Spandanirnaya

Spandanirnaya (Sanskrit: स्पन्दनिर्णय spandanirṇaya m.), „Entscheidung“, „Klärung“ oder „maßgebliche Auslegung der Spanda-Lehre“, ist Kṣemarājas ausführlicher Kommentar zu den Spandakārikās, einem der grundlegenden Texte des nichtdualen Kashmir Shivaismus. Die hier verwendete Muktabodha-Ausgabe nennt Kṣemarāja ausdrücklich als Kommentator und Kallaṭa als zugeschriebenen Autor der Spandakārikās. Sie beruht auf Band 42 der Kashmir Series of Texts and Studies, veröffentlicht 1925 in Srinagar.

Der Spandanirnaya gehört zu den bedeutendsten klassischen Auslegungen der Spanda-Lehre. Spanda bedeutet nicht einfach physische Bewegung oder Schwingung. Kṣemarāja versteht darunter die lebendige, freie, sich selbst offenbarende Kraft des Bewusstseins – jene subtile Dynamik, durch die Shiva als reines Bewusstsein zugleich unveränderlich und schöpferisch sein kann. Welt, Wahrnehmung, Denken, Mantra, Atem, Traum, Samadhi und Befreiung werden aus dieser einen Spanda-Kraft erklärt.

Shiva und Shakti: Im Spandanirnaya ist die Welt die Entfaltung der freien Kraft des Bewusstseins.

Kṣemarāja verbindet dabei mehrere Stränge des nichtdualen Śaivismus: die Shiva Sutra, die Pratyabhijna-Philosophie Utpaladevas, Lehren aus dem Vijnana Bhairava Tantra, dem Svacchanda Tantra und dem Malinivijayottara Tantra. Immer wieder zeigt er, dass Spanda und Pratyabhijñā – lebendige Bewusstseinskraft und Wiedererkennen des eigenen Shiva-Wesens – letztlich auf dasselbe spirituelle Ziel weisen.

Die Schrift verbindet philosophische Präzision mit konkreter meditativer Orientierung. Sie fragt: Was bleibt in Wachen, Traum und Tiefschlaf unverändert? Was geschieht in intensiven Augenblicken von Freude, Zorn, Furcht oder Staunen? Wie können Gedanken zur Ruhe kommen, ohne dass Bewusstsein verschwindet? Wie wird aus der gewöhnlichen, begrenzten Wahrnehmung die Erfahrung universaler Freiheit? Und wie kann die Erkenntnis aus dem Samadhi in den Alltag hineinreichen?

Ein besonderer Reiz des Kommentars liegt darin, dass Kṣemarāja die knappen Kārikās nicht nur erklärt, sondern sie in ein großes nichtduales Weltbild einordnet. Er interpretiert Spanda als Shakti, als pūrṇāhantā, volle göttliche Ichheit, als innere Freiheit und als Kraft, durch die die ganze Welt in Bewusstsein erscheint.

Hinweis zur Textgestalt
Die Muktabodha-Datei enthält eine vollständige elektronische Wiedergabe der KSTS-Ausgabe, aber auch zahlreiche editorische Varianten, Sternchen, beschädigte Wörter und Lücken. Diese werden in den Sanskritabschnitten beibehalten. In der deutschen Übersetzung werden nur hinreichend lesbare Stellen sicher wiedergegeben; beschädigte Lesarten werden nicht erfunden.

Aufbau des Werkes
Kṣemarāja selbst gliedert die Spanda-Lehre in drei Haupt-Niṣyandas:

• Svarūpaspanda – 25 Kārikās über das Wesen von Spanda;
• Sahajavidyodayaspanda – 7 Kārikās über das natürliche Erwachen der Erkenntnis;
• Vibhūtispanda – 19 Kārikās über die Entfaltung der Kräfte und die Überwindung der Bindung.

Am Ende folgt ein kurzer vierter Schlussabschnitt mit Lob der Guru-Sprache und Kṣemarājas eigenem Kolophon.

Leserhinweis
Die vollständige deutsche Fassung ist bewusst ausführlich. Wer zunächst einen schnellen Zugang sucht, kann nach der Einleitung direkt zur „Zusammenfassenden deutschen Übersetzung“ und zu den „Inspirierenden Versen“ gehen. Für das genaue Studium folgt zuerst der gesamte erhaltene Text in deutscher Fassung.

Vollständiger deutscher Text

Vorbemerkung zur Übersetzung
Die folgende Fassung gibt den gesamten hinreichend lesbaren Inhalt des Spandanirṇaya in deutscher Sprache wieder: die einleitenden Verse Kṣemarājas, alle 51 Spandakārikās, den fortlaufenden Kommentar mit seinen Argumentationen und Zitaten, die drei Niṣyandas sowie den Schlussabschnitt. Wo die Sanskritvorlage Sternchen, abgebrochene Wörter, Varianten oder beschädigte Passagen enthält, wird keine verlorene Lesart erfunden. Solche Stellen bleiben als [Textlücke], [unsichere Lesart] oder entsprechend vorsichtig wiedergegeben.

Einleitende Verse und Beginn des Kommentars

Einleitungsvers 1
Der von den erhabenen Lehrern, beginnend mit Śrī Somānandanātha, gewiesene rechte Weg führte dort zur vollständigen Ausformung der Lehre vom Nicht-Zwei-Sein Ishvaras. Von Kaschmir aus verbreitete sich ihr deutlich wahrnehmbarer Duft in alle Länder; wie ein Strom von Safran, wie er anderswo nicht gesehen wird, gelangte sie zu allgemeiner Verehrung.

Einleitungsvers 2
Überquert rasch den Ozean des Samsara. Setzt euren Fuß unbeweglich im höchsten Ziel, erfüllt von ewigem Licht und Freude. Kostet den Nektar der von Shiva gelehrten Erkenntnis des Nicht-Zwei-Seins, der durch unmittelbar aufleuchtende richtige Einsicht im Inneren emporträgt.

Nun beginnt der von Śrī Kṣemarāja verfasste Spandanirṇaya.

Kṣemarājas Eingangsstrophe 1
Sie, die alles als die Gestalt ihres eigenen Selbst auf ihrer eigenen, freien und klaren Selbstfläche erscheinen lässt – wie eine Stadt im Spiegel –, von der Erde bis zu Shiva; die Göttin des Sehens, die Kraft der Mantras, die stets aufsteigende Fülle der Lautwelt, die unendliche pulsierende volle Ichheit – sie, die Śāṅkarī genannte Spanda-Śakti, siegt in der Welt.

Kommentar
Kṣemarāja eröffnet mit der Spanda-Śakti. Sie projiziert nicht eine von ihr getrennte Welt, sondern lässt alles auf der eigenen Bewusstseinsfläche erscheinen. Der Spiegelvergleich besagt: Die Bilder sind sichtbar, ohne den Spiegel zu verlassen. Ebenso erscheinen Erde, Körper, Gedanken, Götter und selbst Shiva-Stufen im Bewusstsein, ohne eine zweite Wirklichkeit außerhalb des Bewusstseins zu bilden.

Die Göttin wird dṛgdevī, Göttin des Sehens, genannt, weil jede Wahrnehmung nur durch ihre Kraft möglich ist. Sie ist mantravīrya, die Kraft der Mantras, weil Mantras aus Bewusstseinskraft leben. Sie ist śabdarāśyātmapūrṇāhantā, die volle Ichheit, welche die ganze Welt der Laute in sich trägt. Spanda ist also nicht bloße Bewegung, sondern die lebendige Selbstentfaltung des Bewusstseins.

Kṣemarājas Eingangsstrophe 2
Obwohl ich den Nektar des Spanda bereits im Spandasandoha gekostet habe, habe ich nun dieses Unternehmen aufgenommen, um den Genuss jenes Geschmacks vollständig zu entfalten.

Kṣemarājas Eingangsstrophe 3
Wenn ihr den rechten Zusammenhang der Sūtras, die höchste Durchdringung des höchsten Prinzips, scharfe Argumentation, die Anordnung der Methoden und eine klare, wahre Erklärung kennenlernen wollt – wenn ihr die Shiva-Upanishad des ehrwürdigen Spanda-Śāstra verstehen wollt –, dann richtet euren Geist auf diesen Kommentar und erlangt die Herrlichkeit des Spanda.

Tradition und Aufbau
Kṣemarāja berichtet, dass der ehrwürdige Vasugupta, dessen Größe durch einen im Traum empfangenen Hinweis aufleuchtete, aus dem Wunsch heraus, der Welt Gnade zu erweisen, durch den Willen des Herrn am Mahādeva-Berg die höchst geheimen Shiva-Sūtras fand, die auf einer großen Felsplatte eingraviert waren.

Die Spanda-Lehre, so erklärt er, wurde in einundfünfzig klaren und tiefgründigen Versen zusammengefasst, um Offenbarung, Erfahrung und vernünftige Begründung miteinander zu verbinden. Sie zerfällt in drei Niṣyandas: 25 Verse über das Wesen des Spanda, sieben über das natürliche Erwachen der Erkenntnis und neunzehn über die Kräfte.

Im ersten Niṣyanda wird nach einer Lobpreisung das Spanda-Tattva begründet. Anschließend werden Zeichen seiner Erfahrung und Mittel zur Erlangung erläutert; Einwände gegen den Weg werden beseitigt; die durch diesen Weg erreichbare Wirklichkeit wird bestimmt; aus ihrer Erkenntnis folgt die Überwindung des Samsara. Lehren vom absoluten Nichts werden zurückgewiesen. Es wird erklärt, dass die hervorgebrachten Erscheinungen vergehen, die Bewusstseinskraft selbst aber unvergänglich bleibt. Der vollkommen Erwachte erkennt sie jederzeit; der gewöhnlich Erwachte nur an den Übergängen der Zustände. Schließlich wird gezeigt, wie Wachen, Traum und Tiefschlaf durch dieselbe Bewusstseinskraft getragen werden und wie der Yogi selbst in den Zwischenzuständen wach bleiben soll.

Die Welt als Entfaltung im Bewusstsein – ein anschauliches Bild für Kṣemarājas kosmische Spanda-Lehre.

Erster Niṣyanda – Svarūpaspanda

Kārikā 1
Wir preisen Śaṅkara, aus dessen Öffnen und Schließen – unmeṣa und nimeṣa – Untergang und Entstehung der Welt hervorgehen und der Ursprung der Fülle des Kreises der Kräfte ist.

Kommentar
Śam bedeutet die völlige Beruhigung aller Leiden und die höchste nichtduale Wonne des eigenen Bewusstseins. Diesen Śaṅkara preisen wir, indem wir ihn als das Höchste erfassen und durch das Versinken des künstlich konstruierten begrenzten Erkenners in ihn eintreten. Gerade dieser Eintritt, samāveśa, ist hier als Frucht der Jīvanmukti zu lehren.

Die Mehrzahl „wir preisen“ zeigt, dass alle von Shivas Gnadenblick Berührten in dieser Erkenntnis nicht getrennt sind. Das Wort „ihn“ weist zugleich auf seine Unvergleichlichkeit hin.

Parameśvara ist von Natur prakāśa, reines Leuchten. Weil seine volle Ichheit die ganze Lautwelt trägt und weil sie von ununterbrochener Wonne und Selbstoffenbarung erfüllt ist, besitzt er ungetrennt die höchste Kraft der Freiheit. Diese eine Śakti lässt auf der eigenen Fläche die ganze Folge von Schöpfung und Rücknahme erscheinen wie eine Stadt im Spiegel. Weil ihr Wesen in einem feinen inneren Sich-Bewegen beziehungsweise Aufleuchten besteht, wird sie Spanda genannt.

Deshalb ist Bhagavān immer Spanda-Tattva; er ist nicht ein völlig bewegungsloses, totes „Aspanda“. Wer das Höchste als völlig ohne Spanda denkt, würde es seiner Herrschaftskraft berauben. Gerade um die eigene Natur als Śaṅkara, erfüllt von der Spanda-Śakti, zu lehren, wurde dieses Śāstra mit dem Namen Spanda verfasst.

Diese Spanda-Śakti trägt in sich alle Schöpfungs- und Rücknahmevorgänge. Sie ist der wunderbare Genuss der vollen Ichheit und der Wonne. Sie entfaltet und zieht die reinen wie unreinen Ebenen von Erkenner und Erkanntem zusammen und auseinander. Sie ist zugleich Unmeṣa und Nimeṣa.

Wenn die bereits manifestierte Gesamtheit der Tattvas von Shiva bis zur Erde zurückgenommen wird, ist diese Rücknahme Nimeṣa. Gegenüber der noch nicht manifestierten nächsten Entfaltung ist dieselbe Kraft Unmeṣa. Umgekehrt ist die innere Verdichtung des Bewusstseins bereits Keim einer neuen Weltentfaltung. Deshalb sind Schöpfung und Rücknahme nicht zwei voneinander unabhängige Vorgänge.

Ein Āgama-Vers sagt: „Die Göttin leckt beziehungsweise verschlingt stets und erscheint dennoch stets vollkommen; sie ist die Welle im Ozean des Erwachens, die Willenskraft des Herrn.“

Maheshvara nimmt durch seine Freiheit die verschiedenen Ebenen des Erkenners an – Shiva, Mantreśvara, Mantra, Vijñānākala, Pralayākala und Sakala – und ebenso die jeweiligen Gegenstandsebenen. In der absteigenden Bewegung wird die jeweils frühere, weitere Form verdeckt und die spätere, begrenztere entfaltet. Im Aufstieg des Yogis wird die spätere Begrenzung zurückgenommen und die frühere Weite wieder entfaltet.

So wird letztlich alles als von allem durchdrungen erkannt. Die Erfahrung absoluter Trennung entsteht nur aus einer vom Bewusstsein selbst hervorgebrachten Zusammenziehung. Die Unterweisung dieses Werkes dient dazu, gerade diese scheinbare Trennung aufzulösen.

Kṣemarāja führt weitere Spanda-Kārikās an. Wenn ein Gedanke endet und plötzlich ein anderer Aufstieg erscheint, wird dieser Zwischenaufstieg als Unmeṣa beschrieben. Ebenso wird gesagt, dass das Entstehen begrenzter Vorstellungen zum Verlust des höchsten Nektars führt, und dass das Verschwinden des inneren Aufruhrs das höchste Ziel offenbart.

Unmeṣa und Nimeṣa sind daher zwei Schwerpunkte derselben einen Śakti. Aus Unmeṣa erscheint die Welt als Vielheit; in Nimeṣa sinkt diese Vielheit in Nicht-Unterschied ein. Doch auch Auflösung ist eine Form des Aufgehens, und Aufgehen enthält Rücknahme. In Wahrheit entsteht oder vergeht nichts außerhalb der einen Spanda-Śakti.

Erhaltung, Auflösung, Verhüllung und Gnade sind besondere Formen dieses Hervortretens und Zurücknehmens. Deshalb werden die fünf göttlichen Tätigkeiten schon durch Unmeṣa und Nimeṣa umfasst.

Der „Kreis der Kräfte“ ist die unendliche Gesamtheit von Śaktis. Kṣemarāja bezieht sich auf die zwölf Göttinnen, auf Schöpfung, Rakti und andere Kräfte und auf den ganzen Spielraum von Hervorbringen, Erscheinen, Genießen und Auflösen. Diese Kräfte vollziehen das Spiel der Welt, indem sie Bhairava als Cakreśvara umfangen.

Warum ist Parameśvara Ursache von Schöpfung und Rücknahme? Weil alles, was erscheint, nur im Licht des Bewusstseins erscheinen kann. Alles, was im Herrn als Bewusstseinsinhalt ruht, bildet sein Śakti-Cakra. Seine unendlichen Kräfte sind die verschiedenen Weisen, in denen Erscheinungen verbunden und getrennt werden.

Der Herr verbindet und trennt die in seinem eigenen Bewusstsein ruhenden Erscheinungen und ist dadurch Ursache ihres Auftauchens und Verschwindens. Kallaṭa fasst dies als Herrschaft über den Kraftkreis zusammen.

Kṣemarāja erinnert außerdem an die Lehre von Vāmeśvarī, Khecarī, Gocarī, Dikcarī und Bhūcarī, an Sinneskräfte, Mantra-Kräfte und die aus der Lautwelt hervorgehenden Göttinnen. All diese Śaktis gehören zum einen Śakti-Cakra.

Der Ausdruck „Ursprung der Fülle des Kraftkreises“ kann zugleich heißen: Wenn der innere Kraftkreis sich nach innen entfaltet, erscheint Parameśvara unmittelbar. Durch das Betrachten dieser inneren Entfaltung geschieht Pratyabhijñā, die Wiedererkennung des eigenen Wesens als Parameśvara.

Unmeṣa und Nimeṣa können außerdem auf Körper und Welt bezogen werden. Der innere Kosmos und die äußere Welt sinken in Bewusstsein ein und tauchen aus ihm hervor. Auch wenn Parameśvara im Körper erscheint, erschafft und vernichtet er durch Öffnen und Schließen der Sinnesorgane die aus Formen, Klängen, Geschmäckern und anderen Objekten bestehende Erfahrungswelt.

Kṣemarāja zitiert die Pratyabhijñā: Selbst im gewöhnlichen Leben lässt der Herr, in Körper und Sinne eingetreten, die innerlich bereits leuchtende Gegenstandswelt nach außen erscheinen.

Damit enthält schon die erste Kārikā Thema, Weg, Ziel, Zusammenhang und Nutzen des ganzen Werkes.

Kārikā 2
In dem, worin diese ganze hervorgebrachte Welt ruht und aus dem sie hervorgegangen ist, gibt es aufgrund seiner unverhüllten Natur nirgends eine wirkliche Hemmung.

Kommentar
Kṣemarāja bündelt mit diesem Vers mehrere Einwände: Wodurch wird Śaṅkaras Existenz bewiesen? Wie kann er ohne eine andere materielle Ursache die Welt hervorbringen? Wenn er selbst Materialursache ist, würde er dann nicht durch die Welt verdeckt wie Lehm durch den Topf? Wenn er einmal verdeckt und einmal unverdeckt wäre, müsste sein Wesen wechseln. Und wodurch würde die Welt später wieder hervortreten? Würde beim Hervortreten nicht Dualität entstehen?

Die Antwort lautet: Die Natur des Bewusstseins ist unverhüllt. Sie kann an keinem Ort, zu keiner Zeit und in keiner Gestalt wirklich blockiert werden. Alles, was als möglicher Schleier erscheint – Atem, subtiler Körper, Freude, Blauheit oder irgendein Gegenstand –, muss selbst erscheinen. Wenn es nicht erscheint, kann es nichts verdecken; wenn es erscheint, ist es bereits nichts anderes als eine Erscheinung im Licht Śaṅkaras.

Die ganze Welt von Erkenner, Erkenntnis und Erkanntem ruht in diesem Bewusstsein. Sie erhält ihr Sein gerade dadurch, dass sie in seinem Licht erscheint. Wie könnte also etwas, dessen Existenz vom Bewusstsein abhängt, dieses Bewusstsein zerstören oder verdecken?

Woher kommt die Welt? Aus Bewusstsein selbst. Kṣemarāja verweist auf Erinnerung, Traum, Vorstellung und yogische Schöpfung: Schon die eigene Erfahrung zeigt, dass Bewusstsein Erscheinungswelten hervorbringen kann. Deshalb sei es unnötig, unbelegte Prinzipien wie Pradhāna oder Atome als letzte Ursache anzusetzen.

Das Wort kārya, Wirkung, deutet zudem auf einen Handelnden. Ein völlig Unbewusstes könne nicht im eigentlichen Sinne handeln.

Die Welt war schon im Bewusstsein vorhanden und geht aus ihm hervor. Der Text zitiert das Bild: Wie ein großer Banyanbaum als Kraft im winzigen Samen ruht, so ruht die bewegte und unbewegte Welt im Herzsamen.

Doch „hervorgehen“ bedeutet nicht, dass die Welt das Bewusstsein verlässt. Bhagavān lässt aus eigener Freiheit eine Weltgestalt erscheinen, die scheinbar von ihm verschieden ist, obwohl sie nicht wirklich von ihm getrennt ist – wieder wie eine Stadt im Spiegel.

Auch in der Auflösung wird die Welt nicht zu einem absoluten Nichts. Sie ruht ununterschieden im Bewusstsein. Das Svacchanda Tantra nennt eine „Leere“, die nicht Nichts ist: Wenn die Dinge verschwunden sind, bleibt ihre Bewusstseinsgrundlage.

Daher können Raum, Zeit, Gestalt oder irgendein anderes Prinzip Śaṅkara nicht begrenzen. Er ist allgegenwärtig, ewig, selbstleuchtend und ursprünglich gegeben. Die Gültigkeit aller Erkenntnismittel hängt vielmehr von ihm ab.

Kṣemarāja zitiert seine Lehrer: Selbst die Erkenntnismittel, die den Dingen gleichsam Leben verleihen, haben noch ein höheres Leben – eben Parameśvara.

Das bedeutet: Was als Welt gesehen wird, ist letztlich nicht etwas Zusätzliches neben dem Leuchten. Gerade weil alles nur als Erscheinung besteht, ist nichts außerhalb dieses Bewusstseins.

Daraus folgt eine Meditationsanweisung: In Ruhe wie in Entfaltung, im Schließen wie im Öffnen, soll der Yogi in die eigene Natur eintreten. Kṣemarāja erinnert an spätere Verse: Wenn der Aufruhr erlischt, erscheint das höchste Ziel; und es gibt unter Wort, Bedeutung und Gedanke keinen Zustand, der nicht Shiva wäre.

Selbst eine Leugnung dieses Bewusstseins setzt Bewusstsein voraus. Wenn ein Buddhist oder anderer Gegner sagt „Es gibt kein Selbst“, muss sowohl der Leugnende als auch der Gedanke der Leugnung erscheinen. Eben dadurch ist selbst die Negation schon im selbstleuchtenden Bewusstsein enthalten.

Die erste große Lehre lautet also: Śaṅkara ist zugleich über die Welt hinaus und als die Welt gegenwärtig. Alle verschiedenen Formen der Verehrung sind nur durch seine Freiheit verschieden; ihr innerster Gegenstand ist nichts anderes als das Spanda-Tattva.

Kārikā 3
Auch in den Unterschieden von Wachen und den anderen Zuständen breitet sich jenes ungeteilte Prinzip aus. Es weicht niemals von seiner eigenen Natur als Erkennender ab.

Kommentar
Ein Einwand könnte lauten: Wenn dieses Wesen wirklich unverdeckt ist, warum wird es dann in Wachen, Traum und Tiefschlaf nicht immer gleichermaßen erkannt?

Kṣemarāja antwortet: Gerade durch alle Unterschiede hindurch bleibt die Erkennernatur unverändert. Wachen, Traum und Tiefschlaf wechseln; für Yogis können auch Dhāraṇā, Dhyāna und Samādhi als verschiedene Zustände betrachtet werden. Doch das Prinzip, durch dessen Licht diese Zustände erscheinen, verlässt seine Erkennernatur nicht.

Würde es selbst verschwinden, könnte keiner dieser Zustände erscheinen. Im Wachen und Traum ist die Erfahrung des Erkennens unmittelbar. Im Tiefschlaf ist sie nicht in derselben reflektierten Weise gegenwärtig, wird aber durch die spätere Erinnerung bestätigt.

Das Bewusstsein kann Verschiedenheit annehmen und zugleich ungeteilt bleiben. Kṣemarāja wendet sich deshalb gegen die Auffassung, die Zustände seien wirkliche Umwandlungen eines Bewusstseinsstoffes, aber auch gegen die Vorstellung, sie seien bloß völlig unwirkliche Scheingebilde. Bhagavān offenbart Verschiedenheit und Nicht-Verschiedenheit zugleich.

Wer in allen Zuständen die eigene Natur so untersucht, erkennt letztlich Śaṅkara selbst.

Kārikā 4
Die Bewusstheiten „Ich bin glücklich“, „Ich bin unglücklich“, „Ich bin begehrend“ und ähnliche ruhen offenbar in etwas anderem, das die Zustände von Glück und anderem durchzieht.

Kommentar
Kṣemarāja richtet sich gegen die buddhistische Lehre eines bloßen Stromes momentaner Erkenntnisse und zugleich gegen eine Mīmāṃsā-Auffassung eines Selbst, das zwar dauerhaft, aber von wechselnden Eigenschaften verdeckt sein soll.

Derjenige, der sagt „Ich bin glücklich“, sagt später „Ich bin traurig“ und „Ich begehre“. Die Verbindung zwischen diesen Zuständen wäre nicht möglich, wenn jedes Erkenntnismoment vollständig in sich selbst erlöschen würde.

Die verschiedenen Zustände sind wie Perlen an einem inneren Faden. Sie ruhen in einem Erkenner, der ihre Entstehung und ihr Vergehen durchzieht.

Kṣemarāja fügt hinzu: Der tiefere Sinn besteht nicht darin, ein von Glück und Schmerz völlig unberührtes, inaktives Selbst anzunehmen. Die Bewusstseinsnatur ist gerade fähig, diese Zustände als eigene Erscheinungsweisen anzunehmen. Wenn jedoch die begrenzte Identifikation mit dem Puryaṣṭaka zur Ruhe kommt, wird das Shiva-Wesen wiedererkannt.

Kārikā 5
Wo weder Leid noch Glück, weder Erkanntes noch Erkennender und auch kein dumpfer Zustand besteht – das besteht in Wahrheit.

Kommentar
Wenn innere und äußere Gegenstände – Leid, Freude, Blau, Gelb, Körper, Sinne und anderes – nicht erscheinen, kann man sagen, dass diese bestimmten Gegenstände nicht vorhanden sind. Wenn sie erscheinen, sind sie aber gerade dadurch Bewusstsein, denn nur im Bewusstsein können sie erscheinen.

Das höchste Prinzip ist daher reine Bewusstseinsdichte. Doch daraus folgt nicht, dass es bloße Leere wäre. Auch Dumpfheit oder völlige Leere kann nicht das Höchste sein. Wenn eine Leere gar nicht erscheint, kann von ihr nicht sinnvoll gesprochen werden; wenn sie erscheint, ist sie bereits eine Erscheinung im Bewusstsein.

Kṣemarāja wendet sich ebenso gegen ein reines, aber selbstreflexionsloses Licht-Brahman. Ohne Vimarśa, die freie Selbstreflexion, wäre selbst reines Licht dumpf wie ein Kristall.

Er zitiert die Pratyabhijñā: Selbstoffenbarung beziehungsweise Vimarśa ist die Natur des Leuchtens; ohne sie wäre Licht trotz aller Helligkeit einem unbelebten Kristall ähnlich.

Das hier untersuchte Prinzip existiert in höchster Wirklichkeit: nicht als gedankliche Konstruktion, sondern als volle, nicht künstliche Bewusstseinswirklichkeit.

Kṣemarāja zitiert schließlich: „Leiden werden dort zu Glück, Gift wird zu Nektar und Samsara wird zu Befreiung – jener Weg ist der Weg Śaṅkaras.“

Kārikās 6–7
Dieser scheinbar dumpfe Kreis der Sinne empfängt zusammen mit dem inneren Kreis Bewegung, Bestand und Rücknahme. Daher soll jenes Prinzip mit Sorgfalt und Bemühen untersucht werden, denn seine Freiheit ist überall natürlich und nicht künstlich.

Kommentar
Die dreizehn Sinnes- und inneren Organe erscheinen unter Māyā als dumpfe Instrumente. Dennoch wenden sie sich Gegenständen zu, verweilen bei ihnen und ziehen sich wieder zurück. Sie verhalten sich damit beinahe wie bewusste Wesen.

Der innere Kreis ist nach Kṣemarāja der Kreis der Sinnesgöttinnen, nicht einfach nur die inneren Organe. Aus geheimer Sicht sind die Kräfte des Wahrnehmens selbst Bewusstseinsgöttinnen.

Śaṅkara lässt zugleich den Kreis der bewussten Kräfte und die scheinbar dumpfen Sinnesorgane erscheinen. Die Sinnesgöttinnen vollziehen Schöpfung, Erhaltung und Rücknahme bestimmter Erfahrungsinhalte; dadurch sieht es so aus, als würden die Sinnesorgane selbst handeln.

Der Yogi soll durch die Tätigkeit der Sinne hindurch den sie tragenden Kraftkreis und schließlich die eine Śaṅkara-Natur erkennen. Die Freiheit dieser Natur ist nicht künstlich erworben, sondern überall spontan gegenwärtig.

Darum ist sie zu untersuchen: mit Achtung, Vertrauen und jenem inneren Aufschwung, den die Shiva-Sūtras mit udyamo bhairavaḥ ausdrücken – „der aufsteigende innere Impuls ist Bhairava“.

Kārikā 8
Nicht der gewöhnliche Mensch wirkt als Antreiber des Impulses des Willens. Vielmehr wird der Mensch durch die Berührung der Kraft des Selbst jenem gleich.

Kommentar
Es ist nicht der begrenzte Mensch, der durch bloßen Willen alle seine Instrumente in Bewegung setzt. Auch Wille ist selbst ein Instrument beziehungsweise eine Regung, die eine tiefere Kraft voraussetzt.

Durch die Berührung von ātmabala, der Kraft des Bewusstseins, wird selbst das begrenzte Wesen belebt. Schon ein kleiner Eintritt dieser Kraft lässt Bewusstsein und Handlungsfähigkeit aufleuchten.

Das Spanda-Tattva belebt nicht nur die Sinne, sondern auch den vermeintlichen individuellen Erkenner. Ohne Durchdringung durch Spanda wären weder Instrumente noch der gedachte Lenker bewusst.

Würde der Wille wiederum ein anderes Instrument brauchen, das ihn antreibt, und dieses wieder ein anderes, entstünde ein endloser Regress.

Das höchste Prinzip kann nicht wie ein äußerer Gegenstand durch Willenskraft ergriffen werden. Der nach außen laufende Wille wird vielmehr beruhigt; wenn das Bewusstsein sich nach innen wendet und die Kraft des Selbst berührt, entsteht Samāveśa. Dann wird der Mensch dieser Kraft ähnlich und gewinnt Anteil an ihrer Freiheit.

Kārikā 9
Wenn bei dem durch die eigene Unreinheit geschwächten und nach zu vollbringenden Dingen verlangenden Menschen die Erregung zur Ruhe kommt, dann ist das höchste Ziel gegenwärtig.

Kommentar
Die „eigene Unreinheit“ ist die Zusammenziehung der eigenen Kräfte. Āṇava-Mala ist die kontrahierte Willenskraft, die sich als Gefühl von Unvollständigkeit zeigt: „Ich bin nicht vollständig.“

Aus ihr entfalten sich die fünf Kañcukas. Die Erkenntniskraft schrumpft vom allwissenden Bewusstsein über begrenzte Wissensformen bis zu Buddhi und Sinnesorganen; dies ist Māyīya-Mala. Die Handlungskraft schrumpft von universaler Wirksamkeit über begrenztes Tun bis zu einzelnen Handlungen und Karma; dies ist Kārma-Mala.

Dadurch fühlt sich der Mensch unfähig, unvollständig und ständig zu Handlungen gedrängt. Er begehrt Ergebnisse, die ihm fehlen.

Wenn dieser von Begehren und begrenzter Subjektivität getragene Aufruhr zur Ruhe kommt, wird die eigene Natur zum Gegenstand der Wiedererkennung. Das höchste Ziel entsteht nicht erst in diesem Augenblick; es ist ewig. Nur die Verkennung fällt fort.

Kṣemarāja zitiert den Vijñāna Bhairava: Wenn Geist, Bewusstseinskraft, Śakti und begrenztes Selbst erschöpft sind, erscheint der Leib Bhairavas.

Datei:Ajna Chakra Stirnchakra Drittes Auge.jpg

Innere Sammlung und subtiler Lichtpunkt – der Text nennt Bindu, Nada und innere Wahrnehmungen als mögliche Begleiterscheinungen der Praxis.

Kārikā 10
Dann offenbart sich seine natürliche, unkünstliche Eigenschaft: Erkennen und Handeln. Denn dann erkennt und vollbringt er alles, was er wirklich beabsichtigt.

Kommentar
Das Ende des Aufruhrs bedeutet nicht Stillstand oder bewusstlose Ruhe. Gerade dann leuchtet die natürliche Freiheit auf.

Erkenntnis und Handlung ruhen in Harmonie als zwei Seiten von Licht und Wonne. Sie sind nicht künstlich hinzugefügt, sondern die natürliche Eigenschaft von Parameśvara.

Wenn der Yogi in das höchste Ziel eintritt, treten Wissen und Handlung zugleich hervor. Kṣemarāja betont, dass nicht zwei getrennte Kräfte gemeint sind, sondern eine einzige göttliche Natur, die sich als Wissen und Tun ausdrückt.

Kārikā 11
Wer jene eigene Natur auch im Zustand äußerer Aktivität als den inneren Träger schaut und gleichsam in Staunen verweilt – wie könnte es für ihn noch den schlechten Weg des Samsara geben?

Kommentar
Der Yogi erkennt die Spanda-Natur nicht nur im inneren Samādhi, sondern auch nach dem Wiederauftauchen in den gewöhnlichen Zustand. Er betrachtet sie als den Träger aller Erfahrung.

Kṣemarāja verbindet dies mit der im Vijñāna Bhairava beschriebenen Praxis: Die Bewegungen der Sinne werden in ihre Mitte geführt; die Aufmerksamkeit ruht zugleich innen und außen. In der Bhairavī-Mudrā ist der äußere Blick geöffnet, während die innere Zielrichtung unverrückt bleibt.

Die Vielzahl der Erscheinungen wird wie eine Menge von Spiegelbildern gesehen, die im Raum des Bewusstseins auftauchen und wieder darin versinken. Aus der Wiedererkennung des eigenen, seit unzähligen Geburten nicht erkannten Wonne-Wesens entsteht unmittelbares Staunen, vismaya.

Wer in dieser Weite fest bleibt, für den verliert die Kette von Geburt und Tod ihren Grund, weil die eigene Unreinheit nicht mehr wirksam ist.

Kṣemarāja zitiert: Wer mit unbewegtem Geist im Tattva ruht, wird auch beim Genießen von Sinnesgegenständen nicht befleckt – wie ein Lotusblatt vom Wasser. Ebenso kann ein durch ein Gegengift geschützter Mensch Gift aufnehmen, ohne davon überwältigt zu werden; so sei auch der große Yogi.

Kārikās 12–13
Abwesenheit kann nicht wirklich zum Gegenstand der Meditation werden, und in ihr besteht auch keine klare Wachheit; denn aufgrund späterer Hinwendung entsteht die Gewissheit: „Es war dort.“ Deshalb ist ein solcher Zustand als künstlich anzusehen, ähnlich dem Tiefschlaf. Das wahre Prinzip erhält dagegen nicht die Art eines bloß später erinnerten Zustands.

Kommentar
Kṣemarāja wendet sich gegen Schulen, die nach dem Erlöschen des Aufruhrs nur völlige Abwesenheit übrig lassen.

Ein absolutes Nichts kann nicht meditiert werden. Meditation setzt einen Gegenstand voraus; wenn völlige Abwesenheit meditiert würde, wäre sie bereits „etwas“ im Bewusstsein. Wenn zugleich auch der Meditierende verschwände, gäbe es niemanden, der den Zustand erfährt.

Auch wenn man sagt, der Meditierende werde durch die Meditation selbst zu Abwesenheit, bleibt das Problem: Eine vorgestellte Leere bleibt Ergebnis begrifflicher Konstruktion.

Kṣemarāja diskutiert auch buddhistische Aussagen über Śūnyatā. Er akzeptiert, dass eine von allen begrenzten Stützen freie Wirklichkeit gelehrt werden kann, sofern eine freie Bewusstseinsgrundlage anerkannt wird. Ohne diese Grundlage werde das Wort „nicht leer“ selbst leer.

Wenn jemand später sagt „Ich war dort völlig dumpf“, bezeugt diese Erinnerung einen Erlebenden. Der erinnerte dumpfe Zustand zeigt daher nicht die Abwesenheit des Bewusstseins, sondern im Gegenteil seine Fortdauer.

Das bloße Erzeugen einer Leere sei zudem wie Tiefschlaf. Tiefschlaf ist ohnehin jedem zugänglich; wozu sollte man mit großer Mühe nur eine zweite Dumpfheit erzeugen?

Kṣemarāja warnt: Gerade die Leere kann für Yogis zu einem schwer überwindbaren Hindernis werden, wenn ihre Anstrengung nachlässt.

Das Spanda-Tattva ist dagegen nicht etwas, das nur später erinnert wird. Es ist die stets durchgehende Erkennernatur. Selbst wenn eine besondere Samāveśa-Erfahrung später erinnert wird, ist Spanda nicht auf diese Erinnerung beschränkt. Es ist die ununterbrochene, unbegrenzte, aus Licht und Wonne bestehende höchste Subjektivität.

Kārikās 14–16
Hier werden zwei Zustände als „Wirkung“ und „Urheberschaft“ bezeichnet. Die Seite der Wirkung ist vergänglich; die Urheberschaft dagegen unvergänglich. Nur die nach außen auf Wirkung gerichtete Anstrengung verschwindet. Wenn sie verschwunden ist, denkt der Unwissende: „Ich bin verschwunden.“ Nicht aber jener nach innen gerichtete Zustand, der der Sitz der Allwissenheit ist; für ihn kann es niemals ein Verschwinden geben, weil kein anderer Erkennender gefunden wird.

Kommentar
Im Spanda-Tattva werden „Wirkung“ und „Urheberschaft“ nur sprachlich unterschieden; in Wahrheit sind sie zwei Weisen desselben freien Bewusstseins.

Als „Wirkung“ erscheint das Bewusstsein, wenn es Körper, Welten, Gedanken oder sogar Zustände von Abwesenheit als scheinbar von sich verschieden erscheinen lässt. Alle diese äußeren Erscheinungen sind vergänglich.

Ihr „Vergehen“ bedeutet, dass ihre gegenständliche Erscheinungsweise in die Ichheit zurücksinkt. Die Erkenner- und Urheberseite dagegen bleibt unverändert.

Wenn im Tiefschlaf oder in tiefer Sammlung der nach außen gerichtete Handlungsimpuls verschwindet, denkt der Unerwachte später: „Ich war weg.“ Doch nur die äußere Aktivität war unterbrochen.

Der nach innen gerichtete, als Ich-Licht bestehende Grund kann nicht verschwinden. Gäbe es einen anderen Erkenner, der sein Verschwinden bezeugt, wäre dieser andere selbst genau jene Bewusstseinsnatur. Gäbe es keinen Erkenner, könnte auch das Verschwinden niemals festgestellt werden.

Wie man die Abwesenheit eines Topfes nur aufgrund der Wahrnehmung des topffreien Bodens erkennt, müsste auch die Abwesenheit des Selbst durch etwas erkannt werden. Doch dann wäre dieses erkennende Etwas wiederum Selbst.

Der innere Grund ist daher nicht eine weitere wechselnde „Phase“, sondern der Träger aller Phasen.

Kārikā 17
Die Wahrnehmung dieses Prinzips ist beim vollständig Erwachten stets in allen drei Zuständen unfehlbar gegenwärtig; beim anderen Menschen erscheint sie nur am Anfang und Ende der jeweiligen Zustände.

Kommentar
Der suprabuddha, der vollständig Erwachte, erkennt das eigene Śaṅkara-Wesen ohne Unterbrechung in Wachen, Traum und Tiefschlaf.

Der gewöhnlich Erwachte berührt diese Grundlage zwar ebenfalls, aber besonders an den Übergängen: bevor ein Zustand entsteht und wenn er wieder in Ruhe fällt. Während der Mitte des Zustands wird er durch die spezifischen Gegenstände absorbiert.

Gerade deshalb wird er durch die Spanda-Unterweisung zum vollständig Erwachten geführt.

Kṣemarāja erinnert an die Shiva-Sūtras: Im Unterschied von Wachen, Traum und Tiefschlaf ist der Genuss des Vierten möglich; das Vierte soll wie Öl in die drei Zustände eingegossen werden; der Genießer der drei wird Vīreśa.

Die Unterweisung zielt daher darauf, auch die Mitte der Zustände von Turiya durchdringen zu lassen.

Kārikā 18
Mit der höchsten Kraft, die die Gestalt von Erkenntnis und Erkanntem annimmt, leuchtet der allgegenwärtige Herr in zwei Zuständen; im anderen erscheint er als reines Bewusstsein.

Kommentar
Im Wachen und Traum erscheint die höchste Kraft als Wissen und Gegenstand. Der vollständig Erwachte sieht die Welt wie Sadāśiva und Ishvara als eigenen Körper.

Im Tiefschlaf kommen die Gegenstände zur Ruhe; für ihn leuchtet die gleiche Natur als reine Bewusstseinsgestalt.

Kṣemarāja betont: Dies ist aus Sicht des Erwachten gesprochen. In letzter Wahrheit sind auch Wachen und Traum immer Bewusstsein.

Kārikā 19
Die besonderen Ausströmungen von Spanda – beginnend mit den Guṇas – gewinnen ihr Dasein aus dem allgemeinen Spanda. Für den Wissenden werden sie daher niemals zu Hindernissen.

Kommentar
Sattva, Rajas und Tamas, Kalā und die weiteren Tattvas bis zur Erde, Körper, Sinne, Welten, die Wahrnehmungen von Blau und Freude sowie – je nach Yogaweg – Bindu und Nāda sind besondere Ausflüsse von Spanda.

Für den vollständig Erwachten verhüllen sie die eigene Natur nicht, weil sie aus dem allgemeinen Spanda hervorgehen und in ihm bestehen.

Kṣemarāja zitiert die Pratyabhijñā: Was beim Herrn als Wissen und Handlung erscheint, wird auf der Ebene des begrenzten Wesens zu Sattva, Rajas und Tamas.

Die eine Citti-Śakti erscheint auf höheren Ebenen als Erkenntnis, Handlung und Māyā, und bei stärkerer Zusammenziehung als die drei Guṇas. Wer dies erkennt, bleibt auch inmitten der besonderen Spanda-Formen im allgemeinen Spanda gegründet.

Kārikā 20
Für Menschen mit unerwachtem Geist dagegen sind gerade diese Kräfte ständig darauf aus, ihren eigenen wahren Zustand zu verdecken; sie werfen sie auf den schwer zu überquerenden, schrecklichen Weg des Samsara.

Kommentar
Wer die eigene Spanda-Natur nicht wiedererkennt, wird von denselben Kräften gebunden.

Kṣemarāja beschreibt Vāmeśvarī und vier Kreise von Göttinnen: Khecarī, Gocarī, Dikcarī und Bhūcarī.

Khecarīs wirken im „Raum“ des Bewusstseins. Für den Erwachten tragen sie Freiheit von Zeit, universales Handeln, Allwissenheit, Fülle und Weite; für den Unerwachten erscheinen dieselben Kräfte als Zeitgebundenheit, begrenztes Tun, begrenztes Wissen, Anhaftung und Regelgebundenheit.

Gocarīs wirken in den inneren Feldern von Buddhi, Ahaṃkāra und Manas. Beim Erwachten erzeugen sie Entschlüsse, Ichheit und Gedanken in Nicht-Unterschied; beim Unerwachten in Trennung.

Dikcarīs wirken in den äußeren Sinnen. Beim Erwachten tragen sie nichtduale Erfahrung; beim anderen die Erfahrung von Zweiheit.

Bhūcarīs wirken im Feld der fünf Sinnesobjekte. Beim Erwachten offenbaren sie diese als Körper des Bewusstseins; beim Unerwachten verstärken sie Begrenzung.

So führen dieselben Kräfte entweder nach oben oder nach unten. Selbst Yogis, die nur an Bindu, Nāda und besonderen Erfahrungen hängen, können dadurch in einer begrenzten Spanda-Ebene festgehalten werden.

Kārikā 21
Darum erlangt derjenige, der ständig aufmerksam um die klare Erkenntnis des Spanda-Tattva bemüht ist, schon im Wachzustand bald seine eigene wahre Natur.

Kommentar
Der Yogi soll nicht nur gelegentlich üben. Er soll sich beständig nach innen richten und die eigene Natur betrachten.

Schon im Wachzustand kann das Śaṅkara-Wesen von selbst auftauchen. Aus gewöhnlichem Erwachen wird durch beständigen Samāveśa vollständiges Erwachtsein und Jīvanmukti.

Kārikā 22
Wenn jemand äußerst zornig oder höchst erfreut ist, wenn er in dringendem Zweifel denkt „Was soll ich tun?“ oder wenn er hastig rennt – der Zustand, in den er dann gelangt, dort ist Spanda fest gegründet.

Kommentar
Dieser berühmte Vers nennt Situationen, in denen andere mentale Regungen spontan zusammenbrechen.

Bei extremem Zorn, ausgelöst etwa durch einen schweren Angriff oder ein verletzendes Wort, zieht sich die gewöhnliche Vielfalt der Gedanken abrupt zusammen. Bei überwältigender Freude wird das ganze System der Sinne von einem einzigen Impuls erfasst. Bei existentiellem Zweifel – „Was soll ich tun?“ – kann der Geist zwischen zwei Möglichkeiten frei von gewöhnlichen Stützen werden. Beim hastigen Rennen unter Gefahr kann die Aufmerksamkeit den Körper fast vergessen.

Für den gewöhnlichen Menschen führen solche Zustände nur zu Verwirrung. Der beständig auf Spanda ausgerichtete Yogi kann jedoch gerade den Augenblick erkennen, in dem die gewohnte Gedankenstruktur aussetzt.

Kṣemarāja empfiehlt, bei Zorn oder Zweifel die Regung rasch zu beruhigen, wie eine Schildkröte ihre Glieder einzieht; bei Freude oder dynamischer Bewegung kann die Wahrnehmung auch weit entfaltet werden. Entscheidend ist, die bereits aufleuchtende Spanda-Śakti zu erkennen.

Er zitiert den Vijñāna Bhairava: In Verlangen, Zorn, Gier, Verblendung, Stolz und Eifersucht soll die Aufmerksamkeit still gemacht werden; in großer Freude soll man die aufsteigende Wonne meditieren; bei Hunger, Furcht, Trauer, Staunen und ähnlichen Grenzzuständen ist Brahman nahe.

Kārikās 23–25
Der Yogi fasst den Entschluss: „Was immer dieser innere Zustand mir offenbart, das werde ich tun“, und verweilt auf ihn ausgerichtet. Auf diesem Weg gehen Mond und Sonne – Apāna und Prāṇa – im Pfad der Suṣumṇā unter und verlassen den Bereich des Brahmāṇḍa. Wenn in jenem großen Raum Mond und Sonne aufgelöst sind, bleibt der Unerwachte dumpf wie im Tiefschlaf; der Erwachte dagegen ist unverhüllt.

Kommentar
Der Yogi richtet sich auf die bereits in intensiven Zuständen erfahrene Bewusstseinswonne aus. Er beschließt, die äußere Zerstreuung aufzugeben und der inneren Offenbarung zu folgen.

Prāṇa und Apāna – symbolisch Sonne und Mond – treffen sich im Herzraum und kommen im Weg der Suṣumṇā beziehungsweise Brahmanāḍī zur Ruhe. Die gewöhnliche Identifikation mit der Körperausdehnung wird überschritten.

Es wird ein „großer Raum“ erreicht, in dem die gewöhnlichen Gegenstände vollständig beruhigt sind.

Doch gerade hier kann der Yogi in eine Tiefschlaf-ähnliche Dumpfheit fallen. Wer nur eine Leere oder einen unbewussten Zustand erreicht, hat die eigene Natur noch nicht vollständig offenbart.

Wer dagegen durch Stärke der Aufmerksamkeit keinen Augenblick erschlafft und nicht von Dunkelheit überwältigt wird, bleibt als Cidākāśa, als Raum des Bewusstseins, wach. Dieser wird prabuddha genannt.

Darum haben die Lehrer angeordnet: Der Yogi soll beständig innerlich aufgerichtet und wach sein.

Damit endet der erste Niṣyanda des Spandanirṇaya, der Svarūpaspanda.

Zweiter Niṣyanda – Sahajavidyodayaspanda

Kṣemarāja leitet den zweiten Niṣyanda ein: Im ersten Abschnitt wurde das eigene Spanda-Wesen mit Argumenten begründet und über nimīlana-samādhi, das nach innen gerichtete Einsinken, als wiederzuerkennende Wirklichkeit gezeigt. Nun soll seine Allgestaltigkeit durch unmīlana-samādhi, die nach außen geöffnete Erkenntnis, geklärt werden.

Dieser zweite Strom heißt Sahajavidyodaya – das natürliche Aufgehen der Erkenntnis. Er umfasst sieben Kārikās. Zuerst wird die reine, mantrische Schöpfung behandelt; dann wird gezeigt, dass auch die als unrein betrachtete Welt im Wesen Shiva ist. Anschließend wird Jīvanmukti bestimmt und die Identität von Meditierendem und Meditationsgegenstand als Weg zu Amṛta, Selbsterkenntnis und Nirvāṇa-Dīkṣā erklärt.

Kārikā 1
Indem die Mantras diese Kraft ergreifen, werden sie mit der Macht der Allwissenheit ausgestattet und treten – wie die Sinnesorgane der verkörperten Wesen – zur Erfüllung ihrer jeweiligen Aufgaben hervor.

Kommentar
„Diese Kraft“ ist das im ersten Niṣyanda bestimmte Spanda-Tattva, das als Prāṇa, Vīrya und innere Lebenskraft aufgefasst wird. Mantras wie Anantavyomavyāpin und andere ruhen nicht unabhängig neben Shiva. Sie „ergreifen“ diese Kraft, indem sie sich ohne Trennung auf sie stützen.

Dadurch werden sie mit Allwissenheit und den damit verbundenen Kräften erfüllt. Das Wort „Allwissenheit“ steht stellvertretend auch für Allwirksamkeit und andere göttliche Eigenschaften.

Wie die Sinnesorgane eines verkörperten Wesens aufgrund der Bewusstseinskraft ihre jeweiligen Tätigkeiten ausführen, so wirken auch die Mantras kraft des Spanda. Sie vollziehen Schöpfung, Rücknahme, Verhüllung, Gnade und andere göttliche Funktionen.

Kārikā 2
Dort selbst lösen sie sich wieder vollkommen auf – friedvoll und makellos – zusammen mit dem Geist des Verehrenden. Deshalb besitzen sie die Natur Shivas.

Kommentar
Nach Vollendung ihrer Aufgabe werden die Mantras frei von dem für ihre Funktion angenommenen begrenzenden „Amtsschmutz“. Sie kehren in friedvoller, makelloser Gestalt in die Spanda-Kraft zurück.

Auch der Geist des Verehrenden kann mit ihnen in diese Einheit eintreten. Kṣemarāja verweist auf tantrische Lehren, nach denen Mantras nach Erfüllung ihrer Aufgabe in den leidfreien höchsten Zustand zurückkehren.

Weil Mantras aus Spanda hervorgehen, durch seine Kraft wirken und wieder in ihm ruhen, tragen sie den Dharma Shivas. Ihr innerstes Wesen ist nicht getrennt von Parameśvara.

Ein Einwand lautet: Wenn Sinnesorgane und Mantras gleichermaßen aus Spanda hervorgehen, warum besitzen dann die Sinne nicht ebenfalls Allwissenheit? Kṣemarāja antwortet: Parameśvara schafft Körper und Sinne durch Māyā-Śakti als Träger von Unterschied; Mantras dagegen entstehen durch Vidyā-Śakti und besitzen die Form subtiler, erkenntnishafter Lautreflexion. Selbst wenn ein Mantra auf einer Māyā-Ebene wirkt, bleibt sein vācaka-Aspekt näher an der Erkennerseite und verengt Bewusstsein nicht wie Körper und Puryaṣṭaka.

Auch bei Dīkṣā und anderen Ritualen wirken die Mantras als Instrumente des Ācārya. Sie stützen sich auf die Spanda-Kraft, vollbringen Aufgaben wie Befreiung oder Genussgewährung und ruhen danach zusammen mit dem Bewusstsein des Verehrenden wieder in derselben Kraft.

Damit wird gezeigt: Trotz der vielen Unterscheidungen innerhalb des Śaiva-Mantra-Systems bleibt die Essenz aller Mantras Spanda.

Kārikā 3
Weil der Jīva allgestaltig ist, da alle Erscheinungen aus ihm hervorgehen, und weil er durch die Form ihres Erkennens Identität mit ihnen gewinnt, ist er von der Natur des Ganzen.

Kommentar
Nachdem Kṣemarāja gezeigt hat, dass die als „rein“ geltende Mantra-Schöpfung Shiva-Natur besitzt, wendet er sich nun der als „unrein“ bezeichneten Māyā-Welt zu. Auch sie ist in Wahrheit Shiva.

Der Jīva, der Erkennende, ist sarvamaya, allgestaltig, weil alle Erscheinungen aus ihm hervorgehen. Die Formulierung bedeutet: Bewusstsein ist Ursprung der ganzen Vielfalt.

Ein weiterer Grund liegt im Erkennen selbst. Blau, Freude, Körper oder irgendein Gegenstand sind nur insofern erfahrbar, als sie im Bewusstsein erscheinen. Das Erkennen eines Gegenstands ist nicht von Bewusstsein getrennt. Daher gewinnt der Jīva durch die Form des Erkennens Identität mit allem Erkannten.

Kṣemarāja verweist auf die Pratyabhijñā: Die Welt besteht nur insofern, als sie im Bewusstsein erscheint. Wenn Bewusstsein vollständig zurückgezogen würde, könnte nichts als Welt fortbestehen.

Kārikā 4
Daher gibt es unter Worten, Bedeutungen und Gedanken keinen Zustand, der nicht Shiva wäre. Der Genießende selbst ist immer und überall auch als das Genossene gegenwärtig.

Kommentar
Weil der Jīva in Wahrheit allgestaltig ist, gibt es in Laut, Bedeutung und Denken keinen Zustand, der von Shiva ausgeschlossen wäre.

Der Erkennende beziehungsweise Genießende, bhoktṛ, ist selbst als Körper, Farbe, Objekt und alle übrigen Formen des Genossenen, bhogya, gegenwärtig. Es existiert kein absolut vom Erlebenden getrenntes Erlebtes.

Kṣemarāja hebt ausdrücklich hervor: Der Vers beginnt mit „Jīva“ und endet mit „Shiva“. Dadurch wird angezeigt, dass zwischen Jīva und Shiva kein wirklicher ontologischer Unterschied besteht.

Deshalb soll in keiner körperlichen oder psychischen Lage gedacht werden: „Hier bin ich unvollständig und nicht Shiva.“ Vielmehr ist die dichte Bewusstseinsnatur Shivas auch in diesen Zuständen gegenwärtig.

Kṣemarāja zitiert die eigene Pratyabhijñā-Tradition: Wer selbst den aus sechsunddreißig Tattvas bestehenden Körper als Shiva sieht und verehrt, kann durch diese Sicht Vollendung gewinnen; dasselbe gilt sogar für einen Topf oder andere Dinge, wenn ihre Bewusstseinsnatur unmittelbar erkannt wird.

Ein weiterer Vers sagt sinngemäß: Weil das Erkennbare auf Bewusstsein angewiesen ist und nicht aus eigener Kraft besteht, ist alles Erkannte von Bewusstsein durchdrungen.

Die Ursache dafür, dass der Jīva allgestaltig ist, liegt also erstens darin, dass alle Erscheinungen aus ihm hervorgehen, und zweitens darin, dass jede Erscheinung im Erkennen mit Bewusstsein identisch wird.

Mit diesen beiden Kārikās sieht Kṣemarāja zahlreiche Geheimlehren zusammengefasst: die Auflösung aller Trennungsbäume, Mahārtha-Lehren, das Wesen der sechs Wege und die Essenz verschiedener Formen der Verehrung.

Kārikā 5
Wessen Bewusstsein so beschaffen ist, dass er die gesamte Welt als Spiel betrachtet, der ist – während er sie beständig schaut und verbunden bleibt – ohne Zweifel schon zu Lebzeiten befreit.

Kommentar
Diese Erkenntnis selbst ist Moksha.

Das Wort „oder“ weist darauf hin, dass dieser Weg eine andere, besonders hohe Form der im ersten Niṣyanda erläuterten inneren Sammlung darstellt. Kṣemarāja deutet zugleich an, dass eine solche Erkenntnis selten ist und bei einem Menschen erscheint, dessen letzte Geburten nahe sind.

Wer die ganze Welt als krīḍā, als Spiel der eigenen Bewusstseinskraft sieht, erkennt Schöpfung und Rücknahme als Unmeṣa und Nimeṣa seiner eigenen Saṃvit.

Ein solcher Mahāyogi bleibt beständig in Samāveśa. Obwohl er noch lebt und Prāṇa sowie Körper besitzt, sind seine Bindungen im Feuer der Erkenntnis verbrannt. Beim Fall des Körpers ist er Shiva; solange er lebt, ist er bereits befreit und in keiner Weise wahrhaft gebunden.

Mit „ohne Zweifel“ deutet Kṣemarāja einen Unterschied an: Durch äußere Dīkṣā kann die Befreiung auf dem Vertrauen in den Guru beruhen; durch unmittelbare Erkenntnis und entsprechende Lebensweise wird sie im eigenen Erleben bestätigt.

Kārikā 6
Gerade dies ist das Hervortreten des meditierten Gegenstandes im Geist des Meditierenden: die vom Sādhaka gewünschte Versenkung in Identität mit ihm.

Kommentar
Diese große Samāpatti ist zugleich die Ursache dafür, dass Sādhakas und Ācāryas ihre gewünschten Ziele erlangen.

Wenn gesagt wird „Shiva geworden, verehre Shiva“, ist damit gemeint: Im Bewusstsein des Meditierenden tritt das Meditationsobjekt dadurch hervor, dass seine Shiva-Natur erkannt wird.

Das Ziel ist nicht bloß eine Vision einer äußeren fünfgesichtigen Shiva-Gestalt oder irgendeiner anderen Form. Ebenso wenig genügt eine intellektuelle Behauptung „Ich bin das“.

Wahre tadātmatā-samāpatti ist ein Eintritt in Einheit, getragen von einem Willen beziehungsweise einer Icchā, die sich in die nichtbegriffliche universale Ichheit Shivas erhoben hat.

Der tragende Gedanke lautet: „Aufgrund der Identität, die durch Bewusstsein selbst gegeben ist, bin ich dieses weltumfassende, aus Bewusstsein und Wonne bestehende Shiva-Wesen.“

Wenn diese Einsicht so reift, dass sie in Nichtbegrifflichkeit endet, kann jede meditierte Mantra-Gottheit unmittelbar gegenwärtig werden, weil alle Erscheinungen in dieser nichtdualen Wirklichkeit gründen.

Kṣemarāja zitiert: Wenn die ganze Welt unmittelbar von dir erfüllt ist, o Herr, welcher Ort könnte für einen Hingebungsvollen nicht heilig sein und welches Mantra könnte nicht wirksam werden?

Kārikā 7
Gerade dies ist das Erlangen des Nektars; gerade dies ist das Erfassen des Selbst; gerade dies ist die Nirvāṇa-Dīkṣā, die das wahre Sein Shivas schenkt.

Kommentar
Die eben beschriebene Samāpatti ist die wahre Amṛta-Erfahrung.

Äußeres „Amṛta“, das lediglich den Körper eine Zeit lang kräftigt oder verlängert, kann den Tod nicht endgültig besiegen. Auch wer eine solche Substanz erhält, muss nach einiger Zeit sterben. Das wahre Amṛta ist die Erkenntnis des höchsten Nicht-Zwei.

Kṣemarāja zitiert den Svacchanda Tantra: Nicht durch eine bloße Amṛta-Anwendung wird Kāla, der Tod, überwunden; wer dagegen im höchsten Tattva gegründet ist, kann von der Zeit nicht mehr getroffen werden. Weitere Verse fordern, alles als von Shiva und Śakti erfüllt zu erinnern und erklären denjenigen als schon lebend befreit, der diese Bhāvanā stets bewahrt.

Ebenso ist dies der wahre ātmano grahaḥ, das Erfassen des Selbst. Wenn in den Schriften gesagt wird „das Selbst ist zu erkennen“, meint Kṣemarāja damit gerade die Wiedererkennung des Selbst als allwissende, allwirkende und freie Shiva-Natur.

Dies unterscheidet sich von einer bloßen abstrakten Selbstmeditation, die die volle Shiva-Freiheit nicht erfasst.

Schließlich ist dieselbe Samāpatti die wahre Nirvāṇa-Dīkṣā. Bei der Initiation führt ein wissender Ācārya den Schüler in diese Shiva-Identität ein. Der eigentliche Gnadenakt besteht darin, das wahre Shiva-Sein des Schülers offenbar werden zu lassen.

Kṣemarāja zitiert eine tantrische Lehre: Wer dieses Tattva wirklich erkennt, für den kann eine Befreiungsinitiation unzweifelhaft wirksam sein, sogar ohne die äußeren Opfer von Sesam und Ghee.

Damit soll die äußere Homa-Dīkṣā nicht entwertet werden; sie bleibt Dīkṣā. Der Vers setzt nur den Akzent auf die höchste innere Bedeutung.

Damit endet der zweite Niṣyanda, Sahajavidyodayaspanda.

Dritter Niṣyanda – Vibhūtispanda

Kṣemarāja erklärt den Aufbau des dritten Abschnitts: In den ersten beiden Niṣyandas wurde der Eintritt in das Spanda-Tattva über Nimīlana und Unmīlana bestimmt. Nun wird gezeigt, wie aus der Festigung dieser Erkenntnis verschiedene höhere und niedere Kräfte hervorgehen.

Gleichzeitig werden Bindung und Befreiung zusammenfassend erklärt. Der Abschnitt umfasst neunzehn Kārikās.

Die ersten Verse behandeln Freiheit im Traum, Erkenntnis gewünschter Dinge, Handlungskraft, Überwindung von Hunger, besondere Erkenntnis und das Nachlassen von Schwäche. Danach wird Unmeṣa erklärt; Bindu, Nāda und andere Siddhis werden als mögliche Hindernisse relativiert. Schließlich folgt die Analyse von Paśu, Pāśa, Sprache und Śakti sowie der Weg zur Cakreśvara-Stellung.

Kārikās 1–2
Wie der innere Schöpfer im Wachzustand auf Wunsch die im Herzen liegenden Gegenstände hervorbringt, indem er Mond und Sonne aufgehen lässt, so offenbart er auch im Traum die gewünschten Gegenstände klar und notwendig, wenn seine Gnade nicht übertreten wird.

Kommentar
Der dhātṛ, der alles in sich trägt, ist die eigene Śaṅkara-Natur.

Bei einem Yogi, dessen Freiheit im Wachzustand offenbar geworden ist und dessen Erkenntnis sich bereits im Körperfeld manifestiert hat, kann diese innere Natur auf Bitte beziehungsweise durch innere Hinwendung bestimmte im Herzen ruhende Inhalte offenbaren.

Kṣemarāja nennt Bindu, Nāda, Erregung, spontane Einsicht, Bewegungen des Bewusstseins und andere yogische Erkenntnisformen.

„Mond“ und „Sonne“ werden als Erkenntnis- und Handlungskraft verstanden. Was durch Jñāna-Śakti beleuchtet wird, kann durch Kriyā-Śakti zur Manifestation gebracht werden.

Parameśvara, der in den Körper des Yogis eingetreten ist, entfaltet diese Kräfte durch die Grundlage des Samāveśa.

Kṣemarāja zitiert den Vijñāna Bhairava: Kurz vor dem Einschlafen, wenn die äußeren Gegenstände verschwinden, kann die höchste Göttin aufleuchten. Ebenso kann die Meditation auf die schwach werdende Kraft des Atems in einem bestimmten inneren Bereich Traumfreiheit eröffnen.

Der Yogi, der durch innere Verehrung die Gnade des Herrn erlangt, kann daher auch im Traum gewünschte Einsichten klar erfahren – etwa Formen von Āṇava-, Śākta- oder Śāmbhava-Samāveśa.

Sein Geist ist durch die Praxis des Samāveśa wie ein polierter Spiegel geworden. Darum können gesuchte Inhalte klar erscheinen.

Der tiefere Sinn: Für einen solchen Yogi sollen Traum und Tiefschlaf keine Zustände der Verblendung mehr sein.

Kārikā 3
Andernfalls aber wäre die Schöpfung aufgrund ihrer eigenen Natur unabhängig, und der Yogi würde – wie ein gewöhnlicher Mensch – im Wach- und Traumzustand immer wieder von ihr beherrscht.

Kommentar
Wenn der Yogi nicht beständig in der inneren Grundlage ruht und den dhātṛ nicht verehrt, entfaltet sich die göttliche Schöpfung nach ihrer eigenen Freiheit.

Dann werden die gewöhnlichen und außergewöhnlichen Inhalte von Wachen und Traum wie bei einem Weltmenschen erlebt; die Erscheinungen können den Yogi weiterhin in den Brunnen des Samsara werfen.

Der Ausdruck „aufgrund ihrer Natur“ bedeutet: Die göttliche Schöpfung ist frei in der Hervorbringung der Wach- und Traumwelten. Ohne fortgesetzte Wiedererkennung bleibt auch ein Yogi ihren Erscheinungen ausgeliefert.

Kārikās 4–5
Wie ein zunächst undeutlich gesehener Gegenstand, selbst bei aufmerksamem Geist, durch erneutes genaues Betrachten im Einsatz der eigenen Kraft viel deutlicher erscheint, so tritt auch das, was in Wahrheit auf bestimmte Weise irgendwo besteht, durch das Ergreifen dieser Kraft in kurzer Zeit klar hervor.

Kommentar
Ein entfernter oder aus anderen Gründen undeutlich wahrgenommener Gegenstand wird durch erneutes konzentriertes Schauen klarer.

Ebenso kann das Spanda-Tattva durch svabalodyoga, den Einsatz der eigenen inneren Kraft, deutlicher hervortreten.

Was in Wahrheit als dichte Wonne in der eigenen Śaṅkara-Natur ungetrennt gegenwärtig ist, wird durch wiederholte nach innen gerichtete Einheitsübung rasch offenbar.

Kṣemarāja gibt auch eine siddhische Lesart: Ein Sādhaka, der die begrenzte Ebene von Körper und individueller Erkenntnis in seinem Selbst versenkt und sich immer wieder in die Spanda-Kraft erhebt, kann einen gesuchten Schatz oder einen anderen verborgenen Gegenstand erkennen – wo er liegt, aus welchem Material er besteht und in welcher Anordnung.

Kārikā 6
Selbst ein Schwacher kann, wenn er diese Kraft ergreift, zur notwendigen Handlung fähig werden; ebenso kann ein vom Hunger Überwältigter seinen Hunger bedecken.

Kommentar
Ein Mensch mit schwacher körperlicher Konstitution kann durch Eintritt in die Spanda-Kraft die Prāṇa-Ebene stärken und eine notwendige Handlung vollbringen, die ihm sonst kaum möglich wäre.

Auch ein sehr Hungriger kann Hunger und Durst zeitweilig überwinden.

Kṣemarāja erklärt dies damit, dass Hunger und andere Gegensätze auf der Ebene von Prāṇa und Körper beruhen. Wer in die dichte Bewusstseinsgrundlage eintritt, ist nicht vollständig der Ebene unterworfen, auf der diese Gegensätze entstehen.

Diese traditionelle Aussage ist nicht als Aufforderung zu verstehen, körperliche Bedürfnisse medizinisch zu ignorieren.

Kārikā 7
Wie in einem von dieser Kraft durchdrungenen Körper Allwissenheit und andere Kräfte erscheinen, so werden sie durch das Sich-Gründen im eigenen Selbst überall entsprechend erscheinen.

Kommentar
Wenn der Körper vom Spanda-Tattva durchdrungen wird, erscheinen dem jeweiligen Zustand entsprechende Erkenntnis- und Handlungskräfte.

Wenn der Yogi sich entweder durch völlige Rücknahme – wie eine Schildkröte ihre Glieder einzieht – oder durch große Entfaltung im unvergänglichen eigenen Bewusstsein gründet, werden die Shiva gemäßen Kräfte umfassender offenbar.

Das Ziel ist nicht, das begrenzte Ego zu einem allmächtigen Wesen aufzublähen. Es geht darum, die begrenzte Erkennerposition in das universale Bewusstsein zurückzuführen.

Kārikā 8
Erschöpfung ist wie eine Räuberin im Körper; sie entsteht aus Unwissenheit. Wenn sie durch das Aufleuchten dieses Prinzips ausgelöscht ist, wie könnte sie ohne Ursache weiterbestehen?

Kommentar
Glāni ist Schwäche, Mutlosigkeit oder Verlust innerer Freude. Kṣemarāja nennt sie eine Räuberin, weil sie dem Menschen den Reichtum der höchsten Bewusstseinsfülle raubt und ihn in Begrenztheit zurückwirft.

Ihre Ursache ist Avidyā – das Nicht-Wiedererkennen der eigenen, aus Bewusstsein und Wonne bestehenden Natur.

Wenn durch Unmeṣa diese Unwissenheit verschwindet, kann die innere Glāni nicht ohne Ursache fortbestehen.

Kṣemarāja verbindet damit auch traditionelle yogische Vorstellungen körperlicher Widerstandskraft. So wie Gold durch Erhitzen seine dunkle Kruste verliert und heller erscheint, soll beim Yogi mit abnehmender Begrenzung die eigene Natur leuchtender werden. Er zitiert Madālasā, die lehrt, den vergänglichen Körper nicht mit dem Selbst zu verwechseln.

Kārikā 9
Wenn jemand auf einen Gedanken konzentriert ist und plötzlich ein anderer Aufstieg geschieht, soll eben dieser als Unmeṣa erkannt werden; man soll ihn selbst unmittelbar wahrnehmen.

Kommentar
Kṣemarāja fragt: Was ist Unmeṣa, und wodurch wird er zugänglich?

Ein Yogi ist auf einen bestimmten Gedanken oder Gegenstand konzentriert. Wenn diese eine Stütze sich schließt und für einen Augenblick die ganze Kette von Gedanken verschlungen wird, kann aus der Spanda-Natur ein neuer, außergewöhnlicher Aufstieg des Bewusstseins erscheinen.

Der Vijñāna Bhairava wird zitiert: Wenn ein Gegenstand verlassen wird und das Bewusstsein nicht sofort in einen anderen übergeht, entfaltet sich im Zwischenraum eine außergewöhnliche Bhāvanā.

Dieser plötzliche Bewusstseinsglanz wird Unmeṣa genannt, weil er ein inneres Aufblühen bewirkt.

Er soll nicht als äußeres „Dies“ gesucht werden. Weil ihm Gegenständlichkeit fehlt, wird er durch nicht künstliche Aufmerksamkeit in der eigenen Ichheit erkannt – als außergewöhnliches Camatkāra, wunderbares Selbstleuchten.

Eine andere Erklärung lautet: Wenn nach einem Gedanken plötzlich ein anderer entsteht, ist Unmeṣa gerade die Bewusstseinswirklichkeit, die beide Gedanken durchzieht.

Kārikā 10
Daraus gehen Bindu, Nāda, Form und Geschmack hervor; doch sie treten für den verkörperten Menschen sehr bald als Erregungen und mögliche Störungen auf.

Kommentar
Bei einem Yogi, dessen Identifikation mit dem groben oder subtilen Körper noch nicht völlig versunken ist, können aus der Vertiefung von Unmeṣa besondere Erfahrungen entstehen.

Bindu kann als sternartiges Licht zwischen den Augenbrauen erscheinen. Nāda als innerer, nicht angeschlagener Klang. „Form“ kann als Licht sogar in Dunkelheit erscheinen. „Geschmack“ als außergewöhnliche Empfindung an der Zungenspitze.

Diese Erfahrungen können den Körper-Geist stark bewegen und dem Yogi Befriedigung schenken. Gerade dadurch können sie zum Hindernis werden, wenn er sie mit dem Spanda-Tattva selbst verwechselt.

Kṣemarāja zitiert Patañjali: Solche Phänomene sind im Samādhi Hindernisse, im nach außen gerichteten Zustand können sie als Siddhis gelten.

Der höchste Yogi soll sie daher nicht als Endziel festhalten.

Kārikā 11
Wenn der Yogi aus reinem Sehenwollen alle Gegenstände durchdringt und darin unbeweglich verweilt, was müsste dann noch viel gesagt werden? Er wird es aus sich selbst erkennen.

Kommentar
Kṣemarāja wendet sich nun von begrenzten Siddhis zur höchsten Subjektivität.

Wie in der Paśyantī-Stufe ein Gegenstand noch ungetrennt vom Sehen aufleuchtet, so soll der Yogi alle Wirklichkeiten von der Erde bis Shiva mit der Einsicht umfassen: „Alles bin ich.“

Er nimmt sie nicht nacheinander als äußere Dinge, sondern umfasst sie im nichtbegrifflichen Bewusstsein vollständiger Nicht-Trennung.

Wenn er in dieser Samāpatti unbeweglich bleibt, entsteht die große Erkennernatur, welche die ganze Gegenstandswelt in sich verschlingt und als eigenes Bewusstsein erfährt.

Darüber muss letztlich nicht mehr viel gesprochen werden; es wird unmittelbar erfahren.

Zur Vertiefung des Themas reines Bewusstsein kann dieses Yoga-Vidya-Meditationsvideo ergänzend eingebunden werden:

Video laden

YouTube

YouTube sammelt möglicherweise persönliche Daten. Datenschutzrichtlinie

Fortfahren Ausblenden

Kārikā 12
Der Erwachte soll immer erwacht bleiben. Nachdem er durch Erkenntnis die Gegenstandswelt betrachtet hat, soll er alles in das Eine zurückführen; dann wird er von nichts anderem bedrängt.

Kommentar
Der Yogi soll in Wachen, Traum und Tiefschlaf, an Anfang, Mitte und Ende der Zustände, beständig wach bleiben.

Mit nach außen gerichteter Erkenntnis sieht er alle Gegenstände – Farbe, Freude, Körper und anderes. Dann erinnert er sich an die bereits erklärte Lehre: Unter Wort, Bedeutung und Gedanke gibt es keinen Zustand, der nicht Shiva wäre.

Darum führt er alles in den einen Schöpfer, die eigene Śaṅkara-Natur, zurück. In Nimīlana und Unmīlana erkennt er keinen wirklichen Bruch.

Auch die Mitte der Erfahrung wird als verdichtetes Bewusstsein gesehen.

Dann kann ihn kein „anderes“ Ding bedrängen, weil er in allem das eigene Selbst erkannt hat.

Kṣemarāja zitiert Utpaladeva: Wer die ganze Gegenstandswelt nichtbegrifflich als Leib des Herrn sieht – woher sollte für einen solchen, dessen Welt von seinem eigenen Selbst erfüllt ist, noch Angst kommen?

Kārikā 13
Wer die Gruppe der aus der Lautwelt hervorgegangenen Kräfte als etwas zu Genießendes erlebt und dessen Herrlichkeit durch Kalā verdeckt wurde, wird als Paśu, als gebundenes Wesen, bezeichnet.

Kommentar
Nun erklärt Kṣemarāja, wer das „Andere“ ist, von dem der Erwachte nicht mehr bedrängt wird, und wie Paśu und Pāśa zu verstehen sind.

Die eigene Śaṅkara-Natur ist reines Leuchten. Nach dem Svacchanda Tantra vollzieht Ishvara, mit seiner Śakti vereint, stets die fünf Tätigkeiten: Schöpfung, Erhaltung, Rücknahme, Verhüllung und Gnade.

Seine ewige Freiheit wird mit vielen Namen bezeichnet: Pūrṇāhantā, Parā, Mahāsattā, Sphurattā, Hṛdaya, Bhairavī, Devī, Śikhā und andere.

Diese volle Ichheit umfasst die ganze Lautwelt von A bis Kṣa und die unendlichen Wege von Ausdruck und Bedeutung. Sie ist Parā Vāk, höchste Sprache, unausgesprochenes Mahāmantra und Lebensgrund aller Wesen.

Weil sie die Vielfalt der Welt in sich selbst gleichsam bewegt, wird sie Spanda genannt.

Aus der einen ungeteilten Vimarśa-Śakti erscheinen Icchā, Jñāna und Kriyā. Sie differenziert sich in Bīja und Yoni, in Lautgruppen, neun Klassen, fünfzig Buchstaben und zahlreiche Göttinnenkräfte.

Kṣemarāja zitiert das Mālinīvijayottara: Dieselbe eine Śakti nimmt beim Wunsch zu schaffen die Form von Icchā an; wenn sie die Welt bestimmt, heißt sie Jñāna; wenn sie auf Hervorbringung gerichtet ist, Kriyā. Aus einer Kraft werden unendlich viele, wie ein Cintāmaṇi je nach Bedingung verschiedene Wirkungen zeigt.

Diese Laut- und Göttinnenkräfte sind bei Shiva eigene Kräfte. Beim Paśu erscheinen sie dagegen als etwas ihm Gegenüberstehendes und zu Genießendes.

Warum wird der universale Herr zum Paśu? Weil seine Herrlichkeit durch Kalā beziehungsweise Māyā verdeckt wird.

Kalā begrenzt die unendliche Handlungskraft. Mit Vidyā, Kāla, Niyati und Rāga bildet sie den Kañcuka-Komplex. Dadurch werden Vollständigkeit, Allwissenheit und Allwirksamkeit scheinbar eingeschränkt.

Die Buchstaben- und Göttinnenkräfte erzeugen dann Vorstellungen wie: „Ich bin begrenzt“, „ich bin unvollständig“, „ich soll dies tun“, „dies nehme ich an“, „jenes lehne ich ab“.

Doch die Shiva-Natur geht niemals wirklich verloren. Wäre sie ganz verschwunden, könnte auch der Paśu nicht erscheinen. Sie ist nur verhüllt und kann nicht mehr als eigene volle Gestalt reflektiert werden.

Samsara entsteht nach Kṣemarāja durch Nicht-Erkennen der eigenen Spanda-Natur und begrenzte Vorstellungen.

Kārikā 14
Das Entstehen begrenzter Vorstellungen ist für ihn ein Verlust des Geschmacks des höchsten Nektars. Dadurch gelangt er in Unfreiheit, und sein Bereich sind nur die Tanmātras beziehungsweise begrenzten Gegenstandsformen.

Kommentar
Das Entstehen von Vorstellungen und begrenzten Erkenntnissen ist insofern „Verlust des höchsten Nektars“, als die dichte Bewusstseinswonne zwar weiterbesteht, aber nicht mehr reflektiert wird.

Wenn getrennte Bedeutungen aufsteigen, scheint die Bewusstseinsgrundlage zu verschwinden. Dadurch gerät der Paśu unter die Macht seiner Vorstellungen.

Kṣemarāja erinnert an die Shiva-Sūtra-Formel jñānaṃ bandhaḥ – begrenztes Wissen ist Bindung.

Solange getrennte Objekte als absolut getrennt erscheinen, bleibt Bindung bestehen. Wenn durch die gelehrte Einsicht alles als Selbst erkannt wird, entsteht Jīvanmukti.

Der Vers steht daher nicht im Widerspruch zur Aussage des zweiten Niṣyanda, dass kein Wort, keine Bedeutung und kein Gedanke außerhalb Shivas liegt. Die Erscheinungen selbst sind Shiva; bindend wird nur ihre nicht wiedererkannte, begrenzte Form.

Kārikā 15
Die Kräfte sind ständig damit beschäftigt, sein wahres Wesen zu verhüllen; denn das Entstehen einer Vorstellung geschieht niemals ohne Durchdringung durch Laut beziehungsweise Sprache.

Kommentar
Die zuvor beschriebenen Śaktis arbeiten so lange an der Verhüllung, bis die eigene Natur als höchster Nektar wiedererkannt ist.

Jede begriffliche oder vor-begriffliche Erkenntnis besitzt einen Bezug zu Sprache. „Ich erkenne dies“ und ähnliche Formen tragen eine subtile innere Lautstruktur; bei ausgesprochenen Gedanken wird diese noch gröber.

Kṣemarāja meint, selbst Tiere hätten eine nicht-konventionelle Form innerer Bezeichnung, sonst wäre auch erstes Erlernen von Zeichen nicht erklärbar.

Der grobe sprachdurchdrungene Vikalpa ist jedem aus eigener Erfahrung bekannt.

Kārikā 16
Diese Handlungskraft Shivas, die im Paśu wirkt, bindet ihn; auf ihrem eigenen Weg erkannt, bringt sie dagegen Siddhi hervor.

Kommentar
Kṣemarāja fasst die vorherigen Verse zusammen und verbindet sie wieder mit der grundlegenden Nichtdualität.

Die Kriyā-Śakti gehört zu Shiva selbst. Sie erscheint als ganze Vielfalt der Welt und wirkt auch im begrenzten Paśu.

Solange sie nicht in ihrer Shiva-Natur erkannt wird, besprüht sie gleichsam den psychischen Komplex mit begrenzter Ichheit und erzeugt Mühe, Aneignung und Verwerfung. So wird sie zur Binderin.

Wenn der Yogi sie dagegen als Parāśakti erkennt, als den Weg zur eigenen Shiva-Natur, wird dieselbe Kraft zur Ursache höchster Siddhi.

Kṣemarāja zitiert sinngemäß: Wer in die Stufe der Śakti eintritt und sie ohne Trennung meditiert, wird Shiva-gestaltig; die göttliche Śakti wird hier das „Antlitz“ genannt.

Auch wenn begriffliche und nichtbegriffliche Erkenntnisse weiter auftreten, kann der Yogi alles Erkennbare als Anteil des eigenen Shiva-Wesens sehen. Dann führt die Śakti zu Parānanda statt zu Bindung.

Kārikā 17
Durch das Puryaṣṭaka – das in Geist, Ichbewusstsein und Buddhi wirkt und aus den Tanmātras hervorgeht – wird der Mensch eingeschlossen und erlebt die aus ihm entstehenden Vorstellungen.

Kommentar
Die Ausgabe vermerkt ausdrücklich: Zu dieser Kārikā ist die entsprechende Ṭīkā nicht erhalten.

Der Zusammenhang mit den folgenden Versen zeigt jedoch: Der subtile Komplex aus Tanmātras, Manas, Ahaṃkāra und Buddhi hält den Paśu innerhalb wiederkehrender Vorstellungen und Erfahrungsstrukturen fest.

Kārikā 18
Unter fremder Macht erlebt er die daraus hervorgehenden Erfahrungen; aufgrund dieses Zustands wandert er weiter im Samsara. Nun erklären wir die Ursache für die vollständige Auflösung dieses Wanderns.

Kommentar
Der Paśu erlebt die aus dem Puryaṣṭaka hervorgehenden Erfahrungen in Abhängigkeit. Seine Vorstellungen werden durch sprachliche und göttliche Kräfte von Augenblick zu Augenblick gezogen.

Durch den Fortbestand des Puryaṣṭaka erwachen immer wieder verschiedene Vāsanās. Der Mensch nimmt Körper an, die zu den entsprechenden Erfahrungen passen, und gibt sie wieder auf.

Kṣemarāja kündigt nun das Mittel zur vollständigen Auflösung dieses Samsara an: die Beseitigung der auf Puryaṣṭaka beruhenden Verkennung.

Kārikā 19
Wenn der Yogi fest in dem Einen verwurzelt ist, lenkt er Entstehung und Auflösung dieses Komplexes. Er gelangt zur wahren Genießer- beziehungsweise Erkennerstellung und wird dadurch Herr des Kreises der Kräfte.

Kommentar
Wenn der Yogi die zuvor gelehrten Methoden des Eintritts in das höchste Tattva beständig übt und unverrückbar in der einen, vollen Ichheit des Spanda-Tattva gegründet ist, wird er mit ihr identisch.

Dann lenkt er durch Nimīlana- und Unmīlana-Samāveśa Entstehung und Rücknahme des Puryaṣṭaka und durch dieses die ganze Erfahrungswelt.

Er erkennt, dass Schöpfung und Auflösung aus dem einen Śaṅkara-Wesen hervorgehen.

Dadurch nimmt er seine immer schon vorhandene höchste Subjektivität wieder an – jene Erkennerstellung, welche die ganze Welt von Erde bis Shiva als eigenes Erfahrungsfeld umfasst.

Und damit wird er cakreśvara, Herr des im ersten Vers beschriebenen Kreises seiner eigenen Strahlen und Kräfte.

Kṣemarāja betont: Mit genau diesem Körper kann Maheshvaratva verwirklicht werden.

So schließt Vasugupta Beginn und Ende des Śāstra wie eine kostbare Klammer zusammen und zeigt, dass diese Lehre an der Spitze der Śaṅkara-Upanishaden steht.

Damit endet der dritte Niṣyanda, Vibhūtispanda.

Vierter Schlussabschnitt – Guru, Überlieferung und Kolophon

Nach Abschluss der drei Haupt-Niṣyandas beginnt ein kurzer vierter Abschnitt. Kṣemarāja erklärt ausdrücklich, dass am Ende des Werkes sowohl die höchste Spanda-Ebene als auch die Rede des Gurus in einer doppeldeutigen Lobpreisung verehrt werden.

Schlussvers 1
Ich verehre jene wunderbare Guru-Sprache, reich an vielfachen Bedeutungsorten, die wie ein Boot über den unergründlichen Ozean des Zweifels trägt.

Kommentar
Die verehrte Sprache ist in mehrfacher Weise zu verstehen. Sie ist zunächst die außergewöhnliche göttliche Guru-Kraft, denn nach tantrischer Lehre ist der Guru das „Antlitz“ Shivas und führt in das Shiva-Dhāman.

Zugleich ist sie Bhāratī, höchste Sprache, die Paśyantī und die weiteren Sprachstufen in sich umfasst.

Und schließlich ist sie die konkrete Unterweisung des Ācārya: eine außergewöhnliche Rede, erfüllt von überweltlichem Camatkāra.

Kṣemarāja sagt, er verehre beziehungsweise betrete diese Guru-Rede als etwas Höchstes. Weil sie in allen Zuständen aufleuchtet, richtet er seine innere Bemühung darauf, in ihre Selbstreflexion einzutreten.

Warum ist sie mit einem Boot verglichen? Zweifel ist wie ein unergründlicher Ozean. Sein eigentliches Wesen ist die fehlende Gewissheit der vollen Ichheit; zahllose Fragen und Gegenargumente bilden seine Wellen. Die Guru-Rede trägt über diesen Ozean.

Die „vielfältigen Bedeutungsorte“ sind einerseits die vielen überweltlichen Ruhepunkte der höchsten Sprache und andererseits die konkreten Wörter und Bedeutungen der Guru-Unterweisung.

Schlussvers 2
Wer diesen schwer zu erlangenden Schatz der Erkenntnis erlangt und ihn in der Höhle des Herzens fest verwahrt, für den wird er – wie für Vasugupta – stets zu Shiva, zum höchsten Heil aller Menschen.

Kommentar
Kṣemarāja nennt dieses Wissen einen Schatz, weil es zur Verwirklichung des höchsten menschlichen Zieles führt.

Vasugupta erhielt nach der Tradition die Essenz der von Śaṅkara im Traum gegebenen Unterweisung von der Felsplatte. Doch der wahre Ort, an dem dieser Schatz bewahrt werden soll, ist das Herz.

Das Herz heißt „Höhle“, weil es den Eintritt in das Innere des ganzen Universums ermöglicht. Wer dort die Erkenntnis mit fester Gewissheit niederlegt und sie nicht wieder in äußerer Zerstreuung verliert, macht den Schatz zu seinem eigenen.

Wie diese Erkenntnis für Vasugupta zu Shiva wurde, so kann sie – weil sie nicht auf eine enge Gruppe beschränkt ist – für jeden entsprechend vorbereiteten Menschen zum Eintritt in die immer gegenwärtige Śaṅkara-Natur werden.

Kṣemarājas eigene Schlussverse
Kṣemarāja fügt mehrere persönliche Verse an.

Er sagt sinngemäß: Obwohl es an Kommentaren zu diesem Śāstra nicht mangelt und obwohl die Menschen geistig geschickt sein mögen, bleibt ihr Verständnis häufig an der Oberfläche. Dennoch werden einige Kundige, die wie königliche Schwäne die Essenz aus einer Mischung herauslösen können, den besonderen Gehalt seiner Erklärung erkennen.

Er erklärt weiter: Weder sein Guru noch er selbst hätten dieses Spanda-Śāstra nur deshalb kommentiert, weil sie einen Platz unter einer endlosen Reihe von Kommentatoren beanspruchen wollten.

Einen kleinen besonderen Aspekt habe er bereits früher im Spandasandoha gezeigt. Jetzt aber habe er – aufgrund der intensiven Bitte seines eigenen Schülers Śūra, der von Rudra-Śakti erfüllt und Shiva-gestaltig sei – den Text ausführlicher „entschieden“, also im Nirṇaya geklärt, und zwar aus der Fülle seines eigenen Gurus und des Gurus seines Gurus.

Dann nennt Kṣemarāja die Voraussetzungen für das tiefere Verständnis des Werkes: Wer durch echte Lehrer nicht in die klare Unterweisung eingeführt wurde, wem die Upanishad des Śāmbhava-Śāsana nicht gezeigt wurde, wessen Verblendung nicht gebrochen ist und wer den Nektar der Pratyabhijñā noch nie gekostet hat, sei für die tiefste Bedeutung dieser Schrift nicht wirklich vorbereitet. Menschen mit voller innerer Ausrichtung dagegen sollen sie „kosten“ – das heißt: nicht nur lesen, sondern kontemplativ durchdringen.

Letzter Lobvers
Von Shiva bis zur Erde erstreckt sich der unermessliche Reichtum des kosmischen Weges; sein Leib ist durch die vielfältigen Zustände von Schöpfung, Bestand und Auflösung gezeichnet. Dieses ganze Universum ist nur ein winziger Strahl seiner Ausbreitung. Siegreich ist jener höchste Spanda des Bewusstseins, der der leuchtende Sitz unvergleichlicher Wonne ist.

Kommentar
Kṣemarāja fasst damit das gesamte Werk zusammen. Der ganze kosmische Weg von der höchsten Shiva-Ebene bis zur Erde ist Entfaltung der einen Bewusstseinskraft. Schöpfung, Erhaltung und Auflösung verändern ihre Erscheinungsweisen, nicht aber die Grundlage.

Selbst das gesamte sichtbare Universum ist nur ein winziger Ausstrahlungsfunke dieses höchsten Saṃvit-Spanda.

Sein eigentliches Wesen ist nicht Unruhe, sondern leuchtende Freiheit und unvergleichliche Wonne.

Kolophon
Damit ist der ehrwürdige Spandanirṇaya beendet.

Er wird als Werk Śrī Kṣemarājas bezeichnet, des großen Māheśvara-Ācārya, der in der Schülerlinie des Verfassers der Pratyabhijñā steht und Unterweisung von Śrī Abhinavaguptanātha empfangen hat.

Die Ausgabe schließt mit einem editorischen Vers: Auf Befehl des ehrwürdigen Herrschers Pratāpa wurde sie zum Wohlgefallen der Guten von Madhusūdana Kaula herausgegeben.

Damit ist die vollständige deutsche Übersetzung des in der bereitgestellten Muktabodha-Fassung hinreichend lesbaren Spandanirṇaya abgeschlossen. Wo die Sanskritausgabe selbst Lücken oder verderbte Lesarten besitzt, wurde nichts ergänzt.

Vollständiger Text in Sanskrit-Umschrift

Die folgende Umschrift gibt den gesamten in der Muktabodha-Datei enthaltenen Text des Spandanirṇaya ab den einleitenden Versen bis zum editorischen Schluss wieder. Variantenangaben, Sternchen, beschädigte Stellen und Seitenmarker der Vorlage bleiben erhalten.

śrīsomānandanāthaprabhṛtiguruvarādiṣṭasannītimārgo labdhvā yatraiva
samyakpaṭimani ghaṭanāmīśvarādvaitavādaḥ |
kaśmīrebhyaḥ prasṛtya prakaṭaparimalo rañjayansarvadeśyān
deśe'nyasminnadṛṣṭo ghusṛṇavisaravatsarvavandyatvamāpa || 1 ||
tarata tarasā saṃsārābdhiṃ vidhatta pare pade padamavicalaṃ
nityālokapramodasunirbhare |
vimṛśata śivādiṣṭādvaitāvabodhasudhārasaṃ prasabhavilasatsadyuktyāntaḥ
samutplavadāyinam || 2 ||
1)
atha
spandanirṇayaḥ
śrīkṣemarājaviracitaḥ |
sarvaṃ svātmasvarūpaṃ
makuranagaravatsvasvarūpātsvatantrasvacchasvātmasvabhittau kalayati dharaṇītaḥ
śivāntaṃ sadā yā |
dṛgdevī mantravīryaṃ satatasamuditā śabdarāśyātmapūrṇā
hantānantasphurattā [g: nandeti pāṭhaḥ |] jayati jagati sā śāṅkarī
spandaśaktiḥ || 1 ||
spandāmṛte carvite'pi spandasaṃdohato manāk |
pūrṇastaccarvaṇābhogodyoga eṣa mayāśritaḥ || 2 ||
samyaksūtrasamanvayaṃ parigatiṃ tattve parasminparāṃ tīkṣṇāṃ
yuktikathāmupāyaghaṭanāṃ spaṣṭārthasadvyākṛtim |
jñātuṃ vāñchatha cecchivopaniṣadaṃ [k, kh, g: ciditi pāṭhaḥ |
] śrīspandaśāstrasya tadvṛttāvatra dhiyaṃ nidhatta sudhiyaḥ spandaśriyaṃ
māpnuta || 3 ||
iha hi viśvānujighṛkṣāparaparamaśivāveśonmīlitamahimā
svapnopalabdhopadeśaḥ śrīmānvasuguptācāryo
mahādevaparvatādbhagavadicchayaiva
2)
mahāśilātalollikhitānyatirahasyāni śivasūtrāṇyāsādya
prasannagambhīrairekapañcāśatā ślokairāgamānubhavopapattyaikīkāraṃ
pradarśayansaṃgṛhītavān | tatra 1 pañcaviṃśatyā svarūpaspandaḥ 2 saptabhiḥ
sahajavidyodayaspandaḥ 3 ekonaviṃśatyā vibhūtispanda uktaḥ iti
triniḥṣyandamidaṃ spandaśāstram | tatra prathamaniḥṣyande'smin stutipūrvaṃ
prakaraṇārthaḥ ślokenopakṣiptaḥ | tataścaturbhiḥ ślokaiḥ sopapattikaṃ
spandatattvaṃ vyavasthāpitam | tataḥ ślokābhyāṃ sābhijñānaṃ tatprāptāvupāya
uktaḥ | ślokenopāyavipratipattirnirastā | ślokenopāya
evopeyaprāptyānurūpyakathanenopodvalitaḥ | tata ekena tadupāyalabhyaṃ
yādṛgupeyasya svarūpaṃ tadupadarśitam | tatastadavaṣṭambhātsaṃsārābhāvaḥ
ślokenoktaḥ | dvayenābhāvavādimataṃ vyudasyatā tadvailakṣaṇyaṃ
spandatattvasyoktam | ślokena tadullāsitasya kāryasya kṣayitve'pi
tadakṣayamityākhyātam | etadeva ślokābhyāmupapādyābhāvavāda evonmūlitaḥ |
tata ekena suprabuddhasya sadaivaitatprāptiḥ prabuddhasya tu
pūrvāparakoṭyorityāveditam | ekena suprabuddhasya pratīterviṣayavibhāga uktaḥ |
tato'nyena suprabuddhasyāvaraṇābhāve yuktirupakṣiptā | ślokenāprabuddhasya
sthagitasvarūpatoktā | tata ekena suprabuddhatālābhāya satatamudyantavyamityuktam
| ślokena vyavahārāvasthā eva kāścittaditarasakalavṛttikṣayarūpā udyogasya
viṣaya ityāveditam | tato'pi prāptaprabodhena suprabuddhatāyai
yogyucitasauṣuptatamovaraṇavidalane prajāgaritavyamityuktaṃ ślokatrayeṇa iti
yasyonmeṣa ityādeḥ prabuddhaḥ syādanāvṛta ityantasya tātparyam | atha
granthārtho vyākhyāyate
3)
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau |
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ || 1 ||
śam upaśāntāśeṣopatāpaparamānandādvayamayasvacaitanya##-
śaṃkaraṃ stumastaṃ viśvotkarṣitvena
parāmṛśantastatkḷptakalpitapramātṛpadanimajjanena samāviśāmaḥ
tatsamāveśa eva hi jīvanmuktiphala iha prakaraṇa upadeśyaḥ |
bahuvacanamanugrahadṛṣṭikaṭākṣitāśeṣānugrāhyābhedaprathanāya |
tamityanena yadasya niḥsāmānyatvamapi dhvanitaṃ tatprathayati yasyetyardhena | iha
parameśvaraḥ prakāśātmā mahādevaḥ
śabdarāśiparamārthapūrṇāhantāparāmarśasāratvāt
sadaivānandaghanasphurattātmakobhayavisargāraṇiparāśaktyātmaka##-
svātantryaśaktiravibhaktāpyaśeṣasargasaṃhārādiparamparāṃ
darpaṇanagaravatsvabhittāveva bhāviyuktyānadhikāmapyadhikāmiva darśayantī
kiṃciccalattātmakadhātvarthānugamātspanda ityabhihitā tena bhagavānsadā
spandatattvasatattvo na tvaspandaḥ yadāhuḥ kecit aspandaṃ paraṃ tattvam iti | evaṃ
hi śāntasvarūpatvādanīśvaramevaitadbhavet |
sphurattāsāraspandaśaktimayaśaṃkarātmakasvasvabhāvapratipādanāyaiva cedaṃ
śāstraṃ samucitaspandābhidhānaṃ mahāgurubhirnibaddham | etacca
vyaktībhaviṣyati | sā caiṣā
spandaśaktirgarbhīkṛtāmantasargasaṃhāraikaṣanāhantācamatkārānandarūpā
4)
niḥśeṣaśuddhāśuddharūpāmātṛmeyasaṃkocavikāsābhāsanasatattvā
sarvopaniṣadupāsyā yugapadevonmeṣanimeṣamayī | tathā hi śivādeḥ
kṣityantasyāśeṣasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya saṃhartṛrūpā yā
nimeṣabhūrasāvevodbhaviṣyaddaśāpekṣayā sraṣṭṛrūponmeṣabhūmistathā
viśvanimeṣabhūściddhanatonmeṣasārā ciddhanatānimajjanabhūmirapi
viśvonmeṣarūpā yadāgamaḥ
lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhāsate |
ūrmireṣā vivodhābdheḥ śaktiricchātmikā prabhoḥ ||
iti | śrīmānmaheśvaro hi svātantryaśaktyā
śivamantramaheśvaramantreśvaramantravijñānākalapralayākalasakalāntāṃ
pramātṛbhūmikāṃ tadvedyabhūmikāṃ ca gṛhṇānaḥ pūrvapūrvarūpatāṃ
bhittibhūtatayā sthitāmapyantaḥ svarūpāvacchādanakrīḍayā
nimeṣayannevonmeṣayati uttarottararūpatāmavarohakrameṇa ārohakrameṇa
tūttarottararūpatāṃ nimeṣayanneva jñānayogināmunmeṣayati
pūrvapūrvarūpatāmata evottaramuttaraṃ pūrvatra pūrvatra saṃkocātmatāṃ
jahadvikasitatvenāsāvābhāsayati pūrvaṃ pūrvaṃ tu rūpaṃ yathottaraṃ vikasitatāṃ
nimajjayan saṅkucitatvena darśayati | evaṃ ca sarvaṃ sarvamayameva prathayati
kevalaṃ tadavabhāsitasaṃkocamātrata iyaṃ bhedapratipattiriva yaduddalanāyehatya
upadeśa ityāstāṃ tāvadetat | nīlasukhādyābhāsonmeṣamayyapi ca saṃvit
pramātrekātmakatatsvarūpanimeṣarūpāvabhātacarapītādyābhāsopasaṃhāra##-
pratibhāṃ bhagavatīṃ vicinvantu mahādhiyaḥ saṃsāravicchedāya | ata
evonmeṣanimeṣābhyāmityejñatpadaṃ
5)
nijavṛttau bhaṭṭaśrīkallaṭena saṃkalpamātreṇa
ityavibhaktamevecchāśaktirūpatayā vyākhyāyi | saṃgrahakṛtāpi [g:
pratyakṛteti pāṭhaḥ |]
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet || (3|9)
ityatra prārabdhacintāsaṃharaṇameva parasvarūpodayaheturunmeṣa ityabhidhāsyate
pravṛttacintāsaṃhāraṃ vinā parasvarūpodayāmāvāt | etacca tatraiva
vitaniṣyāmaḥ |
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ |
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ || (3|14)
ityatrāpyudayaḥ pralayaparamārtha iti spaṣṭameva vakṣyate |
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam | (1|9)
ityatrāpi kṣobhapralayātmā nimeṣaḥ parapadonmeṣarūpa ityapi nirūpayiṣyate |
tadevamekaivobhayarūpāpi śaktiḥ kadācidunmeṣapradhānatayā vyavahriyate
kadācinnimeṣapradhānatayā | tataśca yasya saṃbandhinyāḥ
svarūpanimeṣātmamaḥ kāryonmeṣapradhānāyāḥ śakterhetorjagato viśvasya
śivāderdharaṇyantasyodayo'bhedasāratānimajjanasatattvo nānāvaicitryaśālī
bhedarūpaḥ sargaḥ svarūponmeṣātmanaśca bāhyatānimeṣapradhānāyāḥ
śakterjagataḥ pralayo'bhedamayatodayātmā vicitrabhedarūpatāsaṃhāra iti
pralayo'pyudayarūpa udayo'pi ca pralayarūpa iti vyākhyeyam | vastutastu na
kiṃcidudeti vyayate vā kevalaṃ spandaśaktireva bhagavatyakramāpi
tathātathābhāsarūpatayā sphurantyudetīva vyayata iva ceti darśayiṣyāmaḥ |
sthitivilayānugrahāṇāṃ viśiṣṭapralayodayarūpatvānnādhikyamiti
pralayodayābhyāmeva
6)
pañcavidhaṃ pārameśvaryaṃ kṛtyaṃ saṃgṛhītam | nirṇītaṃ caivaṃprāyaṃ
[g: evaṃ prāgiti pāṭhaḥ |] mayaiva prathamasūtramātravivaraṇe
spandasaṃdohe | nanu śrīmanmahārthadṛṣṭyā sṛṣṭyādidevatābhireva vicitrā
jagataḥ pralayodayāḥ saṃpādyante tatkathametaduktaṃ yasyetyādi ityāśaṅkyāha
taṃ śakticakravibhavaprabhavamiti | śaktīnāṃ sṛṣṭiraktādimarīcidevīnāṃ
cakraṃ dvādaśātmā samūhastasya yo vibhava
udyogāvabhāsanacarvaṇavilāpanātmā krīḍāḍambarastasya prabhavaṃ hetum | etā
hi devyaḥ śrīmanmanthānabhairavaṃ cakreśvaramāliṅgya sarvadaiva
jagatsargādikrīḍāṃ saṃpādayantītyāmnāyaḥ | atha ca kasmātparameśvarasya
jagatsargasaṃhārādihetutvamityāśaṅkāyāmetadevottaraṃ [g: idamiti
pāṭhaḥ |] śakticakreti | yāvaddhi kiṃcidviśvaṃ saṃbhavati
tatprakāśamānatvena prakāśamayatvāt
svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam |
astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate || (ī0 pra0 1|5|10)
iti vipaścinniścitanītyā parameśvarasyāntaḥ prakāśaikātmyena prakāśamānaṃ
sthitaṃ sacchakticakramityucyate yataḥ
parameśvarasyāgameṣvanantaśaktitvamuddhoṣyate tasya
śakticakrasyābhāsaparamārthasya viśvasya yo vibhavaḥ
parasparasaṃyojanāviyojanāvaicitryamanantaprakāraṃ tasya prabhavaṃ kāraṇam |
sa eva hi bhagavānvijñānadehātmakānsvātmaikātmyena
sthitānviśvānābhāsānanyonyaṃ nānāvaicitryeṇa saṃyojayanviyojayaṃśca
viśvodayapralayahetuḥ | taduktaṃ [g: tadetaditi pāṭhaḥ |]
śrībhaṭṭakallaṭena
vijñānadehātmakasya śakticakraiśvaryasyotpattihetutvam |
ityetadvṛttyakṣarāṇāmatra vyākhyādvaye'pyānurūpyam | api ca
7)
śaktayo'sya jagatkṛtsnam |
ityāgamadṛṣṭyā
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | (2|4)
itīhatyasthityā ca jagadātmanaḥ
tatkhecaryūrdhvamārgasthaṃ vyoma vāmeśigocaram |
iti rahasyanītyā ca vāmeśvarīkhecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpasya mayaiva
spandasandohe samyaṅnirṇītasya
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ | (1|20)
ityatrāpi
nirṇeṣyamāṇasyaitadvyākhyādvayavyākhyātaśakticakraprapañcabhūtasya ca
yataḥ karaṇavargo'yaṃ * * * * * * * * | (1|
6)
iti sthityendriyagrāmātmanaḥ
tadākramya balaṃ mantrāḥ * * * * * * * * |
(2|1)
iti nityamantrātmanaḥ
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya * * * ? (3|13)
iti nītyā [g: dṛṣṭyeti pāṭhaḥ |]
brāhmyādidevatāsvabhāvasyaivamāderanantaprakārasyāpi [g: anyeti pāṭhaḥ |
] mayaiva spandasandohe vitatya nirṇītasya śakticakrasya yo vibhavo
māhātmyaṃ tatra prabhavatīti prabhavaṃ svatantraṃ na tu paśuvatparatantram |
śakticakrasya raśmipuñjasya [g: svaraśmicakrasyeti pāṭhaḥ |] yo
vibhavo'ntarmukho vikāsastataḥ prabhava udayo'bhivyaktiryasyeti
bahuvrīhiṇā'ntarmukhatatsvarūpanibhālanādayatnena
parameśvarasvarūpapratyabhijñānaṃ bhavatītyarthaḥ | kiṃ ca yasya
cidānandaghanasyātmana unmeṣanimeṣābhyāṃ svarūponmīlananimīlanābhyāṃ
yadantastadbahiḥ iti yuktyā jagataḥ śarīrarūpasya tadanupaṅgeṇa
8)
bāhyasyāpi viśvasya pralayodayau yathāsaṃkhyaṃ majjanonmajjane bhavatastaṃ
śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya prabhavaṃ
bhaktibhājāmetatsvarūpaprakāśakaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ | tathā yasya svātmanaḥ
saṃbandhino bahirmukhatāprasararūpādunmeṣājjagata udayo'ntarmukhatārūpācca
nimeṣātpralayastaṃ viśvasargādikāryunmeṣādisvarūpasaṃviddevīmāhātmyasya
hetuṃ śaṃkaraṃ stuma iti yathāsaṃbhavamapi yojyam | dehādyāviṣṭo'pi
parameśvaraḥ karaṇonmīlananimīlanābhyāṃ rūpādipañcakamayasya jagataḥ
sargasaṃhārau karoti | yaduktaṃ rahasyatattvavidā
tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan |
bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedvahiḥ || (ī0 pra0 1|6|7)
iti | evaṃvidhārthaparigrahāyāpi yasya svātantryaśaktyā iti tyaktvā
yasyonmeṣanimeṣābhyām iti nyarūpi guruṇā | atra ca śaṃkarastutiḥ
samāveśarūpā prāpyatvenābhidheyā śakti cakravibhavātprabhavo yasyeti
bahuvrīhiṇā śakticakravikāsastatprāptāvupāya uktaḥ śakticakravibhavasya
parasaṃviddevatāsphārasya bhaktibhājāṃ prabhavaṃ prakāśakamiti tatpuruṣeṇa
phalamuktam | yadvakṣyati
tataścakreśvaro bhavet | (3|19)
ityabhidheyopāyayorupāyopeyabhāvaḥ saṃbandha
ityabhidheyopāyasaṃbandhaprayojanānyanenaiva sūtreṇa sūtritāni || 1 ||
nanvevaṃbhūtaśaṃkarasvarūpasattāyāṃ kiṃ pramāṇaṃ
kutaścopādānādihetuṃ vinā jagadasau janayati tasyaivopādānatve
mṛtpiṇḍasyeva ghaṭena jagatā tirodhānaṃ kriyeta tirohitātirohitatāyāṃ ca
bhagavataḥ svabhāvabhedaḥ syāt punarunmajjane
9)
ca hetuścintyo jagadudaye ca dvaitaprasaṅga ityetāḥ śaṅkā
ekaprahāreṇāpahartumāha
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam |
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit || 2 ||
tasyāsya śaṃkarātmanaḥ prakāśānandaghanasya svasvabhāvasya na kutraciddeśe
kāla ākāre vā nirodhaḥ prasaravyāghāto'sti
anāvṛtarūpatvādasthagitasvabhāvatvāt | ayaṃ bhāvaḥ iha
yatkiṃcitprāṇapuryaṣṭakasukhanīlādikaṃ citprakāśasyāvarakaṃ saṃbhāvyate
tadyadi na prakāśate na kiṃcit prakāśamānaṃ tu
prakāśātmakaśaṃkarasvarūpameveti kiṃ kasya nirodhakaṃ ko vā nirodhārthaḥ |
etadeva tasyetyetadviśeṣaṇena yatretyādinopapādayati | yatra yasmiṃścidrūpe
svātmani idaṃ mātṛmānameyātmakaṃ sarvaṃ jagatkāryaṃ sthitaṃ
yatprakāśena prakāśamānaṃ satsthitiṃ labhate tasya kathaṃ tena nirodhaḥ
śakyastannirodhe hi nirodhakābhimatameva na cakāsyādityāśayaśeṣaḥ [k:
kiṃcitsyāditi pāṭhaḥ |] | yathoktam
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (ajaḍa pra0 23)
ityajaḍapramātṛsiddhau | nanūtpannasya sthityātmā prakāśo bhavati utpattireva
tvasya kuta ityāha yasmācca nirgatamiti |
smṛtisvapnasaṃkalpayoginirmāṇadṛṣṭyā citaḥ svānubhavasiddhaṃ
jagatkāraṇatvamujjhitvā apramāṇakamanupapannaṃ ca pradhānaparamāṇvādīnāṃ
na tatkalpayituṃ [kh: na tatkalpanamiti pāṭhaḥ |] yujyate | kāryapadena
10)
cedameva dhvanitaṃ kartuḥ kriyayā niṣpādyaṃ hi kāryamucyate na tu
jaḍakāraṇānantarabhāvi jaḍasya karaṇatvānupapatteḥ īśvarapratyabhijñoktanītyā
[kh: nyāyāt iti pāṭhaḥ |] | bhaviṣyati caitat
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam | [1|14]
ityatra | sarvaśabdenopādānādinairapekṣyaṃ karturdhvanitam | na ca kāryaṃ
ghaṭādi kartuḥ kumbhakārādeḥ kadācitsvarūpaṃ tirodadhaddṛṣṭam | nanu
nirgatiravasthitasya bhavati tatkimetatkvacidādāveva sthitaṃ nānyatra sthitam api tu
tatraiva cidātmanītyāha yatra sthitamiti | āvṛttyā caitadyojyam | ayamarthaḥ yadi
cidātmani jagadahaṃprakāśābhedena na bhavettatkathamupādānādinirapekṣaṃ tata
udiyāt | yatastu
yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ |
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetacarācaram || (pa0 trī 0 24)
ityāmnāyasthityā
svāminaścātmasaṃsthasya | (ī0 pra0 1|5|10)
iti pūrvoktayuktyā ca tatraitadabhedena sphuratsthitaṃ tato'yaṃ cidātmā
bhagavānnijarasāśyānatārūpaṃ jagadunmajjayatīti yujyate | evaṃ ca yatra
sthitameva sadyasmānnirgatamityatra yojanā jātā | ca evārthe bhinnakramaḥ | nanu
yadi tasmātprakāśavapuṣa idaṃ jaganniryātaṃ tanna pratheta na hi prathāvāhyaṃ
ca prathate ceti yuktamityāśaṅkya yasmānnirgatamapi sadyatra sthitamityāvṛttyā
saṃgamanīyam | co'pyarthe bhinnakramaḥ | etaduktaṃ bhavati na
prasevakādivākṣoṭādi tattasmānnirgatamapi tu sa eva
bhagavānsvasvātantryādanatiriktāmapyatiriktāmiva jagadrūpatāṃ
11)
svabhittau darpaṇanagaravatprakāśayansthitaḥ | nanu ca bhavatvevaṃ
sargasthityavasthayorjagatāsyāniruddhatvaṃ saṃhārāvasthayā tvabhāvātmanā
suṣuptadeśīyayā jagataḥ saṃbandhinyā kathaṃ naitattirodhīyate nahi grāhyaṃ
jagadvinā grāhakaścidātmā kaścidityāvṛttyaitadevottaraṃ yasmānnirgatamapi
sadyatraiva sthitamutpannamapi jagatsaṃhārāvasthāyāṃ tadaikātmyenaivāste na
tvasyānyaḥ kaściducchedaḥ śūnyarūpastasya vakṣyamāṇayuktyā prakāśaṃ
bhittibhūtaṃ vinānupapatterityarthaḥ | yathoktaṃ śrīsvacchandaśāstre
aśūnyaṃ śūnyamityuktaṃ śūnyaṃ cābhāva ucyate |
devyabhāvaḥ sa vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ || [4|292]
iti | evaṃ sarvaṃ yasya kāryaṃ yatprakāśenaiva prakāśate saṃhṛtamapi ca
sadyatprakāśaikātmyena tiṣṭhati na tasya deśakālākārādi kiṃcinnirodhakaṃ
yujyate iti vyāpakaṃ nityaṃ viśvaśaktisvacitaṃ [kh: āvṛttyā iti pāṭhaḥ |
] svaprakāśamādisiddhaṃ caitattattvamiti nāsya
siddhāvajñātārthaprakāśarūpaṃ pramāṇavarākamupapadyata upayujyate
saṃbhavati vā pratyutaitattattvasiddhyadhīnā pramāṇādiviśvavastusiddhiḥ |
taduktamasmadgurubhistatrāloke
pramāṇānyapi ? vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate |
teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ || (taṃ0 1 ā0 55 ślo0)
iti | yasmānnirgatamapīdaṃ jagadyatra sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ
tathābhūtamapi yatra sthitaṃ yatprakāśaikarūpaṃ yatprakāśa eva yasya siddhyai
tyakṣeṇekṣyamāṇaṃ bhavati na tvanyajjagannāma kiṃcit | atra yatra
sthitamityāvartya dviryojyam | evaṃ ca svānubhavasiddhamevāsya tattvasya
sṛṣṭisthitisaṃhāramelanāvabhāsino'tidurghaṭakāriṇaḥ
12)
sarvadā sarvatrāniruddhatvam | yathoktaṃ śrīmadutpaladevācāryaiḥ
parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā |
aparāpi tathaiva te yayedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti || (u0 sto0 16|
30)
iti | atra hi bhāsamānameva jagadbhāsanaikaśeṣībhūtatvādbhāsanātiriktaṃ na
kiṃcidbhātītyarthaḥ | kiṃ ca yatra sthitamityuktyopaśamapade yasmācca nirgatamiti
prasarapade yato'sya na nirodhastato nimīlanonmīlanasamādhidvaye'pi yoginā
svasvabhāvasamāveśapareṇaiva bhavitavyam | yadvakṣyate
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam | [1|9]
iti | tathā
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | [2|4]
ityapi ca | kutracidanātmavādini saugatādau pramātari kutracicca bādhakābhimate
pramāṇe sati na tasya nirodhaḥ pratiṣedho'sti yato yastasya pratiṣedhako yacca tasya
pratiṣedhakaṃ pramāṇaṃ tadyadi na siddhamabhittikametaccitraṃ siddhiścāsya
prakāśate iti [k, kh: ataditi pāṭhaḥ |] tatsiddhyaiva
bhagavānādisiddhasvaprakāśamūrtirastītyetatpratiṣedhāyoditenāpyanakṣara##-
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ | [1|16]
ityatrāntare | evaṃ cānena viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ viśvasargasaṃhārādikāri
śāṃkaraṃ svasvabhāvātmakaṃ tattvamityabhidadhatā sarveṣu pārameśvareṣu
yadupāsyaṃ taditaḥ spandatattvānnādhikaṃ kevalametatsvātantryavaśenaiva
tadupāsāvaicitryamābhāsyate |
13)
vastutastu etadvīryasāramevāśeṣam | yadvakṣyati
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ | [2|1]
ityetadapi bhaṅgyā pratipāditam | evaṃ ca na kaściduktacodyāvakāśaḥ |
evametādṛśeṣu cintāratnaprāyeṣu śrīspandasūtreṣu yadanyaiḥ
sarvairvivṛtikṛdbhirvyākhyāyi [kh: vṛttikṛdbhiriti pāṭhaḥ |]
yaccāsmābhiḥ kiṃcidvyākriyate tatrāntaramamatsarā anavaliptāśca svayameva
vicinvantu sacetaso na tu tadasmābhiruddhāṭya pratipadaṃ pradarśyate
granthagauravāpatteḥ || 2 ||
nanu jāgarādidaśāsvīdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna
kenacit nirudhyate tat jāgarādyavasthāsu svayameva nirotsyate iti śaṅkāta
uktamapyarthamapratipadyamānaṃ pratibodhayannupadiśati
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ || 3 ||
jāgarāparaparyāyo jāgracchabdaḥ śiṣṭaprayuktatvāt | lokaprasiddhe
jāgratsvapnasuṣuptānāṃ bhede yogiprasiddhe'pi vā dhāraṇādhyānasamādhirūpe
prasarpati anyānyarūpe pravahati sati arthāt tattattvaṃ nijādanapāyinaḥ
sarvasyātmabhūtāccānubhavitṛrūpātsvabhāvānnaiva nivartate | yadi hi svayaṃ
nivarteta tajjāgradādyapi tatprakāśavinākṛtaṃ na kiṃcitprakāśet |
upalabdhṛtā caitadīyā jāgarāsvapnayoḥ sarvasya svasaṃvedanasiddhā
14)
sauṣupte yadyapi sā tathā na cetyate tathāpyauttarakālikasmṛtyanyathānupapattyā
siddhā upalabdhṛta eva ca svabhāvānna nivartate upalabhyaṃ tvavasthādi
tanmāhātmyānnivartatāṃ kāmaṃ kātra kṣatiḥ | evakāro'pyarthe
bhinnakramastadabhāve'pi na nivartata ityarthaḥ | jāgarādivibhedasya
viśeṣaṇadvāreṇa hetustadabhinne iti tasmācchivasvabhāvādabhedena
prakāśamānatvātprakāśarūpe ityarthaḥ | yacca yadekātmakaṃ tatkathaṃ
tannivṛttāvavatiṣṭhate | yadvā taditi kartṛpadam | abhinna iti tu
kevalamabhinnatvaṃ jāgarādeḥ śivāpekṣameva | arthāttattattvaṃ jāgarādibhede'pi
sati prasarpati prasarati vaicitryaṃ gṛhṇāti tannaiva svabhāvānnivartata iti yojyam |
kiṃcāyaṃ jāgradādibhedaḥ pariṇāmo vivarto veti
yatsāṃkhyapāñcarātraśābdikādayo manyante tadvyudāsāyāpyuktaṃ tadabhinna
iti | avasthāprapañco'pi yadi cinmātrātpariṇāmatayā manāgapyatiricyeta cidrūpaṃ
vā tatpariṇatau manāgatiricyeta [k, g: riktamiti pāṭhaḥ |] tanna
kiṃciccakāsyāditi tāvanna pariṇāmo'sti | yathoktam
pariṇāmo'cetanasya cetanasya na yujyate |
iti śrīkiraṇe | na ca bhāsamāno'sāvasatyo brahmatattvasyāpi tathātvāpatteḥ
ityasatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivarta ityapi na saṅgatam | anena
cātidurghaṭakāritvameva bhagavato dhvanitam | yasmājjāgarādivibhedaṃ ca
prakāśayati tatraiva ca svābhedamiti bhedātmanā tadabhedātmanobhayātmanā
[g: ubhayamekhanātmaneti pāṭhaḥ |] ca
rūpeṇāparāparāparāparāśaktitrayasvarūpeṇa
sphuratītyanuttaraṣaḍardhatattvātmatayā
15)
bhagavāneva sphurati | ataśca jāgarādidaśāvasthito'pi evamimaṃ svasvabhāvaṃ
pariśīlayan yaścinute sa śaṃkara evetyupadiṣṭaṃ bhavati || 3 ||
atha ye ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ [kh:
viśrāntamiti pāṭhaḥ |] paśyāma ityuktyā jñānasantāna eva tattvamiti
saugatā manyante ye cāhaṃpratītipratyeyaḥ sadaiva sukhādyupādhitiraskṛta ātmeti
mīmāṃsakāḥ pratipannāstānekenaiva ślokenāpavadati
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ |
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam || 4 ||
ya evāhaṃ sukhī sa eva duḥkhī sukhānuśāyinā rāgeṇa yuktatvādrakto
duḥkhānuśāyinā dveṣeṇa saṃbandhāddviṣṭaścetyādayaḥ [k, kh:
dveṣṭheti pāṭhaḥ |] saṃvido jñānāni tā anyatreti avasthātaryātmatattve
vartante tatraivāntarmukhe viśrāmyanti sphuṭaṃ svasākṣikaṃ kṛtvā | anyathā
kṣaṇikajñānānāṃ svātmamātrakṣīṇatvāttatsaṃskārajanmanāmapi
vikalpānāmanubhavāgocare pravṛttyabhāvādanusaṃdhānamidaṃ na dhaṭeta |
cakārāstulyayogitāparā anusaṃdhānaṃ dyotayanti | kīdṛśe'nyatra
sukhādyavasthā udayapralayinyo'nusyūtā dṛbdhā yasmiṃstasmin
sukhādyavasthānusyūte'ntaḥ sraksūtrakalpatayā sthite | tā
ityanenānusaṃdhīyamānāvasthānāṃ
16)
smaryamāṇatāmabhidadhatkṣaṇikajñānavādimate'nubhavasaṃskārotpannat##-
tvanubhavānubhūtātītakālārthavyavasthāpakatvaṃ ghaṭate sarvasaṃvidantarmukhe
tu pramātari sati sarvaṃ yujyata iti sūcitavān ityalaṃ
sukumārahṛdayopadeśyajanavairasyadāyinībhirābhiḥ kathābhiḥ | etadarthibhiḥ
pratyabhijñā parīkṣyā | granthakṛtaiva tu yata iha yuktirāsūtritā tato'smābhiḥ
kiṃciduddhāṭitamiti [g: etaditi pāṭhaḥ |]
sacetobhirnāsmabhyamasūyayitavyam | mīmāṃsakaparihārāya tu etaditthaṃ
vyākhyātavyam | ahaṃ sukhītyādisaṃvido yāstā anyatreti puryaṣṭakasvarūpe
pramātari sukhādyavasthābhiranusyūte otaprotarūpe sphuṭaṃ lokapratītisākṣikaṃ
vartante tiṣṭhanti na tvasmadabhyupagate'smiṃścidānandaghane śaṃkarātmani
svasvabhāve iti na sarvadā sukhādyupādhitiraskṛto'yamātmāpi tu cinmayaḥ | yadā
tu nijāśuddhyā vakṣyamāṇayāyaṃ svasvarūpaṃ gūhayitvā tiṣṭhati tadā
puryaṣṭakādyavasthāyāṃ sukhitvādirūpatāsya tatrāpi na nirodhastaiḥ
sukhādibhirasyetyuktameveti na tattiraskṛto'yaṃ kadācidapi | ahaṃ kṛśo'haṃ
sthūla ityādipratītiparihāreṇa ahaṃ sukhī duḥkhītyādi vadato'yamāśayaḥ
sukhitvādipratītisaṃbhinnāṃ puryaṣṭakabhūmimantarmukhe pade
nimañjayaṃstadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi dehaghaṭādergalanātpratyabhijānātyeva
svaṃ śivasvabhāvatvamiti sarvathā puryaṣṭakaśamanāyaiva yatna āstheya iti || 4 ||
uktopapattisiddhāṃ samastavādānāmanupapannatāmanuvadannupapattisiddhaṃ
spandatattvamevāstīti pratijānāti yuktyanubhavāgamajño rahasyagurupravaraḥ
17)
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca |
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ || 5 ||
iha yatkiṃcidduḥkhasukhādyāntaraṃ nīlapītādikaṃ bāhyaṃ grāhyaṃ
yaccaitadvrāhakaṃ puryaṣṭakaśarīrendriyādi tattāvatsauṣuptavadasaṃcetyamānaṃ
sphuṭameva nāstīti vaktuṃ śakyam | yadāpi tu saṃcetyate tadā
saṃcetyamānasyāpyasya caitanyamayatvācaitanyamevāstītyāyātam | yadāhuḥ
prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca sidhyati | (ī0 pra0 1|5|3)
iti rahasyatattvavido'smatparameṣṭhinaḥ śrīmadutpaladevapādāḥ
śrīmadīśvarapratyabhijñāyām | ihāpi vakṣyate
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ (2|3)
ityato duḥkhasukhādi nīlādi tadvrāhakaṃ ca yatra nāsti tatprakāśaikaghanaṃ
tattvamasti | nanvevaṃ sarvagrāhyagrāhakocchede śūnyātmaiva tattvamityāyātaṃ
netyāha na cāsti mūḍhabhāvo'pi iti | mūḍhabhāvo mūḍhatvaṃ śūnyarūpatāpi
yatra nāsti so'pi hi na prathate kathamasti prathate cettahiṃ prathātmakatvānnāsau
kaścitprathaivāsti na ca prathāyāḥ kadācidabhāvo bhavati tadabhāve
prathābhāvasyāpyasiddheḥ | bhaviṣyati caitat
na tu ṣo'ntarmukho bhāvaḥ | (1|16)
ityatra | api ca mūḍhabhāva aiśvaryātmakavimarśaśūnyaprakāśamātratattvo
brahmarūpo'pi yatra nāsti yacchrutyantavidaḥ
18)
pratipannāḥ vijñānaṃ brahma iti tasyāpi svātantryātmakaspandaśaktiṃ vinā
jaḍatvāt | yathoktaṃ pratyabhijñāyām
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā |
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ || (ī0 pra0 1|5|11)
iti | bhaṭṭanāyakastotre'pi
napuṃsakamidaṃ nātha paraṃ brahma phaletkiyat |
tvatpauruṣī niyoktrī cenna syāttvadbhaktisundarī ||
iti | evaṃ ca yatra sthitam ityataḥ prabhṛti yattattvaṃ vicāritaṃ tadevāsti
taccāstyeva paramārthato yuktyanubhavāgamasiddhena rūpeṇa paramārthata eva
cākalpitena pūrṇena rūpeṇāsti na tu nīlādivatkalpitena | yathoktaṃ mahāgurubhiḥ
evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī |
jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ || (ajaḍapra0 13)
iti | tatrabhavadbhartṛhariṇāpi
yadādau ca yadante ca yanmadhye tasya satyatā |
na yadābhāsate tasya satyatvaṃ tāvadeva hi ||
iti | sāvadhāraṇatvātsarvavākyānāmevakāro'tra triryojyaḥ | evamanena sūtreṇa
sukhādyākārasaṃvitsaṃtānavādināṃ sukhādikaluṣitapramātṛtattvādināṃ
grāhyagrāhakanānātvavādināṃ sarveṣāmabhāvavādināṃ
niṣparāmarśaprakāśabrahmavādināṃ [kh: brahmatattvapādināmiti pāṭhaḥ |
] ca matamanupapannatvādasattvenānūdya pāramārthikaṃ
spandaśaktirūpameva tattvamastīti pratijñātam | atha ca yasminnasmin
sopadeśasāvadhānamahānubhāvapariśīlye sphurattāsāre spandatattve sphurati
duḥkhasukhagrāhyagrāhakatadabhāvādikamidaṃ sadapi na kiṃcideva
sarvasyaitaccamatkāraikasāratvāttadevaitadastītyupadiṣṭam | yanmahāguravaḥ
19)
duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate |
mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṅkaraḥ || (u0 sto0 | 20|12)
iti | śāṃkaro mārgaḥ śaṃkarātmasvabhāvaprāptihetuḥ parāśaktirūpaḥ prasaraḥ
|| 5 ||
evamupapattiparighaṭitatattvapratyabhijñānāya sābhijñānamupāyaṃ nirūpayati
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ || 6 ||
labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt |
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā || 7 ||
tannirṇītaṃ tattvamādarāt śraddhayā prayatnena ca
udyamo bhairavaḥ (1|5)
iti śivasūtrapratipāditena sarvabhedopasaṃhārātmanā
nijaujovṛttisphāraṇarūpeṇa paripūrṇāntarmukhasvarūpasevanātmanā
bhairavarūpeṇodyamena parīkṣyam | yata iyamiti sarvasya svasaṃviditā tasya
śaṃkarātmanaḥ svasvabhāvasyākṛtrimā sahajā spandatattvarūpā svatantratā
sarvatra jaḍājaḍaviṣaye sphurantī sthiteti śeṣaḥ | kiṃ tattattvamityāha yata ityādi
labhata ityantam |
20)
ayamiti lokaprasiddho golakādirūpo na tu śāstritastasya nityaparokṣatvenāyamiti
nirdeśābhāvāt karaṇavargastrayodaśendriyāṇi viśeṣeṇa mūḍho
māyāvaśājjaḍābhāsībhūto'ṇormūḍhādapyadhikaṃ mūḍhatvaṃ
prāpto'mūḍhavaccetanavatsvayaṃ pravṛttisthitisaṃhṛtīrlabhate viṣayonmukhī
bhavati tatra rajyate tataśca nivartata ityarthaḥ | kathaṃ sahāntareṇa cakreṇa
ihāntaraṃ cakraṃ karaṇeśvaryo nāntaḥ karaṇāni teṣāṃ vargaśabdena svīkārāt
na vakṣyamāṇaṃ puryaṣṭakaṃ tatsthasyāntaḥ karaṇatrayasya vargaśabdenaiva
gṛhītatvāt tanmātrāṇāṃ ca vāsanāmātrarūpāṇāmupadeśyamayoginaṃ prati
sākṣātpravṛttyādikartṛtvenāsiddhe yoginastu sākṣātkṛtatanmātrasya
svayameva paratattvapariśīlanāvahitasyopadeśyatvābhāvāt
tasmādetadekīyamatamasat | vimūḍho'mūḍhavadityanena karaṇavarga eva
saṃbandhyo natvāntaramapi karaṇeśvarīcakraṃ tasya ciccamatkārarūpatvāt |
evamabhidadhānasyāyamāśayaḥ yadayaṃ śaṃkarātmā
svasvabhāvo'tidurghaṭakāriṇaḥ svātantryādyugapadeva saṃvittisāraṃ ca
karaṇeśvarīcakraṃ jaḍābhāsarūpaṃ ca karaṇavargamekatayaiva nirbhāsayan
pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ kārayati yena bhagavatyaḥ karaṇeśvaryo yathā
tattadbhāvasṛṣṭyādi vidadhati tathā karaṇavargo jaḍo'pi tatkārīva lakṣyate |
yadyapi rahasyadṛṣṭau na kaścijjaḍaḥ karaṇavargo'sti apitu vijñānadehāḥ
karaṇeśvarya eva vijṛmbhante tathāpīha suprasiddhapratītyanusāreṇopadeśyaḥ
krameṇa rahasyārthopadeśe'nupraveśya ityevamuktam | evaṃ ca
golakādirūpakaraṇavargapravṛttyādikrameṇa tadadhiṣṭhātṛrūpaṃ
nijamarīcicakraṃ cinvānenaiva tadubhayapracodakaṃ śrīmacchaṅkarātmakaṃ
21)
svasvarūpaṃ parīkṣaṇīyaṃ yatastatprāptau tadīyākṛtrimā svatantratāsya [kh:
svatantraḥ sarvatrāsyeti pāṭhaḥ |] yoginaḥ syādityapyanenaivoktaṃ bhavati |
tadetadeva parīkṣaṇārhaṃ paramopādeyatvāde tadeva ca parīkṣituṃ
śakyamuktayuktyā sukhopāyatvāt ata
evādareṇābhilaṣitaviṣayopabhogānirodhātmanā bahumānena | atra
parīkṣaṇasyehatyopadeśānusāreṇa prāptakālatā | yathoktaṃ rahasyagurubhiḥ
nijanijeṣu padeṣu pratantvimāḥ karaṇavṛttaya ullasitā mama |
kṣaṇamapīśa manāgapi maiva bhūttvadavibhedarasakṣati sāhasam || (u0 sto0 8|
7)
iti | parīkṣyamityarhe śakye prāptakālatāyāṃ praiṣādau ca kṛtyaḥ | atha ca jaḍaḥ
karaṇavargo yadbalādamūḍhavatpravṛttyādi labhate iti
sarvasyānubhavasākṣikamabhidadhadindriyādicaitanyavādicārvākapata##-
atha kathamuktaṃ tatastattvāccetanatāmivāsādyendriyāṇi svayaṃ pravṛttyādi
labhanta iti yāvatāyameva grāhaka icchayā dātrādīnīva karaṇāni prerayati |
yadapyuktaṃ tattattvaṃ prayatnena parīkṣyam iti tadapi kathaṃ yato'smākamicchā
vahirevānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitumutsahata ityāśaṅkyāha
na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet || 8 ||
22)
ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena
karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmānna pravartate api tu ātmanaścidrūpasya
yadbalaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāttatkṛtātkiyanmātrādāveśāttatsamo
bhavet ahantārasavipruḍabhiṣekādacetano'pi cetanatāmāsādayatyeva | tatastattattvaṃ
na kevalaṃ karaṇāni yāvattatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ
cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyamabhimāno'haṃ
karaṇāni prerayāmīti | spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṃciditi
karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ
tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva | yadi punaricchākhyena pratodarūpeṇa
karaṇāntareṇa karaṇāni prerayet tadapīcchākhyaṃ karaṇaṃ
preryatvātkaraṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapyanyadityanavasthā syāt |
yattūktam asmākamicchā na tatra pravartitumutsahate iti tatrāpyādyaṃ
ślokārdhamabhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam | satyaṃ nāyaṃ
puruṣastattvaparīkṣārthamicchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ
viṣayīkartuṃ kṣamastasyāvikalpyatvādapi tu viṣayānanudhāvantīmicchāṃ
tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tvantarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ
svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavet
tatsamāveśāttadvatsarvatra svatantratāmāsādayatyeva yasmādevaṃ tasmāttattvaṃ
parīkṣyamityarthaḥ | śaktibhūmeḥ sparśapradhānatvādātmabalasparśādityuktam ||
8 ||
nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati
kasmādantarmukhātmabalasparśamapekṣata ityāśaṅkyāha
23)
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ |
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam || 9 ||
nijā svātmīyā svasvātantryollāsitā yeyaṃ svarūpāvimarśasvabhāvā
icchāśaktiḥ saṃkucitā satyapūrṇammanyatārūpā aśuddhirāṇavaṃ malaṃ
tanmalotthitakañcukapañcakābilatvāt jñānaśaktiḥ krameṇa
bhedasarvajñatvakiṃcijjñatvāntaḥ karaṇabuddhīndriyatāpattipūrvamatyantaṃ
saṃkocagrahaṇena bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malamaśuddhireva
kriyāśaktiḥ krameṇa
bhedasarvakartṛtvakiṃcitkartṛtvakarmendriyarūpasaṃkocagrahaṇapūrvamatyanta
ṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ
malamapyaśuddhiḥ tayāsamarthasya pūrṇajñatvakartṛtvavikalasya tata eva
kartavyeṣu
laukikaśāstrīyānuṣṭhāneṣvabhilāṣiṇo'bhīṣṭānavāpternityamabhilāṣa##-
uktavakṣyamāṇopapattyanubhavāvaṣṭambhato'bhilāṣavivaśagrāhakā##-
anātmanyātmābhimānanivṛttipuraḥsaramātmanyanātmābhimānopaśānti##-
pratyabhijñāviṣayatāṃ yāyādityarthaḥ | na tu tadaiva bhavati tasya nityatvāt |
uktaṃ ca vijñānabhairave
mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam |
yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ || (ślo0 138)
24)
iti | nijāśuddhiśabdena malaṃ nāma dravyaṃ pṛthagbhūtamastīti ye pratipannāste
dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ || 9 ||
nanu ca grāhakāhaṃbhāvātmani kṣobhe kṣīṇe
nistaraṅgajaladhiprakhyamaspandameva tattvaṃ prasaktamityāśaṅkāṃ śamayati
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ |
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca || 10 ||
tadetyupadeśyāpekṣayā akṛtrimaḥ sahajo dharmaḥ
prāṅnirdiṣṭasvatantratārūpaḥ parameśvarasvabhāvo jñatvakartṛtve
sāmarasyāvasthitaprakāśānandātmanī jñānakriye lakṣaṇamavyabhicārisvarūpaṃ
yasya tādṛk tadā kṣobhopaśame'sya puruṣasya syādabhivyajyata ityarthaḥ | kuta
etadabhivyajyata ityāha yatastadā paramapadapraveśasamaye sarvamīpsitamiti
yadyajjijñāsitaṃ cikīrṣitaṃ vāsya tatpravivikṣāyāmabhūt tattajjānāti ca karoti ca |
cakārāvatra yaugapadyamāhatuḥ na tu yathaike cakārābhyāṃ
jñānakriyayoraikātmyaṃ sūcayatīti taddhi jñatvakartṛtvalakṣaṇa
ityanenaivaikadharmaviśeṣaṇena saṃbandhinirdeśena
vāstavasvarūpābhidhāyinoktam || 10 ||
atha yataḥ karaṇeti nijāśuddhīti
sūtrapratipāditonmeṣakramasamādhānasākṣātkṛtasya spandatattvasya
dṛḍhāvaṣṭambhādvyutthānamapi samādhyekarasaṃ kurvato bhavocchedo
bhavatītyāha
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan |
25)
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ || 11 ||
uktopapattyupalabdhyanuśīlanapratyabhijñātaṃ taṃ spandatattvātmakaṃ
svabhāvamātmīyamadhiṣṭhātṛbhāvena vyutthānadaśāyāmapi
vyāpnuvantamavalokayaṃścinvānaḥ
na vrajenna viśecchaktirmarudrūpā vikāsite |
nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpadhṛk || (vi0 bhai0 26)
iti tathā
sarvāḥ śaktīścetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak |
kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtastiṣṭhanviśvākāra eko'vabhāsi [kh:
vibhātīti pāṭhaḥ |] ||
iti śrīvijñānabhairavakakṣyāstotranirdiṣṭasaṃpradāyayuktyā
nimīlanonmīlanasamādhinā
yugapadvyāpakamadhyabhūmyavaṣṭambhādadhyāsitaitadubhayavisargāraṇi##-
antarlakṣyo bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitaḥ |
iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā ||
ityāmnātabhagavadbhairavamudrānupraviṣṭo
mukurāntarnimajjadunmajjannānāpratibimbakadambakalpamanalpaṃ bhāvarāśiṃ
cidākāśa evoditamapi tatraiva vilīyamānaṃ paśyan
janmasahasrāpūrvaparamānandaghanalokottarasvasvarūpapratyabhijñānāt jhaṭiti
truṭitasakalavṛttiḥ smayamāno vismayamudrānupraviṣṭa iva
mahāvikāsāsādanācca sahasaiva samuditasamucitatāttvikasvabhāvo
26)
yo yogīndra āste tiṣṭhati na tvavaṣṭambhācchithilībhavati tasyeyamiti
sakalajagatkampakāriṇī kutsitā jananamaraṇādiprabandharūpā sṛtiḥ pravṛttiḥ
kuto nijāśuddhilakṣaṇasya taddhetorabhāvānnaiva bhavatītyarthaḥ | yathoktaṃ
śrīpūrvaśāstre
tattve niścalacittastu bhuñjāno viṣayānapi |
naiva saṃspṛśyate doṣaiḥ padmapatramivāmbhasā ||
viṣāpahārimantrādisannaddho bhakṣayannapi |
viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ || (mā0 vi0 18|120)
iti || 11 ||
atha ye śrutyantavidakṣapādamādhyamikādayaḥ kṣobhapralaye
viśvocchedarūpamabhāvātmakameva tattvamavaśiṣyata ityupādikṣan
tānpratibodhayituṃ tadupagatatattvaprātipakṣyeṇa lokottaratāṃ prakaraṇaśarīrasya
spandatattvasya nirūpayati
nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā |
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ || 12 ||
atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā |
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate || 13 ||
27)
asadevadamapra āsīt | [chā0 3|19|1]
ityādyuktyā śrutyantavidādyabhimato'bhāvo bhāvyatāṃ naiti bhāvanāyā
bhāvyavastuviṣayatvādabhāvasya na kiṃcittvādbhāvyamānatāyāṃ vā kiṃcittve
satyabhāvatvābhāvāt kiṃca bhāvakasyāpi yatrābhāvaḥ sa viśvocchedaḥ kathaṃ
bhāvanīyaḥ bhāvakābhyupagame tu na viśvocchedo
bhāvakasyāvaśiṣyamāṇatvāditi na viśvābhāva eva tattvam | atha kalpito'yaṃ
bhāvako viśvocchedaṃ vikalpakalpyamānaṃ bhāvayan bhāvanāpariniṣpattau
bhāvyatādātmyādabhāvarūpaḥ saṃpadyata iti pakṣaḥ | tatrocyate
tatrābhāvabhāvanāyāṃ nāmūḍhatā na ca tatrāstyamūḍhatā api tu moha evāsti

• * * * * * * * ? yadyadevātibhāvyate |
  

bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam ||
iti nyāyādviśvocchedātmanyabhāve bhāvyamāne na kadācitparamārthāptirbhavati
| athocyate
sarvālambanadharmaiśca sarvatattvairaśeṣataḥ |
sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ ||
iti nāgārjunoktamīdṛśaṃ tacchūnyamiti | satyaṃ yadi cidānandaghanā svatantrā
pāramārthikī bhittibhūtā bhūrabhyupeyate yathā vijñānabhairavādau
pārameśvarīṃ
dikkālakalanātītā | (vi0 bhai0 14)
ityādinā pāramārthikīṃ bhittibhūtāṃ cidbhūmimavasthāpya śūnyabhāvanoktā
anyathā na śūnyamiti śūnyaiveyamuktiḥ yadya devātibhāṣyate iti pratipāditatvāt |
yattu
28)
sāvasthā kāpyavijñeyā mādṛśāṃ śūnyatocyate |
na punarlokarūḍhyeva nāstikyārthānupātinī ||
ityālokamālāyāmuktaṃ tattu satyaṃ tvādṛśāmavijñeyā
avijñeyatvādvaktumaśakyetyucyatāṃ śūnyateti tu kutaḥ śūnyatāpi ca
yāvadbhāvyate tāvadvikalpollikhitatvādasau vivejñaiya | yadi ca tvādṛśāṃ sā
jñātumaśakyā tat tatpadasākṣātkārābhijñasadgurusaparyā kāryā na tu
śūnyateti svamanīṣikayaiva vyavahṛtyātmā paraścāgādhe mahāmohe
nikṣeptavya ityalam | atha kuto jñātaṃ tatra mūḍhatāstītyatrānenottaramāha yata iti
| abhiyogaḥ samādhānotthitasya kīdṛgahamāsamiti
tadavasthābhimukhavimarśātmābhilāpastatsaṃsparśāt tadvaśāddhetostadāsīditi
yato niścayaḥ gāḍhamūḍho'hamāsam iti yato'sti pratipattiḥ ato mohāvasthaiva sā
kalpitā tathā smaryamāṇatvāt sā cānubhūyamānatvādanubhavituḥ
pramāturavasthātṛrūpasya pratyuta sattāmāvedayate na tvabhāvamiti
viśvābhāvāvasthāyāṃ cidrūpasyākhaṇḍitameva rūpaṃ tiṣṭhatīti
nāmuṣyābhāvo jātucidvaktuṃ śakyata ityuktaṃ bhavati | nanu dṛṣṭaṃ niścitaṃ
nīlādi smaryate na ca śūnyabhūtasya nyagbhūtabuddhivṛtterniścayo'sti
tatkathamuktaṃ tadāsīdityauttarakālikānniścayānmūḍhatā seti | ucyate
vedyasyaiṣā gatiḥ yasmāttadidantāsāramidantayā yāvatpramātrā svātmopāroheṇa
na niścitaṃ tāvanna smaryate vedakastu kalpitaśūnyādyavasthāsu
saṃkucito'pyasāṃketikāhantāparamārtha eveti na tasya svātmani pṛthaktāstīti
tanniścāyako vikalpaḥ ityahaṃvimṛśyameva tadā svasaṃvedanenaiva siddhaṃ
śūnyapramātṛrūpaṃ viśvapratiyogitvācca saṃkocasāraṃ
29)
saduttarakālaṃ smaryata iti na kācidanupapattiryasmādevamatastacchūnyātmakaṃ
padaṃ kṛtrimam
tasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyadevātibhāṣyate |
iti taduktayaiva [k, kh: etaditi pāṭhaḥ |] nītyā
abhūtabhāvanayaivotthāpitaṃ parameśvareṇaiva jñānagopanāyai
mūḍhānāmupeyatayā tathā bhāsitamityarthaḥ | jñeyaṃ jñātavyaṃ jñeyarūpaṃ
ca sadā suṣuptavaditi dṛṣṭāntaḥ | ayaṃ bhāvaḥ sadā suṣuptaṃ
moharūpamaprayāsasiddhaṃ sarvasyāstyeva tatkimanena
samādhiprayatnopārjitenānyena śūnyena kṛtyaṃ
dvayasyāpyavastutvāviśeṣāditi | prāyaścāsmin śūnye duruttare mahāmohārṇava
eva vedāntavidakṣapādasāṃkhyasaugatādiprāyā vahavo'nupraviṣṭāḥ |
spandatattvasamāvivikṣūṇāmapi ca śithilībhūtaprayatnānāṃ
śūnyametadvighnabhūtam | yadvakṣyati
tadā tasminmahāṣyomni | (1|25)
ityārabhya
sauṣuptapada *? mūḍha * * * * * * *

• ? (1|25)
  

iti | ata etaducchede granthakārasya mahān saṃrambho lakṣyate | tathāceha
heyatayaiva tannirṇīyāpi punarapi nirṇeṣyate
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ * * * * * * * * ##?
ityatra | tato'smābhiretaddūṣaṇārambhaḥ kṛta iti na naḥ kopaḥ
kāryo'trabhavadbhirupadeśanibhālanadattakarṇaiḥ [kh: liphāḍaneti pāṭhaḥ |
] | saugateṣu dūṣiteṣu śrutyantavādādayo dūṣitā eva tulyanyāyatvāditi
nābhyadhikamuktam | tadidānīṃ prakṛtameva brūmahe tattu spandākhyaṃ
30)
tattvamevamiti śūnyavanna smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya
sarvadānusyūtopalabdhrekarūpasya kadācidapyanupalabhyatvāyogāt | tathā cāhuḥ
vijñātaramere kena vijānīyāt | (bṛ0 ā0 u0 4|5|15)
iti | yadyapi ca samāveśadaśā vyutthitena prāṇādisaṃskāravaśātsmaryate tathāpi
na tāvadeva spandatattvamapi tu
sarvānusyūtānavacchinnaprakāśānandasāraparapramātṛrūpameva tat |
yadvakṣyati
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ || 2|4)
iti | ato'syānavacchinnacamatkārarūpasya na jātucitsmaryamāṇatvaṃ mūḍhatvaṃ
vā | yastu tattattvamitīha tacchabdenāsya nirdeśaḥ kṛtaḥ sa
svātantryāmuktamātmānaṃ * * * * * * * * ##?
iti śrīpratyabhijñākārikoktanītyā kalpitasyaivāpāramārthikasvarūpasya na tu
tattvataḥ pāramārthikasya | na pratipadyate ityanenedamāha asya tattvasya
smaryamāṇatvena pratītireva nāstīti || 13 ||
nanu yatra sthitamityādau cidrūpasyaiva viśvakāryarūpatāgrāhitvamuktaṃ
tadhyānotthāpitaṃ kṛtrimamabhāvātmakaṃ rūpaṃ tenaiva gṛhītamiti
kathamasyānavacchinnacamatkārarūpamamūḍhatvamityāśaṅkāyāmāha
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam |
31)
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam || 14 ||
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate |
tasmiṁllupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate [kh: buddhyate iti pāṭhaḥ |]
|| 15 ||
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt || 16 ||
atra spandatattve kāryatvaṃ kartṛtvamiti ca śabditaṃ śabdavyavahāramātreṇa
bheditamavasthāyugalamasti vastuto hi tadekameva
svatantraprakāśavanaśaṃkararūpaṃ tattvaṃ kartṛsattvāvyatiriktayā
prakāśātmanā kriyayā vyāptaṃ tadabhedena prakāśamānaṃ
tattvabhuvanaśarīravadabhāvādirūpatvaṃ svīkurvatkāryamityucyate tadanyasya
kasyāpi kāraṇatvāyogāt | yathoktaṃ śrīmatyabhijñāyām
jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ |
kartṛkarmatvatatvaiva kāryakāraṇatā tataḥ || (ī0 pra0 2|4|2)
iti | tasya cedameva kāryatvaṃ yadayaṃ
vicitradeśakālādyābhāsasaṃyojanaviyojanakrameṇānantān
32)
dehanīlādyābhāsāṃścidātmanaḥ svarūpādanatiriktānapi
mukurapratibimbavadatiriktānivābhāsayati yāvacca kiṃcidābhāsayati
tatsarvamābhāsyamānatvādeva bahirmukhena rūpeṇa kṣayadharmakaṃ
kṣayaścāsyedantābhāsanimajjanenāhantārūpatayāvasthānam ata eva
dehādergrāhakasya yo vedyāṃśaḥ sa eva bhagavatā sṛjyate saṃhriyate ca na
tvahantāprakāśātmakaṃ kartṛrūpaṃ tasya dehādyāveśe'pi
bhagavadekarūpatvāt atastatra tayoḥ kāryakartṛtvayormadhyātkāryatā kṣayiṇī
kartṛtvaṃ citsvātantryarūpaṃ punarakṣayaṃ jagadudayāpāyayorapi tasya
svabhāvādacalanāt | calane tu jagadudayāpāyāvapi na kauciccakāsyātāmiti
mūḍhādyavasthāyāmapyakhaṇḍitacamatkārasāramamūḍhamevaitat |
nanvabhāvasamādhānaniṣpattau suṣuptādau cāsya kartṛtvaṃ nopalabhāmahe
kvacidapi pravṛttyadarśanāt | satyaṃ kāryonmukha
indriyādipreraṇātmakavyāpārapravaṇo yaḥ prayatnaḥ saṃrambhaḥ so'tra
kāryakṣayapade lupyate vicchidyate tasmiṁllupte sati
abudho'bhāvasamādhyapahāritātmarūpo mūḍho vilupto'smīti manyate | yaḥ
punarantarmukho'hantāprakāśarūpaḥ svabhāvo'ta eva sarvajñatvaguṇasyāspadam
upalakṣaṇaṃ caitatsarvakartṛtvāderapi tasya lopo na kadācitsyādbhavatīti na
kadācidapi sambhāvanīyo'nyasya tallopamupalabdhuḥ kasyāpyanupalambhāt yadi sa
kaścidupalabhyate sa evāsāvantarmukhaścidrūpo na cedupalabhyate tarhi sā
lopadaśāstīti kuto niścayaḥ | atha cānyaḥ kaścittallopaṃ nopalabhate'pitu sa eva
prakāśātmā tatkathaṃ tasyābhāvaḥ | evaṃ
cānyasyānupalambhanādityatrānyakartṛkasyopalambhasyābhāvādityarthaḥ |
33)
atha ca ghaṭābhāvo yathā ghaṭaviviktabhūtalādyupalambhanānniścīyate
tathaivātmābhāvo'pyātmaviviktasya kasyacidupalambhānniścīyeta
tadupalambhakasattāvaśyaṃbhāvinīti tadupalambhakasvātmanāstitā na siddhyati |
yadi ca kāryonmukhaprayatnalope sa lupyeta tadottarakālamanyasya
kasyāpyupalambho na bhavet anyopalambhābhāvaḥ prasajyetetyarthaḥ | api cānyasya
bahirmukhasya prayatnasya sauṣuptādāvanupalambhāt kathamantarmukhasya tattvasya
vāliśairlopa āśaṅkito yato'nyasya lope'nyasya kiṃ vṛttam | atha cānyasya
kāryonmukhaprayatnasyānupalambhādanupalambhaprakāśanānna
kadācitprakāśātmano'ntarmukhasya tasyopalabdhurlopaḥ
yato'sāvantarmukhobhāvaḥ sarvajñatvaguṇasyāspadaṃ tāmapyabhāvadaśāṃ
vettyeva anyathā saiva na sidhyediti | anyasyeti kartari karmaṇi ca ṣaṣṭhī | antarmukhe
kāryatvapratiyogitāmiva kartṛtvasya saṃbhāvyāvasthātvamuktaṃ vastutastu
uktayuktyā tasyāvasthātṛtvameva | antarmukha iti antaḥ pūrṇāhantātmakaṃ
mukhaṃ pradhānaṃ yasyeti yojyam || 16 ||
evamaprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe
grāhakasyāpyātmano'nupapannamapyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya
suprabuddhāprabuddhayoryādṛgātmopalambhastaṃ nirūpayati
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī |
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu || 17 ||
34)
tasya prākaraṇikasvabhāvasya yopalabdhiḥ anavacchinnaḥ prakāśaḥ sā
kathitayuktyavaṣṭambhātsuṣṭhu prabuddhasyāprabuddhatāsaṃskāreṇāpi
śūnyasya satataṃ triṣvapi jāgarasvapnasauṣuptapadeṣu nityamiti ādau madhye'nte
cāvyabhicāriṇī anapāyinī syādbhavatyeva sadāsau śaṃkarātmakasvasvabhāvatayā
sphuratītyarthaḥ | parasyāprabuddhasya punastāsāṃ daśānāṃ
svocitasaṃvidrūpāṇāṃ pratyekamadāvudbubhūṣāyāmante ca
viśrāntyātmakāntarmukhatve na tu svocitārthāvabhāsāvasthitirūpe madhyapade |
yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau
yāvatsamagrajñānāprajñātṛsparśadaśāsvapi |
sthitaiva lakṣyate sā tu taddviśrāntyāthavā phale || (śi0 *? 2|5)
iti | bhaṭṭalollaṭenāpi tadādyanta ityevameva vyākhyāyi svavṛttau |
bhaṭṭaśrīkallaṭavṛttyakṣarāṇyapekṣya vayamapi tadvṛttyakṣarānurodhena
sautramarthamativimalamapi kliṣṭakalpanayā vyākartumaśikṣitāḥ yata
evāsuprabuddhasya tadādyante'sti tadupalabdhiḥ ata evāyamihādhikārī
spandopadeśaiḥ suprabuddhīkriyate | yadvakṣyati
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye |
jāgrat * * * * * * * * * * * *

• * ? || [1|21]
  

ityādi
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ | [1|25]
iti
tathā svapne'pi [3|2]
ityādi
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet | [3|12]
ityādi ca | atra hi jāgarāditriṣu padeṣu
ādyantakoṭivanmadhyamapyarthāvasāyātmakaṃ
35)
padaṃ turyābhogamayaṃ kartuṃ prabuddhasya suprabuddhatāpādanāyopadeśaḥ
pravṛttaḥ etacca nirṇeṣyāmaḥ | tathā ca śivasūtram
jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasaṃbhavaḥ | (śi0 sū0 1|7)
iti | tathā
triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam | (śi0 sū0 3|20)
iti
tritayabhoktā vīreśaḥ | (śi0 sū0 1|11)
iti || 17 ||
suprabuddhasya triṣu padeṣu yādṛśyupalabdhistāṃ vibhāgena darśayati
jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ |
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ || 18 ||
suprabuddhasya bhūmnā jñānajñeyasvarūpayā madhyame pade
jñānāgraparyantayostu svasvarūpayaiva spandatattvātmanā parāśaktyā yukto
vibhuḥ śaṃkarātmā svabhāvo jāgarāsvapnarūpe padadvaye bhāti | tatra hi
viśvamasau sadāśiveśvaravatsvāṅgavatpaśyati tadanyatra tu suṣupte na tu
yathānye suṣuptaturyayoriti tripadāvyabhicāriṇī iti prakānte turyasyāprastutatvāt
tadupalabdhereva ca turyarūpatvāt asau vibhuścinmaya evāsya bhāti
aśeṣavedyopaśamādityetatsuprabuddhābhiprāyameva na tu vastuvṛttānusāreṇa
tadanyatra tu cinmayaḥ ityasyānupapannatvāpatteḥ
36)
loke sauṣuptasya mohamayatvāt śivāpekṣayā tu jāgratsvapnayorapi cinmayatvāt
evamapi ca prakṛtānupayuktatvāt | itaḥ prabhṛti prathamaniḥṣyandānto granthaḥ
prabuddhasya suprabuddhatāyai sthito yathā ṭīkākārairna cetitastathā parīkṣyatāṃ
svayameva kiyatpratipadaṃ likhāmaḥ || 18 ||
yatheyaṃ jāgarādimadhyadaśāpi prabuddhaṃ na pratibadhnāti tathopapādayati
guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ || 19 ||
guṇāḥ sattvarajastamāṃsi yeṣāṃ prakṛtitattvaṃ vibhavabhūḥ te
māyātattvāvasthitā ihābhipretāḥ | yathoktaṃ śrīsvacchande
māyāmasūrakavinyāse
adhaśchādanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet |
madhye tamo vijānīyādguṇāstvete vyavasthitāḥ || [sva0 taṃ0 2|65]
iti | ta ādayo yeṣāṃ kalādīnāṃ kṣityantānāṃ spandānāṃ viśeṣaprasarāṇāṃ
teṣāṃ ye niḥṣyandāstanukaraṇabhuvanaprasarāḥ nīlasukhādisaṃvidaśca tathā
yogyapekṣayā bindunādādayaste satataṃ jñasya suprabuddhasya
kasyacidevāpaścimajanmano'paripanthinaḥ svasvabhāvācchādakā na bhavantīti
niścayaḥ yataste sāmānyaspandamuktarūpamāśritya yatra sthitamityatra
nirṇītadṛśā labdhātmalābhāstata evotpannāstanmayāścetyarthaḥ |
37)
tathāhi
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ || [ī0 pra0 3|3|4]
iti śrīpratyabhijñoktadṛśā citiśaktireva pārameśvarī
jñānakriyāmāyāśaktitritayatayā śrīsadāśivādipade sphuritvā
saṃkocaprakarṣātsattvarajastamorūpaṃ krīḍāśarīraṃ śrayati yato
nijacicchaktisphāramayatvāttadadhiṣṭhitameva sarvadā sarvaṃ jānansuprabuddho
guṇādiviśeṣaspandānanucchindannapi spandatattvāveśamaya eva || 19 ||
yathā tvaprabuddhānbadhnantyete tatpratipādayati
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ |
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani || 20 ||
aprabuddhadhiyaḥ prāyaḥ
sarvānapratyabhijñātapārameśvarīśaktyātmakanijaspandatattvāndehātma##-
guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasyāḥ spandatattvātmanaḥ sthiteḥ sthaganāyodyatā
nityaṃ tadudyamaikasārāḥ duḥkhenottāryante'smāddaiśikairjantucakramiti
duruttāre laṅghayitumaśakye ghore duḥkhamaye saṃsaraṇamārge pātayanti |
yathoktaṃ śrīmālinīvijaye
viṣayeṣveva saṃlīnānaṣo'thaḥ pātayantvaṇun ? |
rudrāṇūnyāḥ samāliṅghya ghoratarpo'parāḥ smṛtāḥ || [mā0 vi0 3|31]
iti | tathā hi pūrva patipāditā yeyaṃ spandatattvātmā parāśaktiḥ
38)
saiva viśvasyāntarbahiśca vamanātsaṃsāravāmācāratvācca vāmeśvarīśaktiḥ
tadutthāpitāni tu khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāṇi catvāri devatācakrāṇi
suprabuddhasya parabhūmisaṃcārīṇi aprabuddhānāṃ tu
adharādharasaraṇiprerakāṇi | tathā hi yā eva suprabuddhasya khe bodhagagane
carantyaḥ
khecaryo'kālakalitatvābhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatva##-
kañcukarūpatayā sthitāḥ
kālakalitatvakiṃcitkartṛtākiṃcijjñatābhiṣvaṅganiyamahetavaḥ | gaurvāk
tadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu carantyo gocaryaḥ
suprabuddhasya svātmābhedamayādhyavasāyābhimānasaṃkalpāñjanayanti
mūḍhānāṃ tu bhedaikasārān | dikṣu daśasu bāhyendriyabhūmiṣu carantyo
dikcaryaḥ suprabuddhasyādvayaprathāsārāḥ anyeṣāṃ dvayaprathāhetavaḥ | bhūḥ
rūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ tatra carantyo bhūcaryastadābhogamayyā
āśyānībhāvatayā tanmayatvamāpannāḥ bhūcaryaḥ suprabuddhasya
citprakāśaśarīratayātmānaṃ darśayantya itareṣāṃ sarvato'pyavacchinnatāṃ
prathayantyaḥ sthitāḥ ityevaṃ pramātrantaḥ karaṇavahiṣkaraṇaprameyarūpatayaiva
tāni catvāri cakrāṇi guṇādispandamayānyaprabuddhabuddhīllauṁkikāṃstathā
bindunādādiprathāmātrasaṃtuṣṭān yoginastattattvaprasararūpe saṃsāre pātayanti ||
20 ||
yata evam
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye |
39)
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati || 21 ||
uktavakṣyamāṇarūpasya spandatattvasya viviktaye vimarśanāya satatamudyuktaḥ
mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate | [bha0 gī0 12|2]
iti gītoktadṛśā satatamevāntarmukhasvarūpanibhālanapravaṇo yaḥ sa jāgradeva
jāgarāvasthāsthita eva nijamātmīyaṃ śaṃkarātmakaṃ
svasvabhāvamacireṇādhigacchati tathā asya śaṃkarātmā āntaraḥ svabhāvaḥ
svayamevonmajjati yena prabuddho nityoditasamāveśāsādanātsuprabuddho
jīvanmukto bhavatītyarthaḥ || 21 ||
yathāsyodyuktasya
balavadālambanavaśoditānāyāsatadanyasakalavṛttikṣayamayīṣu niyatāsu
yāsvavasthāsu spandanidhānamunmudritamabhimukhībhūtamāste tā etāḥ
prathamamudyogasya viṣayā ityupadeṣdumāha
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan |
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ || 22 ||
sarvatra tāvadupāyamārge samastetaravṛttipraśamapūrvamekāgrībhavanti
yoginaḥ etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu
yadi spandatattvaviviktaye satatamudyukto
40)
jhaṭityantarmukhībhavanti yoginastatsamīhitamacireṇaiva labhante | ayoginastvatra
mūḍhā eveti tātparyam | tathāhi
samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanānmarmasparśitattadvacanā##-
prathamamevonmiṣatsaṃjihīrṣādevatāvalādantarmukhībhavadraśmicakro'ti##-
tatkṣaṇamevonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇa##-
karomīti mṛśanvikalpayansaṃśayadhārādhirohātmani pade'nupraviṣṭaḥ
kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā
mattavāraṇādyanuvadhyamāno dhāvan śarīranirapekṣameva
svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyana##-
siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yadvṛttikṣayātmakaṃ
padaṃ gacchedadhitiṣṭhet spandatattvaviviktaye satatamudyukto yo yogijanastasya
tatra vṛttikṣayātmake pade'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ
spandatattvamabhimukhībhūtameva tiṣṭhati | tasmādetadvṛttikṣayapadaṃ saṃcetya
jhaṭiti kūrmāṅgasaṃkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya
mahāvikāsavyāptiyuktyā vā
praharṣadhāvanavṛttīrvisphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā
yoginā bhāvyam | yathoktaṃ śrīvijñānabhairave
kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare |
buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tattatvamavaśiṣyate || (vi0 bhai0 10|1)
ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt |
41)
ānandamudgataṃ dhyātvā tadvayastanmanā bhavet || (vi0 bhai0 71)
kṣutādyaste bhaye śoke gahare vāraṇadrute |
kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā || (vi0 bhai0 11|8)
iti || 22 ||
evametāsvavasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu
tāmevānusaṃdadhatsarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ
jīvanmuktatāmāharet [k, kh: ārohayediti pāṭhaḥ |] satatodyukta
ityupadiśati
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ sama vakṣyati |
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati || 23 ||
tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi |
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram || 24 ||
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare |
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ || 25 ||
42)
ayaṃ śaṃkarātmā svabhāvo yanmama vakṣyati abhivyaktaṃ sat
yaccidānandaghanamanubhūtapūrvaṃ [k, g: samyagiti pāṭhaḥ |]
svarūpaṃ māṃ vimarśayiṣyati tadavaśyamahaṃ kariṣye bahirmukhatāṃ hitvā
tatpravaṇa eva bhaviṣyāmi iti saṃkalpya niścitya
yāmatikrodhādyavasthāsvanubhūtacarīṃ cidānandaghanāṃ
spandātmikāmavasthāmavalambya [g: tamavalambyeti pāṭhaḥ |]
prāpyatvenābhisaṃdhāya tiṣṭhati
śamitavikalpagatimavikalpāmavasthāmavicalatvena bhajate yo yogī tadīyāṃ
tāmavasthāṃ samāśritya candrasūryau apānaḥ prāṇaścobhāvapi
hṛdayabhūmau militvā yugapadeva sauṣumne'dhvani
brahmanāḍyāmūrdhvamārgeṇodānapathenāstamitaḥ śāmyataḥ kathaṃ
brahmāṇḍalakṣaṇaṃ gocaraṃ hitvā
brahmabilādhiṣṭhātṛbrahmādhiṣṭhitamaṇḍaṃ muktvā ūrdhvakavāṭāntāṃ
dehavyāptiṃ tyaktvā tadā collaṅghitadehavyāptike'ta eva prakarṣeṇa
līnāvuktarūpau śaśibhāskarau yatra tasminmahāvyomni
niḥśeṣavedyopaśamarūpe paramākāśe prāpte'pi yaḥ śithilaprayatnatayā
khecaryādyātmanā guṇādispandaniḥṣyandena vyāmohitatvāt
sauṣuptapadavadbhavati sauṣuptena ca suptamapyupalakṣitaṃ tena ca svapnasuṣuptavat
yaḥ śūnyādibhūmimevādhitiṣṭhati sa yogī samyaganabhivyaktasvasvabhāvo
mūḍha ityucyate | yathoktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena
yāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya |
iti yoginaḥ |
iti ca
yasya svasvabhāvābhivyaktirna samyak vṛttā sa svapnādinā
muhyamāno'prabuddho niruddhaḥ syāt |
43)
iti | yastu tatrāpi prayatnapāṭavādudyantṛtābalāt kṣaṇamapi na śithilībhavati sa
tamasānabhibhūtatvāt cidākāśamayatvenaivāvasthitaḥ prabuddha ucyate ata eva
satatodyogavataiva yoginā bhavitavyam ityādiṣṭaṃ gurubhiḥ iti śivam || 25 ||
iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye svarūpaspandaḥ
prathamo niḥṣyandaḥ || 1 ||
44)
atha dvitīyo niṣyandaḥ |
evaṃ prathamaniḥṣyandena svasvarūpātmakaṃ yuktyupapannaṃ sābhijñānaṃ
nimīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ spandatattvaṃ pratipādya yathā satataṃ
tatsvarūpasamāsādanena suprabuddhatā prāksūcitā bhavati tathā idānīṃ tasyaiva
vaiśvātmyamunmīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ yuktito'pi nirṇetuṃ sarvatra
cidabhedaprakāśakaṃ sahajavidyodayākhyam imaṃ dvitīyaṃ niḥṣyandaṃ
tadākramya ityādinā śivasadbhāvadāyinī ityantena ślokasaptakena nirūpayati | tatra
viśvaṃ śuddhāśuddhabhedena dvidhā | tatra śuddhaṃ mantrādirūpaṃ tata
evotpannaṃ tanmayaṃ tatraiva viśrāmyati iti ślokadvayenoktam | aśuddhamapi
tanmayameva ityapareṇa ślokadvayenābhihitam | tatsaṃvedanādhirūḍho
jīvanmuktaḥ iti ślokenoktam | etattattvasamāsādanenaiva sādhakānāṃ
sveṣṭasiddhiḥ iti ślokadvayenābhihitamiti saṃkṣepaḥ | atha grantho vyākhyāyate |
yaduktam
atra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam | (1|2)
iti tatra śuddhaṃ tāvanmantrādirūpaṃ tadyathā tata evotpannaṃ tadbalenaiva
prakāśamānaṃ tatraiva viśrāmyati
tatprathamaniḥṣyandaparighaṭitadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ nirūpayati
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ |
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām || 1 ||
tatraiva saṃpralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ |
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ || 2 ||
tat spandatattvātmakaṃ balaṃ prāṇarūpaṃ vīryamākramya abhedena āśrayatayā
avaṣṭabhya bhagavanto'nantavyomavyāpyādayo mantrāḥ sarvajñabalena
sarvajñatvādisāmarthyena ślāghamānā jṛmbhamāṇā adhikārāya dehināṃ
pravartante sṛṣṭisaṃhāratirodhānānugrahādi kurvantītyarthaḥ | sarvajñaśabdo
bhāvapradhānaḥ sarvakartṛtvādyupalakṣayati | yathā dehināṃ
karaṇānyupapāditadṛśā tadbalamākramya viṣayaprakāśādau pravartante iti
dṛṣṭāntaḥ | tathā nirañjanāḥ kṛtakṛtyatvānnivṛttādhikāramalāḥ
śāntaviśiṣṭavācakātmasvarūpāstatraiva spandātmake bale samyagabhedāpattyā
prakarṣeṇāpunarāvṛttyā līyante adhikāramalānmucyante ārādhakacittena
upāsakalokasaṃvedanena saha | yathoktam
46)
anugṛhyāṇusaṃghātaṃ yātāḥ padamanāmayam | [mā0 vi0 1|41]
iti | yataśca tata evoditāstadbalena visṛṣṭāstatraiva līyante tenaite
mantramantreśvarādayaḥ śivasya parameśvarasya sambandhī dharmaḥ svabhāvo
vidyate yeṣāṃ te tathā sāmānyaspandasārā ityarthaḥ | nanu karaṇānāṃ
mantrāṇāṃ ca tata udayādau tulye kimiti karaṇāni na sarvajñādirūpāṇi ? |
ucyate parameśvaro māyāśaktyā śarīrakaraṇāni bhedamayāni nirmimīte
vidyāśaktyā tvākāśīyavicitravācakaparāmarśaśarīrānmantrān | vācakasya
māyāpade'pi
ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī |
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā || (1|5|20)
iti pratyabhijñoktanītyā pramātṛbhūmyanatikrānterna
śarīrapuryaṣṭakādivadbodhasaṃkocakatvamastīti yuktamevaiṣāṃ sarvajñatvādi |
etacca
bhede tvekarase bhāte * * * * * * * * ? |
[3|1|8]
iti śrīpratyabhijñākārikāṭīkāyāṃ vitasya darśitam | evaṃ
vidyāpadāvasthitasṛṣṭyādikāryanantabhaṭṭārakādyapekṣayaitadvyākhyeyam |
tathā dīkṣādipravṛttānāmācāryādīnāṃ karaṇarūpāḥ sarve
mantrāstatspandatattvarūpaṃ balamākramya anuprāṇakatvena avaṣṭabhya
ācāryādīnāmeva sambandhinārādhakacittena
47)
saha mokṣabhogasādhanādyadhikārāya pravartante tatraiva
śāntavācakaśabdātmakaśarīrarūpā ata eva ca nirañjanāḥ śuddhāḥ samyak
pralīyante viśrāmyanti | atra vyākhyāne sahārādhakacittena iti pūrvaślokena
yojyam | evaṃ ca mantrāṇāmudayapralayakoṭivyāpi pravṛttāvapi bhittibhūtamiti
abhihitam | evaṃ ca daśāṣṭādaśādibhedena bhinne śaive mantrāṇāṃ
spandatattvasārataivetyuktaṃ bhavati || 2 ||
evaṃ mantramantreśvarādirūpā śuddhābhimatā sṛṣṭiḥ śivasvabhāveti
pratipādyādhunā aśuddhābhimatāpi sā māyādirūpā śivasvarūpaiva iti
upapādayan śrīmataśāstrādirahasyadṛṣṭimapi upakṣipati
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt |
tatsaṃvedanarūpeṇa tādāmyapratipattitaḥ || 3 ||
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ |
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ || 4 ||
yato jīvo grāhakaḥ sarvamayaḥ śivavadviśvarūpaḥ tena
48)
hetunā śabdeṣu vācakeṣu artheṣu vācyeṣu cintāsu vikalpajñānādirūpāsu
ādimadhyāntarūpā sāvasthā nāsti yā śivo na bhavati sarvameva
śivasvarūpamityarthaḥ | yataścaivamato bhoktaiva cidātmā grāhako
bhogyabhāvena dehanīlādirūpeṇa sadā nityaṃ sarvatra vicitratattvabhuvanādipade
samyaganūnādhikatayā sthitaḥ na tu bhogyaṃ nāma kiñcidbhokturbhinnamasti | jīva
ityupakramya śiva ityupasaṃhāreṇa jīvaśivayorvāstavo na ko'pi bhedaḥ iti
dehādyavasthāsu na kāsucidapyapūrṇamanyatā mantavyā api tu
ciddhanaśivasvabhāvataiveti bhaṅgyopadiśati | yathoktam śarīramapi ye
ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyanti arcayanti ca te siddhyanti
ghaṭādikamapi tathābhiniviśya paśyanti arcayanti ca te'pīti nāstyatra vivādaḥ iti
śrīpratyabhijñāṭīkāyām | bhaṭṭaśrīvāmanenāpyuktam
ālambya saṃvidaṃ yasmātsaṃvedyaṃ na svabhāvataḥ |
tasmātsaṃviditaṃ sarvamiti saṃvinmayo bhavet ||
iti | kasmāt jīvaḥ sarvamayaḥ ityatra hetuḥ sarvabhāvānāṃ
samudbhavādutpattihetutvāt apādānabhāvapradhānaśca nirdeśaḥ |
pramātṛmitimānameyamayabhedajātasya te vihāra iha hetutāṃ samupayāti
yasmāttvayi |
nivṛttavivṛhṛtau kvacittadapayāti tenādhvadhunā nayena punarīkṣyate jagati
jātucitkenacit ||
iti śrījñānagarbhastotroktanītyā saṃvidyeva pramṛtāyāṃ jagataḥ
49)
sadbhāvātsarvabhāvasamudbhavatvaṃ jīvasya yataśca jīvādeva udayati
viśvamato'yaṃ sarvamayo viśvaśaktiriti yāvat | nirṇītaṃ caitaddvitīyasūtravṛttau
| sarvamayatve hetvantaramāha tatsaṃvedana ityardhena | tasya sarvasya
nīlasukhāderyatsaṃvedanaṃ prakāśastena rūpeṇa svabhāvena tādātmyapratipatteḥ
sarvamayatvasyopalambhāt | evamanena ślokadvayena rahasyacaryāḥ
sarvabhedapādaponmūlanopapattiparighaṭitāśca jñānopadeśakathāḥ
prathamacaramasūtrābhyāṃ mahārthatattvaṃ jāgradādisūtreṇa
ṣaḍardhaparamārthaḥ tadākramya ityanena sarvopāsāsāratetyādyupakṣiptamiti
spandatattvenaiva viśvopadeśāḥ svīkṛtāḥ || 4 ||
athaitatpratipattisārataiva mokṣa ityādiśati
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat |
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ || 5 ||
vāśabdaḥ | prathamaniḥṣyandoktanimīlanasamādhiprakāraṃ vikalpayan asyāḥ
samāpatterdurlabhatāṃ dhvanayati | tenāyamarthaḥ īdṛśī tāvatsaṃvittiḥ durlabhā
yasya kasyacidevāpaścimajanmano bhavati so'khilaṃ jagatkrīḍātvena paśyan
nijasaṃvidunmeṣanimeṣābhyāṃ sṛjan saṃharaṃśca
maḍyāvaiśya ? mano ye māṃ nityayuktā upāsate | (bha0 gī0 12|2)
50)
iti sthityā satatasamāviṣṭo mahāyogī jīvanneva prāṇādimānapi
vijñānāgninirdagdhāśeṣabandhano dehapāte tu śivaeva jīvaṃśceddṛṅmukta
eva na tu kathañcidapi baddhaḥ | na saṃśayaḥ ityanena idaṃ dhvanayati dīkṣādinā
gurupratyayato muktiḥ īdṛśāttu jñānātsamācārādvā svapratyayata eveti || 5 ||
iyameva mahāsamāpattiḥ sādhakācāryādīnāmabhīṣṭaprāptihetuḥ iti
ślokadvayenāha
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi |
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā || 6 ||
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ |
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī || 7 ||
iha śivo bhūtvā śivaṃ yajet iti yaduddhoṣyate tatra dhyāyinaścetasi saṃvedane
tasyeti na sāvasthā na yā śivaḥ iti pratipāditaśivasvabhāvasya dhyeyasya anyasya
vā kasyacittattatsiddhihetormantradevatāviśeṣasya ayamedhodayaḥ
51)
prakaṭībhāvaḥ yā sādhakasya dhyāturācāryādeḥ
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | (2|4)
iti pratipāditarūpā tadātmatāsamāpattiḥ śivaikyāveśo na tu
pañcavaktrādervyatiriktasyākārasya darśanaṃ na tu niścayamātreṇa
tadātmatāsamāpattiḥ api tu
icchato'vikalpaviśvāhantātmakaśivaikyarūpecchāparāmarśādhirūḍhasya |
etaduktaṃ bhavati ahameva tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattito
viśvaśarīraścidānandaghanaḥ śiva iti saṅkalpo yasyāvikalpaśeṣībhūtatvena
phalati tasya dhyeyamantradevatādi kiṃ na nāma abhimukhībhavati
sarvasyaitadadvayaprathālagnatvāt | yathoktamasmatparameṣṭhipādaiḥ
sākṣādbhavanmaye nātha sarvasminbhuvanāntare |
kiṃ na bhaktimatāṃ kṣetraṃ mantraḥ keṣāṃ na sidhyati || (gha0 sto0 1|4)
iti | iyameva ca samāpattiḥ paramādvayarūpasyāmṛtasya prāptiḥ
anyasmiṁstvamṛte katipayakālaśarīradārḍhyadāyini prāpte'pi
sādhakairmaraṇamavaśyamavāpyata evetyevakārāśayaḥ | evaṃ
sarvatrānenaivāśayena śrīsvacchande sthūladṛṣṭyāmṛtaprāptiprakaraṇe
naiva cāmṛtayogena kālamṛtyujayo bhavet |
ityuktyopasaṃhṛtya tāttvikastatprāptiprakāraḥ
athavā paratattvasthaḥ sarvakālenaṃ bādhyate || [7|226]
ityādinā
52)

• * * * * * ? sarvaṃ śivaśaktimayaṃ smaret |
  

iti madhyena
jīvanneva vimukto'sau yasyeyaṃ bhāvanā sadā |
yaḥ śivaṃ bhāvayennityaṃ na kālaḥ kalayettu tam |
yogī svacchandayogena svacchandagaticāriṇā |
sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet |
svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaretsadā | (7|258)
ityanena sahajasandarbheṇa sapraśaṃsaṃ paścādupadiṣṭaḥ | ayamevātmano graho
jñānaṃ yaducyate ātmā jñātavya iti tatredameva
sarvajñasarvakartṛsvatantraśivasvarūpatayā pratyabhijñānamātmano jñānaṃ
na tu
puruṣa evedaṃ sarvam | (śveta0 u0 3|15)
iti śrutyantaviduktaṃ
ta ātmopāsakāḥ sarve na gacchanti paraṃ padam | (sva0 4|388)
ityāmnāyokteḥ | tathā dīkṣāvasare yojanikādyarthamayameva
śiṣyātmano'nugrahaḥ imāmeva samāpattiṃ vidvānācāryaḥ śiṣyātmānaṃ śive
yojayannācāryo bhavatītyarthaḥ | iyaṃ svapratyayasiddhā putrakādeḥ śivātmanaḥ
sadbhāvasya pāramārthikasvarūpasya dāyinī nirvāṇadīkṣā | yathoktam
evaṃ yo veda tattvena tasya nirvāṇadāyinī [gāminīti
mūlaparātrīśikāpustakasthaḥ pāṭhaḥ |] |
dīkṣā bhavatyasandigdhā tilājyāhutivarjitā || (pa0 trī0 25)
53)
iti | hautrī dīkṣāpi dīkṣaiva tatra mā bhūtkasyacidanāśvāsa ityāśayenātraivakāro
na kṛtaḥ śrīmahāgurupravareṇeti śivam ||
iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye
sahajavidyodayaspando dvitīyo niṣyandaḥ || 2 ||
54)
atha tṛtīyo niṣyandaḥ |
evaṃ nimīlanonmīlanasamādhidvayasamādheya ubhayavisargāraṇībhūtaḥ
suprabuddhatābhivyaktaye spandatattvasamāveśo niḥṣyandadvayena nirṇītaḥ |
athedānīmetadavaṣṭabhyāmbhābhyāsena parāparavibhūtyudayo bhavatītyabhidhāya
saṃkṣepeṇa bandhamokṣasvarūpaṃ nirūpya prathamopakrāntaṃ nigamayati
yathecchetyādibhiḥ cakreśvaro bhavedityantairekonaviṃśatyā ślokairanena
vibhūtispandākhyena tṛtīyaniḥṣyandena | tatra ślokadvayena
jāgratsiddhasvātantryadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ svapnasvātantryam | ekena
tadviparyayamabhidadhatā satatodyuktataivāśrayaṇīyeti tātparyeṇoktam |
dvitayenābhīṣṭavastujñānāvirbhāvaḥ | ekena kartṛśaktyāvirbhūtiḥ
kṣudhādijayaśca | ekena sarvajñatāprāptiḥ | ekena glānināśaścetyaṣṭake
nirūpitam | tataḥ spandātmana unmeṣasyaikena svarūpaṃ lakṣitam | ekena
parasamādhivighnabhūtānāṃ siddhīnāṃ heyatoktā | ekena
dvitīyaniḥṣyandanirṇītaviśvātmatāsvabhāvaḥ samāveśa uktaḥ | tataḥ
samāviṣṭatālābhe yuktiruktaikena | trayeṇa paśupāśanirṇaya uktaḥ | ekena
spandatattvasyaiva bandhamokṣobhayapadākrāṃtiruktā |
55)
dvayenocchedyatvena bandhasvarūpamanūditam | ekena
taducchittyupāyamabhidadhatādisūtroktārtho nigamita iti saṃkṣepo niḥṣyandasya ||
atha grantho vyākhyāyate | yaduktaṃ suprabuddhasya satataṃ spandatattvopalabdhiḥ
iti | tatra ataḥ satatamudyukta ityanena jāgarāyāṃ tatpariśīlanena śikṣā
prabuddhasya suprabuddhatāprāptyarthamuktā | yāmavasthāmityādinā
pratipadopāyapariśīlanapāṭavena yogisuṣuptāvaraṇabhaṅga uktaḥ |
idānīṃ laukikasvapnasuṣuptavidalanena suprabuddhatāmeva sādhayituṃ
svapnocitāṃ vibhūtimasya darśayitumāha
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān |
somasūryodayaṃ kṛtvā saṃpādayati dehinaḥ || 1 ||
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt |
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet || 2 ||
dhatte sarvamātmanīti dhātā śaṃkarātmā svabhāvaḥ sa
56)
yathā jāgrataḥ jāgarāyāmabhivyaktasvasvātantryasya dehino dehabhūmikāyāmeva
prakaṭībhūtapiṇḍasthajñānasya yoginaḥ
sambandhinyecchayābhyarthito'ntarmukhasvarūpavimarśabalena prasādito hṛdi
cetasi sthitānarthāniti bindunādādijñānapuraḥ (sara)
kṣobhapratibhācālanabodhastobhajñānasaṃcārādiprayojanāni saṃpādayati |
kathaṃ somasūryayorjñānakriyāśaktyorudayaṃ kṛtvā jñānaśaktyā
bhāsyamānaṃ hi tattatkriyāśaktyonmīlyate |
samāveśonmiṣatpratibhātmakamūlāvaṣṭambhayuktisphāritajñānakriyā##-
saṃpādayati yogiśarīrānupraviṣṭaḥ parameśvaraḥ | yathā caivaṃ tathā
anāgatāyāṃ nidrāyāṃ vinaṣṭe bāhyagocare |
sāvasthā matasā gamyā parā devī prakāśate || [vi0 bhai0 75]
iti
pīnāṃ ca durbalāṃ śaktiṃ dhyātvā dvādaśagocare |
praviśyaṃ hṛdaye dhyāyan svapnasvātantryamāpnuyāt || [vi0 bhai0 55]
iti saṃpradāyasthityā
vamanagrāsasaktatadubhayavisargāraṇicitiśaktiparāmarśamukhena nityaṃ
praṇayamanatikrāmato bhagavatprārthanāparasya yoganidrārūḍhasya
sphuṭataramanācchāditarūpatayā madhye sauṣumnadhāmani sthito dhātā
svapnai'pyabhīṣṭānevāṇavaśāktaśāmbhavasamāveśādīnanyānapi
samāveśābhyāsarasonmṛṣṭamatimukurasya jijñāsitānarthānnavaśyaṃ
prakaṭīkaroti
57)
nāsya yoginaḥ svapnasuṣuptayorvyāmoho bhavatītyarthaḥ | svapnena
sauṣuptamapyupalakṣitam | atrābhīṣṭārthaprakāśe āvṛttyā ayameva hetuḥ
praṇayasya prārthanāyā antarmukhasvarūpapariśīlanopāsāsaṃpādyasya
māyākāluṣyopaśamalakṣaṇasya prasādasya bhagavatānatikramāt | parameśvaro hi
cidātmā yadyantarmukhocitasevākrameṇārthyate tattatsaṃpādayata eva jāgrataḥ iti
paratattve jāgarūkasya jāgarāvasthāsthasya ceti śleṣoktyā vyākhyeyam || 2 ||
yadi punarevaṃ sāvadhāno [na] bhavati tadā nāsya yogitetyāha
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ |
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye || 3 ||
yadyuktayuktyā nityaṃ nārādhyate dhātā tadā svasvarūpasthityabhāve satataṃ
pratyahaṃ laukikasyeva cāsya yogino'pi jāgarāyāṃ svapne ca
sādhāraṇāsādhāraṇārthaprakāśanatanniścayanādisvabhāvā pārameśvarī
sṛṣṭiḥ svatantrā syāt laukikavadyoginamapi saṃsārāvaṭa evāsau
pātayedityarthaḥ | yathoktam
58)
pravṛttirbhūtānāmaiśvarī |
iti | taddharmakatvataḥ iti svapnajāgarādipadaprakāśane bhagavatsṛṣṭeḥ
svātantryasvabhāvādityarthaḥ || 3 ||
evaṃ svapnasauṣuptanirdalanopāyaṃ svaprabuddhatāyai saṃsādhya
spandatattvasamāveśopāyaṃ suprabuddhasya dṛṣṭāntayuktipūrvakaṃ nirūpayati
jijñāsitārthajñaptirapītthaṃ bhavatītyādiśati
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi |
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ || 4 ||
tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam |
tattathā balamākramya na cirātsaṃpravartate || 5 ||
hiśabdaḥ kilaśabdārthe | sāvadhāne'pi cetasi dūratvādidoṣairyathā kilārtho'sphuṭo
dṛṣṭo bhūyo'dhyakṣanirīkṣaṇātmanā svabalodyogena bhāvito bhṛśamālokito
na kevalaṃ sphuṭo yāvatsphuṭataro'pi bhāti tathā yatspandatattvātmakaṃ balaṃ
yenānandaghanatātmanā paramārthena yatreti śaṃkarātmani svasvabhāve yatheti
abhedavyāptyā sthitaṃ tatkartṛ
59)
tatheti svabalodyogena antarmukhatadekātmatāpariśīlanaprayatnena saṃbhāvitaṃ
śīghrameva sphuṭataratvena pravartate abhivyajyate | kathamākramyārādhakasya
kalpitadehādipramātṛbhūmiṃ svātmanyeva nimagnāṃ kṛtvā atha ca
spandātmakaṃ balamākramya sthitasya
kalpitadehabuddhipramātṛbhūmimasakṛduttejayataḥ sādhakasya yogino
yajjijñāsitaṃ nidhānādi yatra deśādau yena hemādinā paramārthena yathā
sanniveśena sthitaṃ tathā tadacirādeva prakāśate || 5 ||
kartṛśaktyādirapyamuta eva balātprādurbhavatītyāha
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate |
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ || 6 ||
yathā kṣīṇadhāturṛṣiprāyaḥ so'pi spandātmakaṃ balamākramya
spandasamāveśabalena prāṇapramātṛbhūmimasakṛduttejya
kārye'vaśyakartavye karmaṇi pravartate aśakyamapi vastu tadbalākramaṇenaiva
karotītyarthaḥ | tathā yo'ptyatiṣubhukṣitaḥ so'pi tadbalākrāntyā kṣutpipāsādi
śamayati | nahi ciddhanāṃ bhūmimanupraviṣṭasya dvandvābhibhavaḥ
kaścitprāṇādibhuva eva tadāśrayatvāttasyāśceha cidbhūmau nimagnatvāt || 6 ||
60)
yata evamuktasūtropapattikramānusāreṇedṛksiddhisamudāyo'smādbhavatītyataḥ
anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ |
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati || 7 ||
anena svasvabhāvātmanā spandatattvenādhiṣṭhite vyāpte dehe sati yathā
tadavasthocitārthānubhavakaraṇādirūpāḥ sarvajñatāsarvakartṛtādayo dharmā
āvirbhavanti dehinaḥ tathā yadyayaṃ kūrmāṅgasaṃkocavatsarvopasaṃhāreṇa
mahāvikāsayuktyā vā svasminnanapāyinyātmani cidrūpe adhiṣṭhānaṃ karoti
uktābhijñānapratyabhijñāte tatraiva samāveśasthitiṃ badhnāti tadā sarvatreti
śivādau kṣityante evamiti śaṃkarataducitasarvajñatāsarvakartṛtādirūpo
bhaviṣyati || 7 ||
idamapyetatprasādenetyāha
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ |
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā || 8 ||
61)

• * * * * * * * * * * * *
  
• * mnā ? sarvakeśānāmāspadaṃ tataśca dehe yā glāniḥ
  

arthāddehābhimāninaḥ puṃso yo harṣakṣayo'sau vuluṇṭhikā
parasaṃviddraviṇāpahāreṇa pārimityadaurgatyapradā tasyāśca
glānerajñānataścidānandaghanasvasvarūpāpratyabhijñānātsṛtirudbhavo'va##-
nikṛttaṃ tadāsau glānirajñānātmano hetorabhāvāt kutaḥ syānna
bhavedityarthaḥ | glānyabhāve ca dehe'vaśyaṃbhāvinyo vyādhyādisantāpāvasthā
api yathā yathā yogino'pakṛṣyante tathā tathā hemna ivāti tāpyamānasya
kālikāpagame svasvarūpaṃ dedīpyata eva | evaṃ ca dehāvasthitasyāpi sarvadā
glānyabhāva eva parayogino vibhūtiḥ | yathoktaṃ paramayoginyā madālasayā
bāladārakān prayogīkurvatyā
tvaṃ kañcuke śīrṣamāṇe nije'smindehe heye mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ |
śubhāśubhaiḥ karmabhirdehametanmadādibhiḥ kañcukaste nibaddhaḥ || (sā0
pu0 25|14)
iti mitasidhyabhilāṣiṇo yoginaḥ samāveśābhyāsarasena dehaṃ vidhyato
valīpalitādivyādhijayo bhavatītyapi bhaṅgavānena pratipāditam || 8 ||
atha yojyamunmeṣaḥ sa kiṃsvarūpaḥ kimupāyalabhyaścetyākāṅkṣāyāmāha
62)
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet || 9 ||
bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet |
tadā tanmadhyabhāvena vikaṃsatyatibhāvanā || (vi0 bhai0 62)
iti nītyā ekasyāṃ kasyāṃcidālambanaviśeṣanibhṛtavikārātmikāyāṃ cintāyāṃ
prasaktasya ekāgrībhūtasya yogino yata iti
tadekāgratāprakarṣollasatsaṃvitsphāratastadālambananimīlanājjhaṭiti
grastasamastacintāsantateragnī ṣomāvibhedātmanaḥ spandatattvādapara
evodayaściccamatkārātmānya eva lokottara ullāsaḥ syāt sa
taccamatkāronmeṣakatvādevonmeṣo vijñātavyo'nveṣaṇīyaḥ itthameva yoginā
jñātuṃ śakyaḥ tataśca svayamiti
idantāviṣayatvābhāvādakṛtakaprayatnātmanāvadhānenāhantayaivopetyātmani
lakṣayet asādhāraṇena camatkārātmanā pratyabhijānīyāt | yata ekasyāṃ
viṣayavicārādicintāyāṃ prasaktasya aparasyāścintāyā jhaṭityudayaḥ syāt sa
cintādvayavyāpakaṃ unmeṣaḥ ityanye || 9 ||
idānīṃ mitayogijanaprayatnasādhyāsvapi tāsu tāsu
63)
siddhiṣūnmeṣapariśīlanamātroditāsu parayogino heyatvameva mantavyamityādiśati
ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ |
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ || 10 ||
ata unmeṣādupalakṣyamāṇādapralīyamānasthūlasūkṣmādidehāhambhāvasya
yogino'cireṇaiva bhrūmadhyādau tārakāprakāśarūpo
vinduraśeṣavedyasāmānyaprakāśātmā nādaḥ
sakalavācakāvibhediśabdanarūpo'nāhatadhvanirūpo rūpamandhakāre'pi
prakāśanaṃ tejaḥ rasaśca rasanāgre lokottara āsvādaḥ kṣobhakatvena
spandatattvasamāsādanavighnabhūtatāvatsantoṣapradatvena vartante | yadāhuḥ
te samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ | (pāta0 sū0 3|37)
iti | evamunmeṣanibhālanodyuktasyāpi dehātmamānino yogino bindunādādayaḥ
kṣobhakā bhavantītyuktam || 10 ||
idānīmatronmeṣātmani svabhāve dehapramātṛtāṃ nimajjayati tadākārāmapi
parapramātṛtāṃ labhata ityāha
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
64)
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate || 11 ||
yathā paśyantīrūpāvikalpakadidṛkṣāvasare didṛkṣito'rtho'ntarabhedena sphurati
tathaiva svacchandādyadhvaprakriyoktān dharādiśivāntāntarbhāvino'śeṣānarthān
vyāpyeti sarvamahamiti sadāśivavat
svavikalpānusandhānapūrvakamavikalpāntamabhedavimarśāntaḥ
kroḍīkāreṇācchādya yadāvatiṣṭhate asyāḥ samāpatterna vicalati
tāvadaśeṣavedyaikīkāreṇonmiṣattāvadvedyagrāsīkārimahāpramātṛtā##-
svasaṃvidevānubhaviṣyati kimatra bahunā pratipāditena || 11 ||
tasyopalabdhiḥ satatam iti pratijñāya tadanantaramupapāditamupāyajātaṃ
pariśīlayataḥ satataṃ spandatattvasamāviṣṭatvaṃ suprabuddhasya bhavatīti
tadanantaprameyasaṃbhinnatvādupadeśyahṛdaye
smārayannanupraveśayuktyupasaṃhārabhaṅgyāha
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram |
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate || 12 ||
sarvadā jāgarāsvamasuṣuptasaṃvidādimadhyāntapadeṣu prabuddhastiṣṭhet
65)
unmīlitaspandatattvāvaṣṭambhadivyadṛṣṭiḥ suprabuddhatāmeva bhajeta | kathaṃ
jñānena bahirmukhenāvabhāsena sarvaṃ gocaraṃ nīlasukhādirūpaṃ
viṣayamālokya
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ (2|4)
ityupapāditadṛśā vimṛśya ekatra sraṣṭari śaṃkarātmani svabhāve
sarvamāropayet nimīlanonmīlanadaśayostadabhedena jānīyāt
pūrvāparakoṭyavaṣṭambhadārḍhyānmadhyabhūmimapi
cidrasāśyānatārūpatayaiva paśyedityarthaḥ | evaṃ ca na kenacidanyena vyatiriktena
vastunā bādhyate sarvasmin svātmanaḥ svīkṛtatvāt | yathoktaṃ
śrīpratyabhijñākāreṇa
yo'vikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ |
svātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam || (u0 sto0 13|
16)
iti || 12 ||
tato'nyena na pīḍhyate iti yaduktaṃ tatra ko'sāvanyaḥ pīḍakaḥ kaśca pīḍyaḥ yataḥ
śivātmakameva viśvamuktamitvāśaṅkya pāśānāṃ paśośca svarūpaṃ
nirṇetumāha
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām |
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ || 13 ||
66)
iha yo'yaṃ prakāśātmā svasvabhāvaḥ śāṃkara uktaḥ asau
vyavasthitaḥ karotyaiṣa viśvakāraṇamīśvaraḥ |
sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhāraṃ tirodhānamanupraham || (sva0 |)
iti śrīsvacchandaśāstradṛṣṭyā nijaśaktyāśliṣṭaḥ sadā
pañcavidhakṛtyakārī svatantraḥ spandalaliteśvarādiśabdairāgameṣūddhoṣyate |
svātantryaśaktirevāsya sanātanī pūrṇāhantā rūpā parā matsyodarī mahāsattā
sphurattormiḥ sāraṃ hṛdayaṃ bhairavī devī śikhā ityādibhirasaṃkhyaiḥ
prakāraistatra tatra nirucyate | pūrṇāhantaiva
cāsyānuttarānāhataśaktisaṃpuṭīkārasvīkṛtādikṣāntavarṇabhaṭṭārikā tata eva
svīkṛtānantavācyavākarūpaṣaḍadhvasphāramayāśeṣaśakticakra##-
śeṣasargapralayādiparamparāpyakramavimarśarūpaiva
nityoditānuccāryamahāmantramayī sarvajīvitabhūtā parā vāk | eṣiva bhagavata
ityadviśvavaicitryacalattāmiva svātmani prathayantī spandate ityarthānugamāt
spanda iti ihocyate | evaṃ ceyadviśvaśaktikhacitaparāśaktisundarasya svātmanaḥ
svarūpagopanakrīḍayā svātmabhittāvevāṃśāṃśikayā nirbhāsanaṃ bhagavān
yāvaccikīrṣati tāvadekaivābhinnāpyasau tadīyā vimarśaśaktiricchātvaṃ
pratipadya jñānakriyārūpatayā sthitvā śivaśaktiparāmarśātmakabījayonibhedena
dvidhā bhūtvā vargabhedena tatkalābhedena ca navadhā pañcāśaddhā ca sphurantī
tadvimarśasārairaghoraghoraghorataraiḥ | saṃvittidevatātmabhiḥ
67)
rūpaiḥ prathamānā bhagavataḥ pañcavidhakṛtyakāritāṃ nirvahati | yathoktaṃ
śrīmālinīvijayottare
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī |
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate || (3|5)
saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu |
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam ||
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate |
evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā ||
jātā tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate |
evamevā dvirūpāpi punarbhedairanantatām ||
arthopādhivaśādyāti cintāmaṇiriveśvarī |
tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate ||
dvidhā ca navadhā caiva pañcāśaddhā ca mālinī |
bījayonyātmakādbhedāddvidhā bījaṃ svarā matāḥ ||
kādayaśca smṛtā yonirnavadhā vargabhedataḥ |
pṛthagvarjyavibhedena śatārdhakiraṇojjvalā ||
bījamanna śivaḥ śaktiryonirityabhidhīyate |
vargāṣṭakamiti jñeyamaghorādyamanukramāt ||
tadeva śaktibhedena māheśvaryādi cāṣṭakam |
śatārdhabhedabhinnā ca tatsaṃkhyānāṃ varānane ||
rudrāṇāṃ vācakatvena kalpitā paramehinā |
tadvadeva ca śaktīnāṃ tatsaṃkhyānāmanukramāt ||
ityādi | tathā
viṣayeṣyeva saṃjñīnānadho'dhaḥ pātayantyasūn | ?
rudrāśūnyāḥ samāchiṅgya ghoratarvo'parāstu tāḥ ||
miśrakarmacakrāsaktiṃ pūrvavajranavanti vāḥ | ?
68)
muktimārganirodhinyastāḥ syuryorāḥ parāparaḥ ||
pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ |
parāḥ prakathitāstajj~airaghorāḥ śivaśaktayaḥ || (3|33)
iti | evaṃ śabdarāśeḥ samutthito varganavakarūpo yo brāhmyādidevatāvargaḥ
śivasahitastasya bhogyatāṃ pāśyatāṃ gataḥ san sa eva śaṃkarātmā svabhāvaḥ
paśuḥ smṛtaḥ āgameṣu tathoktaḥ | nanu kathaṃ bhoktā maheśvaraḥ
imāmavasthāṃ prāptaḥ ityāśaṅkāśāntyai viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha
kalāviluptavibhava iti | kalayati vahiḥ kṣipati pārimityena paricchinattīti kalā
māyāśaktiḥ tayā viluptavibhavaḥ svamāyayā gūhitaiśvaryaḥ sthita ityarthaḥ |
atha ca kalayā kiṃcitkartṛtvopodvalanātmanā śaktyā tadupalakṣitena
kalāvidyākālaniyatirāgātmanā kañcukena viluptavibhavaḥ
sthagitapūrṇatvakartṛtvādidharmaḥ | bhavatvevaṃ bhogyatāṃ tu kathamasau
śaktivargasya gataḥ ityatraitadevottaram |
kalābhirakārādivargādhiṣṭhāyikābhirbrāṅmyādibhistadvarṇa##-
kalābhirakārādivarṇairviluptavibhavaḥ saṃkucito'smi apūrṇo'smi karavāṇi
kiṃcididamupādade idaṃ jahāmi
ityādivicitravikalpakāvikalpakapratipattikadambakāntaranupraviṣṭasthūlasūkṣma##-
svarūpasthitiṃ na labhate yataḥ
69)
ato'sāvuktarūpaḥ śaktivargeṇa bhujyamānaḥ paśuruktaḥ | kalayā
akhyātyātmanāṃśena viluptavibhavaḥ saṃkucita iva na tu tattvataḥ śivātmā
svabhāvo'sya kvāpi gataḥ tadabhāve hi sa eva na sphuret | tathāvabhāsamānaireva
kalābhiḥ saṃkucitaiḥ śabdairjñānaiśca viluptavibhavastathārūpamātmānaṃ na
vimraṣṭuṃ kṣama ityarthaḥ || 13 ||
adhunā paśuḥ saṃkucitadṛkchaktibādhyaḥ pāśyaścetyetadvibhajati
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ |
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ || 14 ||
tasya paśoryaḥ pratyayānāṃ laukikaśāstrīyavikalpānāṃ tadadhivāsitānāṃ
bhinnārthajñānānāṃ vikalpānāmapyudbhavaḥ vināśāghrāta utpādaḥ sa
parasyāmṛtarasasya ciddhanasyānandaprasarasyāpāyo nimajjanam | uditeṣu
bhinnārtheṣu pratyayeṣu cidbhūmiḥ sthitāpyaparāmṛśyamānatvādasthiteva
lakṣyate tata evamuktam | tena ca pratyayodbhavenāyamasvatantratāmeti tadvaśaḥ
sampadyate | yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu jñānaṃ bandhaḥ (1|2) iti |
śrīmadvyāsamunināpi mātāpitṛmayo trālye iti | śrīmadālasayāpi
70)
tāteti kiṃcittanayeti kiṃcit abhyeti kiṃciddayiteti kiṃcit |
mameti kiṃcinna mameti kiṃcit bhautaṃ saṃghaṃ bahudhā mā lapethāḥ ||
(mā0 pu0 25|15)
iti | pratyayasyodbhavastanmātrāṇi tīvrātīvrabhedasāmānyavṛttayo gocaro yasya
tathābhūto bhinnavedyaviṣaya ityarthaḥ | anenedamāha yāvadiyaṃ
bhinnavedyaprathā tāvadbaddha eva yadā tūktopadeśayuktyā
sarvamātmamayamevāvicalapratipattyā pratipadyate tadā jīvanmukta iti | yathoktaṃ
iti vā yasya saṃvittiḥ [2|5] ityādi | evaṃ ca yatpūrvamuktaṃ
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | (2|4) ityādi na tena
saha parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ (3|14) ityasya
vaiṣamyaṃ kiṃcit || 14 ||
nanu yadi pratyayodbhavo'pyasya parāmṛtarasāpāyaḥ tatkathamuktaṃ
śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ ityāśaṅkāṃ pariharati
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ |
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ || 15 ||
caḥ śaṅkāṃ dyotayan tatparihārarūpaṃ prageyāntaraṃ samuccinoti |
71)
asya paśoḥ svasya śivātmano rūpasyāvaraṇe bhittibhūtatvena prathamānasyāpi
samyagaparāmarśane tannimittaṃ vyākhyātarūpāḥ śaktayaḥ satatamutthitāḥ
yāvaddhi parāmṛtarasātmakasvasvarūpapratyabhijñānamasya na vṛttaṃ
tāvadetāḥ svasvarūpāvaraṇāyodyacchantyeva | yato'sya yaḥ pratyayodbhavo
vikalpakāvikalpakajñānaprasaraḥ sa śabdānuvedhena ahamidaṃ jānāmi ityādinā
sūkṣmāntaḥśabdānurañjanena sthūlābhilāpasaṃsargeṇa ca vinā na bhavati iti
tiraścāmapyasāṃketikaḥ nirdeśaprakhyaḥ svātmani ca
śironirdeśaprakhyo'ntarabhyupagamarūpaḥ śabdanavimarśo'styeva anyathā
bālasya prathamasaṃketagrahaṇaṃ na ghaṭeta
antarūhāpohātmakavimarśaśūnyatvāt | sthūlaśabdānuvedhamayastu vikalpaḥ
sarvasya svānubhavasiddhaḥ || 15 ||
ślokatrayoktamarthamupasaṃharanniyataḥ prameyasya
sāmānyaspandatattvādabhinnatāṃ prāguktāmanubadhnan
tatpratyabhijñānāpratyabhijñānamayau bandhamokṣau iti lakṣayati
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā || 16 ||
seti ślokatrayanirṇītatvāt iyamiti prameyaparyantena
72)
rūpeṇa sphurantī svasvabhāvarūpasya cidātmanaḥ śivasya sambandhinī
spandatattvātmikā parābhaṭṭārikaiva viśvavaicitryāvasthitikāritvāt kriyāśaktiḥ
prāṅnirṇītadṛśā śiva eva gṛhītapaśubhūmike vartamānā
prāṇapuryaṣṭakarūpamamuṃ kartṛtātmanāhantāvipruṣā prokṣitaṃ kurvāṇā
tathārūpeṇāpratyabhijñāya
svarūpāvārakatvāddhānādānādiparikleśahetutvācca bandhayitrī bhavati | yadā tu
svasya śivātmano rūpasya yo mārgaḥ
śaktyavasthāṃ praviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā |
tadāsau śivarūpī syāccaivī mukhamihocyate || (20)
iti śrīvijñānabhaṭṭārakoktanītyā prāptyupāyaḥ parāśaktistadātmatayāsau
kriyāśaktirjñāyate yoginā yadā vā vikalpakāvikalpakaprasare'pi śivasvarūpasya
svātmanoṃ'śabhūtamevāśeṣavedyamanenekṣyate tadāsyāsau parānandamayīṃ
parāṃ siddhimupapādayati || 17 ||
itthaṃkāraṃ (paśuratra badhyate vakṣyamāṇopāyapariśīlanena ca mucyate iti
pratipādayan bandhasvarūpamucchedyatvenānuvadati)
tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartinā |
73)
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam [asya ślokasya ṭīkā na
labdhā |] || 17 ||
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ |
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ saṃpracakṣmahai || 18 ||
puryaṣṭakotthitaṃ bhogaṃ bhuṅkte | yata eva pratyayeṣu sukhādipratyayodbhavaḥ
ata evāsau pratyayodbhavāt paśuḥ paravaśaḥ śabdānuvedhakrameṇa pade pade
brāhmyādidevībhirākṣipyamāṇaḥ na tu suprabuddhavat svatantraḥ tasya
puryaṣṭakasya bhāvādeva punaḥpunarudbodhitavicitravāsanaḥ saṃsaret
tattadbhogocitabhogāyatanāni śarīrāṇyarjayitvā gṛhṇāti cotsṛjati ca |
yataścaivamato'sya puryaṣṭakasaṃruddhasya yā saṃsṛtistasyā yaḥ prakṛṣṭo
layaḥ puryaṣṭakātmakamalocchedena vināśaḥ tasya kāraṇaṃ samyak
sukhopāyaṃ pracakṣmahe samanantarameva brūmaḥ tathā saṃpracakṣmahe
prakaraṇe'smin svayaṃ pratipāditavantaḥ | vartamānasāmīpye vartamānavadvā
(pā0 sū0 3|3|131) iti vartamānaprayogaḥ || 18 ||
etat pratipādayan ādyasūtroktamarthaṃ nigamayati
74)
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau |
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet || 19 ||
yadā punarayamuktāḥ paratattvasamāveśopadeśayuktīḥ pariśīlayan ekatra
pūrṇāhantātmani spandatattve samyagavicalatvena rūḍhaḥ samāviṣṭastanmayo
bhavati tadā tasyeti pūrvasūtranirdiṣṭasya puryaṣṭakasya taddvāreṇaiva viśvasya
nimīlanonmīlanasamāveśābhyāṃ layodayau niyacchan
prathamasūtranirṇītadṛśā ekasmādeva śaṃkarātmanaḥ svabhāvāt saṃhāraṃ
sargaṃ ca kurvan bhoktṛtāmeti dharādiśivāntasamagrabhogyakavalanena
paramapramātṛtāṃ satīmeva pratyabhijñānakrameṇāvalambate | tataśca
prathamasūtranirṇītasya śakticakrasya svamarīcinicayasyeśvaro'dhipatirbhavet |
anenaiva ca dehena maheśvaratvamavāpnotyeveti yāvat | evaṃ
copakramopasaṃhārayormahārthasaṃpuṭīkāraṃ darśayan tatsāratayā
samastaśāṃkaropaniṣanmūrdhanyatāmasyāviṣkaroti śāstrasya
śrīmānvasuguptācāryaḥ iti śivam ||
iti śrīspandanirṇaye vibhūtispandastṛtīyo niḥṣyandaḥ samāptaḥ ||
75)
atha caturtho niṣyandaḥ
granthānte paramāṃ spandabhūmiṃ gurugiraṃ ca śleṣoktyā stauti
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm |
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm || 1 ||
tāmasāmānyāṃ bhagavatīṃ guruṃ śaivī mukhamihocyate (vi0 bhai0 20)
iti sthityā śivadhāmaprāptihetutvādācāryarūpām | atha ca guruṃ
paśyantyādikroḍīkārāt mahatīṃ bhāratīṃ parāṃ vācam tathā gurorācāryasya
sambandhinīmupadeṣṭrīṃ giraṃ citrāṃ lokottaracamatkārarūpāṃ vande
sarvotkṛṣṭatvena samāviśāmi | atha ca sarvāvasyāsu
sphuradrūrūpatvādamivadantīmudyantṛtāprayatnenābhivādaye
svarūpavimarśaniṣṭhāṃ tāṃ samāveṣṭhuṃ saṃmukhīkaromi | kīdṛśīmagādho
duruttaro yaḥ saṃśayaḥ pūrṇāhantāniścayābhāvātmā vicitraḥ
76)
śaṅkākalaṅkaḥ sa eva vitatatvenāmbhodhistasya samyaguttaraṇe yā tāriṇī
nauriva tāmityubhayatrāpi yojyam | tathā vicitrārthāni nānācamatkāraprayojanāni
padāni viśrāntayo yasyāṃ parasyāṃ vāci tāṃ vicitrāṇi
ramyaracanānupraviṣṭāni arthapadāni vācyavācakāni yasyāṃ guruvāci tām || 1 ||
prasiddhaprabhāvasvanāmodīraṇātsambhāvanāpratyayenārthinaḥ pravartayan
gūhanīyatayā mahāphalatāmasya śāstrasya nirūpayati śāstrakāraḥ
labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ |
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya || 2 ||
etacchāstroktametajjñānameva puruṣārthaprāptihetutvāddhanamalabhyamapi
duṣprāpamapi labdhvā śaṃkarasvapnopadeśasāraṃ śilātalādavāpya
prakāśavimarśātmakaṃ hṛdayameva viśvāntaḥ
praveśāvakāśapradatvādguhā tasyāmantena niścayena kṛtā nihitiḥ sthāpanā
yena arthāttasyaiva jñānadhanasya tasya svāminaḥ śrīvasuguptābhidhānasya
guroryathaiva tacchivāya jātaṃ
tadvadadhikāriniyamasaṃkocābhāvātsarvalokasyāpi
hṛduhāntakṛtanihiteryatnādasāmayikāt
77)
gopayataḥ hṛḍhapratipattyā ca svātmīkurvataḥ sadā śivāya bhavati
nityaśaṃkarātmakasvasvabhāvasamāveśalābhāya sampadyata iti śivam || 2 ||
yadyapyasmin vivṛtigaṇanā vidyate naiva śāstre lokaścāyaṃ yadapi matimān
bhūyasottānavṛttiḥ |
jānantyete tadapi kuśalāste'smadukterviśeṣaṃ
kecitsāragrahaṇanipuṇāścetanārājahaṃsāḥ || 1 ||
anantāparaṭīkākṛnmadhye sthitimamṛṣyatā |
vivṛtaṃ spandaśāstraṃ no guruṇā no mayāsya tu || 2 ||
viśeṣaleśaḥ sandohe darśitaḥ pūrvamadya tu |
rudraśaktisamāveśaśālinaḥ śivarūpiṇaḥ || 3 ||
śūranāmnaḥ svaśiṣyasya prārthanātirasena tat |
nirṇītaṃ kṣemarājena sphārānnijagurorguroḥ || 4 ||
yeṣāṃ no dhiṣaṇopadeśaviśadā saddaiśikairdarśitā
śrīmacchāmbhavaśāsanopaniṣadā yeṣāṃ na bhagno bhramaḥ |
ye nāsvāditapūrviṇo mṛdudhiyaḥ śrīpratyabhijñāmṛtaṃ te nātrādhikṛtāḥ
paraiḥ punaridaṃ pūrṇāśayaiścarvyatām || 5 ||
śivādikṣityanto vitatavitato yo'dhvavibhavaḥ
sphurannānāsargasthitilayadaśācitritatanuḥ |
iyadviśvaṃ yasya prasarakaṇikāsau vijayate paraḥ saṃvitspando
lasadasamasaukhyāyatanabhūḥ || 6 ||
78)
samāpto'yaṃ śrīspandanirṇayaḥ
kṛtiḥ śrīpratyabhijñākārapraśiṣyasya mahāmāheśvarācārya
śrīmadabhinavaguptanāthadattopadeśasya śrīkṣemarājasyeti śivam ||
śrīmatpratāpabhūbharturājñayā prītaye satām |
madhusūdanakaulena saṃpādyāyaṃ prakāśitaḥ ||

Vollständiger Text in Devanagari

Die folgende Devanagari-Fassung gibt denselben vollständigen Textbestand wieder. Auch hier bleiben Varianten, Lückenzeichen und editorische Markierungen erhalten.

श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसन्नीतिमार्गो लब्ध्वा यत्रैव
सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः |
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रञ्जयन्सर्वदेश्यान्
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुसृणविसरवत्सर्ववन्द्यत्वमाप || १ ||
तरत तरसा संसाराब्धिं विधत्त परे पदे पदमविचलं
नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे |
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतावबोधसुधारसं प्रसभविलसत्सद्युक्त्यान्तः
समुत्प्लवदायिनम् || २ ||
१)
अथ
स्पन्दनिर्णयः
श्रीक्षेमराजविरचितः |
सर्वं स्वात्मस्वरूपं
मकुरनगरवत्स्वस्वरूपात्स्वतन्त्रस्वच्छस्वात्मस्वभित्तौ कलयति धरणीतः
शिवान्तं सदा या |
दृग्देवी मन्त्रवीर्यं सततसमुदिता शब्दराश्यात्मपूर्णा
हन्तानन्तस्फुरत्ता [ग्: नन्देति पाठः |] जयति जगति सा शाङ्करी
स्पन्दशक्तिः || १ ||
स्पन्दामृते चर्वितेऽपि स्पन्दसंदोहतो मनाक् |
पूर्णस्तच्चर्वणाभोगोद्योग एष मयाश्रितः || २ ||
सम्यक्सूत्रसमन्वयं परिगतिं तत्त्वे परस्मिन्परां तीक्ष्णां
युक्तिकथामुपायघटनां स्पष्टार्थसद्व्याकृतिम् |
ज्ञातुं वाञ्छथ चेच्छिवोपनिषदं [क्, ख्, ग्: चिदिति पाठः |
] श्रीस्पन्दशास्त्रस्य तद्वृत्तावत्र धियं निधत्त सुधियः स्पन्दश्रियं
माप्नुत || ३ ||
इह हि विश्वानुजिघृक्षापरपरमशिवावेशोन्मीलितमहिमा
स्वप्नोपलब्धोपदेशः श्रीमान्वसुगुप्ताचार्यो
महादेवपर्वताद्भगवदिच्छयैव
२)
महाशिलातलोल्लिखितान्यतिरहस्यानि शिवसूत्राण्यासाद्य
प्रसन्नगम्भीरैरेकपञ्चाशता श्लोकैरागमानुभवोपपत्त्यैकीकारं
प्रदर्शयन्संगृहीतवान् | तत्र १ पञ्चविंशत्या स्वरूपस्पन्दः २ सप्तभिः
सहजविद्योदयस्पन्दः ३ एकोनविंशत्या विभूतिस्पन्द उक्तः इति
त्रिनिःष्यन्दमिदं स्पन्दशास्त्रम् | तत्र प्रथमनिःष्यन्देऽस्मिन् स्तुतिपूर्वं
प्रकरणार्थः श्लोकेनोपक्षिप्तः | ततश्चतुर्भिः श्लोकैः सोपपत्तिकं
स्पन्दतत्त्वं व्यवस्थापितम् | ततः श्लोकाभ्यां साभिज्ञानं तत्प्राप्तावुपाय
उक्तः | श्लोकेनोपायविप्रतिपत्तिर्निरस्ता | श्लोकेनोपाय
एवोपेयप्राप्त्यानुरूप्यकथनेनोपोद्वलितः | तत एकेन तदुपायलभ्यं
यादृगुपेयस्य स्वरूपं तदुपदर्शितम् | ततस्तदवष्टम्भात्संसाराभावः
श्लोकेनोक्तः | द्वयेनाभाववादिमतं व्युदस्यता तद्वैलक्षण्यं
स्पन्दतत्त्वस्योक्तम् | श्लोकेन तदुल्लासितस्य कार्यस्य क्षयित्वेऽपि
तदक्षयमित्याख्यातम् | एतदेव श्लोकाभ्यामुपपाद्याभाववाद एवोन्मूलितः |
तत एकेन सुप्रबुद्धस्य सदैवैतत्प्राप्तिः प्रबुद्धस्य तु
पूर्वापरकोट्योरित्यावेदितम् | एकेन सुप्रबुद्धस्य प्रतीतेर्विषयविभाग उक्तः |
ततोऽन्येन सुप्रबुद्धस्यावरणाभावे युक्तिरुपक्षिप्ता | श्लोकेनाप्रबुद्धस्य
स्थगितस्वरूपतोक्ता | तत एकेन सुप्रबुद्धतालाभाय सततमुद्यन्तव्यमित्युक्तम्
| श्लोकेन व्यवहारावस्था एव काश्चित्तदितरसकलवृत्तिक्षयरूपा उद्योगस्य
विषय इत्यावेदितम् | ततोऽपि प्राप्तप्रबोधेन सुप्रबुद्धतायै
योग्युचितसौषुप्ततमोवरणविदलने प्रजागरितव्यमित्युक्तं श्लोकत्रयेण इति
यस्योन्मेष इत्यादेः प्रबुद्धः स्यादनावृत इत्यन्तस्य तात्पर्यम् | अथ
ग्रन्थार्थो व्याख्यायते
३)
यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ |
तं शक्तिचक्रविभवप्रभवं शंकरं स्तुमः || १ ||
शम् उपशान्ताशेषोपतापपरमानन्दाद्वयमयस्वचैतन्य##-
शंकरं स्तुमस्तं विश्वोत्कर्षित्वेन
परामृशन्तस्तत्कॢप्तकल्पितप्रमातृपदनिमज्जनेन समाविशामः
तत्समावेश एव हि जीवन्मुक्तिफल इह प्रकरण उपदेश्यः |
बहुवचनमनुग्रहदृष्टिकटाक्षिताशेषानुग्राह्याभेदप्रथनाय |
तमित्यनेन यदस्य निःसामान्यत्वमपि ध्वनितं तत्प्रथयति यस्येत्यर्धेन | इह
परमेश्वरः प्रकाशात्मा महादेवः
शब्दराशिपरमार्थपूर्णाहन्तापरामर्शसारत्वात्
सदैवानन्दघनस्फुरत्तात्मकोभयविसर्गारणिपराशक्त्यात्मक##-
स्वातन्त्र्यशक्तिरविभक्ताप्यशेषसर्गसंहारादिपरम्परां
दर्पणनगरवत्स्वभित्तावेव भावियुक्त्यानधिकामप्यधिकामिव दर्शयन्ती
किंचिच्चलत्तात्मकधात्वर्थानुगमात्स्पन्द इत्यभिहिता तेन भगवान्सदा
स्पन्दतत्त्वसतत्त्वो न त्वस्पन्दः यदाहुः केचित् अस्पन्दं परं तत्त्वम् इति | एवं
हि शान्तस्वरूपत्वादनीश्वरमेवैतद्भवेत् |
स्फुरत्तासारस्पन्दशक्तिमयशंकरात्मकस्वस्वभावप्रतिपादनायैव चेदं
शास्त्रं समुचितस्पन्दाभिधानं महागुरुभिर्निबद्धम् | एतच्च
व्यक्तीभविष्यति | सा चैषा
स्पन्दशक्तिर्गर्भीकृतामन्तसर्गसंहारैकषनाहन्ताचमत्कारानन्दरूपा
४)
निःशेषशुद्धाशुद्धरूपामातृमेयसंकोचविकासाभासनसतत्त्वा
सर्वोपनिषदुपास्या युगपदेवोन्मेषनिमेषमयी | तथा हि शिवादेः
क्षित्यन्तस्याशेषस्य तत्त्वग्रामस्य प्राक्सृष्टस्य संहर्तृरूपा या
निमेषभूरसावेवोद्भविष्यद्दशापेक्षया स्रष्टृरूपोन्मेषभूमिस्तथा
विश्वनिमेषभूश्चिद्धनतोन्मेषसारा चिद्धनतानिमज्जनभूमिरपि
विश्वोन्मेषरूपा यदागमः
लेलिहाना सदा देवी सदा पूर्णा च भासते |
ऊर्मिरेषा विवोधाब्धेः शक्तिरिच्छात्मिका प्रभोः ||
इति | श्रीमान्महेश्वरो हि स्वातन्त्र्यशक्त्या
शिवमन्त्रमहेश्वरमन्त्रेश्वरमन्त्रविज्ञानाकलप्रलयाकलसकलान्तां
प्रमातृभूमिकां तद्वेद्यभूमिकां च गृह्णानः पूर्वपूर्वरूपतां
भित्तिभूततया स्थितामप्यन्तः स्वरूपावच्छादनक्रीडया
निमेषयन्नेवोन्मेषयति उत्तरोत्तररूपतामवरोहक्रमेण आरोहक्रमेण
तूत्तरोत्तररूपतां निमेषयन्नेव ज्ञानयोगिनामुन्मेषयति
पूर्वपूर्वरूपतामत एवोत्तरमुत्तरं पूर्वत्र पूर्वत्र संकोचात्मतां
जहद्विकसितत्वेनासावाभासयति पूर्वं पूर्वं तु रूपं यथोत्तरं विकसिततां
निमज्जयन् सङ्कुचितत्वेन दर्शयति | एवं च सर्वं सर्वमयमेव प्रथयति
केवलं तदवभासितसंकोचमात्रत इयं भेदप्रतिपत्तिरिव यदुद्दलनायेहत्य
उपदेश इत्यास्तां तावदेतत् | नीलसुखाद्याभासोन्मेषमययपि च संवित्
प्रमात्रेकात्मकतत्स्वरूपनिमेषरूपावभातचरपीताद्याभासोपसंहार##-
प्रतिभां भगवतीं विचिन्वन्तु महाधियः संसारविच्छेदाय | अत
एवोन्मेषनिमेषाभ्यामित्येज्ञत्पदं
५)
निजवृत्तौ भट्टश्रीकल्लटेन संकल्पमात्रेण
इत्यविभक्तमेवेच्छाशक्तिरूपतया व्याख्यायि | संग्रहकृतापि [ग्:
प्रत्यकृतेति पाठः |]
एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः |
उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् || (३|९)
इत्यत्र प्रारब्धचिन्तासंहरणमेव परस्वरूपोदयहेतुरुन्मेष इत्यभिधास्यते
प्रवृत्तचिन्तासंहारं विना परस्वरूपोदयामावात् | एतच्च तत्रैव
वितनिष्यामः |
परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः |
तेनास्वतन्त्रतामेति स च तन्मात्रगोचरः || (३|१४)
इत्यत्राप्युदयः प्रलयपरमार्थ इति स्पष्टमेव वक्ष्यते |
यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् | (१|९)
इत्यत्रापि क्षोभप्रलयात्मा निमेषः परपदोन्मेषरूप इत्यपि निरूपयिष्यते |
तदेवमेकैवोभयरूपापि शक्तिः कदाचिदुन्मेषप्रधानतया व्यवह्रियते
कदाचिन्निमेषप्रधानतया | ततश्च यस्य संबन्धिन्याः
स्वरूपनिमेषात्ममः कार्योन्मेषप्रधानायाः शक्तेर्हेतोर्जगतो विश्वस्य
शिवादेर्धरण्यन्तस्योदयोऽभेदसारतानिमज्जनसतत्त्वो नानावैचित्र्यशाली
भेदरूपः सर्गः स्वरूपोन्मेषात्मनश्च बाह्यतानिमेषप्रधानायाः
शक्तेर्जगतः प्रलयोऽभेदमयतोदयात्मा विचित्रभेदरूपतासंहार इति
प्रलयोऽप्युदयरूप उदयोऽपि च प्रलयरूप इति व्याख्येयम् | वस्तुतस्तु न
किंचिदुदेति व्ययते वा केवलं स्पन्दशक्तिरेव भगवत्यक्रमापि
तथातथाभासरूपतया स्फुरन्त्युदेतीव व्ययत इव चेति दर्शयिष्यामः |
स्थितिविलयानुग्रहाणां विशिष्टप्रलयोदयरूपत्वान्नाधिक्यमिति
प्रलयोदयाभ्यामेव
६)
पञ्चविधं पारमेश्वर्यं कृत्यं संगृहीतम् | निर्णीतं चैवंप्रायं
[ग्: एवं प्रागिति पाठः |] मयैव प्रथमसूत्रमात्रविवरणे
स्पन्दसंदोहे | ननु श्रीमन्महार्थदृष्ट्या सृष्ट्यादिदेवताभिरेव विचित्रा
जगतः प्रलयोदयाः संपाद्यन्ते तत्कथमेतदुक्तं यस्येत्यादि इत्याशङ्क्याह
तं शक्तिचक्रविभवप्रभवमिति | शक्तीनां सृष्टिरक्तादिमरीचिदेवीनां
चक्रं द्वादशात्मा समूहस्तस्य यो विभव
उद्योगावभासनचर्वणविलापनात्मा क्रीडाडम्बरस्तस्य प्रभवं हेतुम् | एता
हि देव्यः श्रीमन्मन्थानभैरवं चक्रेश्वरमालिङ्ग्य सर्वदैव
जगत्सर्गादिक्रीडां संपादयन्तीत्याम्नायः | अथ च कस्मात्परमेश्वरस्य
जगत्सर्गसंहारादिहेतुत्वमित्याशङ्कायामेतदेवोत्तरं [ग्: इदमिति
पाठः |] शक्तिचक्रेति | यावद्धि किंचिद्विश्वं संभवति
तत्प्रकाशमानत्वेन प्रकाशमयत्वात्
स्वामिनश्चात्मसंस्थस्य भावजातस्य भासनम् |
अस्त्येव न विना तस्मादिच्छामर्शः प्रवर्तते || (ई० प्र० १|५|१०)
इति विपश्चिन्निश्चितनीत्या परमेश्वरस्यान्तः प्रकाशैकात्म्येन प्रकाशमानं
स्थितं सच्छक्तिचक्रमित्युच्यते यतः
परमेश्वरस्यागमेष्वनन्तशक्तित्वमुद्धोष्यते तस्य
शक्तिचक्रस्याभासपरमार्थस्य विश्वस्य यो विभवः
परस्परसंयोजनावियोजनावैचित्र्यमनन्तप्रकारं तस्य प्रभवं कारणम् |
स एव हि भगवान्विज्ञानदेहात्मकान्स्वात्मैकात्म्येन
स्थितान्विश्वानाभासानन्योन्यं नानावैचित्र्येण संयोजयन्वियोजयंश्च
विश्वोदयप्रलयहेतुः | तदुक्तं [ग्: तदेतदिति पाठः |]
श्रीभट्टकल्लटेन
विज्ञानदेहात्मकस्य शक्तिचक्रैश्वर्यस्योत्पत्तिहेतुत्वम् |
इत्येतद्वृत्त्यक्षराणामत्र व्याख्याद्वयेऽप्यानुरूप्यम् | अपि च
७)
शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नम् |
इत्यागमदृष्ट्या
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः | (२|४)
इतीहत्यस्थित्या च जगदात्मनः
तत्खेचर्यूर्ध्वमार्गस्थं व्योम वामेशिगोचरम् |
इति रहस्यनीत्या च वामेश्वरीखेचरीगोचरीदिक्चरीभूचरीरूपस्य मयैव
स्पन्दसन्दोहे सम्यङ्निर्णीतस्य
अप्रबुद्धधियस्त्वेते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः | (१|२०)
इत्यत्रापि
निर्णेष्यमाणस्यैतद्व्याख्याद्वयव्याख्यातशक्तिचक्रप्रपञ्चभूतस्य च
यतः करणवर्गोऽयं * * * * * * * * | (१|
६)
इति स्थित्येन्द्रियग्रामात्मनः
तदाक्रम्य बलं मन्त्राः * * * * * * * * |
(२|१)
इति नित्यमन्त्रात्मनः
शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य * * * ? (३|१३)
इति नीत्या [ग्: दृष्ट्येति पाठः |]
ब्राह्म्यादिदेवतास्वभावस्यैवमादेरनन्तप्रकारस्यापि [ग्: अन्येति पाठः |
] मयैव स्पन्दसन्दोहे वितत्य निर्णीतस्य शक्तिचक्रस्य यो विभवो
माहात्म्यं तत्र प्रभवतीति प्रभवं स्वतन्त्रं न तु पशुवत्परतन्त्रम् |
शक्तिचक्रस्य रश्मिपुञ्जस्य [ग्: स्वरश्मिचक्रस्येति पाठः |] यो
विभवोऽन्तर्मुखो विकासस्ततः प्रभव उदयोऽभिव्यक्तिर्यस्येति
बहुव्रीहिणाऽन्तर्मुखतत्स्वरूपनिभालनादयत्नेन
परमेश्वरस्वरूपप्रत्यभिज्ञानं भवतीत्यर्थः | किं च यस्य
चिदानन्दघनस्यात्मन उन्मेषनिमेषाभ्यां स्वरूपोन्मीलननिमीलनाभ्यां
यदन्तस्तद्बहिः इति युक्त्या जगतः शरीररूपस्य तदनुपङ्गेण
८)
बाह्यस्यापि विश्वस्य प्रलयोदयौ यथासंख्यं मज्जनोन्मज्जने भवतस्तं
शक्तिचक्रविभवस्य परसंविद्देवतास्फारस्य प्रभवं
भक्तिभाजामेतत्स्वरूपप्रकाशकं शंकरं स्तुमः | तथा यस्य स्वात्मनः
संबन्धिनो बहिर्मुखताप्रसररूपादुन्मेषाज्जगत उदयोऽन्तर्मुखतारूपाच्च
निमेषात्प्रलयस्तं विश्वसर्गादिकार्युन्मेषादिस्वरूपसंविद्देवीमाहात्म्यस्य
हेतुं शंकरं स्तुम इति यथासंभवमपि योज्यम् | देहाद्याविष्टोऽपि
परमेश्वरः करणोन्मीलननिमीलनाभ्यां रूपादिपञ्चकमयस्य जगतः
सर्गसंहारौ करोति | यदुक्तं रहस्यतत्त्वविदा
तदेवं व्यवहारेऽपि प्रभुर्देहादिमाविशन् |
भान्तमेवान्तरर्थौघमिच्छया भासयेद्वहिः || (ई० प्र० १|६|७)
इति | एवंविधार्थपरिग्रहायापि यस्य स्वातन्त्र्यशक्त्या इति त्यक्त्वा
यस्योन्मेषनिमेषाभ्याम् इति न्यरूपि गुरुणा | अत्र च शंकरस्तुतिः
समावेशरूपा प्राप्यत्वेनाभिधेया शक्ति चक्रविभवात्प्रभवो यस्येति
बहुव्रीहिणा शक्तिचक्रविकासस्तत्प्राप्तावुपाय उक्तः शक्तिचक्रविभवस्य
परसंविद्देवतास्फारस्य भक्तिभाजां प्रभवं प्रकाशकमिति तत्पुरुषेण
फलमुक्तम् | यद्वक्ष्यति
ततश्चक्रेश्वरो भवेत् | (३|१९)
इत्यभिधेयोपाययोरुपायोपेयभावः संबन्ध
इत्यभिधेयोपायसंबन्धप्रयोजनान्यनेनैव सूत्रेण सूत्रितानि || १ ||
नन्वेवंभूतशंकरस्वरूपसत्तायां किं प्रमाणं
कुतश्चोपादानादिहेतुं विना जगदसौ जनयति तस्यैवोपादानत्वे
मृत्पिण्डस्येव घटेन जगता तिरोधानं क्रियेत तिरोहितातिरोहिततायां च
भगवतः स्वभावभेदः स्यात् पुनरुन्मज्जने
९)
च हेतुश्चिन्त्यो जगदुदये च द्वैतप्रसङ्ग इत्येताः शङ्का
एकप्रहारेणापहर्तुमाह
यत्र स्थितमिदं सर्वं कार्यं यस्माच्च निर्गतम् |
तस्यानावृतरूपत्वान्न निरोधोऽस्ति कुत्रचित् || २ ||
तस्यास्य शंकरात्मनः प्रकाशानन्दघनस्य स्वस्वभावस्य न कुत्रचिद्देशे
काल आकारे वा निरोधः प्रसरव्याघातोऽस्ति
अनावृतरूपत्वादस्थगितस्वभावत्वात् | अयं भावः इह
यत्किंचित्प्राणपुर्यष्टकसुखनीलादिकं चित्प्रकाशस्यावरकं संभाव्यते
तद्यदि न प्रकाशते न किंचित् प्रकाशमानं तु
प्रकाशात्मकशंकरस्वरूपमेवेति किं कस्य निरोधकं को वा निरोधार्थः |
एतदेव तस्येत्येतद्विशेषणेन यत्रेत्यादिनोपपादयति | यत्र यस्मिंश्चिद्रूपे
स्वात्मनि इदं मातृमानमेयात्मकं सर्वं जगत्कार्यं स्थितं
यत्प्रकाशेन प्रकाशमानं सत्स्थितिं लभते तस्य कथं तेन निरोधः
शक्यस्तन्निरोधे हि निरोधकाभिमतमेव न चकास्यादित्याशयशेषः [क्:
किंचित्स्यादिति पाठः |] | यथोक्तम्
तदात्मनैव तस्य स्यात्कथं प्राणेन यन्त्रणा | (अजड प्र० २३)
इत्यजडप्रमातृसिद्धौ | ननूत्पन्नस्य स्थित्यात्मा प्रकाशो भवति उत्पत्तिरेव
त्वस्य कुत इत्याह यस्माच्च निर्गतमिति |
स्मृतिस्वप्नसंकल्पयोगिनिर्माणदृष्ट्या चितः स्वानुभवसिद्धं
जगत्कारणत्वमुज्झित्वा अप्रमाणकमनुपपन्नं च प्रधानपरमाण्वादीनां
न तत्कल्पयितुं [ख्: न तत्कल्पनमिति पाठः |] युज्यते | कार्यपदेन
१०)
चेदमेव ध्वनितं कर्तुः क्रियया निष्पाद्यं हि कार्यमुच्यते न तु
जडकारणानन्तरभावि जडस्य करणत्वानुपपत्तेः ईश्वरप्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या
[ख्: न्यायात् इति पाठः |] | भविष्यति चैतत्
अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् | [१|१४]
इत्यत्र | सर्वशब्देनोपादानादिनैरपेक्ष्यं कर्तुर्ध्वनितम् | न च कार्यं
घटादि कर्तुः कुम्भकारादेः कदाचित्स्वरूपं तिरोदधद्दृष्टम् | ननु
निर्गतिरवस्थितस्य भवति तत्किमेतत्क्वचिदादावेव स्थितं नान्यत्र स्थितम् अपि तु
तत्रैव चिदात्मनीत्याह यत्र स्थितमिति | आवृत्त्या चैतद्योज्यम् | अयमर्थः यदि
चिदात्मनि जगदहंप्रकाशाभेदेन न भवेत्तत्कथमुपादानादिनिरपेक्षं तत
उदियात् | यतस्तु
यथा न्यग्रोधबीजस्थः शक्तिरूपो महाद्रुमः |
तथा हृदयबीजस्थं जगदेतचराचरम् || (प० त्री ० २४)
इत्याम्नायस्थित्या
स्वामिनश्चात्मसंस्थस्य | (ई० प्र० १|५|१०)
इति पूर्वोक्तयुक्त्या च तत्रैतदभेदेन स्फुरत्स्थितं ततोऽयं चिदात्मा
भगवान्निजरसाश्यानतारूपं जगदुन्मज्जयतीति युज्यते | एवं च यत्र
स्थितमेव सद्यस्मान्निर्गतमित्यत्र योजना जाता | च एवार्थे भिन्नक्रमः | ननु
यदि तस्मात्प्रकाशवपुष इदं जगन्निर्यातं तन्न प्रथेत न हि प्रथावाह्यं
च प्रथते चेति युक्तमित्याशङ्क्य यस्मान्निर्गतमपि सद्यत्र स्थितमित्यावृत्त्या
संगमनीयम् | चोऽप्यर्थे भिन्नक्रमः | एतदुक्तं भवति न
प्रसेवकादिवाक्षोटादि तत्तस्मान्निर्गतमपि तु स एव
भगवान्स्वस्वातन्त्र्यादनतिरिक्तामप्यतिरिक्तामिव जगद्रूपतां
११)
स्वभित्तौ दर्पणनगरवत्प्रकाशयन्स्थितः | ननु च भवत्वेवं
सर्गस्थित्यवस्थयोर्जगतास्यानिरुद्धत्वं संहारावस्थया त्वभावात्मना
सुषुप्तदेशीयया जगतः संबन्धिन्या कथं नैतत्तिरोधीयते नहि ग्राह्यं
जगद्विना ग्राहकश्चिदात्मा कश्चिदित्यावृत्त्यैतदेवोत्तरं यस्मान्निर्गतमपि
सद्यत्रैव स्थितमुत्पन्नमपि जगत्संहारावस्थायां तदैकात्म्येनैवास्ते न
त्वस्यान्यः कश्चिदुच्छेदः शून्यरूपस्तस्य वक्ष्यमाणयुक्त्या प्रकाशं
भित्तिभूतं विनानुपपत्तेरित्यर्थः | यथोक्तं श्रीस्वच्छन्दशास्त्रे
अशून्यं शून्यमित्युक्तं शून्यं चाभाव उच्यते |
देव्यभावः स विज्ञेयो यत्र भावाः क्षयं गताः || [४|२९२]
इति | एवं सर्वं यस्य कार्यं यत्प्रकाशेनैव प्रकाशते संहृतमपि च
सद्यत्प्रकाशैकात्म्येन तिष्ठति न तस्य देशकालाकारादि किंचिन्निरोधकं
युज्यते इति व्यापकं नित्यं विश्वशक्तिस्वचितं [ख्: आवृत्त्या इति पाठः |
] स्वप्रकाशमादिसिद्धं चैतत्तत्त्वमिति नास्य
सिद्धावज्ञातार्थप्रकाशरूपं प्रमाणवराकमुपपद्यत उपयुज्यते
संभवति वा प्रत्युतैतत्तत्त्वसिद्ध्यधीना प्रमाणादिविश्ववस्तुसिद्धिः |
तदुक्तमस्मद्गुरुभिस्तत्रालोके
प्रमाणान्यपि ? वस्तूनां जीवितं यानि तन्वते |
तेषामपि परो जीवः स एव परमेश्वरः || (तं० १ आ० ५५ श्लो०)
इति | यस्मान्निर्गतमपीदं जगद्यत्र स्थितं यत्प्रकाशेन प्रकाशमानं
तथाभूतमपि यत्र स्थितं यत्प्रकाशैकरूपं यत्प्रकाश एव यस्य सिद्ध्यै
त्यक्षेणेक्ष्यमाणं भवति न त्वन्यज्जगन्नाम किंचित् | अत्र यत्र
स्थितमित्यावर्त्य द्विर्योज्यम् | एवं च स्वानुभवसिद्धमेवास्य तत्त्वस्य
सृष्टिस्थितिसंहारमेलनावभासिनोऽतिदुर्घटकारिणः
१२)
सर्वदा सर्वत्रानिरुद्धत्वम् | यथोक्तं श्रीमदुत्पलदेवाचार्यैः
परमेश्वरता जयत्यपूर्वा तव सर्वेश यदीशितव्यशून्या |
अपरापि तथैव ते ययेदं जगदाभाति यथा तथा न भाति || (उ० स्तो० १६|
३०)
इति | अत्र हि भासमानमेव जगद्भासनैकशेषीभूतत्वाद्भासनातिरिक्तं न
किंचिद्भातीत्यर्थः | किं च यत्र स्थितमित्युक्त्योपशमपदे यस्माच्च निर्गतमिति
प्रसरपदे यतोऽस्य न निरोधस्ततो निमीलनोन्मीलनसमाधिद्वयेऽपि योगिना
स्वस्वभावसमावेशपरेणैव भवितव्यम् | यद्वक्ष्यते
यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् | [१|९]
इति | तथा
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः | [२|४]
इत्यपि च | कुत्रचिदनात्मवादिनि सौगतादौ प्रमातरि कुत्रचिच्च बाधकाभिमते
प्रमाणे सति न तस्य निरोधः प्रतिषेधोऽस्ति यतो यस्तस्य प्रतिषेधको यच्च तस्य
प्रतिषेधकं प्रमाणं तद्यदि न सिद्धमभित्तिकमेतच्चित्रं सिद्धिश्चास्य
प्रकाशते इति [क्, ख्: अतदिति पाठः |] तत्सिद्ध्यैव
भगवानादिसिद्धस्वप्रकाशमूर्तिरस्तीत्येतत्प्रतिषेधायोदितेनाप्यनक्षर##-
न तु योऽन्तर्मुखो भावः | [१|१६]
इत्यत्रान्तरे | एवं चानेन विश्वोत्तीर्णं विश्वमयं विश्वसर्गसंहारादिकारि
शांकरं स्वस्वभावात्मकं तत्त्वमित्यभिदधता सर्वेषु पारमेश्वरेषु
यदुपास्यं तदितः स्पन्दतत्त्वान्नाधिकं केवलमेतत्स्वातन्त्र्यवशेनैव
तदुपासावैचित्र्यमाभास्यते |
१३)
वस्तुतस्तु एतद्वीर्यसारमेवाशेषम् | यद्वक्ष्यति
तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञबलशालिनः | [२|१]
इत्येतदपि भङ्ग्या प्रतिपादितम् | एवं च न कश्चिदुक्तचोद्यावकाशः |
एवमेतादृशेषु चिन्तारत्नप्रायेषु श्रीस्पन्दसूत्रेषु यदन्यैः
सर्वैर्विवृतिकृद्भिर्व्याख्यायि [ख्: वृत्तिकृद्भिरिति पाठः |]
यच्चास्माभिः किंचिद्व्याक्रियते तत्रान्तरममत्सरा अनवलिप्ताश्च स्वयमेव
विचिन्वन्तु सचेतसो न तु तदस्माभिरुद्धाट्य प्रतिपदं प्रदर्श्यते
ग्रन्थगौरवापत्तेः || २ ||
ननु जागरादिदशास्वीदृशः स्वभावो नानुभूयते यदि चायमुक्तयुक्तिभिर्न
केनचित् निरुध्यते तत् जागराद्यवस्थासु स्वयमेव निरोत्स्यते इति शङ्कात
उक्तमप्यर्थमप्रतिपद्यमानं प्रतिबोधयन्नुपदिशति
जाग्रदादिविभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति |
निवर्तते निजान्नैव स्वभावादुपलब्धृतः || ३ ||
जागरापरपर्यायो जाग्रच्छब्दः शिष्टप्रयुक्तत्वात् | लोकप्रसिद्धे
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तानां भेदे योगिप्रसिद्धेऽपि वा धारणाध्यानसमाधिरूपे
प्रसर्पति अन्यान्यरूपे प्रवहति सति अर्थात् तत्तत्त्वं निजादनपायिनः
सर्वस्यात्मभूताच्चानुभवितृरूपात्स्वभावान्नैव निवर्तते | यदि हि स्वयं
निवर्तेत तज्जाग्रदाद्यपि तत्प्रकाशविनाकृतं न किंचित्प्रकाशेत् |
उपलब्धृता चैतदीया जागरास्वप्नयोः सर्वस्य स्वसंवेदनसिद्धा
१४)
सौषुप्ते यद्यपि सा तथा न चेत्यते तथाप्यौत्तरकालिकस्मृत्यन्यथानुपपत्त्या
सिद्धा उपलब्धृत एव च स्वभावान्न निवर्तते उपलभ्यं त्ववस्थादि
तन्माहात्म्यान्निवर्ततां कामं कात्र क्षतिः | एवकारोऽप्यर्थे
भिन्नक्रमस्तदभावेऽपि न निवर्तत इत्यर्थः | जागरादिविभेदस्य
विशेषणद्वारेण हेतुस्तदभिन्ने इति तस्माच्छिवस्वभावादभेदेन
प्रकाशमानत्वात्प्रकाशरूपे इत्यर्थः | यच्च यदेकात्मकं तत्कथं
तन्निवृत्ताववतिष्ठते | यद्वा तदिति कर्तृपदम् | अभिन्न इति तु
केवलमभिन्नत्वं जागरादेः शिवापेक्षमेव | अर्थात्तत्तत्त्वं जागरादिभेदेऽपि
सति प्रसर्पति प्रसरति वैचित्र्यं गृह्णाति तन्नैव स्वभावान्निवर्तत इति योज्यम् |
किंचायं जाग्रदादिभेदः परिणामो विवर्तो वेति
यत्सांख्यपाञ्चरात्रशाब्दिकादयो मन्यन्ते तद्व्युदासायाप्युक्तं तदभिन्न
इति | अवस्थाप्रपञ्चोऽपि यदि चिन्मात्रात्परिणामतया मनागप्यतिरिच्येत चिद्रूपं
वा तत्परिणतौ मनागतिरिच्येत [क्, ग्: रिक्तमिति पाठः |] तन्न
किंचिच्चकास्यादिति तावन्न परिणामोऽस्ति | यथोक्तम्
परिणामोऽचेतनस्य चेतनस्य न युज्यते |
इति श्रीकिरणे | न च भासमानोऽसावसत्यो ब्रह्मतत्त्वस्यापि तथात्वापत्तेः
इत्यसत्यविभक्तान्यरूपोपग्राहिता विवर्त इत्यपि न सङ्गतम् | अनेन
चातिदुर्घटकारित्वमेव भगवतो ध्वनितम् | यस्माज्जागरादिविभेदं च
प्रकाशयति तत्रैव च स्वाभेदमिति भेदात्मना तदभेदात्मनोभयात्मना
[ग्: उभयमेखनात्मनेति पाठः |] च
रूपेणापरापरापरापराशक्तित्रयस्वरूपेण
स्फुरतीत्यनुत्तरषडर्धतत्त्वात्मतया
१५)
भगवानेव स्फुरति | अतश्च जागरादिदशावस्थितोऽपि एवमिमं स्वस्वभावं
परिशीलयन् यश्चिनुते स शंकर एवेत्युपदिष्टं भवति || ३ ||
अथ ये एकमेवेदं संविद्रूपं हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्तं [ख्:
विश्रान्तमिति पाठः |] पश्याम इत्युक्त्या ज्ञानसन्तान एव तत्त्वमिति
सौगता मन्यन्ते ये चाहंप्रतीतिप्रत्येयः सदैव सुखाद्युपाधितिरस्कृत आत्मेति
मीमांसकाः प्रतिपन्नास्तानेकेनैव श्लोकेनापवदति
अहं सुखी च दुःखी च रक्तश्चेत्यादिसंविदः |
सुखाद्यवस्थानुस्यूते वर्तन्तेऽन्यत्र ताः स्फुटम् || ४ ||
य एवाहं सुखी स एव दुःखी सुखानुशायिना रागेण युक्तत्वाद्रक्तो
दुःखानुशायिना द्वेषेण संबन्धाद्द्विष्टश्चेत्यादयः [क्, ख्:
द्वेष्ठेति पाठः |] संविदो ज्ञानानि ता अन्यत्रेति अवस्थातर्यात्मतत्त्वे
वर्तन्ते तत्रैवान्तर्मुखे विश्राम्यन्ति स्फुटं स्वसाक्षिकं कृत्वा | अन्यथा
क्षणिकज्ञानानां स्वात्ममात्रक्षीणत्वात्तत्संस्कारजन्मनामपि
विकल्पानामनुभवागोचरे प्रवृत्त्यभावादनुसंधानमिदं न धटेत |
चकारास्तुल्ययोगितापरा अनुसंधानं द्योतयन्ति | कीदृशेऽन्यत्र
सुखाद्यवस्था उदयप्रलयिन्योऽनुस्यूता दृब्धा यस्मिंस्तस्मिन्
सुखाद्यवस्थानुस्यूतेऽन्तः स्रक्सूत्रकल्पतया स्थिते | ता
इत्यनेनानुसंधीयमानावस्थानां
१६)
स्मर्यमाणतामभिदधत्क्षणिकज्ञानवादिमतेऽनुभवसंस्कारोत्पन्नत्##-
त्वनुभवानुभूतातीतकालार्थव्यवस्थापकत्वं घटते सर्वसंविदन्तर्मुखे
तु प्रमातरि सति सर्वं युज्यत इति सूचितवान् इत्यलं
सुकुमारहृदयोपदेश्यजनवैरस्यदायिनीभिराभिः कथाभिः | एतदर्थिभिः
प्रत्यभिज्ञा परीक्ष्या | ग्रन्थकृतैव तु यत इह युक्तिरासूत्रिता ततोऽस्माभिः
किंचिदुद्धाटितमिति [ग्: एतदिति पाठः |]
सचेतोभिर्नास्मभ्यमसूययितव्यम् | मीमांसकपरिहाराय तु एतदित्थं
व्याख्यातव्यम् | अहं सुखीत्यादिसंविदो यास्ता अन्यत्रेति पुर्यष्टकस्वरूपे
प्रमातरि सुखाद्यवस्थाभिरनुस्यूते ओतप्रोतरूपे स्फुटं लोकप्रतीतिसाक्षिकं
वर्तन्ते तिष्ठन्ति न त्वस्मदभ्युपगतेऽस्मिंश्चिदानन्दघने शंकरात्मनि
स्वस्वभावे इति न सर्वदा सुखाद्युपाधितिरस्कृतोऽयमात्मापि तु चिन्मयः | यदा
तु निजाशुद्ध्या वक्ष्यमाणयायं स्वस्वरूपं गूहयित्वा तिष्ठति तदा
पुर्यष्टकाद्यवस्थायां सुखित्वादिरूपतास्य तत्रापि न निरोधस्तैः
सुखादिभिरस्येत्युक्तमेवेति न तत्तिरस्कृतोऽयं कदाचिदपि | अहं कृशोऽहं
स्थूल इत्यादिप्रतीतिपरिहारेण अहं सुखी दुःखीत्यादि वदतोऽयमाशयः
सुखित्वादिप्रतीतिसंभिन्नां पुर्यष्टकभूमिमन्तर्मुखे पदे
निमञ्जयंस्तदनुषङ्गेण बाह्यस्यापि देहघटादेर्गलनात्प्रत्यभिजानात्येव
स्वं शिवस्वभावत्वमिति सर्वथा पुर्यष्टकशमनायैव यत्न आस्थेय इति || ४ ||
उक्तोपपत्तिसिद्धां समस्तवादानामनुपपन्नतामनुवदन्नुपपत्तिसिद्धं
स्पन्दतत्त्वमेवास्तीति प्रतिजानाति युक्त्यनुभवागमज्ञो रहस्यगुरुप्रवरः
१७)
न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यं ग्राहकं न च |
न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः || ५ ||
इह यत्किंचिद्दुःखसुखाद्यान्तरं नीलपीतादिकं बाह्यं ग्राह्यं
यच्चैतद्व्राहकं पुर्यष्टकशरीरेन्द्रियादि तत्तावत्सौषुप्तवदसंचेत्यमानं
स्फुटमेव नास्तीति वक्तुं शक्यम् | यदापि तु संचेत्यते तदा
संचेत्यमानस्याप्यस्य चैतन्यमयत्वाचैतन्यमेवास्तीत्यायातम् | यदाहुः
प्रकाशात्मा प्रकाश्योऽर्थो नाप्रकाशश्च सिध्यति | (ई० प्र० १|५|३)
इति रहस्यतत्त्वविदोऽस्मत्परमेष्ठिनः श्रीमदुत्पलदेवपादाः
श्रीमदीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् | इहापि वक्ष्यते
तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः (२|३)
इत्यतो दुःखसुखादि नीलादि तद्व्राहकं च यत्र नास्ति तत्प्रकाशैकघनं
तत्त्वमस्ति | नन्वेवं सर्वग्राह्यग्राहकोच्छेदे शून्यात्मैव तत्त्वमित्यायातं
नेत्याह न चास्ति मूढभावोऽपि इति | मूढभावो मूढत्वं शून्यरूपतापि
यत्र नास्ति सोऽपि हि न प्रथते कथमस्ति प्रथते चेत्तहिं प्रथात्मकत्वान्नासौ
कश्चित्प्रथैवास्ति न च प्रथायाः कदाचिदभावो भवति तदभावे
प्रथाभावस्याप्यसिद्धेः | भविष्यति चैतत्
न तु षोऽन्तर्मुखो भावः | (१|१६)
इत्यत्र | अपि च मूढभाव ऐश्वर्यात्मकविमर्शशून्यप्रकाशमात्रतत्त्वो
ब्रह्मरूपोऽपि यत्र नास्ति यच्छ्रुत्यन्तविदः
१८)
प्रतिपन्नाः विज्ञानं ब्रह्म इति तस्यापि स्वातन्त्र्यात्मकस्पन्दशक्तिं विना
जडत्वात् | यथोक्तं प्रत्यभिज्ञायाम्
स्वभावमवभासस्य विमर्शं विदुरन्यथा |
प्रकाशोऽर्थोपरक्तोऽपि स्फटिकादिजडोपमः || (ई० प्र० १|५|११)
इति | भट्टनायकस्तोत्रेऽपि
नपुंसकमिदं नाथ परं ब्रह्म फलेत्कियत् |
त्वत्पौरुषी नियोक्त्री चेन्न स्यात्त्वद्भक्तिसुन्दरी ||
इति | एवं च यत्र स्थितम् इत्यतः प्रभृति यत्तत्त्वं विचारितं तदेवास्ति
तच्चास्त्येव परमार्थतो युक्त्यनुभवागमसिद्धेन रूपेण परमार्थत एव
चाकल्पितेन पूर्णेन रूपेणास्ति न तु नीलादिवत्कल्पितेन | यथोक्तं महागुरुभिः
एवमात्मन्यसत्कल्पाः प्रकाशस्यैव सन्त्यमी |
जडाः प्रकाश एवास्ति स्वात्मनः स्वपरात्मभिः || (अजडप्र० १३)
इति | तत्रभवद्भर्तृहरिणापि
यदादौ च यदन्ते च यन्मध्ये तस्य सत्यता |
न यदाभासते तस्य सत्यत्वं तावदेव हि ||
इति | सावधारणत्वात्सर्ववाक्यानामेवकारोऽत्र त्रिर्योज्यः | एवमनेन सूत्रेण
सुखाद्याकारसंवित्संतानवादिनां सुखादिकलुषितप्रमातृतत्त्वादिनां
ग्राह्यग्राहकनानात्ववादिनां सर्वेषामभाववादिनां
निष्परामर्शप्रकाशब्रह्मवादिनां [ख्: ब्रह्मतत्त्वपादिनामिति पाठः |
] च मतमनुपपन्नत्वादसत्त्वेनानूद्य पारमार्थिकं
स्पन्दशक्तिरूपमेव तत्त्वमस्तीति प्रतिज्ञातम् | अथ च यस्मिन्नस्मिन्
सोपदेशसावधानमहानुभावपरिशील्ये स्फुरत्तासारे स्पन्दतत्त्वे स्फुरति
दुःखसुखग्राह्यग्राहकतदभावादिकमिदं सदपि न किंचिदेव
सर्वस्यैतच्चमत्कारैकसारत्वात्तदेवैतदस्तीत्युपदिष्टम् | यन्महागुरवः
१९)
दुःखान्यपि सुखायन्ते विषमप्यमृतायते |
मोक्षायते च संसारो यत्र मार्गः स शाङ्करः || (उ० स्तो० | २०|१२)
इति | शांकरो मार्गः शंकरात्मस्वभावप्राप्तिहेतुः पराशक्तिरूपः प्रसरः
|| ५ ||
एवमुपपत्तिपरिघटिततत्त्वप्रत्यभिज्ञानाय साभिज्ञानमुपायं निरूपयति
यतः करणवर्गोऽयं विमूढोऽमूढवत्स्वयम् |
सहान्तरेण चक्रेण प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः || ६ ||
लभते तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वमादरात् |
यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयमकृत्रिमा || ७ ||
तन्निर्णीतं तत्त्वमादरात् श्रद्धया प्रयत्नेन च
उद्यमो भैरवः (१|५)
इति शिवसूत्रप्रतिपादितेन सर्वभेदोपसंहारात्मना
निजौजोवृत्तिस्फारणरूपेण परिपूर्णान्तर्मुखस्वरूपसेवनात्मना
भैरवरूपेणोद्यमेन परीक्ष्यम् | यत इयमिति सर्वस्य स्वसंविदिता तस्य
शंकरात्मनः स्वस्वभावस्याकृत्रिमा सहजा स्पन्दतत्त्वरूपा स्वतन्त्रता
सर्वत्र जडाजडविषये स्फुरन्ती स्थितेति शेषः | किं तत्तत्त्वमित्याह यत इत्यादि
लभत इत्यन्तम् |
२०)
अयमिति लोकप्रसिद्धो गोलकादिरूपो न तु शास्त्रितस्तस्य नित्यपरोक्षत्वेनायमिति
निर्देशाभावात् करणवर्गस्त्रयोदशेन्द्रियाणि विशेषेण मूढो
मायावशाज्जडाभासीभूतोऽणोर्मूढादप्यधिकं मूढत्वं
प्राप्तोऽमूढवच्चेतनवत्स्वयं प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीर्लभते विषयोन्मुखी
भवति तत्र रज्यते ततश्च निवर्तत इत्यर्थः | कथं सहान्तरेण चक्रेण
इहान्तरं चक्रं करणेश्वर्यो नान्तः करणानि तेषां वर्गशब्देन स्वीकारात्
न वक्ष्यमाणं पुर्यष्टकं तत्स्थस्यान्तः करणत्रयस्य वर्गशब्देनैव
गृहीतत्वात् तन्मात्राणां च वासनामात्ररूपाणामुपदेश्यमयोगिनं प्रति
साक्षात्प्रवृत्त्यादिकर्तृत्वेनासिद्धे योगिनस्तु साक्षात्कृततन्मात्रस्य
स्वयमेव परतत्त्वपरिशीलनावहितस्योपदेश्यत्वाभावात्
तस्मादेतदेकीयमतमसत् | विमूढोऽमूढवदित्यनेन करणवर्ग एव
संबन्ध्यो नत्वान्तरमपि करणेश्वरीचक्रं तस्य चिच्चमत्काररूपत्वात् |
एवमभिदधानस्यायमाशयः यदयं शंकरात्मा
स्वस्वभावोऽतिदुर्घटकारिणः स्वातन्त्र्याद्युगपदेव संवित्तिसारं च
करणेश्वरीचक्रं जडाभासरूपं च करणवर्गमेकतयैव निर्भासयन्
प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः कारयति येन भगवत्यः करणेश्वर्यो यथा
तत्तद्भावसृष्ट्यादि विदधति तथा करणवर्गो जडोऽपि तत्कारीव लक्ष्यते |
यद्यपि रहस्यदृष्टौ न कश्चिज्जडः करणवर्गोऽस्ति अपितु विज्ञानदेहाः
करणेश्वर्य एव विजृम्भन्ते तथापीह सुप्रसिद्धप्रतीत्यनुसारेणोपदेश्यः
क्रमेण रहस्यार्थोपदेशेऽनुप्रवेश्य इत्येवमुक्तम् | एवं च
गोलकादिरूपकरणवर्गप्रवृत्त्यादिक्रमेण तदधिष्ठातृरूपं
निजमरीचिचक्रं चिन्वानेनैव तदुभयप्रचोदकं श्रीमच्छङ्करात्मकं
२१)
स्वस्वरूपं परीक्षणीयं यतस्तत्प्राप्तौ तदीयाकृत्रिमा स्वतन्त्रतास्य [ख्:
स्वतन्त्रः सर्वत्रास्येति पाठः |] योगिनः स्यादित्यप्यनेनैवोक्तं भवति |
तदेतदेव परीक्षणार्हं परमोपादेयत्वादे तदेव च परीक्षितुं
शक्यमुक्तयुक्त्या सुखोपायत्वात् अत
एवादरेणाभिलषितविषयोपभोगानिरोधात्मना बहुमानेन | अत्र
परीक्षणस्येहत्योपदेशानुसारेण प्राप्तकालता | यथोक्तं रहस्यगुरुभिः
निजनिजेषु पदेषु प्रतन्त्विमाः करणवृत्तय उल्लसिता मम |
क्षणमपीश मनागपि मैव भूत्त्वदविभेदरसक्षति साहसम् || (उ० स्तो० ८|
७)
इति | परीक्ष्यमित्यर्हे शक्ये प्राप्तकालतायां प्रैषादौ च कृत्यः | अथ च जडः
करणवर्गो यद्बलादमूढवत्प्रवृत्त्यादि लभते इति
सर्वस्यानुभवसाक्षिकमभिदधदिन्द्रियादिचैतन्यवादिचार्वाकपत##-
अथ कथमुक्तं ततस्तत्त्वाच्चेतनतामिवासाद्येन्द्रियाणि स्वयं प्रवृत्त्यादि
लभन्त इति यावतायमेव ग्राहक इच्छया दात्रादीनीव करणानि प्रेरयति |
यदप्युक्तं तत्तत्त्वं प्रयत्नेन परीक्ष्यम् इति तदपि कथं यतोऽस्माकमिच्छा
वहिरेवानुधावति न तु तत्त्वपरीक्षायां प्रवर्तितुमुत्सहत इत्याशङ्क्याह
न हीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते |
अपि त्वात्मबलस्पर्शात्पुरुषस्तत्समो भवेत् || ८ ||
२२)
अयं लौकिकः पुरुष इच्छैव नोदनं प्रतोदस्तस्य प्रेरकत्वेन
करणप्रवर्तनार्थव्यापारणाय यस्मान्न प्रवर्तते अपि तु आत्मनश्चिद्रूपस्य
यद्बलं स्पन्दतत्त्वात्मकं तत्स्पर्शात्तत्कृतात्कियन्मात्रादावेशात्तत्समो
भवेत् अहन्तारसविप्रुडभिषेकादचेतनोऽपि चेतनतामासादयत्येव | ततस्तत्तत्त्वं
न केवलं करणानि यावत्तत्प्रेरकत्वेन शङ्कितं कल्पितमपि प्रमातारं
चेतनीकृत्य स्वयं प्रवृत्त्यादिपात्रं करोति येनास्यायमभिमानोऽहं
करणानि प्रेरयामीति | स्पन्दतत्त्वानुवेधं विनापि तु स एव न किंचिदिति
करणानां ग्राहकस्य च स्वरश्मिचक्रप्रसरानुवेधेन चेतनीभावापादकं
तत्त्वं परीक्ष्यमिति युक्तमेव | यदि पुनरिच्छाख्येन प्रतोदरूपेण
करणान्तरेण करणानि प्रेरयेत् तदपीच्छाख्यं करणं
प्रेर्यत्वात्करणान्तरं स्वप्रेरणायापेक्षेत तदप्यन्यदित्यनवस्था स्यात् |
यत्तूक्तम् अस्माकमिच्छा न तत्र प्रवर्तितुमुत्सहते इति तत्राप्याद्यं
श्लोकार्धमभ्युपगमेन परं तूत्तरतया योज्यम् | सत्यं नायं
पुरुषस्तत्त्वपरीक्षार्थमिच्छां प्रवर्तयितुं शक्नोति नेच्छया तत्त्वं
विषयीकर्तुं क्षमस्तस्याविकल्प्यत्वादपि तु विषयाननुधावन्तीमिच्छां
तदुपभोगपुरःसरं प्रशमयय यदा त्वन्तर्मुखमात्मबलं स्पन्दतत्त्वं
स्वकरणानां च चेतनावहं स्पृशति तदा तत्समो भवेत्
तत्समावेशात्तद्वत्सर्वत्र स्वतन्त्रतामासादयत्येव यस्मादेवं तस्मात्तत्त्वं
परीक्ष्यमित्यर्थः | शक्तिभूमेः स्पर्शप्रधानत्वादात्मबलस्पर्शादित्युक्तम् ||
८ ||
ननु चायं क्षेत्री परमेश्वरमयोऽपि किं न सदा पारिपूर्ण्येन स्फुरति
कस्मादन्तर्मुखात्मबलस्पर्शमपेक्षत इत्याशङ्क्याह
२३)
निजाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्वभिलाषिणः |
यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् || ९ ||
निजा स्वात्मीया स्वस्वातन्त्र्योल्लासिता येयं स्वरूपाविमर्शस्वभावा
इच्छाशक्तिः संकुचिता सत्यपूर्णम्मन्यतारूपा अशुद्धिराणवं मलं
तन्मलोत्थितकञ्चुकपञ्चकाबिलत्वात् ज्ञानशक्तिः क्रमेण
भेदसर्वज्ञत्वकिंचिज्ज्ञत्वान्तः करणबुद्धीन्द्रियतापत्तिपूर्वमत्यन्तं
संकोचग्रहणेन भिन्नवेद्यप्रथारूपं मायीयं मलमशुद्धिरेव
क्रियाशक्तिः क्रमेण
भेदसर्वकर्तृत्वकिंचित्कर्तृत्वकर्मेन्द्रियरूपसंकोचग्रहणपूर्वमत्यन्त
ं परिमिततां प्राप्ता शुभाशुभानुष्ठानमयं कार्मं
मलमप्यशुद्धिः तयासमर्थस्य पूर्णज्ञत्वकर्तृत्वविकलस्य तत एव
कर्तव्येषु
लौकिकशास्त्रीयानुष्ठानेष्वभिलाषिणोऽभीष्टानवाप्तेर्नित्यमभिलाष##-
उक्तवक्ष्यमाणोपपत्त्यनुभवावष्टम्भतोऽभिलाषविवशग्राहका##-
अनात्मन्यात्माभिमाननिवृत्तिपुरःसरमात्मन्यनात्माभिमानोपशान्ति##-
प्रत्यभिज्ञाविषयतां यायादित्यर्थः | न तु तदैव भवति तस्य नित्यत्वात् |
उक्तं च विज्ञानभैरवे
मानसं चेतना शक्तिरात्मा चेति चतुष्टयम् |
यदा प्रिये परिक्षीणं तदा तद्भैरवं वपुः || (श्लो० १३८)
२४)
इति | निजाशुद्धिशब्देन मलं नाम द्रव्यं पृथग्भूतमस्तीति ये प्रतिपन्नास्ते
दूष्यत्वेन कटाक्षिताः || ९ ||
ननु च ग्राहकाहंभावात्मनि क्षोभे क्षीणे
निस्तरङ्गजलधिप्रख्यमस्पन्दमेव तत्त्वं प्रसक्तमित्याशङ्कां शमयति
तदास्याकृत्रिमो धर्मो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणः |
यतस्तदेप्सितं सर्वं जानाति च करोति च || १० ||
तदेत्युपदेश्यापेक्षया अकृत्रिमः सहजो धर्मः
प्राङ्निर्दिष्टस्वतन्त्रतारूपः परमेश्वरस्वभावो ज्ञत्वकर्तृत्वे
सामरस्यावस्थितप्रकाशानन्दात्मनी ज्ञानक्रिये लक्षणमव्यभिचारिस्वरूपं
यस्य तादृक् तदा क्षोभोपशमेऽस्य पुरुषस्य स्यादभिव्यज्यत इत्यर्थः | कुत
एतदभिव्यज्यत इत्याह यतस्तदा परमपदप्रवेशसमये सर्वमीप्सितमिति
यद्यज्जिज्ञासितं चिकीर्षितं वास्य तत्प्रविविक्षायामभूत् तत्तज्जानाति च करोति च |
चकारावत्र यौगपद्यमाहतुः न तु यथैके चकाराभ्यां
ज्ञानक्रिययोरैकात्म्यं सूचयतीति तद्धि ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षण
इत्यनेनैवैकधर्मविशेषणेन संबन्धिनिर्देशेन
वास्तवस्वरूपाभिधायिनोक्तम् || १० ||
अथ यतः करणेति निजाशुद्धीति
सूत्रप्रतिपादितोन्मेषक्रमसमाधानसाक्षात्कृतस्य स्पन्दतत्त्वस्य
दृढावष्टम्भाद्व्युत्थानमपि समाध्येकरसं कुर्वतो भवोच्छेदो
भवतीत्याह
तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् |
२५)
स्मयमान इवास्ते यस्तस्येयं कुसृतिः कुतः || ११ ||
उक्तोपपत्त्युपलब्ध्यनुशीलनप्रत्यभिज्ञातं तं स्पन्दतत्त्वात्मकं
स्वभावमात्मीयमधिष्ठातृभावेन व्युत्थानदशायामपि
व्याप्नुवन्तमवलोकयंश्चिन्वानः
न व्रजेन्न विशेच्छक्तिर्मरुद्रूपा विकासिते |
निर्विकल्पतया मध्ये तया भैरवरूपधृक् || (वि० भै० २६)
इति तथा
सर्वाः शक्तीश्चेतसा दर्शनाद्याः स्वे स्वे वेद्ये यौगपद्येन विष्वक् |
क्षिप्त्वा मध्ये हाटकस्तम्भभूतस्तिष्ठन्विश्वाकार एकोऽवभासि [ख्:
विभातीति पाठः |] ||
इति श्रीविज्ञानभैरवकक्ष्यास्तोत्रनिर्दिष्टसंप्रदाययुक्त्या
निमीलनोन्मीलनसमाधिना
युगपद्व्यापकमध्यभूम्यवष्टम्भादध्यासितैतदुभयविसर्गारणि##-
अन्तर्लक्ष्यो बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जितः |
इयं सा भैरवी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ||
इत्याम्नातभगवद्भैरवमुद्रानुप्रविष्टो
मुकुरान्तर्निमज्जदुन्मज्जन्नानाप्रतिबिम्बकदम्बकल्पमनल्पं भावराशिं
चिदाकाश एवोदितमपि तत्रैव विलीयमानं पश्यन्
जन्मसहस्रापूर्वपरमानन्दघनलोकोत्तरस्वस्वरूपप्रत्यभिज्ञानात् झटिति
त्रुटितसकलवृत्तिः स्मयमानो विस्मयमुद्रानुप्रविष्ट इव
महाविकासासादनाच्च सहसैव समुदितसमुचिततात्त्विकस्वभावो
२६)
यो योगीन्द्र आस्ते तिष्ठति न त्ववष्टम्भाच्छिथिलीभवति तस्येयमिति
सकलजगत्कम्पकारिणी कुत्सिता जननमरणादिप्रबन्धरूपा सृतिः प्रवृत्तिः
कुतो निजाशुद्धिलक्षणस्य तद्धेतोरभावान्नैव भवतीत्यर्थः | यथोक्तं
श्रीपूर्वशास्त्रे
तत्त्वे निश्चलचित्तस्तु भुञ्जानो विषयानपि |
नैव संस्पृश्यते दोषैः पद्मपत्रमिवाम्भसा ||
विषापहारिमन्त्रादिसन्नद्धो भक्षयन्नपि |
विषं न मुह्यते तेन तद्वद्योगी महामतिः || (मा० वि० १८|१२०)
इति || ११ ||
अथ ये श्रुत्यन्तविदक्षपादमाध्यमिकादयः क्षोभप्रलये
विश्वोच्छेदरूपमभावात्मकमेव तत्त्वमवशिष्यत इत्युपादिक्षन्
तान्प्रतिबोधयितुं तदुपगततत्त्वप्रातिपक्ष्येण लोकोत्तरतां प्रकरणशरीरस्य
स्पन्दतत्त्वस्य निरूपयति
नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्यमूढता |
यतोऽभियोगसंस्पर्शात्तदासीदिति निश्चयः || १२ ||
अतस्तत्कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत्सदा |
न त्वेवं स्मर्यमाणत्वं तत्तत्त्वं प्रतिपद्यते || १३ ||
२७)
असदेवदमप्र आसीत् | [छा० ३|१९|१]
इत्याद्युक्त्या श्रुत्यन्तविदाद्यभिमतोऽभावो भाव्यतां नैति भावनाया
भाव्यवस्तुविषयत्वादभावस्य न किंचित्त्वाद्भाव्यमानतायां वा किंचित्त्वे
सत्यभावत्वाभावात् किंच भावकस्यापि यत्राभावः स विश्वोच्छेदः कथं
भावनीयः भावकाभ्युपगमे तु न विश्वोच्छेदो
भावकस्यावशिष्यमाणत्वादिति न विश्वाभाव एव तत्त्वम् | अथ कल्पितोऽयं
भावको विश्वोच्छेदं विकल्पकल्प्यमानं भावयन् भावनापरिनिष्पत्तौ
भाव्यतादात्म्यादभावरूपः संपद्यत इति पक्षः | तत्रोच्यते
तत्राभावभावनायां नामूढता न च तत्रास्त्यमूढता अपि तु मोह एवास्ति

• * * * * * * * ? यद्यदेवातिभाव्यते |
  

भावनापरिनिष्पत्तौ तत्स्फुटं कल्पधीफलम् ||
इति न्यायाद्विश्वोच्छेदात्मन्यभावे भाव्यमाने न कदाचित्परमार्थाप्तिर्भवति
| अथोच्यते
सर्वालम्बनधर्मैश्च सर्वतत्त्वैरशेषतः |
सर्वक्लेशाशयैः शून्यं न शून्यं परमार्थतः ||
इति नागार्जुनोक्तमीदृशं तच्छून्यमिति | सत्यं यदि चिदानन्दघना स्वतन्त्रा
पारमार्थिकी भित्तिभूता भूरभ्युपेयते यथा विज्ञानभैरवादौ
पारमेश्वरीं
दिक्कालकलनातीता | (वि० भै० १४)
इत्यादिना पारमार्थिकीं भित्तिभूतां चिद्भूमिमवस्थाप्य शून्यभावनोक्ता
अन्यथा न शून्यमिति शून्यैवेयमुक्तिः यद्य देवातिभाष्यते इति प्रतिपादितत्वात् |
यत्तु
२८)
सावस्था काप्यविज्ञेया मादृशां शून्यतोच्यते |
न पुनर्लोकरूढ्येव नास्तिक्यार्थानुपातिनी ||
इत्यालोकमालायामुक्तं तत्तु सत्यं त्वादृशामविज्ञेया
अविज्ञेयत्वाद्वक्तुमशक्येत्युच्यतां शून्यतेति तु कुतः शून्यतापि च
यावद्भाव्यते तावद्विकल्पोल्लिखितत्वादसौ विवेज्ञैय | यदि च त्वादृशां सा
ज्ञातुमशक्या तत् तत्पदसाक्षात्काराभिज्ञसद्गुरुसपर्या कार्या न तु
शून्यतेति स्वमनीषिकयैव व्यवहृत्यात्मा परश्चागाधे महामोहे
निक्षेप्तव्य इत्यलम् | अथ कुतो ज्ञातं तत्र मूढतास्तीत्यत्रानेनोत्तरमाह यत इति
| अभियोगः समाधानोत्थितस्य कीदृगहमासमिति
तदवस्थाभिमुखविमर्शात्माभिलापस्तत्संस्पर्शात् तद्वशाद्धेतोस्तदासीदिति
यतो निश्चयः गाढमूढोऽहमासम् इति यतोऽस्ति प्रतिपत्तिः अतो मोहावस्थैव सा
कल्पिता तथा स्मर्यमाणत्वात् सा चानुभूयमानत्वादनुभवितुः
प्रमातुरवस्थातृरूपस्य प्रत्युत सत्तामावेदयते न त्वभावमिति
विश्वाभावावस्थायां चिद्रूपस्याखण्डितमेव रूपं तिष्ठतीति
नामुष्याभावो जातुचिद्वक्तुं शक्यत इत्युक्तं भवति | ननु दृष्टं निश्चितं
नीलादि स्मर्यते न च शून्यभूतस्य न्यग्भूतबुद्धिवृत्तेर्निश्चयोऽस्ति
तत्कथमुक्तं तदासीदित्यौत्तरकालिकान्निश्चयान्मूढता सेति | उच्यते
वेद्यस्यैषा गतिः यस्मात्तदिदन्तासारमिदन्तया यावत्प्रमात्रा स्वात्मोपारोहेण
न निश्चितं तावन्न स्मर्यते वेदकस्तु कल्पितशून्याद्यवस्थासु
संकुचितोऽप्यसांकेतिकाहन्तापरमार्थ एवेति न तस्य स्वात्मनि पृथक्तास्तीति
तन्निश्चायको विकल्पः इत्यहंविमृश्यमेव तदा स्वसंवेदनेनैव सिद्धं
शून्यप्रमातृरूपं विश्वप्रतियोगित्वाच्च संकोचसारं
२९)
सदुत्तरकालं स्मर्यत इति न काचिदनुपपत्तिर्यस्मादेवमतस्तच्छून्यात्मकं
पदं कृत्रिमम्
तस्माद्भूतमभूतं वा यद्यदेवातिभाष्यते |
इति तदुक्तयैव [क्, ख्: एतदिति पाठः |] नीत्या
अभूतभावनयैवोत्थापितं परमेश्वरेणैव ज्ञानगोपनायै
मूढानामुपेयतया तथा भासितमित्यर्थः | ज्ञेयं ज्ञातव्यं ज्ञेयरूपं
च सदा सुषुप्तवदिति दृष्टान्तः | अयं भावः सदा सुषुप्तं
मोहरूपमप्रयाससिद्धं सर्वस्यास्त्येव तत्किमनेन
समाधिप्रयत्नोपार्जितेनान्येन शून्येन कृत्यं
द्वयस्याप्यवस्तुत्वाविशेषादिति | प्रायश्चास्मिन् शून्ये दुरुत्तरे महामोहार्णव
एव वेदान्तविदक्षपादसांख्यसौगतादिप्राया वहवोऽनुप्रविष्टाः |
स्पन्दतत्त्वसमाविविक्षूणामपि च शिथिलीभूतप्रयत्नानां
शून्यमेतद्विघ्नभूतम् | यद्वक्ष्यति
तदा तस्मिन्महाष्योम्नि | (१|२५)
इत्यारभ्य
सौषुप्तपद *? मूढ * * * * * * *

• ? (१|२५)
  

इति | अत एतदुच्छेदे ग्रन्थकारस्य महान् संरम्भो लक्ष्यते | तथाचेह
हेयतयैव तन्निर्णीयापि पुनरपि निर्णेष्यते
कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः * * * * * * * * ##?
इत्यत्र | ततोऽस्माभिरेतद्दूषणारम्भः कृत इति न नः कोपः
कार्योऽत्रभवद्भिरुपदेशनिभालनदत्तकर्णैः [ख्: लिफाडनेति पाठः |
] | सौगतेषु दूषितेषु श्रुत्यन्तवादादयो दूषिता एव तुल्यन्यायत्वादिति
नाभ्यधिकमुक्तम् | तदिदानीं प्रकृतमेव ब्रूमहे तत्तु स्पन्दाख्यं
३०)
तत्त्वमेवमिति शून्यवन्न स्मर्यमाणत्वं प्रतिपद्यते तस्य
सर्वदानुस्यूतोपलब्ध्रेकरूपस्य कदाचिदप्यनुपलभ्यत्वायोगात् | तथा चाहुः
विज्ञातरमेरे केन विजानीयात् | (बृ० आ० उ० ४|५|१५)
इति | यद्यपि च समावेशदशा व्युत्थितेन प्राणादिसंस्कारवशात्स्मर्यते तथापि
न तावदेव स्पन्दतत्त्वमपि तु
सर्वानुस्यूतानवच्छिन्नप्रकाशानन्दसारपरप्रमातृरूपमेव तत् |
यद्वक्ष्यति
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः || २|४)
इति | अतोऽस्यानवच्छिन्नचमत्काररूपस्य न जातुचित्स्मर्यमाणत्वं मूढत्वं
वा | यस्तु तत्तत्त्वमितीह तच्छब्देनास्य निर्देशः कृतः स
स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं * * * * * * * * ##?
इति श्रीप्रत्यभिज्ञाकारिकोक्तनीत्या कल्पितस्यैवापारमार्थिकस्वरूपस्य न तु
तत्त्वतः पारमार्थिकस्य | न प्रतिपद्यते इत्यनेनेदमाह अस्य तत्त्वस्य
स्मर्यमाणत्वेन प्रतीतिरेव नास्तीति || १३ ||
ननु यत्र स्थितमित्यादौ चिद्रूपस्यैव विश्वकार्यरूपताग्राहित्वमुक्तं
तध्यानोत्थापितं कृत्रिममभावात्मकं रूपं तेनैव गृहीतमिति
कथमस्यानवच्छिन्नचमत्काररूपममूढत्वमित्याशङ्कायामाह
अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् |
३१)
कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तृत्वं पुनरक्षयम् || १४ ||
कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते |
तस्मिंल्लुप्ते विलुप्तोऽस्मीत्यबुधः प्रतिपद्यते [ख्: बुद्ध्यते इति पाठः |]
|| १५ ||
न तु योऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् |
तस्य लोपः कदाचित्स्यादन्यस्यानुपलम्भनात् || १६ ||
अत्र स्पन्दतत्त्वे कार्यत्वं कर्तृत्वमिति च शब्दितं शब्दव्यवहारमात्रेण
भेदितमवस्थायुगलमस्ति वस्तुतो हि तदेकमेव
स्वतन्त्रप्रकाशवनशंकररूपं तत्त्वं कर्तृसत्त्वाव्यतिरिक्तया
प्रकाशात्मना क्रियया व्याप्तं तदभेदेन प्रकाशमानं
तत्त्वभुवनशरीरवदभावादिरूपत्वं स्वीकुर्वत्कार्यमित्युच्यते तदन्यस्य
कस्यापि कारणत्वायोगात् | यथोक्तं श्रीमत्यभिज्ञायाम्
जडस्य तु न सा शक्तिः सत्ता यदसतः सतः |
कर्तृकर्मत्वतत्वैव कार्यकारणता ततः || (ई० प्र० २|४|२)
इति | तस्य चेदमेव कार्यत्वं यदयं
विचित्रदेशकालाद्याभाससंयोजनवियोजनक्रमेणानन्तान्
३२)
देहनीलाद्याभासांश्चिदात्मनः स्वरूपादनतिरिक्तानपि
मुकुरप्रतिबिम्बवदतिरिक्तानिवाभासयति यावच्च किंचिदाभासयति
तत्सर्वमाभास्यमानत्वादेव बहिर्मुखेन रूपेण क्षयधर्मकं
क्षयश्चास्येदन्ताभासनिमज्जनेनाहन्तारूपतयावस्थानम् अत एव
देहादेर्ग्राहकस्य यो वेद्यांशः स एव भगवता सृज्यते संह्रियते च न
त्वहन्ताप्रकाशात्मकं कर्तृरूपं तस्य देहाद्यावेशेऽपि
भगवदेकरूपत्वात् अतस्तत्र तयोः कार्यकर्तृत्वयोर्मध्यात्कार्यता क्षयिणी
कर्तृत्वं चित्स्वातन्त्र्यरूपं पुनरक्षयं जगदुदयापाययोरपि तस्य
स्वभावादचलनात् | चलने तु जगदुदयापायावपि न कौचिच्चकास्यातामिति
मूढाद्यवस्थायामप्यखण्डितचमत्कारसारममूढमेवैतत् |
नन्वभावसमाधाननिष्पत्तौ सुषुप्तादौ चास्य कर्तृत्वं नोपलभामहे
क्वचिदपि प्रवृत्त्यदर्शनात् | सत्यं कार्योन्मुख
इन्द्रियादिप्रेरणात्मकव्यापारप्रवणो यः प्रयत्नः संरम्भः सोऽत्र
कार्यक्षयपदे लुप्यते विच्छिद्यते तस्मिंल्लुप्ते सति
अबुधोऽभावसमाध्यपहारितात्मरूपो मूढो विलुप्तोऽस्मीति मन्यते | यः
पुनरन्तर्मुखोऽहन्ताप्रकाशरूपः स्वभावोऽत एव सर्वज्ञत्वगुणस्यास्पदम्
उपलक्षणं चैतत्सर्वकर्तृत्वादेरपि तस्य लोपो न कदाचित्स्याद्भवतीति न
कदाचिदपि सम्भावनीयोऽन्यस्य तल्लोपमुपलब्धुः कस्याप्यनुपलम्भात् यदि स
कश्चिदुपलभ्यते स एवासावन्तर्मुखश्चिद्रूपो न चेदुपलभ्यते तर्हि सा
लोपदशास्तीति कुतो निश्चयः | अथ चान्यः कश्चित्तल्लोपं नोपलभतेऽपितु स एव
प्रकाशात्मा तत्कथं तस्याभावः | एवं
चान्यस्यानुपलम्भनादित्यत्रान्यकर्तृकस्योपलम्भस्याभावादित्यर्थः |
३३)
अथ च घटाभावो यथा घटविविक्तभूतलाद्युपलम्भनान्निश्चीयते
तथैवात्माभावोऽप्यात्मविविक्तस्य कस्यचिदुपलम्भान्निश्चीयेत
तदुपलम्भकसत्तावश्यंभाविनीति तदुपलम्भकस्वात्मनास्तिता न सिद्ध्यति |
यदि च कार्योन्मुखप्रयत्नलोपे स लुप्येत तदोत्तरकालमन्यस्य
कस्याप्युपलम्भो न भवेत् अन्योपलम्भाभावः प्रसज्येतेत्यर्थः | अपि चान्यस्य
बहिर्मुखस्य प्रयत्नस्य सौषुप्तादावनुपलम्भात् कथमन्तर्मुखस्य तत्त्वस्य
वालिशैर्लोप आशङ्कितो यतोऽन्यस्य लोपेऽन्यस्य किं वृत्तम् | अथ चान्यस्य
कार्योन्मुखप्रयत्नस्यानुपलम्भादनुपलम्भप्रकाशनान्न
कदाचित्प्रकाशात्मनोऽन्तर्मुखस्य तस्योपलब्धुर्लोपः
यतोऽसावन्तर्मुखोभावः सर्वज्ञत्वगुणस्यास्पदं तामप्यभावदशां
वेत्त्येव अन्यथा सैव न सिध्येदिति | अन्यस्येति कर्तरि कर्मणि च षष्ठी | अन्तर्मुखे
कार्यत्वप्रतियोगितामिव कर्तृत्वस्य संभाव्यावस्थात्वमुक्तं वस्तुतस्तु
उक्तयुक्त्या तस्यावस्थातृत्वमेव | अन्तर्मुख इति अन्तः पूर्णाहन्तात्मकं
मुखं प्रधानं यस्येति योज्यम् || १६ ||
एवमप्रबुद्धो बहिर्मुखव्यापारनिरोधे
ग्राहकस्याप्यात्मनोऽनुपपन्नमप्यभावं निश्चिनुत इति प्रतिपाद्य
सुप्रबुद्धाप्रबुद्धयोर्यादृगात्मोपलम्भस्तं निरूपयति
तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी |
नित्यं स्यात्सुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्ते परस्य तु || १७ ||
३४)
तस्य प्राकरणिकस्वभावस्य योपलब्धिः अनवच्छिन्नः प्रकाशः सा
कथितयुक्त्यवष्टम्भात्सुष्ठु प्रबुद्धस्याप्रबुद्धतासंस्कारेणापि
शून्यस्य सततं त्रिष्वपि जागरस्वप्नसौषुप्तपदेषु नित्यमिति आदौ मध्येऽन्ते
चाव्यभिचारिणी अनपायिनी स्याद्भवत्येव सदासौ शंकरात्मकस्वस्वभावतया
स्फुरतीत्यर्थः | परस्याप्रबुद्धस्य पुनस्तासां दशानां
स्वोचितसंविद्रूपाणां प्रत्येकमदावुद्बुभूषायामन्ते च
विश्रान्त्यात्मकान्तर्मुखत्वे न तु स्वोचितार्थावभासावस्थितिरूपे मध्यपदे |
यदुक्तं श्रीशिवदृष्टौ
यावत्समग्रज्ञानाप्रज्ञातृस्पर्शदशास्वपि |
स्थितैव लक्ष्यते सा तु तद्द्विश्रान्त्याथवा फले || (शि० *? २|५)
इति | भट्टलोल्लटेनापि तदाद्यन्त इत्येवमेव व्याख्यायि स्ववृत्तौ |
भट्टश्रीकल्लटवृत्त्यक्षराण्यपेक्ष्य वयमपि तद्वृत्त्यक्षरानुरोधेन
सौत्रमर्थमतिविमलमपि क्लिष्टकल्पनया व्याकर्तुमशिक्षिताः यत
एवासुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्तेऽस्ति तदुपलब्धिः अत एवायमिहाधिकारी
स्पन्दोपदेशैः सुप्रबुद्धीक्रियते | यद्वक्ष्यति
अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये |
जाग्रत् * * * * * * * * * * * *

• * ? || [१|२१]
  

इत्यादि
सौषुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनावृतः | [१|२५]
इति
तथा स्वप्नेऽपि [३|२]
इत्यादि
प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेत् | [३|१२]
इत्यादि च | अत्र हि जागरादित्रिषु पदेषु
आद्यन्तकोटिवन्मध्यमप्यर्थावसायात्मकं
३५)
पदं तुर्याभोगमयं कर्तुं प्रबुद्धस्य सुप्रबुद्धतापादनायोपदेशः
प्रवृत्तः एतच्च निर्णेष्यामः | तथा च शिवसूत्रम्
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तभेदे तुर्याभोगसंभवः | (शि० सू० १|७)
इति | तथा
त्रिषु चतुर्थं तैलवदासेच्यम् | (शि० सू० ३|२०)
इति
त्रितयभोक्ता वीरेशः | (शि० सू० १|११)
इति || १७ ||
सुप्रबुद्धस्य त्रिषु पदेषु यादृश्युपलब्धिस्तां विभागेन दर्शयति
ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः |
पदद्वये विभुर्भाति तदन्यत्र तु चिन्मयः || १८ ||
सुप्रबुद्धस्य भूम्ना ज्ञानज्ञेयस्वरूपया मध्यमे पदे
ज्ञानाग्रपर्यन्तयोस्तु स्वस्वरूपयैव स्पन्दतत्त्वात्मना पराशक्त्या युक्तो
विभुः शंकरात्मा स्वभावो जागरास्वप्नरूपे पदद्वये भाति | तत्र हि
विश्वमसौ सदाशिवेश्वरवत्स्वाङ्गवत्पश्यति तदन्यत्र तु सुषुप्ते न तु
यथान्ये सुषुप्ततुर्ययोरिति त्रिपदाव्यभिचारिणी इति प्रकान्ते तुर्यस्याप्रस्तुतत्वात्
तदुपलब्धेरेव च तुर्यरूपत्वात् असौ विभुश्चिन्मय एवास्य भाति
अशेषवेद्योपशमादित्येतत्सुप्रबुद्धाभिप्रायमेव न तु वस्तुवृत्तानुसारेण
तदन्यत्र तु चिन्मयः इत्यस्यानुपपन्नत्वापत्तेः
३६)
लोके सौषुप्तस्य मोहमयत्वात् शिवापेक्षया तु जाग्रत्स्वप्नयोरपि चिन्मयत्वात्
एवमपि च प्रकृतानुपयुक्तत्वात् | इतः प्रभृति प्रथमनिःष्यन्दान्तो ग्रन्थः
प्रबुद्धस्य सुप्रबुद्धतायै स्थितो यथा टीकाकारैर्न चेतितस्तथा परीक्ष्यतां
स्वयमेव कियत्प्रतिपदं लिखामः || १८ ||
यथेयं जागरादिमध्यदशापि प्रबुद्धं न प्रतिबध्नाति तथोपपादयति
गुणादिस्पन्दनिष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् |
लब्धात्मलाभाः सततं स्युर्ज्ञस्यापरिपन्थिनः || १९ ||
गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि येषां प्रकृतितत्त्वं विभवभूः ते
मायातत्त्वावस्थिता इहाभिप्रेताः | यथोक्तं श्रीस्वच्छन्दे
मायामसूरकविन्यासे
अधश्छादनमूर्ध्वं च रक्तं शुक्लं विचिन्तयेत् |
मध्ये तमो विजानीयाद्गुणास्त्वेते व्यवस्थिताः || [स्व० तं० २|६५]
इति | त आदयो येषां कलादीनां क्षित्यन्तानां स्पन्दानां विशेषप्रसराणां
तेषां ये निःष्यन्दास्तनुकरणभुवनप्रसराः नीलसुखादिसंविदश्च तथा
योग्यपेक्षया बिन्दुनादादयस्ते सततं ज्ञस्य सुप्रबुद्धस्य
कस्यचिदेवापश्चिमजन्मनोऽपरिपन्थिनः स्वस्वभावाच्छादका न भवन्तीति
निश्चयः यतस्ते सामान्यस्पन्दमुक्तरूपमाश्रित्य यत्र स्थितमित्यत्र
निर्णीतदृशा लब्धात्मलाभास्तत एवोत्पन्नास्तन्मयाश्चेत्यर्थः |
३७)
तथाहि
स्वाङ्गरूपेषु भावेषु पत्युर्ज्ञानं क्रिया च या |
मायातृतीये त एव पशोः सत्त्वं रजस्तमः || [ई० प्र० ३|३|४]
इति श्रीप्रत्यभिज्ञोक्तदृशा चितिशक्तिरेव पारमेश्वरी
ज्ञानक्रियामायाशक्तित्रितयतया श्रीसदाशिवादिपदे स्फुरित्वा
संकोचप्रकर्षात्सत्त्वरजस्तमोरूपं क्रीडाशरीरं श्रयति यतो
निजचिच्छक्तिस्फारमयत्वात्तदधिष्ठितमेव सर्वदा सर्वं जानन्सुप्रबुद्धो
गुणादिविशेषस्पन्दाननुच्छिन्दन्नपि स्पन्दतत्त्वावेशमय एव || १९ ||
यथा त्वप्रबुद्धान्बध्नन्त्येते तत्प्रतिपादयति
अप्रबुद्धधियस्त्वेते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः |
पातयन्ति दुरुत्तारे घोरे संसारवर्त्मनि || २० ||
अप्रबुद्धधियः प्रायः
सर्वानप्रत्यभिज्ञातपारमेश्वरीशक्त्यात्मकनिजस्पन्दतत्त्वान्देहात्म##-
गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाः स्वस्याः स्पन्दतत्त्वात्मनः स्थितेः स्थगनायोद्यता
नित्यं तदुद्यमैकसाराः दुःखेनोत्तार्यन्तेऽस्माद्दैशिकैर्जन्तुचक्रमिति
दुरुत्तारे लङ्घयितुमशक्ये घोरे दुःखमये संसरणमार्गे पातयन्ति |
यथोक्तं श्रीमालिनीविजये
विषयेष्वेव संलीनानषोऽथः पातयन्त्वणुन् ? |
रुद्राणून्याः समालिङ्घ्य घोरतर्पोऽपराः स्मृताः || [मा० वि० ३|३१]
इति | तथा हि पूर्व पतिपादिता येयं स्पन्दतत्त्वात्मा पराशक्तिः
३८)
सैव विश्वस्यान्तर्बहिश्च वमनात्संसारवामाचारत्वाच्च वामेश्वरीशक्तिः
तदुत्थापितानि तु खेचरीगोचरीदिक्चरीभूचरीरूपाणि चत्वारि देवताचक्राणि
सुप्रबुद्धस्य परभूमिसंचारीणि अप्रबुद्धानां तु
अधराधरसरणिप्रेरकाणि | तथा हि या एव सुप्रबुद्धस्य खे बोधगगने
चरन्त्यः
खेचर्योऽकालकलितत्वाभेदसर्वकर्तृत्वसर्वज्ञत्वपूर्णत्वव्यापकत्व##-
कञ्चुकरूपतया स्थिताः
कालकलितत्वकिंचित्कर्तृताकिंचिज्ज्ञताभिष्वङ्गनियमहेतवः | गौर्वाक्
तदुपलक्षितासु संजल्पमयीषु बुद्ध्यहंकारमनोभूमिषु चरन्त्यो गोचर्यः
सुप्रबुद्धस्य स्वात्माभेदमयाध्यवसायाभिमानसंकल्पाञ्जनयन्ति
मूढानां तु भेदैकसारान् | दिक्षु दशसु बाह्येन्द्रियभूमिषु चरन्त्यो
दिक्चर्यः सुप्रबुद्धस्याद्वयप्रथासाराः अन्येषां द्वयप्रथाहेतवः | भूः
रूपादिपञ्चकात्मकं मेयपदं तत्र चरन्त्यो भूचर्यस्तदाभोगमयया
आश्यानीभावतया तन्मयत्वमापन्नाः भूचर्यः सुप्रबुद्धस्य
चित्प्रकाशशरीरतयात्मानं दर्शयन्त्य इतरेषां सर्वतोऽप्यवच्छिन्नतां
प्रथयन्त्यः स्थिताः इत्येवं प्रमात्रन्तः करणवहिष्करणप्रमेयरूपतयैव
तानि चत्वारि चक्राणि गुणादिस्पन्दमयान्यप्रबुद्धबुद्धील्लौंकिकांस्तथा
बिन्दुनादादिप्रथामात्रसंतुष्टान् योगिनस्तत्तत्त्वप्रसररूपे संसारे पातयन्ति ||
२० ||
यत एवम्
अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये |
३९)
जाग्रदेव निजं भावमचिरेणाधिगच्छति || २१ ||
उक्तवक्ष्यमाणरूपस्य स्पन्दतत्त्वस्य विविक्तये विमर्शनाय सततमुद्युक्तः
मययावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते | [भ० गी० १२|२]
इति गीतोक्तदृशा सततमेवान्तर्मुखस्वरूपनिभालनप्रवणो यः स जाग्रदेव
जागरावस्थास्थित एव निजमात्मीयं शंकरात्मकं
स्वस्वभावमचिरेणाधिगच्छति तथा अस्य शंकरात्मा आन्तरः स्वभावः
स्वयमेवोन्मज्जति येन प्रबुद्धो नित्योदितसमावेशासादनात्सुप्रबुद्धो
जीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः || २१ ||
यथास्योद्युक्तस्य
बलवदालम्बनवशोदितानायासतदन्यसकलवृत्तिक्षयमयीषु नियतासु
यास्ववस्थासु स्पन्दनिधानमुन्मुद्रितमभिमुखीभूतमास्ते ता एताः
प्रथममुद्योगस्य विषया इत्युपदेष्दुमाह
अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् |
धावन्वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः || २२ ||
सर्वत्र तावदुपायमार्गे समस्तेतरवृत्तिप्रशमपूर्वमेकाग्रीभवन्ति
योगिनः एतास्वतिक्रोधाद्यवस्थासु स्वरसत एव समस्तापरवृत्तिक्षयमयीषु
यदि स्पन्दतत्त्वविविक्तये सततमुद्युक्तो
४०)
झटित्यन्तर्मुखीभवन्ति योगिनस्तत्समीहितमचिरेणैव लभन्ते | अयोगिनस्त्वत्र
मूढा एवेति तात्पर्यम् | तथाहि
समनन्तरविहितदारुणोपघातशत्रुदर्शनान्मर्मस्पर्शितत्तद्वचना##-
प्रथममेवोन्मिषत्संजिहीर्षादेवतावलादन्तर्मुखीभवद्रश्मिचक्रोऽति##-
तत्क्षणमेवोन्मज्जत्पूर्णाभिलाषदेवतावशविकासितानुधावत्समस्तकरण##-
करोमीति मृशन्विकल्पयन्संशयधाराधिरोहात्मनि पदेऽनुप्रविष्टः
क्षीणसकलालम्बनविकसत्संशयसंविन्निरालम्बनीकृतवृत्तिप्रसरो वा
मत्तवारणाद्यनुवध्यमानो धावन् शरीरनिरपेक्षमेव
स्वात्मप्रवणीकृतेतरवृत्तिप्रसरदुद्योगदेवीप्रेरणयातित्वरितपलायन##-
सिंहाजगराद्यवलोकनजनितमहात्रासाद्यवस्थासु यद्वृत्तिक्षयात्मकं
पदं गच्छेदधितिष्ठेत् स्पन्दतत्त्वविविक्तये सततमुद्युक्तो यो योगिजनस्तस्य
तत्र वृत्तिक्षयात्मके पदेऽवस्थाविशेषे स्पन्दः प्रतिष्ठितः
स्पन्दतत्त्वमभिमुखीभूतमेव तिष्ठति | तस्मादेतद्वृत्तिक्षयपदं संचेत्य
झटिति कूर्माङ्गसंकोचयुक्त्या क्रोधसंशयवृत्तीः प्रशमयय
महाविकासव्याप्तियुक्त्या वा
प्रहर्षधावनवृत्तीर्विस्फार्याभिमुखीभूतनिजस्पन्दशक्तिविमर्शवता
योगिना भाव्यम् | यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरवे
कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यगोचरे |
बुद्धिं निस्तिमितां कृत्वा तत्तत्वमवशिष्यते || (वि० भै० १०|१)
आनन्दे महति प्राप्ते दृष्टे वा बान्धवे चिरात् |
४१)
आनन्दमुद्गतं ध्यात्वा तद्वयस्तन्मना भवेत् || (वि० भै० ७१)
क्षुताद्यस्ते भये शोके गहरे वारणद्रुते |
कुतूहले क्षुधाद्यन्ते ब्रह्मसत्ता समीपगा || (वि० भै० ११|८)
इति || २२ ||
एवमेतास्ववस्थासूक्तयुक्त्या प्रथमं स्पन्दशक्तिं परिशील्य तदनु
तामेवानुसंदधत्सर्वास्ववस्थासु तद्दार्ढ्यानुप्रवेशमयीं
जीवन्मुक्ततामाहरेत् [क्, ख्: आरोहयेदिति पाठः |] सततोद्युक्त
इत्युपदिशति
यामवस्थां समालम्ब्य यदयं सम वक्ष्यति |
तदवश्यं करिष्येऽहमिति संकल्प्य तिष्ठति || २३ ||
तामाश्रित्योर्ध्वमार्गेण चन्द्रसूर्यावुभावपि |
सौषुम्नेऽध्वन्यस्तमितो हित्वा ब्रह्माण्डगोचरम् || २४ ||
तदा तस्मिन्महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे |
सौषुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनावृतः || २५ ||
४२)
अयं शंकरात्मा स्वभावो यन्मम वक्ष्यति अभिव्यक्तं सत्
यच्चिदानन्दघनमनुभूतपूर्वं [क्, ग्: सम्यगिति पाठः |]
स्वरूपं मां विमर्शयिष्यति तदवश्यमहं करिष्ये बहिर्मुखतां हित्वा
तत्प्रवण एव भविष्यामि इति संकल्प्य निश्चित्य
यामतिक्रोधाद्यवस्थास्वनुभूतचरीं चिदानन्दघनां
स्पन्दात्मिकामवस्थामवलम्ब्य [ग्: तमवलम्ब्येति पाठः |]
प्राप्यत्वेनाभिसंधाय तिष्ठति
शमितविकल्पगतिमविकल्पामवस्थामविचलत्वेन भजते यो योगी तदीयां
तामवस्थां समाश्रित्य चन्द्रसूर्यौ अपानः प्राणश्चोभावपि
हृदयभूमौ मिलित्वा युगपदेव सौषुम्नेऽध्वनि
ब्रह्मनाड्यामूर्ध्वमार्गेणोदानपथेनास्तमितः शाम्यतः कथं
ब्रह्माण्डलक्षणं गोचरं हित्वा
ब्रह्मबिलाधिष्ठातृब्रह्माधिष्ठितमण्डं मुक्त्वा ऊर्ध्वकवाटान्तां
देहव्याप्तिं त्यक्त्वा तदा चोल्लङ्घितदेहव्याप्तिकेऽत एव प्रकर्षेण
लीनावुक्तरूपौ शशिभास्करौ यत्र तस्मिन्महाव्योम्नि
निःशेषवेद्योपशमरूपे परमाकाशे प्राप्तेऽपि यः शिथिलप्रयत्नतया
खेचर्याद्यात्मना गुणादिस्पन्दनिःष्यन्देन व्यामोहितत्वात्
सौषुप्तपदवद्भवति सौषुप्तेन च सुप्तमप्युपलक्षितं तेन च स्वप्नसुषुप्तवत्
यः शून्यादिभूमिमेवाधितिष्ठति स योगी सम्यगनभिव्यक्तस्वस्वभावो
मूढ इत्युच्यते | यथोक्तं श्रीभट्टकल्लटेन
यां स्पन्दात्मिकामवस्थामवलम्ब्य |
इति योगिनः |
इति च
यस्य स्वस्वभावाभिव्यक्तिर्न सम्यक् वृत्ता स स्वप्नादिना
मुह्यमानोऽप्रबुद्धो निरुद्धः स्यात् |
४३)
इति | यस्तु तत्रापि प्रयत्नपाटवादुद्यन्तृताबलात् क्षणमपि न शिथिलीभवति स
तमसानभिभूतत्वात् चिदाकाशमयत्वेनैवावस्थितः प्रबुद्ध उच्यते अत एव
सततोद्योगवतैव योगिना भवितव्यम् इत्यादिष्टं गुरुभिः इति शिवम् || २५ ||
इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यक्षेमराजानकनिर्मिते स्पन्दनिर्णये स्वरूपस्पन्दः
प्रथमो निःष्यन्दः || १ ||
४४)
अथ द्वितीयो निष्यन्दः |
एवं प्रथमनिःष्यन्देन स्वस्वरूपात्मकं युक्त्युपपन्नं साभिज्ञानं
निमीलनसमाधिप्रत्यभिज्ञेयं स्पन्दतत्त्वं प्रतिपाद्य यथा सततं
तत्स्वरूपसमासादनेन सुप्रबुद्धता प्राक्सूचिता भवति तथा इदानीं तस्यैव
वैश्वात्म्यमुन्मीलनसमाधिप्रत्यभिज्ञेयं युक्तितोऽपि निर्णेतुं सर्वत्र
चिदभेदप्रकाशकं सहजविद्योदयाख्यम् इमं द्वितीयं निःष्यन्दं
तदाक्रम्य इत्यादिना शिवसद्भावदायिनी इत्यन्तेन श्लोकसप्तकेन निरूपयति | तत्र
विश्वं शुद्धाशुद्धभेदेन द्विधा | तत्र शुद्धं मन्त्रादिरूपं तत
एवोत्पन्नं तन्मयं तत्रैव विश्राम्यति इति श्लोकद्वयेनोक्तम् | अशुद्धमपि
तन्मयमेव इत्यपरेण श्लोकद्वयेनाभिहितम् | तत्संवेदनाधिरूढो
जीवन्मुक्तः इति श्लोकेनोक्तम् | एतत्तत्त्वसमासादनेनैव साधकानां
स्वेष्टसिद्धिः इति श्लोकद्वयेनाभिहितमिति संक्षेपः | अथ ग्रन्थो व्याख्यायते |
यदुक्तम्
अत्र स्थितमिदं सर्वं कार्यं यस्माच्च निर्गतम् | (१|२)
इति तत्र शुद्धं तावन्मन्त्रादिरूपं तद्यथा तत एवोत्पन्नं तद्बलेनैव
प्रकाशमानं तत्रैव विश्राम्यति
तत्प्रथमनिःष्यन्दपरिघटितदृष्टान्तपुरःसरं निरूपयति
तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञबलशालिनः |
प्रवर्तन्तेऽधिकाराय करणानीव देहिनाम् || १ ||
तत्रैव संप्रलीयन्ते शान्तरूपा निरञ्जनाः |
सहाराधकचित्तेन तेनैते शिवधर्मिणः || २ ||
तत् स्पन्दतत्त्वात्मकं बलं प्राणरूपं वीर्यमाक्रम्य अभेदेन आश्रयतया
अवष्टभ्य भगवन्तोऽनन्तव्योमव्याप्यादयो मन्त्राः सर्वज्ञबलेन
सर्वज्ञत्वादिसामर्थ्येन श्लाघमाना जृम्भमाणा अधिकाराय देहिनां
प्रवर्तन्ते सृष्टिसंहारतिरोधानानुग्रहादि कुर्वन्तीत्यर्थः | सर्वज्ञशब्दो
भावप्रधानः सर्वकर्तृत्वाद्युपलक्षयति | यथा देहिनां
करणान्युपपादितदृशा तद्बलमाक्रम्य विषयप्रकाशादौ प्रवर्तन्ते इति
दृष्टान्तः | तथा निरञ्जनाः कृतकृत्यत्वान्निवृत्ताधिकारमलाः
शान्तविशिष्टवाचकात्मस्वरूपास्तत्रैव स्पन्दात्मके बले सम्यगभेदापत्त्या
प्रकर्षेणापुनरावृत्त्या लीयन्ते अधिकारमलान्मुच्यन्ते आराधकचित्तेन
उपासकलोकसंवेदनेन सह | यथोक्तम्
४६)
अनुगृह्याणुसंघातं याताः पदमनामयम् | [मा० वि० १|४१]
इति | यतश्च तत एवोदितास्तद्बलेन विसृष्टास्तत्रैव लीयन्ते तेनैते
मन्त्रमन्त्रेश्वरादयः शिवस्य परमेश्वरस्य सम्बन्धी धर्मः स्वभावो
विद्यते येषां ते तथा सामान्यस्पन्दसारा इत्यर्थः | ननु करणानां
मन्त्राणां च तत उदयादौ तुल्ये किमिति करणानि न सर्वज्ञादिरूपाणि ? |
उच्यते परमेश्वरो मायाशक्त्या शरीरकरणानि भेदमयानि निर्मिमीते
विद्याशक्त्या त्वाकाशीयविचित्रवाचकपरामर्शशरीरान्मन्त्रान् | वाचकस्य
मायापदेऽपि
घटोऽयमित्यध्यवसा नामरूपातिरेकिणी |
परेशशक्तिरात्मेव भासते न त्विदन्तया || (१|५|२०)
इति प्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या प्रमातृभूम्यनतिक्रान्तेर्न
शरीरपुर्यष्टकादिवद्बोधसंकोचकत्वमस्तीति युक्तमेवैषां सर्वज्ञत्वादि |
एतच्च
भेदे त्वेकरसे भाते * * * * * * * * ? |
[३|१|८]
इति श्रीप्रत्यभिज्ञाकारिकाटीकायां वितस्य दर्शितम् | एवं
विद्यापदावस्थितसृष्ट्यादिकार्यनन्तभट्टारकाद्यपेक्षयैतद्व्याख्येयम् |
तथा दीक्षादिप्रवृत्तानामाचार्यादीनां करणरूपाः सर्वे
मन्त्रास्तत्स्पन्दतत्त्वरूपं बलमाक्रम्य अनुप्राणकत्वेन अवष्टभ्य
आचार्यादीनामेव सम्बन्धिनाराधकचित्तेन
४७)
सह मोक्षभोगसाधनाद्यधिकाराय प्रवर्तन्ते तत्रैव
शान्तवाचकशब्दात्मकशरीररूपा अत एव च निरञ्जनाः शुद्धाः सम्यक्
प्रलीयन्ते विश्राम्यन्ति | अत्र व्याख्याने सहाराधकचित्तेन इति पूर्वश्लोकेन
योज्यम् | एवं च मन्त्राणामुदयप्रलयकोटिव्यापि प्रवृत्तावपि भित्तिभूतमिति
अभिहितम् | एवं च दशाष्टादशादिभेदेन भिन्ने शैवे मन्त्राणां
स्पन्दतत्त्वसारतैवेत्युक्तं भवति || २ ||
एवं मन्त्रमन्त्रेश्वरादिरूपा शुद्धाभिमता सृष्टिः शिवस्वभावेति
प्रतिपाद्याधुना अशुद्धाभिमतापि सा मायादिरूपा शिवस्वरूपैव इति
उपपादयन् श्रीमतशास्त्रादिरहस्यदृष्टिमपि उपक्षिपति
यस्मात्सर्वमयो जीवः सर्वभावसमुद्भवात् |
तत्संवेदनरूपेण तादाम्यप्रतिपत्तितः || ३ ||
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः |
भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः || ४ ||
यतो जीवो ग्राहकः सर्वमयः शिववद्विश्वरूपः तेन
४८)
हेतुना शब्देषु वाचकेषु अर्थेषु वाच्येषु चिन्तासु विकल्पज्ञानादिरूपासु
आदिमध्यान्तरूपा सावस्था नास्ति या शिवो न भवति सर्वमेव
शिवस्वरूपमित्यर्थः | यतश्चैवमतो भोक्तैव चिदात्मा ग्राहको
भोग्यभावेन देहनीलादिरूपेण सदा नित्यं सर्वत्र विचित्रतत्त्वभुवनादिपदे
सम्यगनूनाधिकतया स्थितः न तु भोग्यं नाम किञ्चिद्भोक्तुर्भिन्नमस्ति | जीव
इत्युपक्रम्य शिव इत्युपसंहारेण जीवशिवयोर्वास्तवो न कोऽपि भेदः इति
देहाद्यवस्थासु न कासुचिदप्यपूर्णमन्यता मन्तव्या अपि तु
चिद्धनशिवस्वभावतैवेति भङ्ग्योपदिशति | यथोक्तम् शरीरमपि ये
षट्त्रिंशत्तत्त्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति अर्चयन्ति च ते सिद्ध्यन्ति
घटादिकमपि तथाभिनिविश्य पश्यन्ति अर्चयन्ति च तेऽपीति नास्त्यत्र विवादः इति
श्रीप्रत्यभिज्ञाटीकायाम् | भट्टश्रीवामनेनाप्युक्तम्
आलम्ब्य संविदं यस्मात्संवेद्यं न स्वभावतः |
तस्मात्संविदितं सर्वमिति संविन्मयो भवेत् ||
इति | कस्मात् जीवः सर्वमयः इत्यत्र हेतुः सर्वभावानां
समुद्भवादुत्पत्तिहेतुत्वात् अपादानभावप्रधानश्च निर्देशः |
प्रमातृमितिमानमेयमयभेदजातस्य ते विहार इह हेतुतां समुपयाति
यस्मात्त्वयि |
निवृत्तविवृहृतौ क्वचित्तदपयाति तेनाध्वधुना नयेन पुनरीक्ष्यते जगति
जातुचित्केनचित् ||
इति श्रीज्ञानगर्भस्तोत्रोक्तनीत्या संविद्येव प्रमृतायां जगतः
४९)
सद्भावात्सर्वभावसमुद्भवत्वं जीवस्य यतश्च जीवादेव उदयति
विश्वमतोऽयं सर्वमयो विश्वशक्तिरिति यावत् | निर्णीतं चैतद्द्वितीयसूत्रवृत्तौ
| सर्वमयत्वे हेत्वन्तरमाह तत्संवेदन इत्यर्धेन | तस्य सर्वस्य
नीलसुखादेर्यत्संवेदनं प्रकाशस्तेन रूपेण स्वभावेन तादात्म्यप्रतिपत्तेः
सर्वमयत्वस्योपलम्भात् | एवमनेन श्लोकद्वयेन रहस्यचर्याः
सर्वभेदपादपोन्मूलनोपपत्तिपरिघटिताश्च ज्ञानोपदेशकथाः
प्रथमचरमसूत्राभ्यां महार्थतत्त्वं जाग्रदादिसूत्रेण
षडर्धपरमार्थः तदाक्रम्य इत्यनेन सर्वोपासासारतेत्याद्युपक्षिप्तमिति
स्पन्दतत्त्वेनैव विश्वोपदेशाः स्वीकृताः || ४ ||
अथैतत्प्रतिपत्तिसारतैव मोक्ष इत्यादिशति
इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् |
स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः || ५ ||
वाशब्दः | प्रथमनिःष्यन्दोक्तनिमीलनसमाधिप्रकारं विकल्पयन् अस्याः
समापत्तेर्दुर्लभतां ध्वनयति | तेनायमर्थः ईदृशी तावत्संवित्तिः दुर्लभा
यस्य कस्यचिदेवापश्चिमजन्मनो भवति सोऽखिलं जगत्क्रीडात्वेन पश्यन्
निजसंविदुन्मेषनिमेषाभ्यां सृजन् संहरंश्च
मड्यावैश्य ? मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते | (भ० गी० १२|२)
५०)
इति स्थित्या सततसमाविष्टो महायोगी जीवन्नेव प्राणादिमानपि
विज्ञानाग्निनिर्दग्धाशेषबन्धनो देहपाते तु शिवएव जीवंश्चेद्दृङ्मुक्त
एव न तु कथञ्चिदपि बद्धः | न संशयः इत्यनेन इदं ध्वनयति दीक्षादिना
गुरुप्रत्ययतो मुक्तिः ईदृशात्तु ज्ञानात्समाचाराद्वा स्वप्रत्ययत एवेति || ५ ||
इयमेव महासमापत्तिः साधकाचार्यादीनामभीष्टप्राप्तिहेतुः इति
श्लोकद्वयेनाह
अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि |
तदात्मतासमापत्तिरिच्छतः साधकस्य या || ६ ||
इयमेवामृतप्राप्तिरयमेवात्मनो ग्रहः |
इयं निर्वाणदीक्षा च शिवसद्भावदायिनी || ७ ||
इह शिवो भूत्वा शिवं यजेत् इति यदुद्धोष्यते तत्र ध्यायिनश्चेतसि संवेदने
तस्येति न सावस्था न या शिवः इति प्रतिपादितशिवस्वभावस्य ध्येयस्य अन्यस्य
वा कस्यचित्तत्तत्सिद्धिहेतोर्मन्त्रदेवताविशेषस्य अयमेधोदयः
५१)
प्रकटीभावः या साधकस्य ध्यातुराचार्यादेः
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः | (२|४)
इति प्रतिपादितरूपा तदात्मतासमापत्तिः शिवैक्यावेशो न तु
पञ्चवक्त्रादेर्व्यतिरिक्तस्याकारस्य दर्शनं न तु निश्चयमात्रेण
तदात्मतासमापत्तिः अपि तु
इच्छतोऽविकल्पविश्वाहन्तात्मकशिवैक्यरूपेच्छापरामर्शाधिरूढस्य |
एतदुक्तं भवति अहमेव तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितो
विश्वशरीरश्चिदानन्दघनः शिव इति सङ्कल्पो यस्याविकल्पशेषीभूतत्वेन
फलति तस्य ध्येयमन्त्रदेवतादि किं न नाम अभिमुखीभवति
सर्वस्यैतदद्वयप्रथालग्नत्वात् | यथोक्तमस्मत्परमेष्ठिपादैः
साक्षाद्भवन्मये नाथ सर्वस्मिन्भुवनान्तरे |
किं न भक्तिमतां क्षेत्रं मन्त्रः केषां न सिध्यति || (घ० स्तो० १|४)
इति | इयमेव च समापत्तिः परमाद्वयरूपस्यामृतस्य प्राप्तिः
अन्यस्मिंस्त्वमृते कतिपयकालशरीरदार्ढ्यदायिनि प्राप्तेऽपि
साधकैर्मरणमवश्यमवाप्यत एवेत्येवकाराशयः | एवं
सर्वत्रानेनैवाशयेन श्रीस्वच्छन्दे स्थूलदृष्ट्यामृतप्राप्तिप्रकरणे
नैव चामृतयोगेन कालमृत्युजयो भवेत् |
इत्युक्त्योपसंहृत्य तात्त्विकस्तत्प्राप्तिप्रकारः
अथवा परतत्त्वस्थः सर्वकालेनं बाध्यते || [७|२२६]
इत्यादिना
५२)

• * * * * * ? सर्वं शिवशक्तिमयं स्मरेत् |
  

इति मध्येन
जीवन्नेव विमुक्तोऽसौ यस्येयं भावना सदा |
यः शिवं भावयेन्नित्यं न कालः कलयेत्तु तम् |
योगी स्वच्छन्दयोगेन स्वच्छन्दगतिचारिणा |
स स्वच्छन्दपदे युक्तः स्वच्छन्दसमतां व्रजेत् |
स्वच्छन्दश्चैव स्वच्छन्दः स्वच्छन्दो विचरेत्सदा | (७|२५८)
इत्यनेन सहजसन्दर्भेण सप्रशंसं पश्चादुपदिष्टः | अयमेवात्मनो ग्रहो
ज्ञानं यदुच्यते आत्मा ज्ञातव्य इति तत्रेदमेव
सर्वज्ञसर्वकर्तृस्वतन्त्रशिवस्वरूपतया प्रत्यभिज्ञानमात्मनो ज्ञानं
न तु
पुरुष एवेदं सर्वम् | (श्वेत० उ० ३|१५)
इति श्रुत्यन्तविदुक्तं
त आत्मोपासकाः सर्वे न गच्छन्ति परं पदम् | (स्व० ४|३८८)
इत्याम्नायोक्तेः | तथा दीक्षावसरे योजनिकाद्यर्थमयमेव
शिष्यात्मनोऽनुग्रहः इमामेव समापत्तिं विद्वानाचार्यः शिष्यात्मानं शिवे
योजयन्नाचार्यो भवतीत्यर्थः | इयं स्वप्रत्ययसिद्धा पुत्रकादेः शिवात्मनः
सद्भावस्य पारमार्थिकस्वरूपस्य दायिनी निर्वाणदीक्षा | यथोक्तम्
एवं यो वेद तत्त्वेन तस्य निर्वाणदायिनी [गामिनीति
मूलपरात्रीशिकापुस्तकस्थः पाठः |] |
दीक्षा भवत्यसन्दिग्धा तिलाज्याहुतिवर्जिता || (प० त्री० २५)
५३)
इति | हौत्री दीक्षापि दीक्षैव तत्र मा भूत्कस्यचिदनाश्वास इत्याशयेनात्रैवकारो
न कृतः श्रीमहागुरुप्रवरेणेति शिवम् ||
इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यक्षेमराजानकनिर्मिते स्पन्दनिर्णये
सहजविद्योदयस्पन्दो द्वितीयो निष्यन्दः || २ ||
५४)
अथ तृतीयो निष्यन्दः |
एवं निमीलनोन्मीलनसमाधिद्वयसमाधेय उभयविसर्गारणीभूतः
सुप्रबुद्धताभिव्यक्तये स्पन्दतत्त्वसमावेशो निःष्यन्दद्वयेन निर्णीतः |
अथेदानीमेतदवष्टभ्याम्भाभ्यासेन परापरविभूत्युदयो भवतीत्यभिधाय
संक्षेपेण बन्धमोक्षस्वरूपं निरूप्य प्रथमोपक्रान्तं निगमयति
यथेच्छेत्यादिभिः चक्रेश्वरो भवेदित्यन्तैरेकोनविंशत्या श्लोकैरनेन
विभूतिस्पन्दाख्येन तृतीयनिःष्यन्देन | तत्र श्लोकद्वयेन
जाग्रत्सिद्धस्वातन्त्र्यदृष्टान्तपुरःसरं स्वप्नस्वातन्त्र्यम् | एकेन
तद्विपर्ययमभिदधता सततोद्युक्ततैवाश्रयणीयेति तात्पर्येणोक्तम् |
द्वितयेनाभीष्टवस्तुज्ञानाविर्भावः | एकेन कर्तृशक्त्याविर्भूतिः
क्षुधादिजयश्च | एकेन सर्वज्ञताप्राप्तिः | एकेन ग्लानिनाशश्चेत्यष्टके
निरूपितम् | ततः स्पन्दात्मन उन्मेषस्यैकेन स्वरूपं लक्षितम् | एकेन
परसमाधिविघ्नभूतानां सिद्धीनां हेयतोक्ता | एकेन
द्वितीयनिःष्यन्दनिर्णीतविश्वात्मतास्वभावः समावेश उक्तः | ततः
समाविष्टतालाभे युक्तिरुक्तैकेन | त्रयेण पशुपाशनिर्णय उक्तः | एकेन
स्पन्दतत्त्वस्यैव बन्धमोक्षोभयपदाक्रांतिरुक्ता |
५५)
द्वयेनोच्छेद्यत्वेन बन्धस्वरूपमनूदितम् | एकेन
तदुच्छित्त्युपायमभिदधतादिसूत्रोक्तार्थो निगमित इति संक्षेपो निःष्यन्दस्य ||
अथ ग्रन्थो व्याख्यायते | यदुक्तं सुप्रबुद्धस्य सततं स्पन्दतत्त्वोपलब्धिः
इति | तत्र अतः सततमुद्युक्त इत्यनेन जागरायां तत्परिशीलनेन शिक्षा
प्रबुद्धस्य सुप्रबुद्धताप्राप्त्यर्थमुक्ता | यामवस्थामित्यादिना
प्रतिपदोपायपरिशीलनपाटवेन योगिसुषुप्तावरणभङ्ग उक्तः |
इदानीं लौकिकस्वप्नसुषुप्तविदलनेन सुप्रबुद्धतामेव साधयितुं
स्वप्नोचितां विभूतिमस्य दर्शयितुमाह
यथेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतोऽर्थान् हृदि स्थितान् |
सोमसूर्योदयं कृत्वा संपादयति देहिनः || १ ||
तथा स्वप्नेऽप्यभीष्टार्थान् प्रणयस्यानतिक्रमात् |
नित्यं स्फुटतरं मध्ये स्थितोऽवश्यं प्रकाशयेत् || २ ||
धत्ते सर्वमात्मनीति धाता शंकरात्मा स्वभावः स
५६)
यथा जाग्रतः जागरायामभिव्यक्तस्वस्वातन्त्र्यस्य देहिनो देहभूमिकायामेव
प्रकटीभूतपिण्डस्थज्ञानस्य योगिनः
सम्बन्धिन्येच्छयाभ्यर्थितोऽन्तर्मुखस्वरूपविमर्शबलेन प्रसादितो हृदि
चेतसि स्थितानर्थानिति बिन्दुनादादिज्ञानपुरः (सर)
क्षोभप्रतिभाचालनबोधस्तोभज्ञानसंचारादिप्रयोजनानि संपादयति |
कथं सोमसूर्ययोर्ज्ञानक्रियाशक्त्योरुदयं कृत्वा ज्ञानशक्त्या
भास्यमानं हि तत्तत्क्रियाशक्त्योन्मील्यते |
समावेशोन्मिषत्प्रतिभात्मकमूलावष्टम्भयुक्तिस्फारितज्ञानक्रिया##-
संपादयति योगिशरीरानुप्रविष्टः परमेश्वरः | यथा चैवं तथा
अनागतायां निद्रायां विनष्टे बाह्यगोचरे |
सावस्था मतसा गम्या परा देवी प्रकाशते || [वि० भै० ७५]
इति
पीनां च दुर्बलां शक्तिं ध्यात्वा द्वादशगोचरे |
प्रविश्यं हृदये ध्यायन् स्वप्नस्वातन्त्र्यमाप्नुयात् || [वि० भै० ५५]
इति संप्रदायस्थित्या
वमनग्राससक्ततदुभयविसर्गारणिचितिशक्तिपरामर्शमुखेन नित्यं
प्रणयमनतिक्रामतो भगवत्प्रार्थनापरस्य योगनिद्रारूढस्य
स्फुटतरमनाच्छादितरूपतया मध्ये सौषुम्नधामनि स्थितो धाता
स्वप्नैऽप्यभीष्टानेवाणवशाक्तशाम्भवसमावेशादीनन्यानपि
समावेशाभ्यासरसोन्मृष्टमतिमुकुरस्य जिज्ञासितानर्थान्नवश्यं
प्रकटीकरोति
५७)
नास्य योगिनः स्वप्नसुषुप्तयोर्व्यामोहो भवतीत्यर्थः | स्वप्नेन
सौषुप्तमप्युपलक्षितम् | अत्राभीष्टार्थप्रकाशे आवृत्त्या अयमेव हेतुः
प्रणयस्य प्रार्थनाया अन्तर्मुखस्वरूपपरिशीलनोपासासंपाद्यस्य
मायाकालुष्योपशमलक्षणस्य प्रसादस्य भगवतानतिक्रमात् | परमेश्वरो हि
चिदात्मा यद्यन्तर्मुखोचितसेवाक्रमेणार्थ्यते तत्तत्संपादयत एव जाग्रतः इति
परतत्त्वे जागरूकस्य जागरावस्थास्थस्य चेति श्लेषोक्त्या व्याख्येयम् || २ ||
यदि पुनरेवं सावधानो [न] भवति तदा नास्य योगितेत्याह
अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात्सृष्टिस्तद्धर्मकत्वतः |
सततं लौकिकस्येव जाग्रत्स्वप्नपदद्वये || ३ ||
यद्युक्तयुक्त्या नित्यं नाराध्यते धाता तदा स्वस्वरूपस्थित्यभावे सततं
प्रत्यहं लौकिकस्येव चास्य योगिनोऽपि जागरायां स्वप्ने च
साधारणासाधारणार्थप्रकाशनतन्निश्चयनादिस्वभावा पारमेश्वरी
सृष्टिः स्वतन्त्रा स्यात् लौकिकवद्योगिनमपि संसारावट एवासौ
पातयेदित्यर्थः | यथोक्तम्
५८)
प्रवृत्तिर्भूतानामैश्वरी |
इति | तद्धर्मकत्वतः इति स्वप्नजागरादिपदप्रकाशने भगवत्सृष्टेः
स्वातन्त्र्यस्वभावादित्यर्थः || ३ ||
एवं स्वप्नसौषुप्तनिर्दलनोपायं स्वप्रबुद्धतायै संसाध्य
स्पन्दतत्त्वसमावेशोपायं सुप्रबुद्धस्य दृष्टान्तयुक्तिपूर्वकं निरूपयति
जिज्ञासितार्थज्ञप्तिरपीत्थं भवतीत्यादिशति
यथा ह्यर्थोऽस्फुटो दृष्टः सावधानेऽपि चेतसि |
भूयः स्फुटतरो भाति स्वबलोद्योगभावितः || ४ ||
तथा यत्परमार्थेन येन यत्र यथा स्थितम् |
तत्तथा बलमाक्रम्य न चिरात्संप्रवर्तते || ५ ||
हिशब्दः किलशब्दार्थे | सावधानेऽपि चेतसि दूरत्वादिदोषैर्यथा किलार्थोऽस्फुटो
दृष्टो भूयोऽध्यक्षनिरीक्षणात्मना स्वबलोद्योगेन भावितो भृशमालोकितो
न केवलं स्फुटो यावत्स्फुटतरोऽपि भाति तथा यत्स्पन्दतत्त्वात्मकं बलं
येनानन्दघनतात्मना परमार्थेन यत्रेति शंकरात्मनि स्वस्वभावे यथेति
अभेदव्याप्त्या स्थितं तत्कर्तृ
५९)
तथेति स्वबलोद्योगेन अन्तर्मुखतदेकात्मतापरिशीलनप्रयत्नेन संभावितं
शीघ्रमेव स्फुटतरत्वेन प्रवर्तते अभिव्यज्यते | कथमाक्रम्याराधकस्य
कल्पितदेहादिप्रमातृभूमिं स्वात्मन्येव निमग्नां कृत्वा अथ च
स्पन्दात्मकं बलमाक्रम्य स्थितस्य
कल्पितदेहबुद्धिप्रमातृभूमिमसकृदुत्तेजयतः साधकस्य योगिनो
यज्जिज्ञासितं निधानादि यत्र देशादौ येन हेमादिना परमार्थेन यथा
सन्निवेशेन स्थितं तथा तदचिरादेव प्रकाशते || ५ ||
कर्तृशक्त्यादिरप्यमुत एव बलात्प्रादुर्भवतीत्याह
दुर्बलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते |
आच्छादयेद्बुभुक्षां च तथा योऽतिबुभुक्षितः || ६ ||
यथा क्षीणधातुरृषिप्रायः सोऽपि स्पन्दात्मकं बलमाक्रम्य
स्पन्दसमावेशबलेन प्राणप्रमातृभूमिमसकृदुत्तेज्य
कार्येऽवश्यकर्तव्ये कर्मणि प्रवर्तते अशक्यमपि वस्तु तद्बलाक्रमणेनैव
करोतीत्यर्थः | तथा योऽप्त्यतिषुभुक्षितः सोऽपि तद्बलाक्रान्त्या क्षुत्पिपासादि
शमयति | नहि चिद्धनां भूमिमनुप्रविष्टस्य द्वन्द्वाभिभवः
कश्चित्प्राणादिभुव एव तदाश्रयत्वात्तस्याश्चेह चिद्भूमौ निमग्नत्वात् || ६ ||
६०)
यत एवमुक्तसूत्रोपपत्तिक्रमानुसारेणेदृक्सिद्धिसमुदायोऽस्माद्भवतीत्यतः
अनेनाधिष्ठिते देहे यथा सर्वज्ञतादयः |
तथा स्वात्मन्यधिष्ठानात्सर्वत्रैवं भविष्यति || ७ ||
अनेन स्वस्वभावात्मना स्पन्दतत्त्वेनाधिष्ठिते व्याप्ते देहे सति यथा
तदवस्थोचितार्थानुभवकरणादिरूपाः सर्वज्ञतासर्वकर्तृतादयो धर्मा
आविर्भवन्ति देहिनः तथा यद्ययं कूर्माङ्गसंकोचवत्सर्वोपसंहारेण
महाविकासयुक्त्या वा स्वस्मिन्ननपायिन्यात्मनि चिद्रूपे अधिष्ठानं करोति
उक्ताभिज्ञानप्रत्यभिज्ञाते तत्रैव समावेशस्थितिं बध्नाति तदा सर्वत्रेति
शिवादौ क्षित्यन्ते एवमिति शंकरतदुचितसर्वज्ञतासर्वकर्तृतादिरूपो
भविष्यति || ७ ||
इदमप्येतत्प्रसादेनेत्याह
ग्लानिर्विलुण्ठिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः |
तदुन्मेषविलुप्तं चेत्कुतः सा स्यादहेतुका || ८ ||
६१)

• * * * * * * * * * * * *
  
• * म्ना ? सर्वकेशानामास्पदं ततश्च देहे या ग्लानिः
  

अर्थाद्देहाभिमानिनः पुंसो यो हर्षक्षयोऽसौ वुलुण्ठिका
परसंविद्द्रविणापहारेण पारिमित्यदौर्गत्यप्रदा तस्याश्च
ग्लानेरज्ञानतश्चिदानन्दघनस्वस्वरूपाप्रत्यभिज्ञानात्सृतिरुद्भवोऽव##-
निकृत्तं तदासौ ग्लानिरज्ञानात्मनो हेतोरभावात् कुतः स्यान्न
भवेदित्यर्थः | ग्लान्यभावे च देहेऽवश्यंभाविन्यो व्याध्यादिसन्तापावस्था
अपि यथा यथा योगिनोऽपकृष्यन्ते तथा तथा हेम्न इवाति ताप्यमानस्य
कालिकापगमे स्वस्वरूपं देदीप्यत एव | एवं च देहावस्थितस्यापि सर्वदा
ग्लान्यभाव एव परयोगिनो विभूतिः | यथोक्तं परमयोगिन्या मदालसया
बालदारकान् प्रयोगीकुर्वत्या
त्वं कञ्चुके शीर्षमाणे निजेऽस्मिन्देहे हेये मूढतां मा व्रजेथाः |
शुभाशुभैः कर्मभिर्देहमेतन्मदादिभिः कञ्चुकस्ते निबद्धः || (सा०
पु० २५|१४)
इति मितसिध्यभिलाषिणो योगिनः समावेशाभ्यासरसेन देहं विध्यतो
वलीपलितादिव्याधिजयो भवतीत्यपि भङ्गवानेन प्रतिपादितम् || ८ ||
अथ योज्यमुन्मेषः स किंस्वरूपः किमुपायलभ्यश्चेत्याकाङ्क्षायामाह
६२)
एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः |
उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् || ९ ||
भावे त्यक्ते निरुद्धा चिन्नैव भावान्तरं व्रजेत् |
तदा तन्मध्यभावेन विकंसत्यतिभावना || (वि० भै० ६२)
इति नीत्या एकस्यां कस्यांचिदालम्बनविशेषनिभृतविकारात्मिकायां चिन्तायां
प्रसक्तस्य एकाग्रीभूतस्य योगिनो यत इति
तदेकाग्रताप्रकर्षोल्लसत्संवित्स्फारतस्तदालम्बननिमीलनाज्झटिति
ग्रस्तसमस्तचिन्तासन्ततेरग्नी षोमाविभेदात्मनः स्पन्दतत्त्वादपर
एवोदयश्चिच्चमत्कारात्मान्य एव लोकोत्तर उल्लासः स्यात् स
तच्चमत्कारोन्मेषकत्वादेवोन्मेषो विज्ञातव्योऽन्वेषणीयः इत्थमेव योगिना
ज्ञातुं शक्यः ततश्च स्वयमिति
इदन्ताविषयत्वाभावादकृतकप्रयत्नात्मनावधानेनाहन्तयैवोपेत्यात्मनि
लक्षयेत् असाधारणेन चमत्कारात्मना प्रत्यभिजानीयात् | यत एकस्यां
विषयविचारादिचिन्तायां प्रसक्तस्य अपरस्याश्चिन्ताया झटित्युदयः स्यात् स
चिन्ताद्वयव्यापकं उन्मेषः इत्यन्ये || ९ ||
इदानीं मितयोगिजनप्रयत्नसाध्यास्वपि तासु तासु
६३)
सिद्धिषून्मेषपरिशीलनमात्रोदितासु परयोगिनो हेयत्वमेव मन्तव्यमित्यादिशति
अतो विन्दुरतो नादो रूपमस्मादतो रसः |
प्रवर्तन्तेऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः || १० ||
अत उन्मेषादुपलक्ष्यमाणादप्रलीयमानस्थूलसूक्ष्मादिदेहाहम्भावस्य
योगिनोऽचिरेणैव भ्रूमध्यादौ तारकाप्रकाशरूपो
विन्दुरशेषवेद्यसामान्यप्रकाशात्मा नादः
सकलवाचकाविभेदिशब्दनरूपोऽनाहतध्वनिरूपो रूपमन्धकारेऽपि
प्रकाशनं तेजः रसश्च रसनाग्रे लोकोत्तर आस्वादः क्षोभकत्वेन
स्पन्दतत्त्वसमासादनविघ्नभूततावत्सन्तोषप्रदत्वेन वर्तन्ते | यदाहुः
ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः | (पात० सू० ३|३७)
इति | एवमुन्मेषनिभालनोद्युक्तस्यापि देहात्ममानिनो योगिनो बिन्दुनादादयः
क्षोभका भवन्तीत्युक्तम् || १० ||
इदानीमत्रोन्मेषात्मनि स्वभावे देहप्रमातृतां निमज्जयति तदाकारामपि
परप्रमातृतां लभत इत्याह
दिदृक्षयेव सर्वार्थान्यदा व्याप्यावतिष्ठते |
६४)
तदा किं बहुनोक्तेन स्वयमेवावभोत्स्यते || ११ ||
यथा पश्यन्तीरूपाविकल्पकदिदृक्षावसरे दिदृक्षितोऽर्थोऽन्तरभेदेन स्फुरति
तथैव स्वच्छन्दाद्यध्वप्रक्रियोक्तान् धरादिशिवान्तान्तर्भाविनोऽशेषानर्थान्
व्याप्येति सर्वमहमिति सदाशिववत्
स्वविकल्पानुसन्धानपूर्वकमविकल्पान्तमभेदविमर्शान्तः
क्रोडीकारेणाच्छाद्य यदावतिष्ठते अस्याः समापत्तेर्न विचलति
तावदशेषवेद्यैकीकारेणोन्मिषत्तावद्वेद्यग्रासीकारिमहाप्रमातृता##-
स्वसंविदेवानुभविष्यति किमत्र बहुना प्रतिपादितेन || ११ ||
तस्योपलब्धिः सततम् इति प्रतिज्ञाय तदनन्तरमुपपादितमुपायजातं
परिशीलयतः सततं स्पन्दतत्त्वसमाविष्टत्वं सुप्रबुद्धस्य भवतीति
तदनन्तप्रमेयसंभिन्नत्वादुपदेश्यहृदये
स्मारयन्ननुप्रवेशयुक्त्युपसंहारभङ्ग्याह
प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेज्ज्ञानेनालोक्य गोचरम् |
एकत्रारोपयेत्सर्वं ततोऽन्येन न पीड्यते || १२ ||
सर्वदा जागरास्वमसुषुप्तसंविदादिमध्यान्तपदेषु प्रबुद्धस्तिष्ठेत्
६५)
उन्मीलितस्पन्दतत्त्वावष्टम्भदिव्यदृष्टिः सुप्रबुद्धतामेव भजेत | कथं
ज्ञानेन बहिर्मुखेनावभासेन सर्वं गोचरं नीलसुखादिरूपं
विषयमालोक्य
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः (२|४)
इत्युपपादितदृशा विमृश्य एकत्र स्रष्टरि शंकरात्मनि स्वभावे
सर्वमारोपयेत् निमीलनोन्मीलनदशयोस्तदभेदेन जानीयात्
पूर्वापरकोट्यवष्टम्भदार्ढ्यान्मध्यभूमिमपि
चिद्रसाश्यानतारूपतयैव पश्येदित्यर्थः | एवं च न केनचिदन्येन व्यतिरिक्तेन
वस्तुना बाध्यते सर्वस्मिन् स्वात्मनः स्वीकृतत्वात् | यथोक्तं
श्रीप्रत्यभिज्ञाकारेण
योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश निखिलं भवद्वपुः |
स्वात्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् || (उ० स्तो० १३|
१६)
इति || १२ ||
ततोऽन्येन न पीढ्यते इति यदुक्तं तत्र कोऽसावन्यः पीडकः कश्च पीड्यः यतः
शिवात्मकमेव विश्वमुक्तमित्वाशङ्क्य पाशानां पशोश्च स्वरूपं
निर्णेतुमाह
शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् |
कलाविलुप्तविभवो गतः सन्स पशुः स्मृतः || १३ ||
६६)
इह योऽयं प्रकाशात्मा स्वस्वभावः शांकर उक्तः असौ
व्यवस्थितः करोत्यैष विश्वकारणमीश्वरः |
सृष्टिं स्थितिं च संहारं तिरोधानमनुप्रहम् || (स्व० |)
इति श्रीस्वच्छन्दशास्त्रदृष्ट्या निजशक्त्याश्लिष्टः सदा
पञ्चविधकृत्यकारी स्वतन्त्रः स्पन्दललितेश्वरादिशब्दैरागमेषूद्धोष्यते |
स्वातन्त्र्यशक्तिरेवास्य सनातनी पूर्णाहन्ता रूपा परा मत्स्योदरी महासत्ता
स्फुरत्तोर्मिः सारं हृदयं भैरवी देवी शिखा इत्यादिभिरसंख्यैः
प्रकारैस्तत्र तत्र निरुच्यते | पूर्णाहन्तैव
चास्यानुत्तरानाहतशक्तिसंपुटीकारस्वीकृतादिक्षान्तवर्णभट्टारिका तत एव
स्वीकृतानन्तवाच्यवाकरूपषडध्वस्फारमयाशेषशक्तिचक्र##-
शेषसर्गप्रलयादिपरम्पराप्यक्रमविमर्शरूपैव
नित्योदितानुच्चार्यमहामन्त्रमयी सर्वजीवितभूता परा वाक् | एषिव भगवत
इत्यद्विश्ववैचित्र्यचलत्तामिव स्वात्मनि प्रथयन्ती स्पन्दते इत्यर्थानुगमात्
स्पन्द इति इहोच्यते | एवं चेयद्विश्वशक्तिखचितपराशक्तिसुन्दरस्य स्वात्मनः
स्वरूपगोपनक्रीडया स्वात्मभित्तावेवांशांशिकया निर्भासनं भगवान्
यावच्चिकीर्षति तावदेकैवाभिन्नाप्यसौ तदीया विमर्शशक्तिरिच्छात्वं
प्रतिपद्य ज्ञानक्रियारूपतया स्थित्वा शिवशक्तिपरामर्शात्मकबीजयोनिभेदेन
द्विधा भूत्वा वर्गभेदेन तत्कलाभेदेन च नवधा पञ्चाशद्धा च स्फुरन्ती
तद्विमर्शसारैरघोरघोरघोरतरैः | संवित्तिदेवतात्मभिः
६७)
रूपैः प्रथमाना भगवतः पञ्चविधकृत्यकारितां निर्वहति | यथोक्तं
श्रीमालिनीविजयोत्तरे
या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी |
इच्छात्वं तस्य सा देवी सिसृक्षोः प्रतिपद्यते || (३|५)
सैकापि सत्यनेकत्वं यथा गच्छति तच्छृणु |
एवमेतदिति ज्ञेयं नान्यथेति सुनिश्चितम् ||
ज्ञापयन्ती जगत्यत्र ज्ञानशक्तिर्निगद्यते |
एवं भवत्विदं सर्वमिति कार्योन्मुखी यदा ||
जाता तदैव तद्वस्तु कुर्वत्यत्र क्रियोच्यते |
एवमेवा द्विरूपापि पुनर्भेदैरनन्तताम् ||
अर्थोपाधिवशाद्याति चिन्तामणिरिवेश्वरी |
तत्र तावत्समापन्ना मातृभावं विभिद्यते ||
द्विधा च नवधा चैव पञ्चाशद्धा च मालिनी |
बीजयोन्यात्मकाद्भेदाद्द्विधा बीजं स्वरा मताः ||
कादयश्च स्मृता योनिर्नवधा वर्गभेदतः |
पृथग्वर्ज्यविभेदेन शतार्धकिरणोज्ज्वला ||
बीजमन्न शिवः शक्तिर्योनिरित्यभिधीयते |
वर्गाष्टकमिति ज्ञेयमघोराद्यमनुक्रमात् ||
तदेव शक्तिभेदेन माहेश्वर्यादि चाष्टकम् |
शतार्धभेदभिन्ना च तत्संख्यानां वरानने ||
रुद्राणां वाचकत्वेन कल्पिता परमेहिना |
तद्वदेव च शक्तीनां तत्संख्यानामनुक्रमात् ||
इत्यादि | तथा
विषयेष्येव संज्ञीनानधोऽधः पातयन्त्यसून् | ?
रुद्राशून्याः समाछिङ्ग्य घोरतर्वोऽपरास्तु ताः ||
मिश्रकर्मचक्रासक्तिं पूर्ववज्रनवन्ति वाः | ?
६८)
मुक्तिमार्गनिरोधिन्यस्ताः स्युर्योराः परापरः ||
पूर्ववज्जन्तुजातस्य शिवधामफलप्रदाः |
पराः प्रकथितास्तज्ज्~ऐरघोराः शिवशक्तयः || (३|३३)
इति | एवं शब्दराशेः समुत्थितो वर्गनवकरूपो यो ब्राह्म्यादिदेवतावर्गः
शिवसहितस्तस्य भोग्यतां पाश्यतां गतः सन् स एव शंकरात्मा स्वभावः
पशुः स्मृतः आगमेषु तथोक्तः | ननु कथं भोक्ता महेश्वरः
इमामवस्थां प्राप्तः इत्याशङ्काशान्त्यै विशेषणद्वारेण हेतुमाह
कलाविलुप्तविभव इति | कलयति वहिः क्षिपति पारिमित्येन परिच्छिनत्तीति कला
मायाशक्तिः तया विलुप्तविभवः स्वमायया गूहितैश्वर्यः स्थित इत्यर्थः |
अथ च कलया किंचित्कर्तृत्वोपोद्वलनात्मना शक्त्या तदुपलक्षितेन
कलाविद्याकालनियतिरागात्मना कञ्चुकेन विलुप्तविभवः
स्थगितपूर्णत्वकर्तृत्वादिधर्मः | भवत्वेवं भोग्यतां तु कथमसौ
शक्तिवर्गस्य गतः इत्यत्रैतदेवोत्तरम् |
कलाभिरकारादिवर्गाधिष्ठायिकाभिर्ब्राङ्म्यादिभिस्तद्वर्ण##-
कलाभिरकारादिवर्णैर्विलुप्तविभवः संकुचितोऽस्मि अपूर्णोऽस्मि करवाणि
किंचिदिदमुपाददे इदं जहामि
इत्यादिविचित्रविकल्पकाविकल्पकप्रतिपत्तिकदम्बकान्तरनुप्रविष्टस्थूलसूक्ष्म##-
स्वरूपस्थितिं न लभते यतः
६९)
अतोऽसावुक्तरूपः शक्तिवर्गेण भुज्यमानः पशुरुक्तः | कलया
अख्यात्यात्मनांशेन विलुप्तविभवः संकुचित इव न तु तत्त्वतः शिवात्मा
स्वभावोऽस्य क्वापि गतः तदभावे हि स एव न स्फुरेत् | तथावभासमानैरेव
कलाभिः संकुचितैः शब्दैर्ज्ञानैश्च विलुप्तविभवस्तथारूपमात्मानं न
विम्रष्टुं क्षम इत्यर्थः || १३ ||
अधुना पशुः संकुचितदृक्छक्तिबाध्यः पाश्यश्चेत्येतद्विभजति
परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः |
तेनास्वतन्त्रतामेति स च तन्मात्रगोचरः || १४ ||
तस्य पशोर्यः प्रत्ययानां लौकिकशास्त्रीयविकल्पानां तदधिवासितानां
भिन्नार्थज्ञानानां विकल्पानामप्युद्भवः विनाशाघ्रात उत्पादः स
परस्यामृतरसस्य चिद्धनस्यानन्दप्रसरस्यापायो निमज्जनम् | उदितेषु
भिन्नार्थेषु प्रत्ययेषु चिद्भूमिः स्थिताप्यपरामृश्यमानत्वादस्थितेव
लक्ष्यते तत एवमुक्तम् | तेन च प्रत्ययोद्भवेनायमस्वतन्त्रतामेति तद्वशः
सम्पद्यते | यदुक्तं श्रीशिवसूत्रेषु ज्ञानं बन्धः (१|२) इति |
श्रीमद्व्यासमुनिनापि मातापितृमयो त्राल्ये इति | श्रीमदालसयापि
७०)
तातेति किंचित्तनयेति किंचित् अभ्येति किंचिद्दयितेति किंचित् |
ममेति किंचिन्न ममेति किंचित् भौतं संघं बहुधा मा लपेथाः ||
(मा० पु० २५|१५)
इति | प्रत्ययस्योद्भवस्तन्मात्राणि तीव्रातीव्रभेदसामान्यवृत्तयो गोचरो यस्य
तथाभूतो भिन्नवेद्यविषय इत्यर्थः | अनेनेदमाह यावदियं
भिन्नवेद्यप्रथा तावद्बद्ध एव यदा तूक्तोपदेशयुक्त्या
सर्वमात्ममयमेवाविचलप्रतिपत्त्या प्रतिपद्यते तदा जीवन्मुक्त इति | यथोक्तं
इति वा यस्य संवित्तिः [२|५] इत्यादि | एवं च यत्पूर्वमुक्तं
तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः | (२|४) इत्यादि न तेन
सह परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः (३|१४) इत्यस्य
वैषम्यं किंचित् || १४ ||
ननु यदि प्रत्ययोद्भवोऽप्यस्य परामृतरसापायः तत्कथमुक्तं
शक्तिवर्गस्य भोग्यतां गतः इत्याशङ्कां परिहरति
स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिताः |
यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः || १५ ||
चः शङ्कां द्योतयन् तत्परिहाररूपं प्रगेयान्तरं समुच्चिनोति |
७१)
अस्य पशोः स्वस्य शिवात्मनो रूपस्यावरणे भित्तिभूतत्वेन प्रथमानस्यापि
सम्यगपरामर्शने तन्निमित्तं व्याख्यातरूपाः शक्तयः सततमुत्थिताः
यावद्धि परामृतरसात्मकस्वस्वरूपप्रत्यभिज्ञानमस्य न वृत्तं
तावदेताः स्वस्वरूपावरणायोद्यच्छन्त्येव | यतोऽस्य यः प्रत्ययोद्भवो
विकल्पकाविकल्पकज्ञानप्रसरः स शब्दानुवेधेन अहमिदं जानामि इत्यादिना
सूक्ष्मान्तःशब्दानुरञ्जनेन स्थूलाभिलापसंसर्गेण च विना न भवति इति
तिरश्चामप्यसांकेतिकः निर्देशप्रख्यः स्वात्मनि च
शिरोनिर्देशप्रख्योऽन्तरभ्युपगमरूपः शब्दनविमर्शोऽस्त्येव अन्यथा
बालस्य प्रथमसंकेतग्रहणं न घटेत
अन्तरूहापोहात्मकविमर्शशून्यत्वात् | स्थूलशब्दानुवेधमयस्तु विकल्पः
सर्वस्य स्वानुभवसिद्धः || १५ ||
श्लोकत्रयोक्तमर्थमुपसंहरन्नियतः प्रमेयस्य
सामान्यस्पन्दतत्त्वादभिन्नतां प्रागुक्तामनुबध्नन्
तत्प्रत्यभिज्ञानाप्रत्यभिज्ञानमयौ बन्धमोक्षौ इति लक्षयति
सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी |
बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्ध्युपपादिका || १६ ||
सेति श्लोकत्रयनिर्णीतत्वात् इयमिति प्रमेयपर्यन्तेन
७२)
रूपेण स्फुरन्ती स्वस्वभावरूपस्य चिदात्मनः शिवस्य सम्बन्धिनी
स्पन्दतत्त्वात्मिका पराभट्टारिकैव विश्ववैचित्र्यावस्थितिकारित्वात् क्रियाशक्तिः
प्राङ्निर्णीतदृशा शिव एव गृहीतपशुभूमिके वर्तमाना
प्राणपुर्यष्टकरूपममुं कर्तृतात्मनाहन्ताविप्रुषा प्रोक्षितं कुर्वाणा
तथारूपेणाप्रत्यभिज्ञाय
स्वरूपावारकत्वाद्धानादानादिपरिक्लेशहेतुत्वाच्च बन्धयित्री भवति | यदा तु
स्वस्य शिवात्मनो रूपस्य यो मार्गः
शक्त्यवस्थां प्रविष्टस्य निर्विभागेन भावना |
तदासौ शिवरूपी स्याच्चैवी मुखमिहोच्यते || (२०)
इति श्रीविज्ञानभट्टारकोक्तनीत्या प्राप्त्युपायः पराशक्तिस्तदात्मतयासौ
क्रियाशक्तिर्ज्ञायते योगिना यदा वा विकल्पकाविकल्पकप्रसरेऽपि शिवस्वरूपस्य
स्वात्मनोंऽशभूतमेवाशेषवेद्यमनेनेक्ष्यते तदास्यासौ परानन्दमयीं
परां सिद्धिमुपपादयति || १७ ||
इत्थंकारं (पशुरत्र बध्यते वक्ष्यमाणोपायपरिशीलनेन च मुच्यते इति
प्रतिपादयन् बन्धस्वरूपमुच्छेद्यत्वेनानुवदति)
तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहंबुद्धिवर्तिना |
७३)
पुर्यष्टकेन संरुद्धस्तदुत्थं प्रत्ययोद्भवम् [अस्य श्लोकस्य टीका न
लब्धा |] || १७ ||
भुङ्क्ते परवशो भोगं तद्भावात्संसरेदतः |
संसृतिप्रलयस्यास्य कारणं संप्रचक्ष्महै || १८ ||
पुर्यष्टकोत्थितं भोगं भुङ्क्ते | यत एव प्रत्ययेषु सुखादिप्रत्ययोद्भवः
अत एवासौ प्रत्ययोद्भवात् पशुः परवशः शब्दानुवेधक्रमेण पदे पदे
ब्राह्म्यादिदेवीभिराक्षिप्यमाणः न तु सुप्रबुद्धवत् स्वतन्त्रः तस्य
पुर्यष्टकस्य भावादेव पुनःपुनरुद्बोधितविचित्रवासनः संसरेत्
तत्तद्भोगोचितभोगायतनानि शरीराण्यर्जयित्वा गृह्णाति चोत्सृजति च |
यतश्चैवमतोऽस्य पुर्यष्टकसंरुद्धस्य या संसृतिस्तस्या यः प्रकृष्टो
लयः पुर्यष्टकात्मकमलोच्छेदेन विनाशः तस्य कारणं सम्यक्
सुखोपायं प्रचक्ष्महे समनन्तरमेव ब्रूमः तथा संप्रचक्ष्महे
प्रकरणेऽस्मिन् स्वयं प्रतिपादितवन्तः | वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा
(पा० सू० ३|३|१३१) इति वर्तमानप्रयोगः || १८ ||
एतत् प्रतिपादयन् आद्यसूत्रोक्तमर्थं निगमयति
७४)
यदा त्वेकत्र संरूढस्तदा तस्य लयोदयौ |
नियच्छन्भोक्तृतामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् || १९ ||
यदा पुनरयमुक्ताः परतत्त्वसमावेशोपदेशयुक्तीः परिशीलयन् एकत्र
पूर्णाहन्तात्मनि स्पन्दतत्त्वे सम्यगविचलत्वेन रूढः समाविष्टस्तन्मयो
भवति तदा तस्येति पूर्वसूत्रनिर्दिष्टस्य पुर्यष्टकस्य तद्द्वारेणैव विश्वस्य
निमीलनोन्मीलनसमावेशाभ्यां लयोदयौ नियच्छन्
प्रथमसूत्रनिर्णीतदृशा एकस्मादेव शंकरात्मनः स्वभावात् संहारं
सर्गं च कुर्वन् भोक्तृतामेति धरादिशिवान्तसमग्रभोग्यकवलनेन
परमप्रमातृतां सतीमेव प्रत्यभिज्ञानक्रमेणावलम्बते | ततश्च
प्रथमसूत्रनिर्णीतस्य शक्तिचक्रस्य स्वमरीचिनिचयस्येश्वरोऽधिपतिर्भवेत् |
अनेनैव च देहेन महेश्वरत्वमवाप्नोत्येवेति यावत् | एवं
चोपक्रमोपसंहारयोर्महार्थसंपुटीकारं दर्शयन् तत्सारतया
समस्तशांकरोपनिषन्मूर्धन्यतामस्याविष्करोति शास्त्रस्य
श्रीमान्वसुगुप्ताचार्यः इति शिवम् ||
इति श्रीस्पन्दनिर्णये विभूतिस्पन्दस्तृतीयो निःष्यन्दः समाप्तः ||
७५)
अथ चतुर्थो निष्यन्दः
ग्रन्थान्ते परमां स्पन्दभूमिं गुरुगिरं च श्लेषोक्त्या स्तौति
अगाधसंशयाम्भोधिसमुत्तरणतारिणीम् |
वन्दे विचित्रार्थपदां चित्रां तां गुरुभारतीम् || १ ||
तामसामान्यां भगवतीं गुरुं शैवी मुखमिहोच्यते (वि० भै० २०)
इति स्थित्या शिवधामप्राप्तिहेतुत्वादाचार्यरूपाम् | अथ च गुरुं
पश्यन्त्यादिक्रोडीकारात् महतीं भारतीं परां वाचम् तथा गुरोराचार्यस्य
सम्बन्धिनीमुपदेष्ट्रीं गिरं चित्रां लोकोत्तरचमत्काररूपां वन्दे
सर्वोत्कृष्टत्वेन समाविशामि | अथ च सर्वावस्यासु
स्फुरद्रूरूपत्वादमिवदन्तीमुद्यन्तृताप्रयत्नेनाभिवादये
स्वरूपविमर्शनिष्ठां तां समावेष्ठुं संमुखीकरोमि | कीदृशीमगाधो
दुरुत्तरो यः संशयः पूर्णाहन्तानिश्चयाभावात्मा विचित्रः
७६)
शङ्काकलङ्कः स एव विततत्वेनाम्भोधिस्तस्य सम्यगुत्तरणे या तारिणी
नौरिव तामित्युभयत्रापि योज्यम् | तथा विचित्रार्थानि नानाचमत्कारप्रयोजनानि
पदानि विश्रान्तयो यस्यां परस्यां वाचि तां विचित्राणि
रम्यरचनानुप्रविष्टानि अर्थपदानि वाच्यवाचकानि यस्यां गुरुवाचि ताम् || १ ||
प्रसिद्धप्रभावस्वनामोदीरणात्सम्भावनाप्रत्ययेनार्थिनः प्रवर्तयन्
गूहनीयतया महाफलतामस्य शास्त्रस्य निरूपयति शास्त्रकारः
लब्ध्वाप्यलभ्यमेतज्ज्ञानधनं हृद्गुहान्तकृतनिहितेः |
वसुगुप्तवच्छिवाय हि भवति सदा सर्वलोकस्य || २ ||
एतच्छास्त्रोक्तमेतज्ज्ञानमेव पुरुषार्थप्राप्तिहेतुत्वाद्धनमलभ्यमपि
दुष्प्रापमपि लब्ध्वा शंकरस्वप्नोपदेशसारं शिलातलादवाप्य
प्रकाशविमर्शात्मकं हृदयमेव विश्वान्तः
प्रवेशावकाशप्रदत्वाद्गुहा तस्यामन्तेन निश्चयेन कृता निहितिः स्थापना
येन अर्थात्तस्यैव ज्ञानधनस्य तस्य स्वामिनः श्रीवसुगुप्ताभिधानस्य
गुरोर्यथैव तच्छिवाय जातं
तद्वदधिकारिनियमसंकोचाभावात्सर्वलोकस्यापि
हृदुहान्तकृतनिहितेर्यत्नादसामयिकात्
७७)
गोपयतः हृढप्रतिपत्त्या च स्वात्मीकुर्वतः सदा शिवाय भवति
नित्यशंकरात्मकस्वस्वभावसमावेशलाभाय सम्पद्यत इति शिवम् || २ ||
यद्यप्यस्मिन् विवृतिगणना विद्यते नैव शास्त्रे लोकश्चायं यदपि मतिमान्
भूयसोत्तानवृत्तिः |
जानन्त्येते तदपि कुशलास्तेऽस्मदुक्तेर्विशेषं
केचित्सारग्रहणनिपुणाश्चेतनाराजहंसाः || १ ||
अनन्तापरटीकाकृन्मध्ये स्थितिममृष्यता |
विवृतं स्पन्दशास्त्रं नो गुरुणा नो मयास्य तु || २ ||
विशेषलेशः सन्दोहे दर्शितः पूर्वमद्य तु |
रुद्रशक्तिसमावेशशालिनः शिवरूपिणः || ३ ||
शूरनाम्नः स्वशिष्यस्य प्रार्थनातिरसेन तत् |
निर्णीतं क्षेमराजेन स्फारान्निजगुरोर्गुरोः || ४ ||
येषां नो धिषणोपदेशविशदा सद्दैशिकैर्दर्शिता
श्रीमच्छाम्भवशासनोपनिषदा येषां न भग्नो भ्रमः |
ये नास्वादितपूर्विणो मृदुधियः श्रीप्रत्यभिज्ञामृतं ते नात्राधिकृताः
परैः पुनरिदं पूर्णाशयैश्चर्व्यताम् || ५ ||
शिवादिक्षित्यन्तो विततविततो योऽध्वविभवः
स्फुरन्नानासर्गस्थितिलयदशाचित्रिततनुः |
इयद्विश्वं यस्य प्रसरकणिकासौ विजयते परः संवित्स्पन्दो
लसदसमसौख्यायतनभूः || ६ ||
७८)
समाप्तोऽयं श्रीस्पन्दनिर्णयः
कृतिः श्रीप्रत्यभिज्ञाकारप्रशिष्यस्य महामाहेश्वराचार्य
श्रीमदभिनवगुप्तनाथदत्तोपदेशस्य श्रीक्षेमराजस्येति शिवम् ||
श्रीमत्प्रतापभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् |
मधुसूदनकौलेन संपाद्यायं प्रकाशितः ||

Zusammenfassende deutsche Übersetzung

Der Spandanirnaya beginnt mit einer einfachen, aber weitreichenden Einsicht: Alles, was erscheint, erscheint im Bewusstsein. Kṣemarāja vergleicht die Welt mit einer Stadt, die in einem Spiegel sichtbar wird. Der Spiegel muss nicht zu den Häusern, Straßen und Menschen werden, die in ihm erscheinen; dennoch gibt es das Spiegelbild nicht außerhalb des Spiegels. Ebenso erscheint nach der Spanda-Lehre die ganze Welt in der freien, klaren Bewusstseinsnatur Shivas.

Spanda bezeichnet diese lebendige Freiheit. Es ist kein körperliches Zittern und keine Bewegung von einem Ort zum anderen. Das höchste Bewusstsein ist nicht räumlich bewegt. Spanda bedeutet vielmehr sein inneres Vermögen, aus sich selbst heraus Welt, Wahrnehmung, Gedanken, Mantras und unzählige Formen erscheinen zu lassen und sie wieder in sich zurückzunehmen.

Diese Dynamik wird durch unmeṣa und nimeṣa beschrieben – Öffnen und Schließen, Entfaltung und Rücknahme. Wenn Bewusstsein sich entfaltet, erscheint die Vielheit der Welt. Wenn es die Erscheinungen wieder in ihre Grundlage zurücknimmt, verschwinden sie nicht in ein absolutes Nichts, sondern ruhen ununterschieden in derselben Bewusstseinsnatur.

Darum kann nichts das Bewusstsein wirklich verdecken. Selbst ein vermeintliches Hindernis muss zunächst erscheinen, um als Hindernis erkannt zu werden. Körper, Gedanken, Gefühle, Schlaf, Zweifel und selbst Unwissenheit sind nur innerhalb des Lichtes des Bewusstseins erfahrbar.

Kṣemarāja untersucht anschließend Wachen, Traum und Tiefschlaf. Alle drei Zustände wechseln. Doch der Erkennende, der sie erfährt und später an sie erinnert, bleibt. Der vollständig Erwachte erkennt die Bewusstseinsgrundlage nicht nur an den Übergängen zwischen den Zuständen, sondern auch mitten in ihnen. Das „Vierte“, Turiya, soll gleichsam wie Öl in Wachen, Traum und Tiefschlaf einfließen.

Ein weiterer wichtiger Gedanke betrifft Freude und Leid. „Ich bin glücklich“, „ich bin traurig“, „ich begehre“ – all diese Erfahrungen wechseln, aber sie beziehen sich auf denselben inneren Erkennenden. Kṣemarāja vergleicht die wechselnden Zustände mit Perlen, die auf einem unsichtbaren Faden aufgereiht sind.

Die höchste Wirklichkeit ist dabei weder ein bestimmter glücklicher Zustand noch bloße Leere. Wenn Gedanken und Gegenstände verschwinden, bleibt nicht ein bewusstloses Nichts. Das Spanda-Tattva ist selbstleuchtende Wachheit. Deshalb kritisiert Kṣemarāja jede Meditation, die bloße Dumpfheit oder völlige Abwesenheit für das höchste Ziel hält.

Die Begrenzung des Menschen erklärt er durch die Malas. Āṇava-Mala erzeugt das Gefühl: „Ich bin klein und unvollständig.“ Māyīya-Mala lässt Subjekt und Objekt als absolut getrennt erscheinen. Kārma-Mala verengt die universale Handlungskraft auf einzelne begrenzte Handlungen. Diese Begrenzungen erzeugen den ständigen Drang, etwas zu erreichen, zu vermeiden oder zu vervollständigen.

Wenn dieser innere Aufruhr zur Ruhe kommt, erscheint das höchste Ziel nicht neu; es wird als immer schon gegenwärtig erkannt. Und diese Ruhe ist nicht passiv. Gerade darin offenbaren sich die ursprünglichen Kräfte des Erkennens und Handelns. Shiva ist zugleich vollkommen still und vollkommen frei.

Besonders praktisch ist der berühmte Hinweis auf intensive Zustände. In großem Zorn, überwältigender Freude, existentiellem Zweifel, Furcht oder plötzlichem Rennen kann für einen Augenblick die gewöhnliche Gedankenfolge abbrechen. Der Yogi soll nicht solche Zustände absichtlich hervorrufen, sondern die ohnehin auftretende Lücke erkennen. In dieser Lücke kann Spanda unmittelbar aufleuchten.

Der erste Niṣyanda endet mit einer Atem- und Bewusstseinslehre: Prāṇa und Apāna, symbolisch Sonne und Mond, kommen im inneren Weg zur Ruhe. Doch auch ein weiter innerer Raum ist noch nicht das Ziel, wenn der Yogi darin dumpf wird. Entscheidend ist Wachheit.

Im zweiten Niṣyanda wird die Lehre nach außen geöffnet. Mantras beziehen ihre Kraft aus Spanda und kehren wieder in Spanda zurück. Auch der Jīva ist in Wahrheit allgestaltig, denn jede Erfahrung erscheint in seinem Bewusstsein. Daraus folgt die radikale Aussage: Es gibt unter Worten, Bedeutungen und Gedanken keinen Zustand, der nicht Shiva wäre.

Befreiung ist deshalb nicht Weltflucht. Wer die ganze Welt als krīḍā, als Spiel des Bewusstseins, erkennt, ist schon während des Lebens frei. Meditation erreicht ihre tiefste Form dort, wo Meditierender und Meditationsgegenstand nicht mehr als absolut getrennt erlebt werden. „Shiva geworden, verehre Shiva“ – diese tantrische Maxime fasst Kṣemarājas Sicht zusammen.

Der dritte Niṣyanda behandelt die Kräfte, die aus vertiefter Spanda-Erkenntnis entstehen können. Traum kann klarer werden, verborgene Inhalte können erkannt werden, Hunger und Müdigkeit können zeitweilig ihre Macht verlieren, Bindu, Nāda, Licht und ungewöhnliche Geschmackswahrnehmungen können auftreten. Doch Kṣemarāja warnt ausdrücklich: Gerade solche Siddhis können zum Hindernis werden, wenn der Yogi an ihnen haften bleibt.

Das eigentliche Ziel ist umfassender: Alle Gegenstände sollen in die eine Bewusstseinsgrundlage zurückgeführt werden. Dann bleibt nichts absolut Fremdes übrig. Wer die ganze Welt als eigenen Shiva-Leib erkennt, verliert die existentielle Angst vor einem wirklich getrennten „Anderen“.

Bindung entsteht, wenn die eigenen Kräfte als fremde Mächte erlebt werden. Sprache, Gedanken, Sinneskräfte und die Mātṛkā-Kräfte erzeugen dann ständig begrenzte Vorstellungen: „Ich bin nur dies“, „ich weiß nur wenig“, „ich kann nur wenig“. Dieselbe Śakti, die in Shiva Freiheit ist, erscheint beim Paśu als Begrenzung.

Wird sie aber auf ihrem eigenen Weg erkannt, wird dieselbe Kraft zur Befreierin. Der Yogi erkennt die Welt, die Gedanken und selbst die begrenzte Individualität als Erscheinungen seines eigenen Bewusstseins. Dann wird aus dem Paśu der cakreśvara, der Herr des Kreises seiner Kräfte.

Am Ende preist Kṣemarāja den Guru und die Guru-Sprache als Boot über den Ozean des Zweifels. Die Lehre soll nicht nur gelesen, sondern in der „Höhle des Herzens“ niedergelegt werden. Der letzte Blick gilt noch einmal dem gesamten Kosmos: Von Shiva bis zur Erde ist die ganze Vielfalt von Schöpfung, Bestand und Auflösung nur ein winziger Ausfluss des höchsten Spanda des Bewusstseins – des leuchtenden Ortes unvergleichlicher Wonne.

Inspirierende Verse aus dem Spandanirnaya

Die ganze Welt entsteht und vergeht in Shiva
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ

Übersetzung: Wir preisen Śaṅkara, aus dessen Öffnen und Schließen Untergang und Entstehung der Welt hervorgehen und der der Ursprung der Fülle des Kreises der Kräfte ist.

Inspiration: Jeder Augenblick enthält Entstehen und Vergehen. Die Spanda-Lehre lädt dazu ein, nicht nur auf die wechselnden Formen zu schauen, sondern auf das Bewusstsein, in dem sie kommen und gehen.

Bewusstsein kann nicht verdeckt werden
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho 'sti kutracit

Übersetzung: In dem, worin diese ganze Welt ruht und aus dem sie hervorgegangen ist, gibt es aufgrund seiner unverhüllten Natur nirgends eine wirkliche Hemmung.

Inspiration: Gedanken können unruhig sein, Gefühle können schwer sein – doch die Fähigkeit, all dies wahrzunehmen, ist bereits da. Bewusstsein selbst ist näher als jede einzelne Erfahrung.

Das höchste Ziel erscheint, wenn der Aufruhr schweigt
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam

Übersetzung: Wenn beim durch die eigene Begrenzung geschwächten und nach zu vollbringenden Dingen verlangenden Menschen der innere Aufruhr zur Ruhe kommt, dann ist das höchste Ziel gegenwärtig.

Inspiration: Das höchste Selbst muss nicht hergestellt werden. Manchmal ist weniger Hinzufügen nötig als das Stillwerden jener Bewegung, die ständig behauptet: „Mir fehlt noch etwas.“

Auch im Alltag kann Samadhi weiterleben
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan
smayamāna ivāste yastasya iyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ

Übersetzung: Wer diese eigene Natur als den inneren Träger schaut und gleichsam in Staunen verweilt – wie könnte für ihn noch der schlechte Weg des Samsara bestehen?

Inspiration: Die entscheidende Erfahrung soll nicht auf die Meditation beschränkt bleiben. Sehen, Hören, Denken und Handeln können selbst zur Erinnerung an den inneren Träger werden.

Spanda in intensiven Augenblicken
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ

Übersetzung: In äußerstem Zorn, höchster Freude, dringendem Zweifel oder hastigem Laufen – in den Zustand, der dabei für einen Augenblick aufscheint, dort ist Spanda gegründet.

Inspiration: Gerade wenn das Gewohnte für einen Augenblick aussetzt, kann etwas Tieferes sichtbar werden. Nicht die Emotion selbst ist das Ziel, sondern die wache Bewusstheit in ihrer Mitte.

Kein Zustand ist außerhalb Shivas
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ

Übersetzung: Unter Worten, Bedeutungen und Gedanken gibt es keinen Zustand, der nicht Shiva wäre. Der Erlebende selbst ist immer und überall auch als das Erlebte gegenwärtig.

Inspiration: Nichtdualität bedeutet hier nicht, die Welt zu verneinen. Sie bedeutet, die Welt als Erscheinung desselben Bewusstseins wiederzuerkennen.

Jīvanmukti – die Welt als göttliches Spiel
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ

Übersetzung: Wer die ganze Welt als Spiel erkennt und sie beständig in dieser Verbindung schaut, ist ohne Zweifel schon zu Lebzeiten befreit.

Inspiration: Freiheit braucht nicht auf das Ende des Lebens zu warten. Sie beginnt dort, wo die Welt ihren Charakter als absolut fremde Wirklichkeit verliert und als Spiel des Bewusstseins erfahren wird.

Der Erwachte führt alles in das Eine zurück
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram
ekatrāropayetsarvaṃ tato 'nyena na pīḍyate

Übersetzung: Der Erwachte soll immer erwacht bleiben. Nachdem er durch Erkenntnis die Gegenstandswelt betrachtet hat, soll er alles in das Eine zurückführen; dann wird er von nichts anderem bedrängt.

Inspiration: Meditation und Alltag müssen nicht getrennt bleiben. Jede Wahrnehmung kann zur Rückkehr in die eine Bewusstseinsgrundlage werden.

Guru-Sprache als Boot
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm

Übersetzung: Ich verehre jene wunderbare Guru-Sprache, reich an vielfachen Bedeutungen, die wie ein Boot über den unergründlichen Ozean des Zweifels trägt.

Inspiration: Eine echte Lehre gibt nicht nur Antworten. Sie führt den Suchenden über die Grenzen des bloßen Zweifelns in eigene Erfahrung.

Wichtigste Mantras und mantrische Formeln

Der Spandanirnaya ist keine Mantra-Sammlung. Kṣemarāja spricht ausführlich über die metaphysische Kraft von Mantra und erklärt, dass Mantras ihre Wirksamkeit aus dem Spanda-Tattva beziehen. Der vorliegende Text gibt jedoch im Hauptteil keine zusammenhängende Liste von Mantras zur Rezitation.

Oṃ
oṃ
ॐ

Die überlieferte Ausgabe beginnt mit oṃ. Es ist die einzige eindeutig als selbständige einleitende Mantra-Silbe stehende Formel des Textes.

Mantra als Ausdruck von Spanda
Besonders wichtig ist daher weniger eine konkrete Formel als die Lehre selbst:

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ

Übersetzung: Indem die Mantras diese Kraft ergreifen, werden sie mit der Macht umfassenden Wissens ausgestattet.

Kṣemarājas Aussage ist für Mantra-Praxis grundlegend: Nicht die bloße mechanische Wiederholung eines Lautes bildet nach dieser Sicht das innerste Wesen des Mantras. Seine Kraft liegt in der Verbindung mit jener Bewusstseinsenergie, aus der Laut, Bedeutung, Erkennender und Erkanntes überhaupt hervorgehen.

Meditation als Weg von wechselnden Zuständen zur zugrunde liegenden Bewusstheit.

Spandanirnaya und heutige Yoga- und Meditationspraxis

Der Spandanirnaya kann für heutige Yoga-Aspiranten vor allem als Schule der Bewusstheit gelesen werden. Er verlangt nicht, dass die Welt verlassen wird. Er fragt vielmehr, ob mitten im Wahrnehmen, Denken und Handeln jene Bewusstseinsgrundlage erkannt werden kann, die nie wirklich verschwindet.

Für Meditation sind mehrere Hinweise besonders wertvoll:

• Gedanken sollen nicht immer gewaltsam bekämpft werden; interessant ist auch der Zwischenraum, wenn ein Gedanke endet und der nächste noch nicht vollständig entstanden ist.
• Der Übergang zwischen Wachen, Traum und Schlaf kann als Hinweis auf das unveränderte Bewusstsein betrachtet werden.
• Intensive Freude, Überraschung oder andere starke Zustände können – wenn sie ohnehin auftreten – Anlass sein, für einen Augenblick die gewöhnliche Gedankenstruktur zu durchschauen.
• Besondere Lichter, Klänge oder andere subtile Erfahrungen sind nach Kṣemarāja nicht das höchste Ziel.
• Die Erkenntnis soll aus dem inneren Samadhi in das gewöhnliche Leben hineinreichen.
• Die Welt kann als Ausdruck des Bewusstseins gesehen werden, ohne ihre praktische Wirklichkeit zu leugnen.

Die Spanda-Lehre ist dabei keine Aufforderung, gefährliche emotionale Situationen zu erzeugen oder körperliche Bedürfnisse zu ignorieren. Kṣemarājas meditative Aussagen gehören in einen traditionellen Yoga- und Guru-Kontext. Ihr unmittelbar zugänglicher Kern ist die kontinuierliche Erforschung dessen, was in allen wechselnden Erfahrungen bewusst bleibt.

Spandanirnaya im Zusammenhang anderer Schriften

Der Spandanirnaya steht besonders eng mit den Spandakārikās selbst und Kṣemarājas kürzerem Spanda Sandoha in Verbindung. Für das Verständnis seiner philosophischen Sprache sind die Shiva Sutra und die Ishvara Pratyabhijna Karika zentral.

Die zahlreichen Zitate aus dem Vijnana Bhairava Tantra zeigen die Nähe zwischen Spanda-Lehre und meditativen Methoden, die Zwischenräume, Atem, Emotionen und intensive Bewusstseinsmomente nutzen. Der Svacchanda Tantra und der Malinivijayottara Tantra liefern weitere tantrische Hintergründe für Śakti, Mantra, Tattvas und Einweihung.

Auch Kṣemarājas Pratyabhijna Hridaya bietet einen besonders zugänglichen Vergleich: Dort wird die ganze Welt ebenfalls als Entfaltung des freien Bewusstseins erklärt und Befreiung als Wiedererkennen dieser eigenen Natur verstanden.

Zur ergänzenden Shiva-Ausrichtung kann dieses Yoga-Vidya-Video zum Mantra Om Namah Shivaya eingebunden werden. Es ist kein Kommentar zum Spandanirnaya, sondern eine spirituelle Ergänzung:

Video laden

YouTube

YouTube sammelt möglicherweise persönliche Daten. Datenschutzrichtlinie

Fortfahren Ausblenden

Abschluss

Der Spandanirnaya führt von einer philosophischen Frage zu einer sehr unmittelbaren spirituellen Erfahrung. Was ist Spanda? Am Anfang könnte man antworten: die subtile schöpferische Dynamik Shivas. Nach der Lektüre Kṣemarājas wird die Antwort persönlicher: Spanda ist jene lebendige Kraft, durch die gerade jetzt Wahrnehmung, Denken, Wollen, Atmen und Erkennen möglich sind.

Der Text zeigt immer wieder dieselbe Bewegung. Bewusstsein entfaltet sich als Welt und zieht die Welt wieder in sich zurück. Es erscheint als Erkennender und Erkanntes, als Mantra und Bedeutung, als Sinneskraft und Gegenstand. Wenn diese Erscheinungen für absolut getrennt gehalten werden, entsteht Bindung. Wenn ihre gemeinsame Grundlage erkannt wird, werden dieselben Kräfte zum Weg der Befreiung.

Darin liegt die besondere Schönheit der Spanda-Lehre: Sie verlangt nicht, dass das Leben stillsteht. Spanda ist gerade die Möglichkeit, in aller Bewegung das Unbewegte und in aller Stille die lebendige Freiheit wahrzunehmen.

Kṣemarājas Ziel ist deshalb nicht eine leere Ruhe, sondern suprabuddhatā – vollständiges Erwachtsein. Der Yogi soll im Wachen, Traum und Tiefschlaf, in Samadhi und Alltag, im Entstehen und Vergehen der Gedanken die eine Bewusstseinsnatur erkennen. Selbst die Welt wird dann nicht zum Hindernis, sondern zum Ausdruck Shivas.

Am Ende steht die Wiedererkennung: Die Kraft, die zuvor als fremde Welt, Gedankenstrom oder begrenzende Sprache erschien, wird als eigene Śakti erkannt. Der Paśu entdeckt sich als Shiva; der Gebundene als Herr des Kreises seiner Kräfte.

Textgrundlage
Grundlage ist ausschließlich die vom Nutzer bereitgestellte Muktabodha-Ausgabe M00163: Spandakārikā with commentary Nirṇaya, Kommentator Kṣemarāja, zugeschriebener Kārikā-Autor Kallaṭa. Der E-Text wurde nach Band 42 der Kashmir Series of Texts and Studies, Research Department, Jammu and Kashmir State, Srinagar 1925, erstellt. Varianten, Lücken und beschädigte Stellen der Quelle wurden in den Sanskritabschnitten beibehalten und nicht aus anderen Editionen ergänzt.

Siehe auch

• Spandakarika
• Spanda Sandoha
• Shiva Sutra
• Pratyabhijna Hridaya
• Ishvara Pratyabhijna Karika
• Vijnana Bhairava Tantra
• Svacchanda Tantra
• Malinivijayottara Tantra
• Paratrimshika
• Tantraloka
• Tantrasara
• Shivadrishti
• Bodhavilasa
• Ishvarasiddhi
• Kashmir Shivaismus
• Kshemaraja
• Abhinavagupta
• Utpaladeva
• Vasugupta
• Kallata
• Spanda
• Pratyabhijna
• Shiva
• Shakti
• Bewusstsein
• Samadhi
• Jivanmukti

Seminare

Wer die im Spandanirnaya behandelten Themen Selbsterkenntnis, Bewusstsein und innere Sammlung praktisch vertiefen möchte, findet bei Yoga Vidya passende Meditationsseminare:

06.11.2026 - 08.11.2026 Meditation Grundtechniken

Erfahre, wie du mit Meditation deine Gedanken zur Ruhe bringst, neue Energie schöpfst und inneren Frieden findest. Lerne, wie du Hindernisse in der Med…

Madhuka Kuhnle

06.11.2026 - 08.11.2026 Gelassenheit entwickeln - Live Online mit Sukadev

Möchtest du mit mehr Gelassenheit durchs Leben gehen? Machtvolle Techniken aus dem Yoga, um im Alltag inmitten einer Welt voller Veränderungen und inm…

Sukadev Bretz

Für das Studium von Yoga-Philosophie, Bewusstsein und Erkenntnis eignen sich außerdem Seminare aus dem Bereich Jnana Yoga und Philosophie:

15.11.2026 - 20.11.2026 Aus der Tiefe des Herzens antworten

In diesem Praxisseminar beschreiten wir den Weg fundamentalen Gewahrseins durch intuitive Antworten aus dem Herzen. Antworten, die sich aus unserem wah…

Michael Büchel, Roswitha Breitkopf

29.11.2026 - 06.12.2026 Spirituelle Sterbebegleiter Ausbildung

Immer mehr Menschen wollen sich aktiv und offen mit Sterben und Tod beschäftigen und dabei zu einem neuen spirituellen Verständnis von Vergänglichkei…

Sukhavati Kusch

Für verwandte Themen von Prana, Energie und innerer Wahrnehmung können Kundalini-Yoga-Seminare ergänzend sein:

06.11.2026 - 08.11.2026 Kundalini Yoga Einführung

Gründliche Einführung in die Theorie und Praxis des Kundalini Yoga, Yoga der Energie. Die praktischen Übungen des Kundalini Yoga umfassen Pranayama (…

Arjuna Wingen

13.11.2026 - 15.11.2026 Kundalini Yoga Mittelstufe

Intensives Kundalini Yoga Seminar zur Erweckung der inneren Kundalini Energie, Erweiterung des Bewusstseins und Entfaltung des vollen Potentials. Yoga A…

Manuel Hirning