  • Shankaracharya: Aparoksha Anubhuti
  • Shankaracharya:Tattva Bodha

Weblinks

Seminare

Indische Schriften

13.02.2026 - 15.02.2026 Bhagavad Gita

Rezitation, Behandlung und Interpretation dieser "höchsten Weisheitslehre". Anleitung zu gelebter Spiritualität im Alltag: Wie erkenne ich meine Leb…
Vani Devi Beldzik
15.02.2026 - 18.02.2026 Vedanta Meditationen

Du willst dein wahres Selbst und diese Welt besser verstehen? Der Selbstverwirklichung näher kommen? - Vedanta, das „Ende des Wissens“, kommt schrit…
Karuna M Wapke

Jnana Yoga, Philosophie Jnana Yoga, Philosophie

15.02.2026 - 20.02.2026 Mantra Meditation Mahavakya

Entdecke in diesem Seminar die kraftvolle Verbindung von Mantra-Rezitation, Kirtan Singen, Meditation und den vedantischen Mahavakyas. Tauche ein i…
Shankara Hübener
15.02.2026 - 18.02.2026 Vedanta Meditationen

Du willst dein wahres Selbst und diese Welt besser verstehen? Der Selbstverwirklichung näher kommen? - Vedanta, das „Ende des Wissens“, kommt schrit…
Karuna M Wapke

Tsa Lung - Tibetischer Yoga

01.08.2025 - 03.08.2025 - TSA LUNG - tibetische Yogaübungen zur Aktivierung des feinstofflichen Körpers

In diesem Workshop erlernen und praktizieren wir eine Serie von fünf energetisierenden Übungen, die mit Körper, Aufmerksamkeit und Atmung arbeiten …
Dr phil Oliver Hahn