Shivadrishti Sanskrit Devanagari

Die Shivadrishti des Somananda untersucht, wie die Vielfalt der Welt und das eigene Bewusstsein als Ausdruck Shivas verstanden werden können. Die Lektüre des Sanskrittextes kann das Studium im Rahmen von Yoga und Meditation begleiten. Abhinavagupta gehört zur späteren Entfaltung dieser Überlieferung; die Shivadrishti stammt von Somananda.

Hier steht derselbe erschlossene Sanskritbestand wie im Hauptartikel: sieben Kapitel, 721 vollständige Strophen, vier unnummerierte Halbverse, sieben Kapitelüberschriften und neun Abschlussvermerke. Kommentarprosa ist nicht Teil des Grundtextes. Die Lesefassung in Devanagari wurde automatisch aus demselben geprüften IAST-Arbeitstext übertragen. Sie ist keine neue Handschriftenedition. Ein † verweist auf die Anmerkungen nach dem Sanskrittext; offene Deutungen werden dadurch nicht als gesichert ausgegeben.

Die Originalnummern bleiben erhalten. Die beiden im vierten Kapitel als 70 gedruckten Strophen erscheinen zur Unterscheidung als ७०क und ७०ख, entsprechend 70a und 70b im Hauptartikel. Eckige Klammern um eine Nummer zeigen eine nach der Stellung ergänzte, im Druck fehlende Ziffer an. Die Kapitelgliederung und die unnummerierten Teile bleiben sichtbar; lateinische Arbeitskennungen dienen nur unsichtbaren Sprungankern.

Mehr zum Shivadrishti

• Gesamttext Shivadrishti mit Übersetzung
• 108 Verse aus dem Shivadrishti für die spirituelle Praxis und Gebet

Sanskritgrundtext

श्रीशिवदृष्टिः
श्रीमत्सोमानन्दविरचिता
श्रीमहामाहेश्वरोत्पलदेवाचार्यरचितया वृत्त्योपेता ।
प्रथममाह्निकम्

अस्मद्रूपसमाविष्टः स्वात्मनात्मनिवारणे ।
शिवः करोतु निजया नमः शक्त्या ततात्मने ॥ १ ॥

आत्मैव सर्वभावेषु स्फुरन्निर्वृतचिद्विभुः ।
अनिरुद्धेच्छाप्रसरः प्रसरद्दृक्क्रियः शिवः ॥ २ ॥

स यदास्ते चिदाह्लादमात्रानुभवतल्लयः ।
तदिच्छा तावती तावज्ज्ञानं तावत्क्रिया हि सा ॥ ३ ॥

सुसूक्ष्मशक्तित्रितयसामरस्येन वर्तते ।
चिद्रूपाह्लादपरमो निर्विभागः परस्तदा ॥ ४ ॥

न परं तदवस्थायां व्यवस्थैषा व्यवस्थिता ।
यावत्समग्रज्ञानाग्रज्ञातृस्पर्शदशास्वपि ॥ ५ ॥

स्थितैव लक्ष्यते सा च तद्विश्रान्त्या तथा फले ।
एवं न जातुचित्तस्य वियोगस्त्रितयात्मना ॥ ६ ॥

शक्त्या निर्वृतचित्त्वस्य तदभागविभागयोः ।
यदा तु तस्य चिद्धर्मविभवामोदजृम्भया ॥ ७ ॥

विचित्ररचनानानाकार्यसृष्टिप्रवर्तने ।
भवत्युन्मुखिता चित्ता सेच्छायाः प्रथमा तुटिः ॥ ८ ॥

सा च दृश्या हृदुद्देशे कार्यस्मरणकालतः ।
प्रहर्षावेदसमये दरसन्दर्शनक्षणे ॥ ९ ॥

अनालोचनतो दृष्टे विसर्गप्रसरास्पदे ।
विसर्गोक्तिप्रसङ्गे च वाचने धावने तथा ॥ १० ॥

एतेष्वेव प्रसङ्गेषु सर्वशक्तिविलोलता ।
कुत्सितेऽकुत्सितस्य स्यात्कथमुन्मुखतेति चेत् ॥ ११ ॥

रूपप्रसाररसतो गर्हितत्वमयुक्तिमत् ।
पञ्चप्रकारकृत्योक्तिशिवत्वान्निजकर्मणे ॥ १२ ॥

प्रवृत्तस्य निमित्तानामपरेषां क्व मार्गणम् ।
गच्छतो निस्तरङ्गस्य जलस्यातितरङ्गिताम् ॥ १३ ॥

आरम्भे दृष्टिमापात्य तदौन्मुख्यं हि गम्यते ।
व्रजतो मुष्टितां पाणेः पूर्वः कम्पस्तदेक्ष्यते ॥ १४ ॥

बोधस्य स्वात्मनिष्ठस्य रचनां प्रति निर्वृतिः ।
तदास्थाप्रविकासो यस्तदौन्मुख्यं प्रचक्षते ॥ १५ ॥

किञ्चिदुच्छूनता सैव महद्भिः कैश्चिदुच्यते ।
तस्येच्छा कार्यतां याता यया सेच्छः स जायते ॥ १६ ॥

औन्मुख्यस्य य आभोगः स्थूलः सेच्छा व्यवस्थिता ।
न चौन्मुख्यप्रसङ्गेन शिवः स्थूलत्वभाक् क्वचित् ॥ १७ ॥

गोः स्तनात्पाततः क्षीरे विकारस्तत एव हि ।
न च न क्षीरमित्येष व्यपदेशोऽस्ति तत्क्षणम् ॥ १८ ॥

यत इच्छति तज्ज्ञातुं कर्तुं वाहेच्छया क्रियाम् ।
तस्याः पूर्वापरौ भागौ कल्पनीयौ पुरा हि या ॥ १९ ॥

तत्कर्मनिर्वृतिप्राप्तिरौन्मुख्यं तद्विकासिता ।
अनन्तरं हि तत्कार्यज्ञानदर्शनशक्तिता ॥ २० ॥

ज्ञानशक्तिस्तदर्थं हि योऽसौ स्थूलः समुद्यमः ।
सा क्रियाशक्तिरुदिता ततः सर्वं जगत्स्थितम् ॥ २१ ॥

एवं सर्वसमुत्पत्तिकाले शक्तित्रयात्मता ।
न निवृत्ता, नचौन्मुख्यं निवृत्तं, नापि निर्वृतिः ॥ २२ ॥

यदेकतरनिर्याणे कार्यं जातु न जायते ।
तस्मात्सर्वपदार्थानां सामरस्यमवस्थितम् ॥ २३ ॥

घटादिग्रहकालेऽपि घटं जानाति सा क्रिया ।
जानाति ज्ञानमत्रैव निरिच्छोर्वेदनक्षतिः ॥ २४ ॥

औन्मुख्याभावतस्तस्य निवृत्तिर्निर्वृतिं विना ।
द्वेष्ये प्रवर्तते नैव न च वेत्ति विना चितम् ॥ २५ ॥

बुद्धिं विना कथं बोधः सा बुद्धिः प्रकृतेः प्रजा ।
न च तस्य तया योग इति चेदपरस्थितौ ॥ २६ ॥

सा बुद्धिर्यत् पुनः सूक्ष्मं सर्वदिक्कं व्यवस्थितम् ।
ज्ञानं बोधमयं तस्य शिवस्य सहजं सदा ॥ २७ ॥

न्यायादिभिर्न तुल्यत्वं तैर्हि या प्राकृती मतिः ।
तस्या एवात्मधर्मत्वमिष्टं न परबोधके ॥ २८ ॥

एष एव हि विज्ञेयो न्याय इच्छां प्रति स्फुटम् ।
तदेवं प्रसृतो देवः कदाचिच्छक्तिमात्रके ॥ २९ ॥

बिभर्ति रूपमिच्छातः कदाचिज्ज्ञानशक्तितः ।
सदाशिवत्वमुद्रेकात्कदाचिदैश्वरीं स्थितिम् ॥ ३० ॥

क्रियाशक्तिसमाभोगात्कदाचित्स्थूलवेदनात् ।
विद्यात्वविद्येशानत्वमन्त्रमन्त्रेश्वरात्मताम् ॥ ३१ ॥

आत्मप्रच्छादनक्रीडां कुर्वतो वा कथञ्चन ।
मायारूपमितीत्यादि षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपताम् ॥ ३२ ॥

बिभ्रद्बिभर्ति रूपाणि तावता व्यवहारतः ।
यावत्स्थूलं जडाभासं संहतं पार्थिवं घनम् ॥ ३३ ॥

तथा नानाशरीराणि भुवनानि तथा तथा ।
विसृज्य रूपं गृह्णाति प्रोत्कृष्टाधममध्यमम् ॥ ३४ ॥

स्थानानुरूपतो देहान्देहाकारेण भावनाः ।
आददत्तेन तेनैव रूपेण प्रविभाव्यते ॥ ३५ ॥

क्रीडया दुःखवेद्यानि कर्मकारीणि तत्फलैः ।
सम्भत्स्यमानानि तथा नरकार्णवगह्वरे ॥ ३६ ॥

निवासीनि शरीराणि गृह्णाति परमेश्वरः ।
यथा नृपः सार्वभौमः प्रभावामोदभावितः ॥ ३७ ॥

क्रीडन्करोति पादातधर्मांस्तद्धर्मधर्मतः ।
तथा प्रभुः प्रमोदात्मा क्रीडत्येवं तथा तथा ॥ ३८ ॥

इत्थं शिवो बोधमयः स एव परनिर्वृतिः ।
सैव चोन्मुखतां याति सेच्छाज्ञानक्रियात्मताम् ॥ ३९ ॥

सैव शाक्तशरीरादिनारकान्तं हि भूतता ।
प्रसूयते स्वचिद्रूपप्रमुखं पार्थिवान्तकम् ॥ ४० ॥

पदार्थत्वेन भगवान्सर्वत्रैव तदात्मता ।
स्वशिवत्वमिवाजानन्पश्वात्मव्यपदेशतः ॥ ४१ ॥

तद्रूपत्वेन वा पश्यन्स्थितः शान्त इव क्वचित् ।
केवलेशदृढत्वेन क्वचित्केवलशम्भुता ॥ ४२ ॥

अप्रबुद्धो निष्कलश्च क्वचित्प्रलयकेवली ।
आत्मबोधी विकलवत्क्वचिद्विज्ञानकेवली ॥ ४३ ॥

योगिनामिच्छया यद्वन्नानारूपोपपत्तिता ।
नचास्ति साधनं किञ्चिन्मृदादीच्छां विना प्रभोः ॥ ४४ ॥

तथा भगवदिच्छैव तथात्वेन प्रजायते ।
दृश्यन्तेऽत्र तदिच्छातो भावा भीत्यादियोगतः ॥ ४५ ॥

तत्र मिथ्यास्वरूपं चेत्स्थाप्याग्रे सत्यतेदृशाम् ।
एवं सर्वेषु भावेषु यथा सा शिवरूपता ॥ ४६ ॥

नीरूपता निर्वृतिर्वा शक्तित्रितययोगिता ।
सचित्वं संस्थितं नित्यं कथनीयं तथाग्रतः ॥ ४७ ॥

एवं सर्वपदार्थानां समैव शिवता स्थिता ।
परापरादिभेदोऽत्र श्रद्दधानैरुदाहृतः ॥ ४८ ॥

एवं भेदात्मकं नित्यं शिवतत्त्वमनन्तकम् ।
तथा तस्य व्यवस्थानान्नानारूपेऽपि सत्यता ॥ ४९ ॥

इति श्रीशिवदृष्टौ श्रीमदुत्पलदेवप्रभुपादनिर्मितायां वृत्तौ
प्रथममाह्निकम् ॥ १ ॥ †

अथ
श्रीशिवदृष्टौ
द्वितीयमाह्निकम् ।

अथास्माकं ज्ञानशक्तिर्या सदाशिवरूपता ।
वैयाकरणसाधूनां पश्यन्ती सा परा स्थितिः ॥ १ ॥

इत्याहुस्ते परं ब्रह्म यदनादि तथाक्षयम् ।
तदक्षरं शब्दरूपं सा पश्यन्ती परा हि वाक् ॥ २ ॥

स एवात्मा सर्वदेहव्यापकत्वेन वर्तते ।
अन्तःपश्यदवस्थैव चिद्रूपत्वमरूपकम् ॥ ३ ॥

तावद्यावत्परा काष्ठा यावत्पश्यत्यनन्तकम् ।
अक्षादिवृत्तिभिर्हीनं देशकालादिशून्यकम् ॥ ४ ॥

सर्वतःक्रमसंहारमात्रमाकारवर्जितम् ।
ब्रह्मतत्त्वं परा काष्ठा परमार्थस्तदेव सः ॥ ५ ॥

आस्ते विज्ञानरूपत्वे स शब्दोऽर्थविवक्षया ।
मध्यमा कथ्यते सैव बिन्दुनादमरुत्क्रमात् ॥ ६ ॥

सम्प्राप्ता वक्त्रकुहरं कण्ठादिस्थानभागशः ।
वैखरी कथ्यते सैव बहिर्वासनया क्रमात् ॥ ७ ॥

घटादिरूपैर्व्यावृत्ता गृह्यते चक्षुरादिना ।
यस्मात्तैरुच्यते सद्भिरेवं वस्तुप्रवृत्तये ॥ ८ ॥

अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् ।
विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥ ९ ॥

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १० ॥

अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा ।
इत्यादिवाक्यरचनैस्तैरेवं प्रतिपादितम् ॥ ११ ॥

तद्विचाराय राधान्तः सम्प्रत्येष विधीयते ।
आदौ तावदिन्द्रियत्वे स्थिता वाक्कर्मसञ्ज्ञिते ॥ १२ ॥

तस्यात्मता ब्रह्मता वा वक्तुं शक्या न साधुभिः ।
इन्द्रियत्वेऽपि सामान्ये पाण्यादेर्ब्रह्मता न किम् ॥ १३ ॥

तत्र चेत्सूक्ष्मकलना सर्वत्र कलनाग्रतः ।
अन्तः क्रमो हृदादेश्चेत्प्राणादेः किं न सत्यता ॥ १४ ॥

सर्वस्यान्तःपरामर्शपूर्णतास्ति प्रवर्तने ।
अत्रोपासनया सिद्धिर्देवतायोगितेति चेत् ॥ १५ ॥

योगशास्त्रेषु सर्वेषां देवतासिद्धियोगिता ।
तस्माद्धिरण्यगर्भादियोगसाङ्ख्येतिहासताम् ॥ १६ ॥

विहाय शास्त्ररचना जातुचिन्न विराजते ।
पाण्यादीन्द्रियवन्नैतद्ब्रह्म वागिन्द्रियं भवेत् ॥ १७ ॥

अथोच्यते प्रकिर्यासौ साङ्ख्यादिरचिता न सा ।
तत्त्वोन्मेषप्रसरणे भवेत्सम्बन्धभागिनी ॥ १८ ॥

विमर्शानुभवेनैषा यथा वाक् प्रथमं श्रिता ।
लक्ष्यते बोधरूपेण न तथा चरणादिकम् ॥ १९ ॥

इति चेच्चर्यतां तावत्पश्यन्ती युज्यते यथा ।
वर्तमानसमारूढा क्रिया पश्यन्त्युदाहृता ॥ २० ॥

दृशिः सकर्मको धातुः किं पश्यन्तीति कथ्यताम् ।
यद्याभासान्बहिर्भूतांस्तत्सतोऽप्यसतोऽपि वा ॥ २१ ॥

सत्यत्वे दर्शनभ्रंशो ह्यसत्ये सत्यता कथम् ।
गृह्णात्यथाविद्यया वा साप्यस्याः कथमास्थिता ॥ २२ ॥

सत्या ह्यसावसत्या वा सत्यत्वे दर्शनक्षतिः ।
असत्ययापि सत्यस्य सम्बन्धोऽतीव दुर्घटः ॥ २३ ॥

असत्या यदि पश्यन्ती पश्यन्ती ब्रह्म चित्रता ।
बहिर्भावान्विसृज्यादौ पश्चात्पश्यति साथ किम् ॥ २४ ॥

सत्या सृजत्यसत्यानि विचित्रमभिधीयते ।
ज्ञातान्सृजत्यसौ तान्वा नेति ज्ञातेष्वदर्शनम् ॥ २५ ॥

अज्ञातेषु न सृष्टिः स्यादिष्टं क्रीडादिकं नच ।
तानि दृष्ट्वानुसृजति सृष्ट्वा वानुप्रपश्यति ॥ २६ ॥

पश्यन्त्याः सत्यरूपायास्तत्सत्यत्वे न दर्शनम् ।
असत्ये सत्यदृष्ट्यैव पश्यन्त्यां मलिनात्मता ॥ २७ ॥

असत्यान्सत्यरूपान्वा कथं सृजति कल्प्यताम् ।
अविद्यास्याः स्वधर्मः किं परधर्मोऽथवा भवेत् ॥ २८ ॥

स्वधर्मत्वेऽस्या मालिन्यं परधर्मेऽपि कस्य सा ।
परस्य शास्त्रानिष्टस्य स्वतन्त्रा वा तथापि सा ॥ २९ ॥

स्वातन्त्र्याद्दुर्निवारैव स्वतन्त्रः केन वार्यते ।
तत्वान्यत्वैरवाच्या वा यद्यविद्याभिधीयते ॥ ३० ॥

पश्यन्त्या लक्षितासौ वा नवा यदि न लक्षिता ।
पश्यन्ती जाड्यमायाति लक्षिता तर्हि लक्षिता ॥ ३१ ॥

अवाच्यत्वेन भवतां तस्या रूपं गतम् ।
अलक्षितस्वरूपाया अविद्यात्वं कथं स्थितम् ॥ ३२ ॥

भेदबुद्ध्यनुमानाच्चेल्लक्षिता तर्हि लक्षिता ।
नचानुमानमिष्टं तेऽप्यवस्थेत्यादिदूषणात् ॥ ३३ ॥

सत्या वा स्यादसत्या वा न मध्यायाः समन्वयः ।
विद्या न भवतीत्येवं तत्तुल्या काचिदापतेत् ॥ ३४ ॥

सत्यैव यदि विद्यानामभावस्तर्हि शून्यता ।
शून्यया बाध्यते चित्रं पश्यन्ती दर्शनात्मिका ॥ ३५ ॥

पाण्यादेश्चेद्धराद्यात्मा वाचो वाय्वात्मता न किम् ।
सिन्धुशब्दादिवच्छब्दो न पश्यन्त्यादितो भवेत् ॥ ३६ ॥

अथ मध्यमया बाह्या भावा ग्राह्या ह्यविद्यया ।
तस्या एव हि संयोगो बुद्ध्या सङ्कल्पनात्मना ॥ ३७ ॥

तत्रापि मध्यमा कस्य कार्यं पश्यन्त्यवस्थया ।
सा जन्या हेतुना केन शबलां जनयेदसौ ॥ ३८ ॥

नहि तस्या निमित्तं वा कारणं समवायि वा ।
निमित्तत्त्वे पृथक्त्वं स्यात्समवाये तदात्मता ॥ ३९ ॥

तथाप्यविद्यया योगः पश्यन्त्यात्मानमेव चेत् ।
अन्धमूकं जगद्बाह्ये सर्वमेव भविष्यति ॥ ४० ॥

इन्द्रियादेर्मनोवृत्तेः सर्वस्या एव लोपिता ।
पश्यन्ती किं शरीरेऽन्तर्बहिः सर्वत्र वा स्थिता ॥ ४१ ॥

अन्तरव्यापिता तस्या बाह्ये किं मध्यमादिना ।
प्रसरेन्नादबिन्द्वादिसापेक्षा चेदनीश्वरी ॥ ४२ ॥

प्रतिदेहं पृथक्किं सा सर्वत्रैक्येन वा स्थिता ।
नानात्वं तत्पृथक्त्वेन तदैक्यात्समशब्दता ॥ ४३ ॥

शरीरैः प्रविभागश्चेत्तान्यसत्यानि ते स्थितिः ।
अविभागेत्यादिकेन लक्षणेन सुलक्षिता ॥ ४४ ॥

पश्यन्ती यदि वर्ण्येत लक्षणं तद्विलक्षणम् ।
अविभागा कथं सा स्याद्यतः पश्यन्त्यसौ स्मृता ॥ ४५ ॥

यानि पश्यति किं स्वाक्यरूपदिक्कालभागशः ।
अतथा यदि पश्यन्ती मिथ्या पश्यन्त्युदाहृता ॥ ४६ ॥

यथारूपेण पश्यन्ती निर्विभागा कथं भवेत् ।
भविष्यन्तं वर्तमानं कथं पश्यन्त्यनागतम् ॥ ४७ ॥

अन्यदिग्देशगेनान्यदिग्देशे सत्यदर्शनम् ।
अथ साधारणं ज्ञानं तादृक्किञ्चन पश्यति ॥ ४८ ॥

तथापि तद्विभेदन भेदता तदभेदतः ।
न किञ्चन गृहीतं स्यात्तथान्या संहृतक्रमा ॥ ४९ ॥

संहृतः क्रम इत्यस्यां संहर्ता जायते परः ।
यया क्रमः संहृतो वा किमात्मन्यपरत्र वा ॥ ५० ॥

आत्मनः सक्रमत्वं स्यादन्यत्रापरसङ्गमः ।
किं पूर्वं सक्रमाभूत्सा रूपद्वित्वं प्रसज्यते ॥ ५१ ॥

अथात्मना सा स्वात्मानं पश्यन्ती निर्विभागशः ।
भागे करणरूपत्वात्पारतन्त्र्यं जडात्मता ॥ ५२ ॥

आत्मानमात्मना हन्ति देवदत्तो यथा यथा ।
भविष्यत्यत्र तत्रास्य स्वाङ्गैरेव विभागिता ॥ ५३ ॥

हस्तादेः करणत्वं हि मस्तकादेश्च कर्मता ।
कर्ता मनः स्वावयवी नामूर्ताया इदं पुनः ॥ ५४ ॥

पश्यन्त्यदृष्टमात्मानं दृष्टं वा दृष्टता कथम् ।
पश्यन्त्या दर्शनं दृष्टे न च वा ह्युपपद्यते ॥ ५५ ॥

पश्यन्तं सा किमात्मानं पश्यन्ती जडमेव वा ।
जडे जडत्वमेवास्याः पश्यतो ह्यनवस्थता ॥ ५६ ॥

किञ्ञ्चित्पश्यति वा सूक्ष्मं तदस्मद्दर्शनान्वयः ।
कर्मत्वे पारतन्त्र्यं स्यात्तस्या एव निजात्मनि ॥ ५७ ॥

स्फोट एव हि पश्यन्ती तदन्या वा द्वयं भवेत् ।
तदन्यत्वे तदैक्ये वा तदङ्गुल्यग्ररूपया ॥ ५८ ॥ †

वाक्यगत्यात्र सत्यत्वं लभ्यते न विशेषता ।
आप्तानाप्तविचारो वा सर्वथैव निवर्तते ॥ ५९ ॥ †

स्फोटस्यासत्यरूपैर्हि पदाद्यैर्व्यङ्ग्यता कथम् ।
पश्यन्त्याः सत्यरूपाया असत्यैर्व्यङ्ग्यता न च ॥ ६० ॥

तादृग्व्यञ्जनसापेक्षा सा न किञ्चन जायते ।
पश्यन्ती वा प्रमाणेन केनासौ प्रतिपाद्यते ॥ ६१ ॥

प्रत्यक्षस्यागोचरत्वादनुमानं प्रदूषितम् ।
भवद्भिरेव नाप्तस्याननुभूतार्थवक्तृता ॥ ६२ ॥

अथ स्वानुभवेनैव पश्यन्तीं पश्य युक्तितः ।
एवं तर्ह्यपरस्यासौ पश्यन्ती कर्मतां गता ॥ ६३ ॥

यो हि पश्यति पश्यन्तीं स देवः परमो मतः ।
प्रतिभा कथिता या वा सानुमानं न तच्च ते ॥ ६४ ॥

न चापि प्रतिपाद्यस्य कादाचित्कप्रतीक्षणम् ।
स्वात्मनात्मानमथ चेत्पश्यन्ती सा भविष्यति ॥ ६५ ॥

तदानीं प्रतिपाद्यस्य किमायातं स्ववीक्षणात् ।
वक्तव्यमेव तस्यापि पश्यन्तीं पश्य या स्वयम् ॥ ६६ ॥

आत्मानमेव जानाति तथाप्यस्यास्ति कर्मता ।
असत्यः प्रतिपाद्योऽस्मिन्नसत्यः प्रतिपादकः ॥ ६७ ॥

असत्यस्योपदेशत्वमसत्येन परीक्ष्यते ।
येन सा वा प्रमाणेन स्थाप्यते तस्य सत्यता ॥ ६८ ॥

तत्सत्यत्वे द्विसत्यत्वमसत्यत्वे न किञ्चन ।
साधुशब्दसमुच्चारात्कस्य स्वर्गादियोगिता ॥ ६९ ॥

पश्यन्त्याश्चेदविद्यात्वं तद्भोगौन्मुख्ययोगतः ।
मध्यमादेर्जडायाः किं भोगेन शबलात्मना ॥ ७० ॥

तस्मादसाधुः साधुः स्याच्छब्दविद्याफलप्रदः ।
एवं व्याकरणस्यापि समुच्छेद उपैति ते ॥ ७१ ॥

वैयाकरणतां त्यक्त्वा विज्ञानान्वेषणेन किम् ।
भवतामप्रस्तुतेन न केवलमिहोदितम् ॥ ७२ ॥

विज्ञानाभासनं यावत्समीक्षायामुदाहृतम् ।
स्वानुभूतिर्वर्तमानकालेनास्य विभाव्यते ॥ ७३ ॥ †

एवं कालानवच्छेदः कथमस्योदितो हि तैः ।
अनन्तस्यानुभूतिः का परिच्छेदं विनात्मनः ॥ ७४ ॥ †

अनन्तेऽवगमः कुत्र तेजस्त्वे शान्तता कथम् ।
असर्वगप्रमाणं हि मूर्तिर्नो लक्ष्यते चितः ॥ ७५ ॥ †

अत्रैव शब्दनित्यत्ववादिनो रूढतां गताः ।
अनादिनाथ तेनैव शब्दतत्त्वेन तुल्यता ॥ ७६ ॥

आप्तानाप्तभाषितत्वे विशेषो नास्ति शब्दगः ।
नित्यत्वे शब्दतत्त्वस्य व्यङ्ग्यत्वं ध्वनिभिर्न च ॥ ७७ ॥

व्योमवच्चेन्न तुल्यत्वं सदा व्योम्न्यनुमेयता ।
भवत्पक्षे न किं न्याय एष आयाति चेच्छिवे ॥ ७८ ॥

तथा रूपानुरूपत्वात्प्रसूतेः शिवरूपतः ।
सत्यत्वाच्च न तुल्यत्वमतोऽस्मात्प्रविरम्यताम् ॥ ७९ ॥

अथ नाम्नैव पश्यन्ती स्फुटमेव जडा ततः ।
ज्ञानशक्तिः स्मृता भङ्ग्या स्त्रीलिङ्गव्यपदेशतः ॥ ८० ॥

शब्दस्य विषयाख्यस्य मिश्रत्वेनेन्द्रियस्य तु ।
सर्वदर्शनविज्ञानशून्यता पदवेदिनाम् ॥ ८१ ॥ †

यस्मादनादिनिधनं शब्दतत्त्वं परा हि वाक् ।
पश्यन्त्या वर्ण्यमानत्वे हस्ते ग्राह्यैकता पतेत् ॥ ८२ ॥

पश्यन्ती हि क्रिया तस्या भागौ पूर्वापरौ स्थितौ ।
न तद्द्रष्टव्यमित्येतद्विमर्शः पूर्वतो भवेत् ॥ ८३ ॥

यथा कर्तुः कुलालादेर्घटः कार्य इतीदृशः ।
विमर्श इच्छारूपेण तद्वदत्रापि संस्थितम् ॥ ८४ ॥

सा स्थिता पूर्वतस्तस्या इच्छायाः प्रसरः कथम् ।
यावन्न सूक्ष्म उल्लासश्चितः कार्योन्मुखः स्थितः ॥ ८५ ॥

तस्या अपि सामरस्ये व्यवस्थावान् स्थितः शिवः ।
एवं भवप्रक्रियाया अपि सूक्ष्मतरा स्थितिः ॥ ८६ ॥

स्थिता सा न पुनः सत्या वाचो वायुगमात्मनः ।
इष्यते ब्रह्मरूपत्वं घटादेरपि कथ्यताम् ॥ ८७ ॥

यथा सर्वपदार्थानां भगवच्छिवरूपता ।
तद्वद्वागिन्द्रियस्यापि न पुनः सा परा दशा ॥ ८८ ॥

कण्ठादौ वदने वायौ व्यापारो वाग्रुतस्य सा ।
करणं, नादरूपादिशब्दस्यास्ति शिवात्मता ॥ ८९ ॥

तस्यापि कथिता पञ्चतत्त्वदीक्षाविधौ क्वचित् ।
न वाच इष्यते तद्वत्तस्त्मात्सर्वं शिवात्मकम् ॥ ९० ॥

इति श्रीमदुत्पलदेवपादकृतौ श्रीशिवदृष्टिवृत्तौ द्वितीयमाह्निकम् ॥ २ ॥ †

अथ
श्रीशिवदृष्टौ
तृतीयमाह्निकम् ।

अथ शक्तेः परावस्था यैर्भक्त्या परिगीयते ।
युक्त्या प्रकाशितो देवस्ततः शक्तिदशा यतः ॥ १ ॥

तथा तद्व्यपदेशश्चेद्व्यपदेशः शिवात्मकः ।
न शिवः शक्तिरहितो न शक्तिर्व्यतिरेकिणी ॥ २ ॥

शिवः शक्तस्तथा भावानिच्छया कर्तुमीहते ।
शक्तिशक्तिमतोर्भेदः शैवे जातु न वर्ण्यते ॥ ३ ॥

शक्तेरेव स्वतन्त्रत्वात्कर्तुं भावान्विचित्रकान् ।
सामर्थ्यं यदि कल्प्येत तन्नामानन्त्यमेव वा ॥ ४ ॥

भेदे हि शक्तिः किं कार्यं करोत्युत च शक्तिमान् ।
शक्तिमानेव शक्तिः स्याच्छिववत्करणार्थतः ॥ ५ ॥

शक्तेः स्वातन्त्र्यकार्यत्वाच्छिवत्वं न क्वचिद्भवेत् ।
मुञ्चतोऽपि निजां शक्तिं स्वातन्त्र्ये ज्ञानमापतेत् ॥ ६ ॥

न हिमस्य पृथक् शैत्यं नाग्नेरौष्ण्यं पृथग्भवेत् ।
मन्त्रस्तम्भनतायां हि नासौ वह्निस्तदोच्यते ॥ ७ ॥

हेमादिवद्भास्वरं तद्द्रव्यं तैर्व्यभिचारितम् ।
यद्यौष्ण्याव्यतिरेकत्वे दृष्टान्तो दाहकाश्रयात् ॥ ८ ॥

शैवैः सद्भिर्वाच एव पश्यन्त्यादिक्रमे स्थिताः ।
कल्पितास्तैरशैवत्वमात्मनः प्रतिपादितम् ॥ ९ ॥

शैवे वाच इन्द्रियत्वमथ नादादिनोदिता ।
तदभ्यासे फलावाप्तिः सूक्ष्ममन्त्रस्वरूपता ॥ १० ॥

कथिता कालपादादौ नादाख्यं यत्परं त्विति ।
परापरादिभेदश्च तत्रैव प्रतिपादितः ॥ ११ ॥

इत्यनेन वर्णितात्र वाच एव परात्मता ।
नैतन्न वाचः कथितं पतिशब्दस्य वर्णितम् ॥ १२ ॥

शब्दस्य विषयाख्यस्य न कदाचिदुदाहृतम् ।
तथा चाह खेटपालः शब्दराशेर्विशेषताम् ॥ १३ ॥

स्वायम्भुवस्य टीकायां बाढमित्यादिना गुरुः ।
तथा मतङ्गटीकायां व्याख्यानिगुरुणोदितम् ॥ १४ ॥

मन्त्राणां परशब्दानामुक्तं वाचो न जातुचित् ।
तत्र वा तदुपायत्वात्परत्वेनोपचारिता ॥ १५ ॥

किरणेषु तथा चोक्तं नादविन्द्वादिनेदृशम् ।
तदुपायात्परत्वं चेद्दीपादेरप्युपायता ॥ १६ ॥

तस्मात्समग्राकारेषु सर्वासु प्रतिपत्तिषु ।
विज्ञेयं शिवरूपत्वं स्वशक्त्यावेशनात्मकम् ॥ १७ ॥

स्वनिष्ठे शिवता देवे पृथिव्यादावपिदृशम् ॥
पिण्डे वा कटिकायां वा किं सुवर्णत्वमिष्यते ॥ १८ ॥

न भूषणे कुण्डलादौ यथा तत्र स्वशक्तितः ।
रूपकत्वं गतं हेम न शक्त्यैव स्वतन्त्रया ॥ १९ ॥

तथेच्छया समाविष्टस्तथा शक्तित्रयेण च ।
तथा तथा स्थितो भावैरतः सर्वं शिवात्मकम् ॥ २० ॥

इत्युक्तेऽत्र समाक्षेपः पक्षस्यास्य विधीयते ।
आदौ तावद्विकारित्वं शिवतत्त्वस्य जायते ॥ २१ ॥

नानाविकाररूपेण जडतैवमवस्थिता ।
तथा सावयवत्वं च पराधीनत्वमेव च ॥ २२ ॥

क्षीरवत्परिणामित्वे शुद्धाशुद्धपरापरन्यूनत्वादि विनाशित्वं तथोल्लङ्घननिष्कृतिः ॥ २३ ॥ †

यत्रोपरि न हस्तादि नेयमीश्वरसन्निधौ ।
तत्र पादविहारादेः स्फुटमेव निषिद्धता ॥ २४ ॥

एवं सति समग्रस्य व्यवहारस्य भङ्गिता ।
तथैवं सम्प्रवृत्तौ तु निमित्तकलनापतेत् ॥ २५ ॥

नानावादैः स्वसिद्धान्तैः साकमत्र विरोधिता ।
सर्वभावशिवत्वेन नास्तिता बन्धमोक्षयोः ॥ २६ ॥

तदभावाद्देवगुरुशास्त्रोच्छेदो भवेत्तराम् ।
निरर्थकत्वं शास्त्रस्य करणे तन्निरूपणे ॥ २७ ॥

सर्वेषामेव मुक्तत्वे स्थिते कस्योपदेश्यता ।
धर्माधर्मौ नसं बद्धौ शिवस्य न तयोः कृतिः ॥ २८ ॥

ततश्च शिवधर्मादेर्वेदादेरकृतार्थता ।
निमित्तसमवाय्यादिकारणेषु समानता ॥ २९ ॥

पृथिव्यादिकल्पनया कल्पनावान् शिवो भवेत् ।
शिवतत्त्वे सानुभवे पश्यन्तीतुल्यता तदा ॥ ३० ॥

इच्छावत्कार्यनिष्पत्त्या पुनरिच्छान्तरोद्गमे ।
शिवस्य हेतुर्वक्तव्यो यदर्थं सा नवोद्गता ॥ ३१ ॥

विश्वस्यासत्यरूपत्वं यैर्वाक्यैर्वर्णितं क्वचित् ।
शिवोक्तैस्तैर्विरोधः स्यात्सर्वसत्यत्ववादिनः ॥ ३२ ॥

इत्याक्षेपरक्षणार्थमत्र प्रतिविधीयते ।
चिदात्मनो हि स्थूलस्य सूक्ष्मस्याथ विकारिता ॥ ३३ ॥ †

क्षीरमायाप्रकृतिवद्तस्य चेच्छैव यादृशी ।
परस्य तादृगात्ममुत्पद्येतात्र योगिवत् ॥ ३४ ॥ †

इच्छया सर्वभावत्वमनेकात्मत्वमेव च ।
नात्र स्वात्मविकारेण जनयेद्भावमण्डलम् ॥ ३५ ॥

तदिच्छासामनन्तर्ये तथाभूतात्मता यतः ।
यथा न योगिनोऽस्तीह नानासैन्यशरीरकैः ॥ ३६ ॥

विभागस्तद्वदीशस्य मध्योत्कृष्टनिकृष्टकैः ।
भावैर्नास्ति विभेदत्वमथवाम्बुधिवीचिवत् ॥ ३७ ॥

तत्र वीचित्वमापन्नं न जलं जलमुच्यते ।
न च तत्राम्बुरूपस्य वीचिकाले विनाशिता ॥ ३८ ॥

निश्चलत्वेऽपि हि जलं वीचित्वे जलमेव तत् ।
वीचिभिस्तद्विशिष्टं चेत्तन्नैश्चल्यविशेषकम् ॥ ३९ ॥

अत एव परेच्छातो न जडत्वमवस्थितम् ।
पृथिव्यादितत्त्वगणे जडत्वं चेत्प्रतीयते ॥ ४० ॥

न तथा जडता क्वापि तथाग्रे सुविचारितैः ।
वर्णयिष्याम एवात्र न च सावयवः क्वचित् ॥ ४१ ॥

कश्चिदस्तीह वक्ष्याम एतदप्यग्रतः स्फुटम् ।
स्वेच्छातो भावरूपत्वे पराधीना कुतः स्थितिः ॥ ४२ ॥

क्षीरवद्यदि वोच्येत पराधीनं जडं भवेत् ।
एतयैव दिशा शोध्यं शुद्धन्यूनादिदूषणम् ॥ ४३ ॥

अभग्नेऽस्य स्वरूपत्वे शुद्धन्यूनादिकं कुतः ।
पतद्ग्रहादिके हेम्नि हेमत्वं मुकुटादिके ॥ ४४ ॥

स्थितमेव न हेम्नोऽस्य काचिदस्ति विभेदिता ।
चण्डालसद्मगो वह्निर्न वह्निरिति कथ्यते ॥ ४५ ॥

तथैव स्यादथोच्येत वह्नेः संस्कारचोदना ।
शास्त्रेषु वर्णिता कस्मात्कार्यार्थं कार्यमेव तत् ॥ ४६ ॥

न स्वरूपविभागोऽत्र तथा तस्य व्यवस्थितेः ।
सञ्ज्ञाकरणमात्रं तद्व्यवहाराय कल्पितम् ॥ ४७ ॥

व्यवहारोऽप्यविद्या नो तथात्वेनेश्वरस्थितिः ।
तेनैव वा तथा कॢप्तस्तथा तदनुवर्तनम् ॥ ४८ ॥

न तत्स्वरूपभेदाय शास्त्रं यद्व्यवहारगम् ।
हेमपिण्डे हेमतैव स्याच्चेन्न मुकुटादिके ॥ ४९ ॥

युज्यते वक्तुमेतत्तदनित्यत्वं च यत्स्थितम् ।
सत्कृतौ तद्विनिर्णेयं या चोल्लङ्घनचोदना ॥ ५० ॥

नियमानुप्रवेशाय शिवे चोल्लङ्घनेन किम् ।
एवं प्रवर्तने तस्य न निमित्तसमुद्गमः ॥ ५१ ॥

यदि स्वरूपविभ्रंशाच्छाक्तरूपादिकल्पना ।
तद्वक्तव्यं निमित्तत्वं किमर्थं रूपमूज्झति ॥ ५२ ॥

यावता सर्वरूपाणां तत्स्वरूपस्वरूपिता ।
शक्तित्रयस्वरूपत्वं सर्वं यत्रास्त्यवस्थितम् ॥ ५३ ॥

निमित्तं कल्प्यते तत्र निमित्तं तत्र कल्प्यताम् ।
अतथात्वे तथाभावो यत्र स्यादथ चोद्यते ॥ ५४ ॥

पुरा शान्तस्वरूपत्वं पश्चात्तादृगवस्थितिः ।
शान्ते शिवत्वं स्थूलेऽपि शिवत्वं यत्र वर्णितम् ॥ ५५ ॥

तत्र का शान्तता ब्रूहि शक्तेः किं वस्तुता न ते ।
वस्तुता चेत्तथाभूतशक्तित्रितयसङ्गमः ॥ ५६ ॥

अङ्गाररूपे किं वह्नौ वह्निता न क्रियात्मके ।
ज्वालादिकेऽथ सावस्था न क्रिया ज्ञानरूपिणी ॥ ५७ ॥

निरिच्छा न च शक्येत वक्तुमेवं कदाचन ।
अस्ति स्थितोऽसावेतस्यामवस्थायां शिवो यदि ॥ ५८ ॥

नैषा क्रिया भवति किं निरिच्छे किं क्रिया भवेत् ।
निर्ज्ञाने वा ततो ज्ञेयं नाशक्तिः काचन स्थितिः ॥ ५९ ॥

अथ चित्रत्वमत्रास्ति भावपुञ्जे न तच्छिवे ।
शिवस्य तत्स्वरूपत्वं वैचित्र्यं यत्परस्परम् ॥ ६० ॥

अपेक्ष्य भाववैचित्र्यं तस्य तेभ्यो विचित्रता ।
सर्वं शिवात्मकं यद्वत्कथनीयमिहाग्रतः ॥ ६१ ॥

जलाहरणशक्तश्च घटो यदि न भण्यते ।
घटः केवल एवात्र तदेवंविधमुच्यताम् ॥ ६२ ॥

नानावादैर्नो विरोधः कथनीयमिहाग्रतः ।
उक्तं वा कालपादादावागोपालाङ्गनादिना ॥ ६३ ॥

तदैक्यं खेटपालोऽपि प्राह या काचन स्थिता ।
शक्तिः पदार्थ जातस्य देवदेवस्य साखिला ॥ ६४ ॥

शक्तिशक्तिमतामुक्ता सर्वत्रैव ह्यभेदिता ।
एको रुद्र इतीत्यादि श्रूतावुक्तं तथा परः ॥ ६५ ॥

पुरुषः सर्व एवेदमितिहासादिषूदितम् ।
महेशस्याष्टमूर्तित्वं यावत्पार्थिवमूढता ॥ ६६ ॥

साऽरोदीदिति वेदेऽस्ति नार्थवादो निरर्थकः ।
विध्यङ्गत्वेन चेत्सत्ता नासत्यस्याङ्गता स्थिता ॥ ६७ ॥

अर्थवादादपि फलं रात्रिक्रतुषु दर्शितम् ।
बन्धमोक्षौ न विद्येते सर्वत्रैव शिवत्वतः ॥ ६८ ॥

विज्ञानमीदृक्सर्वस्य कस्मान्न स्याद्विमोहिता ।
सैवैषा सा च संसारो बन्धमोक्षावतः स्थितौ ॥ ६९ ॥

विभिन्नशिवपक्षे तु सत्ये दार्ढ्यं परत्र नो ।
प्रतीतिमात्रमेवात्र तावता बन्धमोक्षता ॥ ७० ॥ †

नासत्ये सत्यबुद्धित्वखण्डनात्रास्ति काचन ।
कथनं सर्वसाम्याय विवादिहननाय च ॥ ७१ ॥

तथा तथा शिवावस्था स्वेच्छातः स तदात्मकः ।
तदात्मत्वे नास्ति बन्धस्तदभावान्न मोक्षणम् ॥ ७२ ॥

किमर्थं गुरुशास्त्रादि चेत्तथा तदवस्थितेः ।
देवस्य शास्त्राद्बोधेन किं प्रयोजनमेव च ॥ ७३ ॥

किमर्थं भवतारब्धं शास्त्रं बोधाय कस्य वा ।
स एवेत्थं स्वेच्छयास्ते तत्कर्तृत्वेन बोध्यतः ॥ ७४ ॥

स एव बुद्धरूपत्वे तथा भवति तत्क्षणम् ।
स एव सम्प्रजायेत तदनुष्ठानतत्परः ॥ ७५ ॥

फलं वा तदनुष्ठाने स एव हि तदा भवेत् ।
वादित्वप्रतिवादित्वे कस्माच्चेत्तस्य तत्स्थिते ॥ ७६ ॥

व्यवहाराय वा सर्वं व्यवहारो न वस्तुगः ।
स्वरूपं वस्तुगं विद्धि व्यवहारो न जातुचित् ॥ ७७ ॥

तदीश्वरव्यवस्थानादवस्त्वाभासरूपतः ।
सर्वमेकेन रूपेण यद्विचार्यं तथाग्रतः ॥ ७८ ॥

धर्माधर्मैश्च सम्बन्धस्तथा तच्छिवसंस्थितेः ।
तत्फलाफलयोगेन युक्तता तस्य तत्स्थितेः ॥ ७९ ॥

निमित्तसमवाय्यादिवैचित्र्यात्तद्विचित्रता ।
कारणस्यैकरूपत्वे न दोषस्त्रितयात्मता ॥ ८० ॥

न राजाज्ञा समादिष्टा स्वयं वा स निमित्तकम् ।
समवायी तदिच्छैव तद्योगः सहकारणम् ॥ ८१ ॥ †

तस्यैव वा त्रिरूपत्वं व्यपदेशात्तथाविधम् ।
न पृथिव्यादिके तस्मिन् कल्पना सम्प्रवर्तते ॥ ८२ ॥

तथात्वेनैव कॢप्तत्वात्तदेतत्कल्पना भवेत् ।
तदेव तत्कल्पितं किं सत्ये नामास्तु कल्पना ॥ ८३ ॥ †

कटकेऽस्ति सुवर्णत्वं कुण्डले कल्पनास्ति किम् ।
चित्रवह्नावशोकादौ कल्पना राजते क्वचित् ॥ ८४ ॥ †

कॢप्तिकल्पनयोर्भेदं ये न जानन्ति नौमि तान् ।
शिवतत्त्वे सानुभवे पश्यन्त्या न समानता ॥ ८५ ॥

यतो गान्धिकसौगन्ध्यवत्पश्यन्नविकल्पकः ।
सत्यानि स्वात्मरूपाणि पश्यतो न समानता ॥ ८६ ॥ †

पश्यन्त्याथो शिवावस्था क्रियाफलसमाप्तितः ।
क्रियाया वाथ प्रारम्भे कल्पनीया प्रशान्तता ॥ ८७ ॥

अस्तु सापि न भेदाय यथातत्त्वं विनिश्चितम् ।
न च वास्त्यन्तरालेऽत्र सा दशा याहि केवला ॥ ८८ ॥ †

प्राक्क्रियाफलनिष्पत्तेः समनन्तरमेव यत् ।
प्रसर्पत्यपरेच्छैव पुनरन्या तथाविधा ॥ ८९ ॥

न कदाचन तस्यास्ति कैवल्यं शक्तिशून्यकम् ।
यत्रात्मानुभवानिष्ठा तत्रेच्छा च न किं भवेत् ॥ ९० ॥

अथानुभवनं नास्ति जडा सा न प्रसज्यते ।
उपलादेर्जडत्वेऽपि शिवत्वं ते कथं स्थितम् ॥ ९१ ॥

यथा न तत्र जडता तथाग्रे प्रविचार्यते ।
सफलायां समाप्तायां क्रियायां समनन्तरम् ॥ ९२ ॥

क्रियान्तरेच्छासम्भूतौ तन्निमित्तमनन्तता ।
यतोऽस्ति शिवशक्तीनां ताश्च नित्यमवस्थिताः ॥ ९३ ॥

सरन्त्येव स्वभावेन तत्सरत्प्रकृतिः शिवः ।
ईश्वरस्य स्वतन्त्रस्य केनेच्छा वा विकल्प्यते ॥ ९४ ॥

विभवामोदबाहुल्यमथवोक्ता निमित्तता ।
विश्वतुच्छत्ववाक्यानां वैराग्याद्यर्थवादिनाम् ॥ ९५ ॥

तात्पर्येण न दोषोऽस्ति नानाचित्त्वं न कल्पते ।
एकस्मिन्नेव देहे तु विभेदात्परमाणुगात् ॥ ९६ ॥

एकत्वाच्छिवरूपस्य दोषोऽयं भेदवादिनाम् ।
एकाधिष्ठानतो वापि तेषामपि न दूषणम् ॥ ९७ ॥

आन्तरे कृमिचैतन्ये चित्रता स्वामिभृत्यवत् ।
तावदेकचित्स्वरूपशिवप्रसरणेन वा ॥ ९८ ॥ †

पातञ्जलादीश्वरेण न साम्यमविभेदतः ।
इह तद्वन्न विज्ञेयं तस्मात्सर्वं स्थितं शिवः ॥ ९९ ॥

इति श्रीशिवदृष्टिवृत्तौ श्रीमदुत्पलदेवपादनिर्मितायां
तृतीयमाह्निकम् ॥ ३ ॥ †

अथ
श्रीशिवदृष्टौ
चतुर्थमाह्निकम् ।

अथेदानीं प्रवक्तव्यं यथा सर्वं शिवात्मकम् ।
नाशक्तो विद्यते कश्चिच्छक्तं वस्त्वेव तेऽपि नो ॥ १ ॥

इष्यन्ते बहवः शक्ताः सर्वस्वातन्त्र्यमापतेत् ।
अथैकस्याधिका शक्तिर्न्यूनशक्तिनिबन्धिनी ॥ २ ॥

स्वकार्यविषये सर्वः शक्त एव निबन्धनम् ।
शक्तस्य शक्यते कर्तुमेवं चेन्नान्यशक्तता ॥ ३ ॥

नृपादिसाधनापेक्षा स्वकर्मफलता भवेत् ।
सर्वः शक्तोऽपि सापेक्ष ईशवन्मोहसाम्ययोः ॥ ४ ॥ †

तस्मादनेकभावाभिः शक्तिभिस्तदभेदतः ।
एक एव स्थितः शक्तः शिव एव तथा तथा ॥ ५ ॥

तथा यत्र सदित्येवं प्रतीतिस्तदसत्कथम् ।
यत्सत्तत्परमार्थो हि परमार्थस्ततः शिवः ॥ ६ ॥

सर्वभावेषु चिद्व्यक्तेः स्थितैव परमार्थता ।
मिथ्याज्ञानविकल्प्यानां सत्त्वं चिद्व्यक्तिशक्तता ॥ ७ ॥

विद्यते तत्तदत्रापि शिवत्वं केन वार्यते ।
इति चेदेषु सत्यत्वं स्थितमेव चिदुद्गमात् ॥ ८ ॥

तथा शिवोदयादेव भेदो मिथ्यादिकः कथम् ।
व्यवहाराय सत्यत्वं नच वा व्यवहारगम् ॥ ९ ॥

तथा च देशे क्वचन राजाज्ञा जायते यथा ।
व्यवहारोऽस्तु दीनारैरेतैरव्यवहारगैः ॥ १० ॥

प्रवर्तते तथाभूतैरन्यत्रापि तथान्यथा ।
व्यवहारस्य सत्यत्वे सर्वत्रासत्यतैव ते ॥ ११ ॥

सत्यत्वे तस्य हानिः स्यात्पक्षेऽभ्युपगते किल ।
तस्यापि किं शिवावाप्तिः कथमुक्ता ह्यसत्यता ॥ १२ ॥

व्यवहारतयैवास्ति सत्यत्वं न निबन्धनात् ।
विकल्पादेः समुत्पत्तिः सत एव प्रजायते ॥ १३ ॥

नाभाष्य व्यवहारार्थमेवं वस्त्विति निश्चितम् ।
तथैवास्तु शिवावस्था केनासौ विनिवारिता ॥ १४ ॥

मिथ्यात्वं क्रियते कस्य किं काले यत्र तद्भवेत् ।
काल एव स न भवेदिति चेन्नैव कुत्रचित् ॥ १५ ॥

अकाले जननं किञ्चिद्बाध्यते वा जनिक्रिया ।
कृत्वा कार्यं क्रिया याता गतायां किं प्रबाध्यते ॥ १६ ॥

अथानुभवगा बाधा नानुभूतोऽन्यथा भवेत् ।
अथेन्द्रियस्य बाध्यत्वं तत्कालं यादृगिन्द्रियम् ॥ १७ ॥

तदान्ध्यं जन्यते केन तस्य कालान्तरस्थितेः ।
सर्वैः समत्वं बाधो वा सम्बन्धे जननं कथम् ॥ १८ ॥ †

व्यवहारस्य बाधा चेद्व्यवहारे यथेष्टता ।
क्वचित्सत्यसुवर्णस्य प्रत्यन्ते व्यवहारिता ॥ १९ ॥

कूटकार्षापणादौ वा व्यवहारोऽपि दृश्यते ।
तावता व्यवहारो वा यदात्माह्लादमात्रकम् ॥ २० ॥

अर्थक्रियासमर्थत्वमेतदेवास्य वास्तवम् ।
अथ चेद्देशबाधो वा तद्देशे रजतं नहि ॥ २१ ॥

यत्र काले सरजतो देशोऽभूत्स गतस्तदा ।
कालान्तरेण देशोऽसौ का बाधा भिन्नकालयोः ॥ २२ ॥

ज्ञानान्तरेण ज्ञानं तद्विरोधादथ बाध्यते ।
न बाधो भिन्नकालत्वात्प्राक्तनस्याप्यभावतः ॥ २३ ॥

सहानवस्थितिर्नास्ति विरोधः प्राग्विनाशतः ।
अन्योन्यपरिहारो वा ज्ञानाज्ञानात्मकः स्थितः ॥ २४ ॥

अज्ञानत्वे परिज्ञाते तदा स्यात्स्वविरोधिता ।
अज्ञानत्वे स्वभावेन विरोधः केन वार्यते ॥ २५ ॥

नैवमत्र स्वभावत्वे विरोधो बाधनात्मकः ।
स विवेकदृशा ज्ञेयो न स्वभावेन कुत्रचित् ॥ २६ ॥

तथा सर्वविकल्पानां सत्यरूपत्वदर्शनात् ।
गरुडादिशरीरेषु विषभूतापहारतः ॥ २७ ॥

प्रतिष्ठादेवकर्मादिध्यानादिफलयोगतः ।
सत्येऽपि न फलं दृष्टं क्वचिदज्ञानिसेवितात् ॥ २८ ॥

तस्मादवस्थितं सर्वं सत्त्वं चिद्व्यक्तियोगिता ।
यत्र यत्र तत्र तत्र सत्यत्वं विश्वरूपता ॥ २९ ॥

व्यतिरेके न युज्येत विज्ञानं हि घटादिषु ।
मूर्तामूर्तधर्मयोगो घटस्तस्य न गोचरः ॥ ३० ॥

अमूर्ता न च वाणूनामन्तरेव प्रवेशिता ।
प्रतिपत्तुः कथं वेत्ति घटोऽयं प्रविभेदतः ॥ ३१ ॥

विनैककत्वं च न भवेत्कारकत्वं कदाचन ।
शशशृङ्गादिके नापि स्याद्विभक्त्या समन्वयः ॥ ३२ ॥

सर्वथाभावशब्दस्य नास्त्यभावात्मकं क्वचित् ।
इतोऽपि सर्वशिवता सत उत्पत्तियोगतः ॥ ३३ ॥

स एवास्ते पुरा तादृक्शक्तिरूपस्वरूपकः ।
स एव कार्यरूपेण भगवानवकल्पते ॥ ३४ ॥

सत्कार्यं नोपपन्नं चेत्सतः किं करणेन यत् ।
अभिव्यक्तिरथास्यात्र क्रियते सापि किं सती ॥ ३५ ॥

क्रियते ह्यसती वाथ सत्याः किं नोपलब्धता ।
व्यक्त्यभावादथानन्त्यमसत्या हानिसम्भवः ॥ ३६ ॥

स्वयमेवाश्रिते पक्षे तद्वद्वा वस्त्वसद्भवेत् ।
नैवं यस्मात्तां विहाय सर्वत्रान्यत्र सत्क्रिया ॥ ३७ ॥

इत्यभ्युपगमोऽस्माकं नैकेनान्यत्र तुल्यता ।
कल्प्या वैशेषिकाणां हि कर्तृतैवेश्वरे स्थिता ॥ ३८ ॥

तद्वन्न किं पृथिव्यादेर्बौद्धे ज्ञानमवस्थितम् ।
स्वान्यप्रकाशकं नान्यत्तद्वदन्यन्न किं भवेत् ॥ ३९ ॥

बाह्यं रूपादि जल्पन्ति प्रमाणं चोदनैव ते ।
नियमाद्धर्मविषये तस्मान्नैकेन तुल्यता ॥ ४० ॥

बहूनां कल्पनीयात्र नच वा व्यतिरेकतः ।
व्यक्तिः स्थिता पदार्थानां घटो व्यक्तोऽभिधीयते ॥ ४१ ॥

तस्मात्स एव व्यक्तात्मा न व्यक्तेर्व्यतिरिक्तता ।
दीपेन क्रियते व्यक्तिर्घटादेः सत एव वा ॥ ४२ ॥

यथा सतः क्रियाव्यक्तिर्व्यक्तेः सत्त्वे तथा कृतिः ।
एकेनापरतुल्यत्वान्नच वाऽसत उद्भवः ॥ ४३ ॥

किमाश्रित्य प्रवर्तन्ते तदभावस्वरूपतः ।
घटान्तरं पूर्वदृष्टमाकलय्याथ चेष्टनम् ॥ ४४ ॥

अन्येनान्यस्य कलनासम्भवादतिचित्रता ।
अङ्कुरो जायत इति न भवेत्कारकात्मता ॥ ४५ ॥

असत्त्वे कारकाणं हि समूहो न भवेत्तदा ।
कर्माख्यस्य ह्यसत्यत्वात्तत्सम्बन्धोऽसता कथम् ॥ ४६ ॥

तस्मात्स एव भगवान्स्वयमेव प्रकल्पते ।
तथातथाभावरूपैः सन्नेव परमेश्वरः ॥ ४७ ॥

स्वयम् च न प्रजायेत केनान्येन प्रजन्यते ।
व्यतिरिक्तेन कर्त्राद्या यदि स्युस्ते तदात्मकाः ॥ ४८ ॥

तत्तस्य जन्मिता युक्ता व्यतिरिक्तैः कथं भवेत् ।
जन्मकाले घटाभावात्सम्बन्धो नैव कारकैः ॥ ४९ ॥

नासम्बद्धस्य करणं सत्कार्याच्चेत्स विद्यते ।
सन्नप्यसावसंवेद्यो व्यञ्जकस्याप्यभावतः ॥ ५० ॥

तस्मात्स्वयं स्वभावेन भावैर्भावी भवेद्भवः ।
इतोऽपि विद्धि सत्कार्यं मृत्पिण्डात्किं घटः पृथक् ॥ ५१ ॥

अपृथग्वा पृथक्त्वे तु पटादेः करणं न किम् ।
अनुपादानतैव स्यादपृथक्त्वे स एव सः ॥ ५२ ॥

नामसंस्थानभेदश्चेद्धस्ते मुष्ट्याद्यभेदिता ।
स्थितमेव हि सत्कार्यमत एवाविनाशिता ॥ ५३ ॥

शिवस्य भावनाशेऽपि मौलिनाशेऽपि हेमवत् ।
नाशः कटकरूपेण सद्भावः कुण्डलादिना ॥ ५४ ॥

सुवर्णत्वेऽपि न भ्रंशः संस्थानेऽपि विचार्यताम् ।
किं शिवत्वेन तद्व्याप्तमव्याप्तं वाभिधीयताम् ॥ ५५ ॥

व्यापित्वे तद्विनाशित्वमव्याप्तौ स्यात्प्रदेशिता ।
नैवं यतो हि भावानां विनाशेऽस्मासु नेष्टता ॥ ५६ ॥

अंशाभिव्यक्तिता नाशो न नाशः सर्वलोपिता ।
अभिव्यक्तेर्विनाशित्वे तथाप्यानन्त्यमापतेत् ॥ ५७ ॥

इन्द्रियाणामसामर्थ्यमात्रमत्र विनाशिता ।
असावेवानभिव्यक्तिः स प्रच्छन्नस्तदा स्थितः ॥ ५८ ॥

इतोऽपि नाशो नास्त्यस्य घटस्य करणात्पुनः ।
नाभावप्राप्तरूपस्य करणं युज्यते पुनः ॥ ५९ ॥

तस्माद्भावविनाशेऽपि शिवतत्त्वाविनाशिता ।
इतश्च सर्वशिवतावयवेभ्यो न कुत्रचित् ॥ ६० ॥

व्यतिरेकोऽवयविनस्तदेवेदं विचार्यताम् ।
भिन्नेष्वैक्यमभेदश्च यथा तत्र व्यवस्थितम् ॥ ६१ ॥

तथा तत्र परिज्ञेयं पत्युः सामर्थ्यमीदृशम् ।
अभिन्ने भेदता येन भिन्नेष्वप्यस्त्यभेदता ॥ ६२ ॥

यथावयवगं रूपं तथा सर्वपदार्थगम् ।
क्व पाणिपादं क्व शिरो यथैक्यं भिन्नदेशगम् ॥ ६३ ॥

तद्वत्सर्वपदार्थानां जगत्यैक्ये स्थितः शिवः ।
शब्दादेर्ग्रहणं नास्ति पूर्वापरसहोदितैः ॥ ६४ ॥

मनसः प्रेरणं कस्मात्प्राग्ज्ञानेन विना स्थिता ।
सर्वैकतात एवात्र तथा सौषुप्तबोधनम् ॥ ६५ ॥

घटते कथं निमित्तस्य प्राग्योगायोगचोदितैः ।
योगे जाग्रदवस्थैव तस्मात्सर्वं शिवात्मकम् ॥ ६६ ॥

सामान्यरूपता वास्ति सा चाभिन्ना विशेषतः ।
भिन्नाभिन्नात्मकः क्वापि पदार्थस्तादृगिष्यते ॥ ६७ ॥

बौद्धस्य चेन्न सामान्यमनुमानं निवर्तते ।
यथा सुवर्णभाण्डेषु न तथा हेमताम्रयोः ॥ ६८ ॥

सुवर्णमानयेत्युक्ते शून्यता किं प्रतीयते ।
विशेषस्पर्शविरहात्कदाचिदपि युज्यते ॥ ६९ ॥

तत्त्वस्यैक्यं विना न स्यादेकस्यैव विरुद्धता ।
सामान्येन विशेषेण कथमेकस्य योगिता ॥ ७०क ॥

एकतत्त्वं विनैतच्च व्यवहारो न जायते ।
शब्दार्थयोर्न सम्बन्धो भिन्नयोर्भिन्नदेशयोः ॥ ७०ख ॥

विरुद्धरूपयोर्भिन्नकरणग्राह्ययोरपि ।
मुखे हि शब्दो भूमौ च विद्यतेऽर्थः क्व सङ्गमः ॥ ७१ ॥

अमूर्त एको मूर्तश्च द्वितीयो योगिता कथम् ।
तथात्मादेरदृष्टस्य तच्छब्दैर्योगिता कथम् ॥ ७२ ॥

असतः शशशृङ्गादेः शशशृङ्गादिनान्वयः ।
घटते जातुचिन्नैवमसतां व्यवहार्यता ॥ ७३ ॥

शब्देन चेत्तदेवं हि सर्वसंसारनाशता ।
असत्यव्यवहारेण तादृगेव जगद्भवेत् ॥ ७४ ॥

तथाभिनवजातस्य तानाम्ना सङ्गमः कथम् ।
तत्सङ्गमस्यासत्यत्वे यन्त्रवश्यादिकं कथम् ॥ ७५ ॥

तस्मादैक्येन तत्त्वस्य सर्वं तदपि युज्यते ।
व्यतिरिक्तेन शब्देन मन्त्रेणानतिरेकिणा ॥ ७६ ॥ †

कथं न देवदत्तस्य यज्ञदत्तवदाख्यया ।
अत्र सङ्केतितत्वाच्चेत् सङ्केतेनात्र किं कृतम् ॥ ७७ ॥

संयोगश्चेन्न दूरेषु मूर्तामूर्तेषु युज्यते ।
शब्दस्योच्चारितध्वंसान्नष्टानष्टद्वये नच ॥ ७८ ॥

वाच्यवाचकरूपश्चेत्स एष नियमः कुतः ।
यत्तस्य वाचकत्वं हि वाच्यत्वमपरस्य तु ॥ ७९ ॥

वाच्यवाचकरूपत्वे वाच्यवाचकतान्वयः ।
इतश्चास्ति जगत्यैक्यं प्रत्यक्षाग्रहणादपि ॥ ८० ॥

स्वलक्षणेन योगित्वाद्व्यवहारस्य सर्वतः ।
लोके चानुपपत्तेश्च प्रमा च व्यवहारगा ॥ ८१ ॥

बालमूकादिविज्ञानसदृशी किदृशी क्रिया ।
सविकल्पस्य योगित्वाद्यथावस्तु ग्रहः कथम् ॥ ८२ ॥

तेन ज्ञेयमेकमेव वस्तु भिन्ने ग्रहः कुतः ।
तथानुमानं न भवेद्धूमाग्न्योरन्वये क्वचित् ॥ ८३ ॥

अपूर्वयोर्गृहीतेऽपि तत्कालं गतयोर्द्वयोः ।
अगृहीते न गृहीतः सम्बन्धोऽग्निः प्रतीयते ॥ ८४ ॥

सामान्यमविशेषं चेदविशेषात्कुतः प्रमा ।
विशेषस्याप्यपूर्वत्वे कथं चास्ति समन्वयः ॥ ८५ ॥

सादृश्यादथ चेन्नास्ति याथात्म्येन समागमः ।
नच वात्रानुमानत्वं धूमतः केवलाद्भवेत् ॥ ८६ ॥

तत्सम्बन्धादथोच्येत सम्बन्धे द्विष्ठता नच ।
द्विनिष्ठत्वादेकतरग्रहणान्नापि तद्ग्रहः ॥ ८७ ॥

धूमदृष्ट्याथ कल्प्येत वह्निस्तद्योगितापि च ।
इतरेतरदोषोऽत्र दुर्निवारः प्रसज्यते ॥ ८८ ॥

यावन्न वह्निकलना न योगकलना भवेत् ।
यावद्वा योगकलना न वह्निकलनाक्षमा ॥ ८९ ॥

नाप्तवाक्यादथास्तीह तत्सत्यत्वेऽदृढा मतिः ।
वारान् शतं हि यो वक्ता सत्यभाषी कदाचन ॥ ९० ॥ †

सोऽप्यन्यथा प्रदर्श्येताक्षयतो रागद्वेषयोः ।
पित्रादेरप्यसत्यत्वं तत्रान्यत्र न निश्चयः ॥ ९१ ॥

तस्मान्न भेदे भावानां तद्ग्रहाद्यपि युज्यते ।
क्षणभङ्गपरामर्शादप्येतदुपपद्यते ॥ ९२ ॥

शक्ताशक्तविकल्पैर्हि दीपज्वालाद्युदाहृतैः ।
स्थिरता नोपपन्ना ते प्रत्यक्षेणापिच स्थिता ॥ ९३ ॥

स्थिरत्वं क्षणिकत्वं च प्रमाणां चिन्तया स्थितम् ।
अप्यसंवादरूपं च विरुद्धं तत्कथं भवेत् ॥ ९४ ॥

यावन्न सर्वभावानामेकत्वेन व्यवस्थितिः ।
परेण क्षणभङ्गस्य परामर्शागमः कुतः ॥ ९५ ॥

ततोऽप्येतच्छिवात्मत्वं भावानामुपपद्यते ।
तथार्थावगतिर्वाक्यात्पदाद्वा नोपपद्यते ॥ ९६ ॥

क्षणिकत्वेन शब्दानामनभिव्यक्तितोऽपिवा ।
स्फोटाभिव्यङ्ग्यपक्षे तु तत्रापि क्रमता कथम् ॥ ९७ ॥

निर्भागत्वात्स्फोटतत्त्वे स्फोटतत्त्वात्मकात्कथम् ।
आभासरूपवस्तूनां शाब्दिकान्नो भवेद्ग्रहः ॥ ९८ ॥ †

तस्मादेवंविधेऽर्थेऽपि युक्तता स्यादिहैक्यतः ।
तथात्मेच्छावशान्नाक्षग्रामे चेष्टोपपद्यते ॥ ९९ ॥

मूर्तचोदकवैकल्यान्मनश्चेत्प्रेरितास्य नो ।
एकत्वे पुनरीदृक् स्यात्सर्वत्रैव हि युक्तता ॥ १०० ॥

नचापि भेदे भावानां ग्रहणं ज्ञानमेव वा ।
संयोगेनोपपद्येत यदि दृष्ट्यादिना भवेत् ॥ १०१ ॥

नैवमक्षार्थसंयोगमात्रात् किं बोद्धुरुद्यमः ।
संयोगेऽन्यस्य सञ्जाते कथमन्यस्य बोद्धृता ॥ १०२ ॥

मनसोऽभिन्नकालत्वात् स्मृतिज्ञानमथोच्यते ।
प्रारब्धश्चासमाप्तश्च वर्तमानः क्रियामनु ॥ १०३ ॥ †

प्रक्रियामात्रमेवैतद्यतः पूर्वापरात्मता ।
क्रियायाः कारकाणां हि क्रमोऽस्त्येव स्वकर्मणि ॥ १०४ ॥

यत्र पूर्वापरौ शब्दौ कालैक्यं तत्र युज्यते ।
मनसा नीयते तस्य किं पदार्थस्वरूपता ॥ १०५ ॥

साशक्या मूर्तरूपत्वाद्रूपं चेन्न कथं गुणः ।
गुणिनो नीयतेऽन्यत्र तृषार्तैश्चाकृतिं प्रति? ॥ १०६ ॥ †

अथ ज्ञानं न मनसस्तज्ज्ञानमुपपद्यते ।
करणत्वाज्जडत्वाच्च तस्य चेदात्मनात्र किम् ॥ १०७ ॥

करणे ज्ञानसम्बन्धाद्बाह्यार्थे किं न कल्प्यते ।
बुद्धेर्गुणत्वं मनसि प्राप्नुयादथ चेतसा ॥ १०८ ॥

एवंविधो घटोऽत्रास्ते इत्यात्मा प्रतिबोध्यते ।
तदेवं पूर्वदृष्टस्य वर्णनासदृशं भवेत् ॥ १०९ ॥

वर्णनेन च चैतन्यमेतावन्मनसो यदि ।
स्वात्मशक्तिसमावेशादमूर्तावेशता कथम् ॥ ११० ॥ †

तेन वा सम्प्रतीतेऽर्थे क्रियते किं तदात्मना ।
तत्स्वरूपात्मसंयोगः संयोगोऽभिन्नदेशयोः ॥ १११ ॥

मनसावेदितार्थस्य तद्देशित्वमथोच्यते ।
वर्णिते योगिता कस्य यदि वा तत्स्वरूपतः ॥ ११२ ॥ †

संस्करोति तदात्मानममूर्ते संस्कृतिः कथम् ।
तद्रूपमात्मन्येतद्येनाश्लेषो यदि चोच्यते ॥ ११३ ॥

चैतन्येनाप्यमूर्तेन मिश्रतान्यस्य कीदृशी ।
किं स्वयं तत्प्रमेयत्वमस्य चेदतिरेकतः ॥ ११४ ॥ †

मनसा किं किमक्षेण तेन चेत्तत्परम्परा ।
एवं तदन्धपारम्पर्यत्वरूपमिदं स्फुटम् ॥ ११५ ॥

किमात्मप्रेरणेनात्र ज्ञातेऽज्ञातेऽथवा बहिः ।
ज्ञाते तु ज्ञानरूपत्वात् प्रेरणं केन हेतुना ॥ ११६ ॥

अज्ञातेऽमुत्र याहीति प्रेर्यते केन मानसम् ।
प्रेर्यप्रेरणतत्कर्तृद्वयैक्यादुपपद्यते ॥ ११७ ॥

तस्माज्ज्ञेयं समग्रैक्यवस्तु शैवं व्यवस्थितम् ।
तथा स्मरणयोगाच्च स्मर्यते किं तथाविधम् ॥ ११८ ॥

यादृग्दृष्टं दृष्टता स्यादथवा ज्ञानमेव तत् ।
दृष्टस्मरणयोरैक्ये स्थिते तदुपपद्यते ॥ ११९ ॥

तथा सा प्रत्यभिज्ञानात्स एवायमिति स्थितिः ।
युज्यते कथमत्रैव ज्ञानयोः कालभिन्नयोः ॥ १२० ॥

द्वयोरैक्यमनैक्यं वा तदैक्यं भिन्नयोः कथम् ।
अनैक्ये न स एवायमिति स्याद्घटदण्डयोः ॥ १२१ ॥

तस्मादैक्यमिह स्पष्टं संसारे समवस्थितम् ।
एषैव वार्ता संयोगे वस्तुरूपतया स्थिते ॥ १२२ ॥

परस्परेण चाप्यत्र तेषां रूपेण वान्यथा ।
तस्मात् समस्तभावानामैक्येनैवास्ति सङ्गमः ॥ १२३ ॥

शिविकोद्वाहकानां च न्याय एषोऽनुवर्तताम् ।
परचित्तपरिज्ञानात्तस्माज्ज्ञेयैक्यता ततः ॥ १२४ ॥

सार्थसेनावनाद्यात्म जगत्यैक्यं स्फुटं स्थितम् ॥

इति श्रीशिवदृष्टौ अनुपपत्तिचोदनालक्षणं चतुर्थमाह्निकं सम्पूर्णम् ॥ ४ ॥

अथ
श्रीशिवदृष्टौ
पञ्चममाह्निकम्

अथ चेत् सर्वभावानां न विना तत्त्वमेककम् ।
समन्वयोऽस्ति तदिदं कथमैक्यं विभेदितम् ॥ १ ॥

तदपि सर्वदास्तीह तदर्थमिह वर्ण्यते ।
यथा सर्वेषु भावेषु समतास्त्येकरूपता ॥ २ ॥

न जातुचिद्विभेदित्वं तथा तदुपकर्ण्यताम् ।
चित्त्वात् सर्वपदार्थानां विशेषः केन कथ्यताम् ॥ ३ ॥

विभेदेष्वपि तद्व्याप्त्याभेदेष्वप्येकता स्थिता ।
इच्छावन्तः सर्व एव व्यापकाश्च समस्तकाः ॥ ४ ॥

अमूर्ताश्च तथा सर्वे सर्वे ज्ञानक्रियात्मकाः ।
प्रभवश्च तथा सर्वे इच्छामर्शास्तथाखिलाः ॥ ५ ॥

सर्वे स्वात्मपरिच्छेदवन्तो नित्यमवस्थिताः ।
विकासाह्लादवन्तश्च सर्वे निर्वृतियोगिनः ॥ ६ ॥

घटादीनां समस्तानामिच्छादेरल्पतास्ति चेत् ।
अन्यत्र देहे सर्पादौ दीपादौ नाग्निताल्पके ॥ ७ ॥ †

स्वल्पतेजसि दार्ढ्याद्वा सर्वत्र शिवतुल्यता ।
भवेदिच्छादिविषये सर्वत्र प्रविसारिणी ॥ ८ ॥

दुःखादिना विशेषश्चेत् तत्राप्यशिवता नच ।
दुःखेऽपि प्रविकासेन दुःखार्थे धृतिसङ्गमात् ॥ ९ ॥ †

दृश्यते बन्धनं तेषु धृतिः कीटादिके तथा ।
निर्वृत्या यत्र योगोऽस्ति तत्रैव शिवता स्फुटम् ॥ १० ॥

अथ चेच्चिद्वतामेतद्वक्तुं युक्तं कदाचन ।
पृथिव्यादेर्हि मूर्तस्य घटादेर्वा न युज्यते ॥ ११ ॥

नैवं घटस्य चैतन्यमस्ति ज्ञानात् स्वकर्मणि ।
नाज्ञात्वा कर्तुमिष्येत तथाचिदवबोधनात् ॥ १२ ॥

प्रकाशज्ञानजननाज्जनः कर्ता जडे कथम् ।
जडेन व्यज्यते नापि चैतन्यमजडात्मकम् ॥ १३ ॥ †

चेतनेच्छावशाद्बाह्यसम्पत्तेरजडः कथम् ।
तिष्ठत्यादिक्रियायां हि कर्तृत्वं न जडे भवेत् ॥ १४ ॥

कर्तृत्वमुपचाराच्चेत् क्रियाया अप्यसत्यता ।
प्रयोज्यत्वमथोच्येत प्रवृत्तं हि प्रवर्तते ॥ १५ ॥

जानन् कर्तारमात्मानं घटः कुर्यात् स्वकां क्रियाम् ।
अज्ञाते स्वात्मकर्तृत्वे न घटः सम्प्रवर्तते ॥ १६ ॥

स्वकर्मणि ममैतत्तदित्यज्ञानान्न चेष्टनम् ।
कूलं पिपतिषति गोर्व्यवहारः प्रसिद्ध्यति ॥ १७ ॥ †

घटादेर्भवता ज्ञातमाचैतन्यं कथं यदि ।
चेष्टोन्मेषाद्यभावात्तन्मूर्छिते किं करिष्यसि ॥ १८ ॥

प्राणाद्युन्मेषविरहादभिव्यक्तं नु कस्य तत् ।
सर्वचैतन्यवादे तु चार्वाकोऽत्र न सिद्ध्यति ॥ १९ ॥

प्रत्येकं परमाणौ चेच्चैतन्येऽनेकचेतनाः ।
घटादयः प्रसज्यन्ते परमाणुकथा नहि ॥ २० ॥

तथा वा शिवतत्त्वस्य सम्भूतेरथवातथा ।
एकैकशोऽस्ति चैतन्यमनभिव्यक्तरूपकम् ॥ २१ ॥

इतश्च तेऽपि चिद्वन्तः स्वात्मनि ज्ञानयोगतः ।
स्वयमेव न चेज्ज्ञानमात्मन्येषां प्रजायते ॥ २२ ॥

नान्यथा ग्रहणं तेषां देवदत्तेन चेद्भवेत् ।
देवदत्तोऽत्र किं कुर्याच्चक्षुश्चेत् प्रेरयेद्घटे ॥ २३ ॥

गोलकं न प्रयातीह शक्तेरव्यतिरेकतः ।
शक्तिमद्भोगतायां वा तत्रैव यदि वेदनम् ॥ २४ ॥

आत्मनो व्यापकत्वेन शरीरे व्यर्थता भवेत् ।
जडत्वादथवा शक्तस्तच्छक्त्या तद्घटो भवेत् ॥ २५ ॥ †

पुरा शक्तेरानयने चक्षुः शक्तं न वेति वा ।
तस्यापि शक्तेः कल्प्यत्वे भवत्यानन्त्यसङ्गमः ॥ २६ ॥

प्राक्शक्तेरथ सामर्थ्यं शक्तेः शक्तत्वमापतेत् ।
मनसो नच बाह्येऽस्ति तस्यापि प्रसरः क्वचित् ॥ २७ ॥

शक्तिर्घटेऽत्र किं कुर्याद्गृहीत्वान्तरथाविशेत् ।
बुध्नोदरादिकं तत्तु गृहीत्वा नच युज्यते ॥ २८ ॥

तथाकारगुणत्वान्न द्रव्याच्च चलनं पृथक् ।
शक्तेर्नचापि तज्ज्ञानं येन सा तन्निवेदयेत् ॥ २९ ॥

अन्तर्विशति चेच्छक्तिरन्तरप्युपलम्भनम् ।
अप्रवेशान्न मनसः सम्बन्ध उपपद्यते ॥ ३० ॥

विभुत्वेनेन्द्रियाणां ते किं वृथैव शरीरता ।
चक्षुषा चेदर्पितं मे मनसात्मन्यथार्प्यते ॥ ३१ ॥

तदात्मन्यपरोक्षत्वे भवेदाप्तवचः स्फुटम् ।
ये विकल्पाः शक्तिगतास्तेऽप्यायान्ति मनः प्रति ॥ [३२] ॥

चक्षूरश्मिगमत्वं चेत् स प्रत्यक्षोऽर्करश्मिवत् ।
भावानां प्रतिबिम्बत्व आत्मनोऽपि न युक्तता ॥ ३३ ॥

प्रतिबिम्बेष्वसत्यत्वादमूर्तेष्वेष्वगोचरात् ।
तस्माद्घटः स्वमात्मानमवगच्छन्नवस्थितः ॥ ३४ ॥

तदैक्यात्तच्चक्षुषैव प्रक्रिया चेत् कथं स्थिता ।
तथा शिवस्य सर्गाद्वा प्रक्रियायास्तथात्मनः ॥ ३५ ॥

अन्धादेरन्यदृष्ट्यात्र घटः किं प्रथते न चेत् ।
शिवत्वस्य तथा व्यक्तेर्घटस्येच्छा तथास्ति वा ॥ ३६ ॥

इच्छावत्त्वमनेनैव न्यायेनास्य निजां क्रियाम् ।
अनिच्छुर्न करोत्येवमत एवास्ति निर्वृतिः ॥ ३७ ॥

नानिर्वृतौ प्रवर्तेत स्फुटे ज्ञानक्रिये स्थिते ।
कर्मप्रभवणत्वात्तत्प्रभुत्वमवधार्यते ॥ ३८ ॥

स्वेच्छाकर्मविमर्शेन स्वेच्छाकर्मत्वमादृतम् ।
सर्वे पदार्थरूपेण सामान्येनार्थवत्तया ॥ ३९ ॥

व्यापका व्यपदिश्यन्ते स्वकार्यव्यापनादथ ।
यदि ते न स्वयङ्ग्राह्या गृह्यन्ते नैव चक्षुषा ॥ ४० ॥

बाह्यावयवतद्योगात्तदन्तरवियोगतः ।
पटो गृहीतः सकल इति न स्यात् प्रमा क्वचित् ॥ ४१ ॥

सर्वज्ञत्वमप्रवेशाद्व्यवधानादियोगतः ।
नचान्यावयवत्वेन तदन्येष्वनुमानता ॥ ४२ ॥

न चान्यावयवैः सार्धं सम्बन्धग्रहणं पुरा ।
तस्मान्नान्येन गृह्यन्ते प्रत्यक्षेण कदाचन ॥ ४३ ॥

तत्स्थान एव तज्ज्ञाना संविदेषा विमृश्यताम् ।
नचाप्यस्त्यनुमानेन परेषां ग्रहणं क्वचित् ॥ ४४ ॥ †

धूमात्तत्र गृहीतं किं सामान्यं नैव गृह्यते ।
अग्राह्यत्वात्तस्य तदा विशेषे दूरतैव ते ॥ ४५ ॥

देशोऽपि न गृहीतोऽत्र धूमलेखानुरूपतः ।
नचापि निम्ने ह्रस्वे वा निश्चयोऽत्रावगम्यते ॥ ४६ ॥

अत्रापि क्वापि वास्तीति कल्पना कल्पनैव हि ।
यत्र यत्र भवेद्धूमस्तत्राग्निरित्यनिश्चयात् ॥ ४७ ॥

तत्राकाशे स्थितो धूमो न वह्नेः कणमात्रकम् ।
धूमेन व्यापितो देशो भवेदग्निमयोऽखिलः ॥ ४८ ॥

तद्बुध्नावयवैर्वाथ तेऽपि यान्त्यूर्ध्वतां क्षणात् ।
बुध्नस्तैर्नच सम्बद्धः कदाचिच्चक्षुषो भवेत् ॥ ४९ ॥

सम्बन्धो ग्रहकाले तु नचोर्ध्वावयवैर्भवेत् ।
वह्नेर्दूरतरस्थित्या वह्निश्लिष्टेष्वलक्ष्यता ॥ ५० ॥

नचापि वह्निर्जनकः काष्ठेष्वेव हि दर्शनात् ।
अत एव यत्र वह्निर्भास्वान्नो धूमिताऽत्र तु ॥ ५१ ॥

सन्निधानादथाग्नेश्च चुल्ल्यादेः सन्निधिर्न किम् ।
धूमेन जन्यते ज्ञानं वह्निरत्रेति ते यदि ॥ ५२ ॥

कुत्र तेऽन्य्त्र दृष्टत्वात्तद्दृष्टेरग्निदृष्टता ।
अत्रेति धर्मिता कस्य पर्वतादौ समस्तके ॥ ५३ ॥ †

तत्सामस्त्यस्याग्रहणाददृष्टे धर्मिता कुतः ।
दृष्टश्चेत् सर्वघटवत्तदङ्गस्याग्निदर्शनम् ॥ ५४ ॥

स्वार्थानुमानं नैवं चेन्न शब्दैरन्तरे स्थितम् ।
अग्निरेषोऽत्र धूमो वा दर्शयेन्न ह्यदर्शने ॥ ५५ ॥

एष इत्यपदिश्येत तज्ज्ञानं जनयेत् कथम् ।
करणत्वे कर्त्रपेक्षा कर्तृत्वे तदपेक्षता ॥ ५६ ॥

वह्नेस्तु तत्रापेक्ष्यत्वे जनकत्वं व्यवस्थितम् ।
यच्च यद्विषयं ज्ञानं तज्जन्यं तस्य दृष्टवत् ॥ ५७ ॥

धूमादग्निप्रतीतिश्च न चायं नियमः स्थितः ।
कक्षभूर्जादिजो वह्निर्गुहाकारे ज्वलन् गृहे ॥ ५८ ॥

महान्तं धूममुत्पाद्य तत्कालं वारिणा हतः ।
तत्र केवलधूमास्था न वह्निप्राप्तिरस्ति ते ॥ ५९ ॥

तस्मात्तद्व्यपदेशे न वह्निः स्वं विनिवेदयेत् ।
वीक्ष्यात्मना तथात्मानं विनीतवदवस्थितम् ॥ ६० ॥ †

एतयैव दिशा दूष्यं स्वभावाद्यमसंशयम् ।
परानुमाने पक्षादौ धर्मादेर्भेद्यभेदिता ॥ ६१ ॥

अनुमानस्यान्यथान्यैर्दूषणा प्रविधीयते ।
अवस्थादेशकालानामित्यादिभिरुदाहृतैः ॥ ६२ ॥

यत्र देशे च काले च प्रवृत्तिस्तत्र सङ्गमः ।
तत्रैव व्यवहारित्वसम्बन्धान्तरतायतः ॥ ६३ ॥ †

न चापि स्थिरभावानां क्वाप्यस्ति व्यभिचारिता ।
सूर्यः प्रकाशकः क्वापि काले देशेऽन्यथा भवेत् ॥ ६४ ॥

शब्दैरर्थाः प्रतीयन्ते सर्वत्रैवं क्व निश्चयः ।
स्फोटादर्थप्रतीतिश्चेद् व्यज्यते तैः क्व निर्णयः ॥ ६५ ॥

तस्यापि सर्वदेश्यत्वान्निश्चयः केन लभ्यते ।
भोजनादेरचेष्टत्वे व्यवहारविलोपिता ॥ ६६ ॥

अनुमानं न चास्तीति पक्षादिर्नोपयुज्यते ।
गोपालघटिकान्यैश्च घटिता न ह्यसम्भवात् ॥ ६७ ॥ †

न भाण्डे शक्यते धूमः प्रवेष्टुं वह्निवर्जिते ।
तस्माद्वर्णनिकैवेयं परस्यान्ध्याय कल्पिता ॥ ६८ ॥

यैरुक्तं सिद्धसाध्यत्वं सामान्ये तन्न दूषणम् ।
अत्रेति तत्प्रयोगत्वाद्दिग्देशाद्यैर्विशेषिता ॥ ६९ ॥

न सर्वेषां विशेषाणां प्रत्यक्षेऽपि भवेद् ग्रहः ।
विशेषपूर्वताध्यक्षेऽविशेषोऽस्त्यनुमानतः ॥ ७० ॥

अतो नास्त्यनुमानस्य दूषणाद्यैः प्रभाषितैः ।
तेन पूर्वोक्तया नीत्या भावानां स्वग्रहः स्थितः ॥ ७१ ॥

नाप्याप्तवचनग्राह्यः सामान्याद्वा विशेषतः ।
सामान्यादनुमानोक्तदूषणं तद्विशेषतः ॥ ७२ ॥

प्रत्यक्षत्वं प्रसज्येत तथाप्तत्वेऽप्यनिश्चयात् ।
स्वातन्त्र्यं नच शब्दस्य रचनात्वेन युज्यते ॥ ७३ ॥

तत्रापि व्यञ्जकापेक्षा स्यात् परायत्ततैव हि ।
अर्थापत्त्यादिना नापि तदनर्होपयोगतः ॥ ७४ ॥

प्रतिभा च प्रमाणत्वे वर्ण्यमाना न शोभते ।
काकतालीयरूपत्वादश्वादेस्तरणादथ ॥ ७५ ॥

तदहर्जातकस्यापि वासना सान्यजन्मजा ।
तत्तज्जातीयधर्मो वा तथाज्ञानस्वभावता ॥ ७६ ॥

व्यापकत्वाच्छिवत्वस्य सर्वज्ञत्वाद्भवेदथ ।
तस्मादेतच्च सञ्ज्ञेयं सर्वः स्वात्मानमात्मना ॥ ७७ ॥

जानन्नवस्थितो दूरे स्वर्गादौ निरयेऽथवा ।
प्रत्यक्षादिप्रक्रियायास्तथा शिवकृतस्थितेः ॥ ७८ ॥

नौतरभ्रान्तिनाशादौ सम्यग्दृष्टिसमुद्गमात् ।
यमसैनिकसद्दृष्टिधरादेश्चलनोद्गमात् ॥ ७९ ॥ †

भूकम्पनाच्च शेषादिचलनाच्चेन्न सर्वतः ।
गमागमेन वाय्वादेः कान्या भवति चेतना ॥ ८० ॥ †

सर्वत्र देवतात्मत्वाज्जडेष्वप्युपवर्णिता ।
पोतादेश्चेदुपायेन दृष्टे दीपाद्युपायता ॥ ८१ ॥

तत्र चेत् सुप्रसिद्धत्वे तथा तत्र प्रसिद्धितः ।
तुल्यकालं द्वयोर्द्वैधं नैवं यत्तदलक्ष्यता ॥ ८२ ॥ †

तद्देशत्वं पुनः कस्मादिति चेत्तत्तथाग्रतः ।
भावा मूर्ताः सर्व एव सूक्ष्मसूक्ष्मतरादिना ॥ ८३ ॥

ज्ञेया अवयवेनैते यावद्यावददर्शनाः ।
अणूनामथ मूर्तत्वादेवं चेत् किं न दर्शनम् ॥ ८४ ॥

सूक्ष्मत्वात्तर्ह्यदृश्यत्वमस्पृश्यत्वममूर्तता ।
तैरदृश्यैर्यदारब्धं तत्तथैवाथ संहतेः ॥ ८५ ॥

दृश्यत्वं तेषु सङ्घातात् किं तेषां रूपताक्षतिः ।
स्वरूपमिश्रीभावो वा नैवं चेत्तर्ह्यमूर्तता ॥ ८६ ॥

ये तत्र पृष्ठतो वृत्तास्ते प्रत्येकममूर्तकाः ।
अमूर्तत्वेन भावानां दर्शनं नान्यथा भवेत् ॥ ८७ ॥

ज्ञानस्वरूपग्रहाणां तद्ग्रहात्तद्ग्रहः किल ।
अतत्स्वरूपरूपत्वे नान्यस्यान्यग्रहाद्ग्रहः ॥ ८८ ॥ †

एवमिन्द्रियशक्तीनां ज्ञानमन्तः प्रवेशनात् ।
सामान्या मूर्तता व्याप्ता ह्यमूर्तत्वं तदग्रतः ॥ ८९ ॥ †

कथमाकारघटना व्योम्नि नित्येव नीलता ।
आत्मेच्छातः स्थिता भावाः स्थितैवासावमूर्तता ॥ ९० ॥ †

मायीयत्वे जगति वा प्राकृते वान्यथापिवा ।
अमूर्तकारणैर्योगात्तन्मूर्तत्वं निवार्यते ॥ ९१ ॥

अविद्यायोगतो वापि शाक्तरूपत्वतोऽपिवा ।
ज्ञानस्यापि बहीरूपे शब्दरूपेऽपिवा तथा ॥ ९२ ॥

एतदेव हि युक्तं तु घटादेर्बाह्यमेकतः ।
कुड्यादिनिर्गताच्चैव योगिनां क्वापि दर्शनात् ॥ ९३ ॥

अग्रकव्यवधानादेरथ चेत्कार्यनाशिता ।
पदार्थवित्प्रक्रियया प्रक्रिया प्रक्रियैव सा ॥ ९४ ॥

कार्यस्य नाशे तत्कार्यकार्ये तत्कार्यनाशिता ।
क्षणलक्षाणि जायन्ते क्रमात्तत्तद्विनाशतः ॥ ९५ ॥

तथोत्पत्तौ क्षणानन्त्यमीश्वरेच्छावशादथ ।
क्षण एको नचैवं तच्चेश्वरेच्छाविरोधकृत् ॥ ९६ ॥

एकक्षणत्वं लक्ष्यस्य बहुकालस्य नार्हता ।
क्षणभङ्गान्नचैवं हि स निवार्य इहाग्रतः ॥ ९७ ॥

स्वशक्त्या घनरूपत्वे शिव आस्ते क्वचित्तथा ।
स्थितं सर्वममूर्तत्वे सर्वेषां समता स्फुटा ॥ ९८ ॥

सर्वज्ञत्वादशेषस्य तदहर्जातदारके ।
क्षीरादिके निगलनात्तदा कालेऽप्यशिक्षिते ॥ ९९ ॥

उदरस्थस्य च ग्रासग्रहणान्मातुरन्तरे ।
अशिक्षितानां तरणात् प्राणिनां निम्नगाजलात् ॥ १०० ॥

सर्वज्ञत्वे न किं सर्वे सर्वज्ञाः स्युः शरीरिणः ।
सर्व एव हि सर्वज्ञा मनःसङ्कल्पनावशात् ॥ १०१ ॥

सङ्कल्पकेन चित्तेन तत्तज्ज्ञानमसंशयम् ।
सङ्कल्पानां च सत्यत्वं पुरस्तात्प्रतिपादितम् ॥ १०२ ॥

सर्वभावग्रहणतायोग्यत्वाद्वा क्रमस्थितेः ।
प्रत्यक्षाद्यैरुपायैर्वा निरुपायतयापिवा ॥ १०३ ॥

तत्तद्रूढिवशाद्वापि सर्वज्ञत्वप्रवर्तनात् ।
सर्वे सर्वात्मभावेन सर्वज्ञा वा व्यवस्थिताः ॥ १०४ ॥

सर्वे भावाः स्वमात्मानं जानन्तः सर्वतः स्थिताः ।
मदात्मना घटो वेत्ति वेद्म्यहं वा घटात्मना ॥ १०५ ॥

सदाशिवात्मना वेद्मि स वा वेत्ति मदात्मना ।
शिवात्मना यज्ञदत्तो यज्ञदत्तात्मना शिवः ॥ १०६ ॥

सदाशिवात्मना वेत्ति घटः स च घटात्मना ।
सर्वे सर्वात्मका भावाः सर्वसर्वस्वरूपतः ॥ १०७ ॥

सर्वस्य सर्वमस्तीह नानाभावात्मरूपकैः ।
मद्रूपत्वं घटस्यास्ति ममास्ति घटरूपता ॥ १०८ ॥

नानाभावैः स्वमात्मानं जानन्नास्ते स्वयं शिवः ।
चिद्व्यक्तिरूपकं नानाभेदभिन्नमनन्तकम् ॥ १०९ ॥

एवं सर्वेषु भावेषु सर्वसाम्ये व्यवस्थिते ।
तेन सर्वगतं सर्वं शिवरूपं निरूपितम् ॥ ११० ॥

इति श्रीशिवदृष्टौ श्रीमत्सोमानन्दप्रभुपादविरचितायां
समताप्रतिपादकं नाम पञ्चममाह्निकम् ॥ ५ ॥

अथ
श्रीशिवदृष्टौ
षष्ठमाह्निकम्

अथ शक्तेः शक्तिमतो न भेदो द्रव्यकर्मवत् ।
स्थापितो द्रव्यतो भिन्ना क्रिया नो नच नास्ति सा ॥ १ ॥

एवं तथा शक्तिमतः शक्तस्य समवस्थिता ।
जगद्विचित्रता शैवे न पुनर्दर्शनान्तरे ॥ २ ॥

यथा प्रकल्पिता चित्रा चित्रब्रह्मादिवादिता ।
नानात्मवादितां यावत्तत्सर्वं प्रविचार्यताम् ॥ ३ ॥

यत्र ब्रह्मोच्यते चित्रं कैश्चिद्वेदान्तवादिभिः ।
एकस्य चित्रता केन हेतुना ब्रह्मणो भवेत् ॥ ४ ॥

तथाविधा विभिन्नास्ते सर्वदा निजभावतः ।
विभिन्ना एव ते नैक्यं मृत्पिण्डात् प्रागवस्थितेः ॥ ५ ॥

घटादीनां द्विरूपत्वं न घटादेः सदास्थितेः ।
निमित्तकल्पना कल्प्या तर्ह्यविद्या तदुद्गमात् ॥ ६ ॥

भावा भवेयुस्तत्प्राप्ता ह्यस्माकं सर्वसत्यता ।
अविद्यादेरयोगश्चेत्तेनैतदतिरिक्तता ॥ ७ ॥

येऽन्ये वेदान्तविद्वांस आत्मब्रह्मैव विश्वताम् ।
यात्युपादानरूपत्वात्तथान्ये भ्रान्तिरूपताम् ॥ ८ ॥

विश्वं न सत्यरूपत्वं तथान्ये त्वात्मवादिनः ।
भूतजीवपरात्मत्वं ये चान्ये नेतिवादिनः ॥ ९ ॥

यस्यां प्रतीतौ नेत्यस्य प्रसरो न प्रवर्तते ।
तद्ब्रह्मेति वदन्त्येक ये स्फुलिङ्गात्मवादिनः ॥ १० ॥

प्रतिबिम्बतया चान्ये ये वा सर्गमुखे स्वयम् ।
ब्रह्मैव गृह्णात्यात्मानं ततो भेदोपपादनम् ॥ ११ ॥

इत्याहुर्येऽपि क्रीडार्थमेवमात्मा व्यवस्थितः ।
इत्यूचुर्येऽप्रबुद्धत्वं पश्चाद्ब्रह्म प्रबुद्ध्यते ॥ १२ ॥

देहे देहे पृथक्त्वे तु तथा भेदो भवात्मकः ।
जलधारांशुमन्न्यायो येषां वा समवस्थितः ॥ १३ ॥

अविद्यां वेत्त्यविद्यैव बध्नात्यात्मानमेव वा ।
सैवेति वादो येषां वा तेषां वेदान्तवादिनाम् ॥ १४ ॥

सर्वेषामप्यविद्यैव कल्प्या ब्रह्मणि सङ्गता ।
तथा भावेष्वसत्यत्वमित्यवश्यमवस्थितम् ॥ १५ ॥

पाञ्चरात्रविदश्चान्ये वदन्ति परिनिष्ठितम् ।
ब्रह्मास्ति वासुदेवाख्यं स एव जगदीश्वरः ॥ १६ ॥

विद्याविद्ये द्वयं चास्य साधनं समवस्थितम् ।
अविद्यया जगत्कुर्याद्विद्यया मोक्षयेत्पशून् ॥ १७ ॥

ताभ्यां नचास्योपरागः प्रबुद्धत्वात्प्रभुत्वतः ।
तथान्येषां स्वात्मनैव विद्यया जगदात्मता ॥ १८ ॥

न चाविद्या बाधिकास्य यतः साधनमस्य सा ।
प्रोक्तं भगवतो वीर्येणेत्याद्यैस्तत्त्वदर्शनैः ॥ १९ ॥

गीतासु विश्वरूपत्वमत एव प्रदर्शितम् ।
द्वयोरप्यनयोर्युक्तिः पक्षयोर्नोपपद्यते ॥ २० ॥

अविद्या वस्तुरूपा चेद्विद्यया साकमेकता ।
अवस्तु वा नह्यसत्यं सत्यरूपस्य साधनम् ॥ २१ ॥

तथा जघन्यरूपायाः सम्बन्धोऽस्य विरुध्यते ।
तथा जगत्समुत्पत्तौ निमित्तान्तरकल्पना ॥ २२ ॥

अविद्यादेर्निमित्तत्वे वेदान्तैः साम्यमागतम् ।
पक्षे द्वितीये ताद्रूप्यं जडत्वादिह तस्य कः ॥ २३ ॥ †

करोति विद्यासंयोगं तर्ह्यन्येश्वरकल्पना ।
आर्हतास्तु जिनो देवो जीवाः सन्ति पृथक् पृथक् ॥ २४ ॥

प्रतिदेहं न विभवः ते प्रबुद्धास्तु तन्मयाः ।
इत्येवमाहुस्तेषामप्यविद्यायोगकल्पनम् ॥ २५ ॥

स्वाविद्याप्रक्षयादर्हन्देवो भवति निश्चितम् ।
येषां देवो निराकारः शून्य एव किमुच्यते ॥ २६ ॥

ये साङ्ख्या आत्मस्वातन्त्र्यवादिनो येऽप्यनीश्वराः ।
तत्राप्यस्त्यविवेकाख्यो मलो बन्धविमोक्षता ॥ २७ ॥

पृथक्त्वमीश्वरस्यास्ति सर्वात्मभ्यः पृथक्कुतः ।
न्यायवैशेषिकाणां तु बन्धमोक्षौ पृथक्स्थिती ॥ २८ ॥

प्रकृत्यादीश्वरत्वेन सर्वदैव तदात्मता ।
संवित्तिशून्यब्रह्मत्ववादिनां जडतैव सा ॥ २९ ॥ †

वदन्ति ते हि सकलमेतन्नारदसङ्ग्रहात् ।
कालकारणिकानां तु नामता जडताथवा ॥ ३० ॥

अव्याप्तिरन्तःकृत्यादेर्भवेत्षड्धामवादिनाम् ।
तत्र चित्पक्षपातश्चेत् प्राप्नुयात् सततं ग्रहः ॥ ३१ ॥ †

स्वर्गमुक्तिवादिनां तु बन्धमोक्षौ व्यवस्थितौ ।
ये बाह्यवादिनो बौद्धास्ते भेदं समुपाश्रिताः ॥ ३२ ॥

विज्ञानवादिनां ज्ञानं सत्यं प्रत्येत्यसत्यताम् ।
बहिः कथं नह्यसत्यं सत्याद्भवितुमर्हति ॥ ३३ ॥

कामिनां कथमेतच्चेदुक्ता प्रागस्य सत्यता ।
ज्ञानस्य करणत्वेन कर्त्रपेक्षा प्रसज्यते ॥ ३४ ॥

कर्तृत्वे ज्ञप्तिमात्रत्वे आकाङ्क्षा करणे भवेत् ।
द्विरूपत्वे विरुद्धत्वसङ्क्रमत्वं प्रवर्तते ॥ ३५ ॥

अक्रमत्वेऽस्मन्मतत्वं तदैक्यं परिनिष्ठया ।
नचापि क्षणभङ्गित्वे युक्ता वैनाशिकी स्थितिः ॥ ३६ ॥

अहं वेद्मि स मां वेत्ति न कर्तृकरणादिता ।
ज्ञानस्यैकक्षणे युक्ता तद्द्वित्वेन क्षणक्षयः ॥ ३७ ॥

विभागकालग्रहणकालयोर्भिन्नकालता ।
विनष्टत्वात् फलं कस्य क्रमात्कर्मफले यतः ॥ ३८ ॥

भेदवानिति लक्ष्यत्वे दृष्टान्तोऽस्ति न तादृशः ।
ग्राह्यग्राहकसंवित्तेर्भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ३९ ॥

नच शुद्धस्य बाह्यार्थाभासता चेदविद्यया ।
वासनारूपया शुद्धे नाशुद्धा वासना भवेत् ॥ ४० ॥

नेत्रादिव्यापृतेः पूर्वं घटं पश्यामि तादृशी ।
जायते प्रथमैवेच्छा नामाजातस्य यादृशी ॥ ४१ ॥

ज्ञानात्पूर्वमिच्छाजाते ज्ञातृकल्पनमुज्ज्वलम् ।
न घटो निर्विशेषोऽस्ति ग्रहे यज्ज्ञातृशुद्धता ॥ ४२ ॥ †

उत्पत्तिकाले स्वात्मानं किमादौ वेत्ति वा बहिः ।
प्रतिभासस्य वैचित्र्याद्युगपद्ग्रहणं कथम् ॥ ४३ ॥

क्रमेण वा परिच्छेदे क्षणान्तरमवस्थितिः ।
दृष्ट्वा तां सम्परिच्छेदे क्षणद्वैधमथोच्यते ॥ ४४ ॥

उत्पद्यमाने विज्ञाने नार्थनिष्पन्नता मता ।
नचार्थजातेऽवस्तुत्वं नावस्तुग्रहणादरः ॥ ४५ ॥

प्रकाशमप्रकाशं वा ज्ञानं तस्य प्रकाशते ।
विद्यारूपादनाशित्वं नहि तत्त्वं विनश्वरम् ॥ ४६ ॥ †

अथ दीपप्रकाशत्वे न नित्यत्वं न कर्तृता ।
कर्तृता तत्र दीपादेः करणत्वं तदीक्षणे ॥ ४७ ॥

प्रकाशतात्मन्यचले सच प्रोक्तोऽप्यनश्वरः ।
ज्ञानस्य करणत्वेन भवेच्चेदनवस्थितिः ॥ ४८ ॥

दीपचक्षुः क्रमफलदर्शनात्तदबाधकम् ।
भावे कथं विनाशित्वं स्याद्विना कारणान्तरम् ॥ ४९ ॥

अथ नश्वररूपत्वात्तद्रूपस्योद्भवः कथम् ।
उद्भवो नश्वरत्वं च द्वौ स्वभावौ कथं तथा ॥ ५० ॥

नच नश्यदवस्थायां स्वाकार्यं तस्य युज्यते ।
कृत्वा कार्यं विनश्येच्चेत् क्षणान्तरमवस्थितिः ॥ ५१ ॥

कुर्वद्वा चार्थकार्यत्वं कुतो नश्वररूपता ।
कारणान्तरजन्यत्वे कारणान्तरसङ्गता ॥ ५२ ॥

भावस्य भावजनने युक्तत्वं न क्षणस्थितेः ।
न घटाद्घटसम्भूतिः समवायाद्यपेक्षया ॥ ५३ ॥

नष्टस्य समवायित्वमनष्टस्य घटस्य वा ।
नष्टस्य तदकर्तृत्वमनष्टस्य स्वरूपिता ॥ ५४ ॥

यत्सत्तत्क्षणिकत्वेऽपि सत्त्वमप्यक्षगोचरम् ।
सादृश्याद्भ्रान्तमक्षं चेददुष्टं प्राग्ग्रहे यथा ॥ ५५ ॥

दृष्टान्तेऽपि हि सादृश्ये प्रत्यक्षेण क्षणग्रहः ।
दीपज्वालासमूहेषु कम्पनं न विनाशिता ॥ ५६ ॥

नापि क्रमयौगपद्यविकल्पाः सहकारिणाम् ।
सन्निधौ कृतशक्तित्वादनेकेषां तथास्थितेः ॥ ५७ ॥

भावानां चित्रशक्तीनामभेदो हेमभेदवत् ।
वैलक्षण्यमपूर्वत्वं बाह्याभासक्रियोद्गमात् ॥ ५८ ॥ †

अर्थक्रियासमर्थत्वे वस्तुता शुक्तिकादिके ।
तत्र स्थितावस्तुता चेन्नोक्तत्वादेषु वस्तुता ॥ ५९ ॥

घटो नश्यत्यात्मनेति किञ्चित्कुर्वन् किमात्मना ।
नश्यत्यात्मन्यकुर्वन् वा तदेवं स्थित एव सः ॥ ६० ॥

कुर्वन् वा किं तदा कुर्वन् न भावं तद्घटादिकात् ।
अनन्यं व्यतिरिक्तं वा यर्ह्यनन्यस्तथाविधः ॥ ६१ ॥ †

अन्यत्वेऽन्यसमुत्पत्तौ घटस्यायातमत्र किम् ।
आत्मना परतो वापि विनाशेऽत्रापि तादृशाः ॥ ६२ ॥

विकल्पा अथवा नश्येदसावेतावदेव सत् ।
तत्रापि किञ्चित्कुर्वन्किं स नश्यति तथाविधाः ॥ ६३ ॥

विकल्पाः पुनरायान्ति नचाभावक्रियां प्रति ।
घट एव करणत्वे सामग्री जनिकेति ते ॥ ६४ ॥

दर्शनं यद्यभावस्य तुच्छस्य करणं कथम् ।
बहुभिस्तर्हि तुच्छं हि घटोऽपि जनयेत्कथम् ॥ ६५ ॥

नाशं घटस्य जनयेत्तत्सम्बन्धितया स्थितम् ।
मृत्पिण्डस्य घटोत्पत्तौ सति तज्जननात्मके ॥ ६६ ॥

रूपे हेत्वन्तरापेक्षा यत्र तत्र तथा कृता ।
घटस्य नश्वरात्मत्वे मुद्गरादेरपेक्षणम् ॥ ६७ ॥

किं वा नाश्यं न मृत्पिण्डं घटस्य जनकं भवेत् ।
तदनाशे न किञ्चित्स्याद्घट एव न जायते ॥ ६८ ॥ †

विनाशे कारणानां हि विनाशः कारणात्मना ।
स्वयं विनश्येन्मृत्पिण्ड एवं चेत्स विनश्यति ॥ ६९ ॥

किं विधाय घटं नो वा स मृत्पिण्डोऽभिधीयताम् ।
अकृत्वाकरणं कुम्भे कृत्वा तस्य स्वरूपिता ॥ ७० ॥

कुतो घटस्य जननाकारनामावधारणम् ।
यावता प्राग्दशानष्टा न प्रवृत्तिरथान्यथा ॥ ७१ ॥ †

विरोधे दण्डघटयोर्दृष्टान्तोऽस्ति न ते क्वचित् ।
तेजसा तमसो यस्मान्न विनाशस्त्वयेष्यते ॥ ७२ ॥

अकार्यत्वाद्विनाशस्य प्रतिबन्धो नचापि ते ।
स्थिरस्य प्रतिबन्ध्यत्वात् क्षणिकस्य न युज्यते ॥ ७३ ॥

कपालादिकजन्यत्वमभावस्तस्य सङ्गता ।
सत्यस्य कारणापेक्षा घटादिजनने यथा ॥ ७४ ॥

नश्वरानश्वरत्वेऽपि स्वभावे प्रविकल्पनाः ।
अत्र नैव प्रवर्तन्ते हेतुसन्निधिनश्वराः ॥ ७५ ॥

स्वभावत्वात्स्थितं तस्मादेकं तत्त्वं तथास्थितेः ।
भेदेन वाप्यभेदेन यदि वा नैकरूपता ॥ ७६ ॥

सामान्याभावतस्तर्हि भवतो नानुमानता ।
सा भविष्यत्यपोहेन सोऽपि केनोपपद्यते ॥ ७७ ॥

घटमानयशब्दस्य प्रतिषेधेन वाच्यता ।
अघटादेरपोहेन किं घटं प्रतिपद्यसे ॥ ७८ ॥

शून्यतां वा शून्यतायां व्यर्थता शब्दगोचरे ।
युगपद्वा घटाद्यर्था जगत्यानन्त्यमागताः ॥ ७९ ॥

निवृत्ते वाच्यसम्बन्धे प्रद्वेषो विधिगः परम् ।
अघटत्वं न सामान्यं किं न वा ह्यविशेषकम् ॥ ८० ॥ †

तस्याप्यवस्तुरूपत्वे न किञ्चित्कथितं भवेत् ।
एतावान् वाच्यसम्बन्धो यदन्तःस्फुरणात्मता ॥ ८१ ॥

उपलब्धिः पुनर्ज्ञेया प्रमाणान्तरगोचरा ।
धूमात्सम्बन्धतो वह्नेः परोक्षे स्फुरणं न किम् ॥ ८२ ॥

अप्रत्यक्षोऽक्षसम्बन्धो दूरस्थः शक्तिरूह्यते ।
तस्मान्न ज्ञानशून्यत्वं न शून्यं चोपपद्यते ॥ ८३ ॥ †

शून्यस्य बोधाभावत्वात् कः केनात्र विबोध्यते ।
नहि शून्यस्य शून्येन बोधनं न च बाधनम् ॥ ८४ ॥

शून्यत्वे सति युज्येत प्रमाणं वोपपद्यते ।
संवृत्यैव संवृतिर्हि निवार्या चेदसङ्गमः ॥ ८५ ॥

शून्यत्वे सति तस्याः स्यात्तस्माद्बौद्धमयुक्तिमत् ।
अन्यत्र युज्यतेऽपोहः शब्दार्थानामसङ्गमात् ॥ ८६ ॥

सर्वस्य सर्वभावत्वादिहासौ नोपपद्यते ।
चर्मोपमश्चेदित्यादि यद्बौद्धैः समुदाहृतम् ॥ ८७ ॥ †

सर्वत्र सर्वसंवित्तेस्तत्सर्वं विनिवारितम् ।
विकल्पा येऽपि चार्वाकैरुक्तास्तेऽपि न बाधकाः ॥ ८८ ॥

सर्वत्र सारभूतत्वात्सर्वत्रैवाजडत्वतः ।
सर्वभावस्वभावत्वादभावस्यापि भावतः ॥ ८९ ॥

घटात्मककटात्मादेः पदार्थपदयोगतः ।
अभावस्य कपालादिरूपत्वाद्वस्तुता स्थिता ॥ ९० ॥

अभावस्यापि वस्तुत्वे न विनाशोऽस्ति कस्यचित् ।
अभावस्यपि करणे सम्पत्तिर्नोपपद्यते ॥ ९१ ॥

कुण्डलादिषु भावेषु सर्वथैव सुवर्णता ।
व्याप्तेरखण्डितैवास्ते शिवता सर्वगामिनी ॥ ९२ ॥

सर्वज्ञानातिरेकत्वे स्थिते वक्ष्यसि किं स्वके ।
दर्शने यत्र नानात्वं बन्धमोक्षावुदाहृतौ ॥ ९३ ॥ †

मलित्वमात्मनां प्रोक्तं सर्वभावेषु भेदिता ।
सत्यमुक्तमारुरुक्षोस्तत्क्रमप्रतिपत्तये ॥ ९४ ॥

अन्यथा ह्येकरूपत्वे विचिकित्सा प्रवर्तते ।
विना बोधं प्राथमिके निर्यत्नश्च भवेदसौ ॥ ९५ ॥

बन्धमोक्षाद्यभावेन निर्मलोऽत्र करोति किम् ।
नच वा प्रत्ययं गच्छेत् झटित्येकोक्तिमात्रतः ॥ ९६ ॥

तदर्थमुक्तमीशेन न परार्थविवक्षया ।
अनेकेषामणूनां च कथमेकत्र संस्थितिः ॥ ९७ ॥

अमूर्तत्वाद्यदि भवेदमूर्तत्वेऽपि वस्तुता ।
वस्तुत्वे सङ्करोत्येव नानासत्तानुयोगतः ॥ ९८ ॥ †

व्याप्यः स देश एकेन व्याप्यतेऽप्यपरैः कथम् ।
परस्परेण व्याप्यत्वाद्व्याप्यव्यापकता भवेत् ॥ ९९ ॥

वर्तते यदि तत्रान्यो न व्याप्तोऽसौ पुरापरैः ।
आकाशबुद्धिचित्तादेः कथमेकत्र चेत् स्थितिः ॥ १०० ॥

दोषोऽयं भवतामेव नैवमस्मासु तादृशः ।
सर्वस्य सर्वदेहेषु व्यापकत्वव्यवस्थितेः ॥ १०१ ॥

सर्वेषां सर्वदेहस्था संवित्केन निवार्यते ।
कर्मणामानुरूप्याच्चेत् संविद्बाधा न कर्मभिः ॥ [१०२] ॥

अकर्महेतुकेऽप्यस्ति योगिनोऽन्यशरीरके ।
न शवत्वं शरीरे स्यादन्यात्मस्फुरणस्थितेः ॥ १०३ ॥

तत्र कर्म निमित्तं चेद्योगेनाप्यत्र सङ्क्रमः ।
एकबोधो बोधशतैरभिभूतो भवेत्तदा ॥ १०४ ॥

तद्बाधे न परव्याप्तिर्न वाव्याप्तेस्तदात्मता ।
मोक्षेऽपि शिवबाहुल्यान्नानानायकता भवेत् ॥ १०५ ॥

तस्याधिकमहेशित्वे मोक्षे न्यूनाधिके स्थितिः ।
बहूनां नायकत्वेऽपि नायकत्वं विहन्यते ॥ १०६ ॥

तथा पञ्चविधेकृत्ये नानात्वादक्रिया भवेत् ।
यानन्यसदृशी भूमिः सा परा प्रान्तभूमिका ॥ १०७ ॥ †

या पुनः सर्वसदृशी सानुसार्या किमुच्यते ।
सर्वज्ञत्वेन सर्वेषामेककार्यानुवर्तनात् ॥ १०८ ॥

संसारस्यानुपाल्यत्वाद्द्वेषादिमलहानितः ।
अथवा स्वात्मविभवपरमानन्दतृप्तितः ॥ १०९ ॥

तन्निष्ठत्वात् पञ्चविधकृत्यस्योन्मुखतैव नो ।
भवेन्मुक्तात्मभेदेऽपि सा त्वनादौ शिवे स्थिता ॥ ११० ॥

अनुवृत्तिः किमाधिक्याद्रागाद् वा तर्हि दूषणम् ।
अनादिशिवतत्त्वस्य स्वामोदं किं न विद्यते ॥ १११ ॥

तदप्यस्ति कर्तृता चेत्तेषां तत्तादृशं न किम् ।
अथ राज्ञो यथा राज्यकर्म विदधतः सुखम् ॥ ११२ ॥

निजं तस्य न हीयेत तद्वत् परमकारणे ।
यदि तत्तर्हि मोक्षेऽपि विशेषः किं निवार्यते ॥ ११३ ॥

तथा तस्य यथान्येषां यथान्येषां तथास्य तु ।
तस्मादनेकात्मतया दोषा आयान्ति तादृशाः ॥ [११४] ॥

तस्मादेकशिवत्वेऽत्र स्थिते नैकस्य बन्धता ।
मोक्षता चोपपद्येत निर्मलं समलं तथा ॥ ११५ ॥

रूपद्वयं युक्तिमत्स्याज्जन्मादेर्युगपन्न च ।
सम्भवः स्यात्तथारूपशिवत्वादन्यदर्शने ॥ ११६ ॥

दूषणं सम्प्रसज्येत न तथेह कदाचन ।
एकत्वे बन्धताद्यस्ति द्विषः कादिषु ते यथा? ॥ ११७ ॥ †

एकस्यैवात्मनो यद्वदङ्गभेदो विचित्रता ।
युगपद्बन्धपीडादिस्तद्वन्नानाशरीरता ॥ ११८ ॥

स्थितेऽपि वात्र नानात्वे कैवल्ये न विशेषता ।
एकोऽपि तत्र वैरूपो बहवोऽप्येकरूपिणः ॥ ११९ ॥

सर्वज्ञत्वादिरूपेण सर्व एव शिवाः स्थिताः ।
व्यापकाश्च तथा सर्वे सर्व एवात्मसंविदः ॥ १२० ॥

एतस्यामप्यवस्थायां नामभेदो न विद्यते ।
हतं केनैकरूपत्वं सामान्येऽपि व्यवस्थिते ॥ १२१ ॥

शिवत्वे न विशेषोऽस्ति शावलेयादिवद्यथा ।
तासु व्यक्तिषु रूपादिसन्निवेशादिभेदतः ॥ १२२ ॥

वैलक्षण्यं गवादीनां न तथेहास्ति किञ्चन ।
मुक्तेषु निर्विशेषत्वात् केनैक्यं तत्र वार्यते ॥ १२३ ॥

युगपत्सर्वकार्याद्वा सम्मतत्वादमत्सरात् ।
तावता विश्वसम्पत्तेः सर्वज्ञत्वादचित्रता ॥ १२४ ॥

नानात्मभावे शैवे वा शैवे वाभेदवादिनि ।
सर्वस्य सर्वरूपत्वं सर्वात्मत्वमवारितम् ॥ १२५ ॥

अनन्तशक्तियोगित्वादलुप्तत्वात् स्वशक्तिषु ।
स्थितं शिवत्वं सर्वत्र विशेषाच्छैववादिनाम् ॥ [१२६] ॥

एकत्वेन ततो ज्ञेया शिवता सर्वगोचरा ॥

इति श्रीसमदर्शनानतिरेकं नाम षष्ठमाह्निकम् ॥ ६ ॥ †

अथ
श्रीशिवदृष्टौ
सप्तममाह्निकम्

अथ स्थिते सर्वदिक्के शिवतत्त्वेऽधुनोच्यते ।
तस्मिञ्ज्ञातेऽथवाज्ञाते शिवत्वमनिवारितम् ॥ १ ॥

वह्निर्ज्ञातोऽथवाज्ञातः प्रकाशं जनयेन्न किम् ।
अज्ञातं न सुवर्णं किं तदा किमुपलं भवेत् ॥ २ ॥

सत्यमेवं तथापीह सुवर्णं ज्ञातमात्रकम् ।
मूल्यादिनोपभोगाय दानार्थमुपयुज्यते ॥ ३ ॥

चिन्तामणिरविज्ञातो भवेच्चिन्तामणिः स्फुटम् ।
तथापि कार्यभोगार्थं स ज्ञातः केन वार्यते ॥ ४ ॥

सकृज्ज्ञाते सुवर्णे हि भावना करणं व्रजेत् ।
एकवारं प्रमाणेन शास्त्राद्वा गुरुवाक्यतः ॥ ५ ॥

ज्ञाते शिवत्वे सर्वस्थे प्रतिपत्त्या दृढात्मना ।
करणेन नास्ति कृत्यं क्वापि भावनयापिवा ॥ ६ ॥

ज्ञातेऽपि तरुभूम्यादिदार्ढ्यान्न करणादिकम् ।
भूतले प्रत्ययं याति न भावः करणं नच ॥ ७ ॥ †

तस्माच्छिवेऽप्यविज्ञाते ज्ञाते वा शिव एव ते ।
सर्व एवात एवैतद्भावनाकरणाच्च्युतम् ॥ ८ ॥

विज्ञातं जायते पुंसां यद्यप्येवमवस्थितम् ।
तथापि चित्रकर्मार्थमुपायो वाच्य आदरात् ॥ ९ ॥

तज्ज्ञानस्फुटताहेतौ चिन्तारत्नसुवर्णवत् ।
वह्निर्यद्यपि विज्ञातः प्रकाशादि करोत्यसौ ॥ १० ॥

तथापि योजितो युक्त्या प्रकाशमधिकं गृहे ।
दीपेनान्यतमेनापि न तथा वह्निराशिना ॥ ११ ॥

तस्मादुपायो वक्तव्यो दृष्टकार्यप्रसिद्धये ।
ततः स्वात्मक्रियौन्मुख्यमिच्छाप्रथमकोद्गमः ॥ १२ ॥

समस्तचित्रकार्यान्तर्गर्भिणी शिम्बिकाकृतिः ।
स्वरूपाह्लादनिर्मुक्तिरहितेच्छोदयोद्गमः ॥ १३ ॥

शवला चितिरुच्येत परस्य पररूपिणी ।
सा शक्तिः परमेशस्य संस्थिता द्रव्यकर्मवत् ॥ १४ ॥

न द्रव्यव्यतिरिक्तास्ति क्रिया नच न विद्यते ।
न तयापि विना कार्यं किञ्चनापि हि जायते ॥ [१५] ॥

नचापि केवलाद्द्रव्यात् किञ्चनापि प्रवर्तते ।
तस्मादित्थमिह ज्ञेयं शाक्तं रूपभेदवत् ॥ १६ ॥

प्रथमोदय इच्छायाः सर्वभावैक्यदेश्यता ।
स एव शाक्तबोधात्मस्वच्छावयवरूपवान् ॥ १७ ॥

स्वानन्दैकरसाह्लादी स्वकार्यार्थशरीरवान् ।
तथास्थितस्य ध्यानेन बोधाद्वा तत्स्वरूपभाक् ॥ [१८] ॥

तस्येच्छास्पन्दनं पूर्वन्यग्भावो ह्लादसङ्गमः ।
भूपभूपतिशक्त्याभमग्न्यं तत्पूर्णचिल्लयात् ॥ १९ ॥ †

याति व्याप्तिं तथाभूतां शाम्यदामोदसत्क्रियाम् ।
शान्तानन्दवपुः स्वच्छ उररीकृतदृक्क्रियः ॥ २० ॥

मध्यव्योमशान्तबोधभरलब्धोदयः शिवः ।
तस्यापि विद्युदालोकवदभेदवती चला ॥ २१ ॥

भाविस्वभेदतत्कृत्यज्ञानप्रौन्मुख्यवर्तिनी ।
निजभावकृतसृष्टितदनुग्रहचेतना ॥ २२ ॥

भासतेऽवस्थिता शक्तिः शैवी शैवार्थदायिका ।
ततः सैव स्वयं बाह्यकार्यप्राक्कलनात्मिका ॥ २३ ॥

न्यग्भूतेच्छा ज्ञानमयी स्पन्दनावितताङ्गिनी ।
विद्यामन्त्रकलाकल्प्यदेहसम्पिण्डितोद्भवा ॥ २४ ॥

तेजःकणप्रसरवदुपलभ्या वियत्यलम् ।
स्थितिः सादाशिवी चासावधिकाराभिमानता ॥ [२५] ॥

समला तत्समाश्लेषात् सर्वेशित्वसमुद्गमः ।
तस्य शक्तिप्रदीपस्य किरणाभोद्यमप्रदा ॥ २६ ॥

ततः स्थूलैर्मन्त्रमयैरङ्गैः सर्वक्रियापरा ।
भवतीश्वररूपेण स्वकार्याखिलरूपिणी ॥ २७ ॥

तस्यापि शक्तिर्मृत्पिण्डघटवद्विश्वतां गता ।
यावद्यावत्तरेद्विद्यामायादिघनपार्थिवम् ॥ २८ ॥

तत्त्वं देवस्तथा तावद्भावशक्त्या घटादिके ।
निजशक्तिसमाविष्टेरायान्ति शिवसम्पदः ॥ २९ ॥

क्रियाशक्तिपरात्मत्वे क्वचित्पिण्डशिवात्मता ।
क्वचिदन्तःकृतौ ज्ञानाद्भवेत्पदशिवात्मता ॥ ३० ॥ †

इच्छामात्रे रूपशिवस्तरङ्गे तदतीतता ।
कर्तृमात्रे सर्वभावव्यतीतशिवभावता ॥ ३१ ॥ †

दृढाङ्गुलिनिवेशेन दृढस्थूलनिरीक्षणात् ।
भ्रमतो भावचलनात् प्लवाच्च प्रेक्षणाक्षतेः ॥ [३२] ॥

पुरोऽणुपुञ्जभ्रान्त्याप्त्या चित्त्वलाभो जडेष्वपि ।
सर्वचित्क्षेपतः साम्यात्सर्वत्रेच्छात्र ईदृशी ॥ ३३ ॥

प्रतीत्युद्गमकाले तु सार्वभाव्यादसौ विभुः ।
सृष्टानुभवदो रूढेरमूर्तज्ञानचिल्लयात् ॥ ३४ ॥ †

ज्ञानयोगसमुद्युक्तिलीनत्वेन क्रियागमः ।
इच्छातः कान्तितेजोभिस्तत्कर्तृत्वमहेशता ॥ ३५ ॥ †

संविद्देहतद्गतत्वे संवित्स्वातन्त्र्यमापतेत् ।
तोषे निर्वृतियोगो वा दार्ढ्यात् स्वातन्त्र्यमेतयोः ॥ [३६] ॥

दुःखासक्त्यान्यथासक्त्या सुखे निर्वृतिभूमिता ।
जडकायाङ्गनिचये मद्दार्ढ्योचितचिन्तया ॥ ३७ ॥ †

जडाशेषपदार्थात्मरूढेस्तद्बोधपूर्णता ।
निजाभिमानसंसृष्टे स्वशरीरे महोदयात् ॥ ३८ ॥

अन्यदेहे तथावृत्तेस्तथा बुद्धिविशिष्टता ।
भावनातीतनिर्मूलसत्कार्यादिविसर्गवत् ॥ ३९ ॥ †

तत्तद्भावभरासक्तेस्तत्तन्निर्माणमानता ।
लसदग्रस्फुरत्तेजः कणसत्तोद्भवो महान् ॥ ४० ॥

देवताहेमनिर्माणसन्निधानस्फुटार्थताः ।
साम्मुख्यवृत्तिदेहान्तरतिरागमहागुणाः ॥ ४१ ॥ †

देहान्तरेषु सङ्क्रान्तिः परित्यागोऽपरेष्वपि ।
अन्तर्मुखमुखाक्ष्यादिक्रमगोचरचिद्गतेः ॥ ४२ ॥

संस्पर्शतस्तदुद्बोध अन्यत्रापि तथा स्थितिः ।
स्वदेहे देवदृढता नागादिदमनार्हता ॥ ४३ ॥

तथा सकलरूपाणां भावनैव तथा स्वयम् ।
निजान्तः सृष्टिबाह्यस्थस्थूलसन्निधियोगतः ॥ ४४ ॥

आत्मनो महिमा ज्ञेयस्ततः सृष्टेरनन्तता ।
स्थूलभावादविभ्रान्तदृष्टिपातात्तदेकताम् ॥ ४५ ॥

प्रापितो जगदैक्यं च समन्तादवकल्पते ।
यत्र तत्रापि विश्रान्तिलीनं शक्तिचतुष्टये ॥ [४६] ॥ †

विश्वमेकस्वरूपेण रूपेण प्रतिपद्यते ।
शिवभावनयौषध्या बद्धे मनसि संसृतेः ॥ ४७ ॥

काष्ठकुड्यादिषु क्षिप्ते रसवच्छिवहेमता ।
तत्तत्तत्त्वबलावेशात् सर्ववस्त्वेकरूपिणम् ॥ ४८ ॥

स्थैर्येणाभावभावानामात्मानं निर्मिणोति सः ।
स्वशरीरे दृढा शक्तिः प्राप्ताक्ष्यादिविधेयताम् ॥ ४९ ॥

तद्वदन्यत्र भावादौ स्वात्मशक्त्या किलाधिपः ।
सर्वभावेषु सद्योगात्सत्यत्वे शिवता स्थिता ॥ ५० ॥

सर्वकामदुघा साध्वी शिवता प्रसरेन्नृणाम् ।
पदस्यार्थः पदार्थत्वमित्थमर्थव्यवस्थितौ ॥ ५१ ॥

यस्मात्पदार्थता तुल्या चित्ताभावोद्भवो मुहुः ।
सर्वत्र चित्ताभावेन सत्याकारतया स्थितेः ॥ ५२ ॥ †

सर्वत्रानुभवावस्थाप्रसरः सारतो भवेत् ।
सर्वस्यैव स्थिरं रूपं सर्वाकारतदात्मना ॥ ५३ ॥

सर्वाकारे महाकाररचना रुचिराचिरात् ।
सर्वत्रैक्ये स्थिरा रूढिर्जन्या रागादिनाहता ॥ [५४] ॥

सर्वस्य श्रेयसो नूनं सत्यान्निर्गतता मता ।
मूले समर्थतावेशो मध्ये तुल्यत्वमेतयोः ॥ ५५ ॥ †

कार्यो मूलसमावेश इति ज्ञात्वा तथोदयः ।
सर्वामूर्तत्वतत्त्वास्थाबुद्धिदृष्टिप्रसक्तितः ॥ ५६ ॥

सम्यगुत्पद्यतेऽन्तर्धिरूपणं भक्तिनिर्गतिः ।
मतिर्ममत्वनिर्माणमनसां महतां तराम् ॥ ५७ ॥ †

प्रसरत्यस्ति विज्ञानं सर्वदिक्कमबाधितम् ।
ममत्वमानसे साधु साधूनां सक्तिमागते ॥ ५८ ॥

सङ्कल्पप्रभवं सर्वं जगदेतदनन्तकम् ।
सर्वं ममेति निर्व्यूढे स्यात्तदेकमयो भवः ॥ ५९ ॥

अभिमानात्तथैवैषां भावसर्गः प्रवर्तते ।
प्रत्येकदेवग्रामस्य ममताभिनिवेशतः ॥ ६० ॥

दिव्यानि तान्ययत्नेन प्रसरन्ति समन्ततः ।
सामस्त्येन प्रसर्पन्तो निर्विशेषा हि केवलाः ॥ ६१ ॥

सदा क्रीडावशादेव कामाः स्युः सर्वगोचराः ।
विशेषममतावेशप्रवेशवशतो महान् ॥ ६२ ॥

तनुस्वरूपनिर्माणापरिमाणभवोदयः ।
शिवतत्त्वे त्रिधाभूते स्वच्छाकालकलाकले ॥ ६३ ॥ †

सकले च समासक्तस्तत्तद्रूपोपरूपणम् ।
सामर्थ्येऽखण्डसामर्थ्यं सतते ज्ञानवीर्यता ॥ ६४ ॥

ईशे समग्रकर्तृत्वं सरस्वत्या मनूत्तमः ।
प्रमेये ममतावेशान्निर्मिणोति नवं जगत् ॥ ६५ ॥ †

कलने चिद्घनत्वं स्याद्वेदने सर्वचिद्गमः ।
स्नेहे तु सर्वकामत्वं कालात्सर्वर्तुवर्तनम् ॥ ६६ ॥

नियमे सर्वयमनं कैवल्यं प्रलयाकले ।
स्वात्मनो ह्यनिरुद्धार्था निरुपाधिविभूतिका ॥ ६७ ॥

सर्वाकाराभिमानेन ममेतिदृढसक्तिना ।
सर्वाकारसमापत्तिरनन्तैवोपजायते ॥ ६८ ॥

नैतच्छास्त्रं विना प्रोक्तं कायाकारेण कायिकम् ।
जलेन जलरूपं स्यादित्याद्यैर्वचनैः स्मृतम् ॥ ६९ ॥

सर्वव्याप्त्या स्नेहपूर्णं स्त्र्यादिकायात्मचिन्तनात् ।
जगद्विधेयतामेति किमुतैकशरीरकम् ॥ ७० ॥

सर्वमस्मीति रुचिरं रूपमात्मनि चिन्तयन् ।
अहमेव मत्परो न भवेदाकर्षणक्रमः ॥ ७१ ॥ †

सर्वस्मिन् मयि कस्यापि कायं ध्यायन् जुगुप्सितम् ।
ममैवासौ च विद्वेष्यो विद्विष्टो जायते ततः ॥ ७२ ॥

व्यापकत्वे शत्रुदेहं स्वं भ्रमन्तं विचिन्तयेत् ।
विद्रुतं करभारूढं विश्वमुचाटितं भवेत् ॥ ७३ ॥

व्याप्तं किञ्चिद्रिपोर्देहं मदीयं संहराम्यहम् ।
जडरूपो भवामीति चिन्तया मरणं स्थितम् ॥ ७४ ॥ †

व्याप्तिदार्ढ्ये नक्तमेकं चन्द्रं वात्मानमुत्थितम् ।
विचिन्त्य प्रस्रवन्तं के कस्याप्याप्यायनं भवेत् ॥ [७५] ॥ †

चित्तत्त्वं चिन्तयन् रूपं व्यापकं वाखिलात्मसु ।
अविनाश्येकपिण्डे वा स भवेदजरामरः ॥ ७६ ॥

स्रवत्कृष्णामृतं मेघमात्मोपरि निजात्मकम् ।
ध्यायतो बालमात्मानं सा जरा सम्प्रलीयते ॥ ७७ ॥

ध्यानं नामात्र यत्सर्वं सर्वाकारेण लक्ष्यते ।
भावनाचक्षुषा साध्वी सा चिन्ता सर्वदर्शिनी ॥ ७८ ॥

येन येनेन्द्रियेणार्थो गृह्यते तत्र तत्र सा ।
शिवता लक्षिता सत्या तद्ध्यानमपि वर्ण्यते ॥ ७९ ॥

यस्यां यस्यां प्रतीतौ तु शिवोऽस्मीति मनोगमः ।
तस्यां तथैव चिन्तायां तद्ध्यानमपि जल्पितम् ॥ ८० ॥

यस्मिन्नर्थे सदात्यागो गच्छतस्तिष्ठतोऽपिवा ।
धावतः खादतो वापि स योगः परयोगिनः ॥ ८१ ॥

भावितेऽभाविते वापि शिवत्वे शिवतैव मे ।
सर्वदा पितृमात्रादितौल्यदार्ढ्येन योगिता ॥ ८२ ॥

तथाहि कोशहेमादिसादृश्यं योगसत्यता ।
शिवोऽस्मीति मदिच्छातः सर्वभावप्रवर्तनम् ॥ ८३ ॥

अत एव शिवः सर्वमिति योगोऽथ चेतसि ।
सन्ततं शक्तिसन्तानप्रसरेण सदैव मे ॥ ८४ ॥

अनिरुद्धो जपोऽस्त्येव सर्वावस्थास्वसौ जपः ।
नानाकारैः सदा कुर्वन्नुदयन् सर्ववस्तुगः ॥ ८५ ॥

अभ्यासेनास्मि सोऽप्यत्र जपः परम उच्यते ।
सङ्कल्पाञ्जनयन्नस्मि स्थितः शब्दानथो मुखे ॥ ८६ ॥

सो हि नाम जपो ज्ञेयः सत्यादिस्त्रिविधो हि सः ।
नमे बन्धो न मे मोक्षस्तौ मलत्वेन संस्थितौ ॥ ८७ ॥ †

प्रतिपत्त्यानया स्नानं निर्मलीकरणं मतम् ।
दुःखे वापि सुखे वापि सर्वासु प्रतिपत्तिषु ॥ ८८ ॥

शिवोऽस्मीतिमनोह्लादो जलस्नानं परं मतम् ।
चिन्निर्मला तन्मयं हि जगदस्मि तथाविधः ॥ ८९ ॥

इत्यास्थाजलशौचेन शुद्धिस्नानं तथोदितम् ।
सर्वभावाः शिवाकारा अन्तर्भूताः शिवानले ॥ ९० ॥

सोऽहं शिवः सुतृप्तोऽस्मि होम इत्युदितः परः ।
अत्राकारे न यन्मेऽस्ति तदाकारान्तरेऽस्ति मे ॥ ९१ ॥

तस्मादस्मि निराकाङ्क्षस्तृप्त्यान्यो होम ईदृशः ।
पूजनान्नास्ति मे तुष्टिर्नास्ति खेदो ह्यपूजनात् ॥ ९२ ॥

पूजकैरविभेदेन सदा पूजेति पूजनम् ।
अत्राकारे च मे पूजा या स्यात् सादाशिवात्मनि ॥ [९३] ॥

लिङ्गादिके पूजितोऽस्मि सदा पूजेति वा स्थिता ।
पूजकः पूजनं पूज्यमिति सर्वं शिवः स्थितः ॥ ९४ ॥

किमेतेनात्मभावेन तृप्त्या वा परपूजनम् ।
सर्वाकारेषु भोग्येन यजनं मम वर्तते ॥ ९५ ॥

भुञ्जेऽहं यत्र तत्रापि भोगलग्नः प्रतीतितः ।
शिवोऽस्मि साधनाविष्टः शिवोऽहं याजकोऽप्यहम् ॥ [९६] ॥

शिव एवानया स्थित्या सत्यया याग उत्तमः ।
येन येन यत्र यत्र यैर्यैर्यदिह चेज्यते ॥ ९७ ॥

स मया क्रियते यागः शिवत्वाद्याग उत्तमः ।
शिवं यामि शिवो यामि शिवेन शिवसाधनः ॥ ९८ ॥

भिन्नोऽप्यभिन्न एवास्मि शिव इत्थं विचेष्टनम् ।
शिवो भोक्ता शिवो भोज्यं शिवेषु शिवसाधनः ॥ ९९ ॥

भुक्त्वोदेति शिवावस्था स्थितेत्थं भोक्तृरूपता ।
शिवः कर्ता शिवः कर्म शिवोऽस्मि करणात्मकः ॥ [१००] ॥

शिव एव फलावस्था व्यापार इति साधुषु ।
भावनाकरणाभ्यां किं शिवस्य सततोदितेः ॥ १०१ ॥

यथा तथा प्रतिष्ठामः प्रबुद्धस्येति वर्तनम् ।
यद्दृश्यं यच्च संस्पृश्यं यद्घ्रेयं रस्यमेव यत् ॥ १०२ ॥

यच्छ्राव्यं तच्छिवव्यक्तेस्तच्छिवत्वेन संश्रितः ।
गम्ये ग्राह्ये तथा वाच्ये सुखादावपि सर्वदा ॥ १०३ ॥

स्थिते शिवत्वे बद्धास्थो भवेत् सर्वगतः शिवः ।
मन्तव्ये चाभिमातव्ये बोद्धव्ये धृतिसङ्गमात् ॥ १०४ ॥

सुखे दुःखे विमोहे च स्थितोऽहं परमः शिवः ।
प्रतिपादितमेतावत् सर्वमेव शिवात्मकम् ॥ १०५ ॥

न स्वबुद्ध्या शिवो दाता शिवो भोक्तेति शास्त्रतः ॥

इति कथितमशेषं शैवरूपेण विश्वं
जगदुदितमहेशाङ्घ्र्याज्ञया स्वप्नभाजा ।
यदधिगमबलेन प्राप्य सम्यग्विकासं
भवति शिवमयात्मा सर्वभावेन सर्वः ॥ १०६ ॥ †

शैवादीनि रहस्यानि पूर्वमासन्महात्मनाम् ।
ऋषीणां वक्त्रकुहरे तेष्वेवानुग्रहक्रिया ॥ १०७ ॥

कलौ प्रवृत्ते यातेषु तेषु दुर्गमगोचरे ।
कलापिग्रामप्रमुखे समुच्छिन्ने च शासने ॥ [१०८] ॥

कैलासाद्रौ भ्रमन् देवो मूर्त्या श्रीकण्ठरूपया ।
अनुग्रहायावतीर्णश्चोदयामास भूतले ॥ १०९ ॥

मुनिं दुर्वाससं नाम भगवानूर्ध्वरेतसम् ।
नोच्छिद्येत यथा शास्त्रं रहस्यं कुरु तादृशम् ॥ [११०] ॥

ततः स भगवान् देवादादेशं प्राप्य यत्नवान् ।
ससर्ज मानसं पुत्रं त्र्यम्बकादित्यनामकम् ॥ १११ ॥

तस्मिन् सङ्क्रमयामास रहस्यानि समन्ततः ।
सोऽपि गत्वा गुहां सम्यक् त्र्यम्बकाख्यां ततः परम् ॥ [११२] ॥

तन्नाम्ना चिह्नितं तत्र ससर्ज मनसा सुतम् ।
खमुत्पपात संसिद्धस्तत्पुत्रोऽपि तथा तथा ॥ ११३ ॥

सिद्धस्तद्वत्सुतोत्पत्त्या सिद्धा एवं चतुर्दश ।
यावत्पञ्चदशः पुत्रः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ११४ ॥

स कदाचिल्लोकयात्रामासीनः प्रेक्षते ततः ।
बहिर्मुखस्य तस्याथ ब्राह्मणी काचिदेव हि ॥ ११५ ॥

रूपयौवनसौभाग्यबन्धुरा सा गता दृशम् ।
दृष्ट्वा तां लक्षणैर्युक्तां योग्यां कन्यामथात्मनः ॥ [११६] ॥

सधर्मचारिणीं सम्यग्गत्वा तत्पितरं स्वयम् ।
अर्थयित्वा ब्राह्मणीं तामानयामास यत्नतः ॥ ११७ ॥

ब्राह्मणेन विवाहेन ततो जातस्तथाविधः ।
तेन यः स च कालेन कश्मीरेष्वागतो भ्रमन् ॥ [११८] ॥

नाम्ना स सङ्गमादित्यो वर्षादित्योऽपि तत्सुतः ।
तस्याप्यभूत् स भगवानरुणादित्यसञ्ज्ञकः ॥ ११९ ॥

आनन्दसञ्ज्ञकस्तस्मादुद्बभूव तथाविधः ।
तस्मादस्मि समुद्भूतः सोमानन्दाख्य ईदृशः ॥ १२० ॥

करोमि स्म प्रकरणं शिवदृष्ट्यभिधानकम् ।
एवमेषां त्र्यम्बकाख्या तेरम्बा देशभाषया ॥ १२१ ॥

स्थिता शिष्यप्रशिष्याद्यैर्विस्तीर्णा मठिकोदिता ।
तदेवमेतद्विहितं मया प्रकरणं मनाक् ॥ १२२ ॥

प्रार्थ्यन्तेऽस्मिन् प्रयुक्तेऽपि गुरवो ग्रहणं प्रति ॥

इति समाप्तिसञ्ज्ञकं नाम सप्तममाह्निकम् ॥ ७ ॥

समाप्ता शिवदृष्टिरियम् ।

कृतिः श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्यसोमानन्दप्रभुपादानाम् ॥

Quellen und Zuordnung

Leitquelle ist die von Madhusudan Kaul Shastri herausgegebene Druckausgabe, Kashmir Series of Texts and Studies 54, 1934, gedruckte Seiten 1–221. In der verwendeten 238-seitigen PDF-Datei entspricht die PDF-Seite jeweils der Druckseite plus 11. Der elektronische Muktabodha-Text M00081 in der Wiedergabe von Vishvasa diente zur Erfassung und Kontrolle; er ist kein unabhängiger Handschriftenzeuge. Die deutsche Fassung ist eine für diese Ausgabe erstellte Übersetzung. Neuere kritische Ausgaben von John Nemec konnten bibliografisch berücksichtigt, aber nicht als vollständig eingesehene Sanskritgrundlage verwendet werden. Ergänzend wurden einzelne Seiten der Ausgabe von Radheshyam Chaturvedi (1986) am Scan verglichen. Seine Erläuterungen zu den hier nachgeprüften späteren Strophen sind moderne Deutungen. Für 4.90 wurde eine Lesung aus indexierten Auszügen von Nemecs Forschungsaufsatz (2019) übernommen; die Einzelanmerkung nennt Wörter, Quellenzugang und abweichende Nummerierung.

Die vollständige technische Zuordnung von Sanskrit und Übersetzung ist von der Prüfung am Quellenbild zu unterscheiden. Das Druckbild wurde an Werk- und Kapitelgrenzen, bei den zusätzlichen Halbversen, Nummerierungsproblemen und zahlreichen schwierigen Lesungen kontrolliert; das ist keine durchgehende buchstabengetreue Kollation sämtlicher Seiten. Alle übersetzten Einheiten wurden im Kapitelzusammenhang sprachlich eigengeprüft. Eine externe Fachbegutachtung fand nicht statt. Besonders unsicher bleiben Teile von 4.106, 7.7 und 7.71; die dort nicht sicher auflösbaren Teilwendungen werden offen bezeichnet. Für 4.90 wird eine abweichende, bei Nemec 2019 dokumentierte Lesung offen ausgewiesen und in beiden Sanskritfassungen verwendet; die ursprüngliche KSTS-Lesung steht im Einzelhinweis.

Nummerierung und Zusatztexte. Kapitel 4 enthält zwei verschiedene Strophen mit der gedruckten Nummer 70; 70a/70b beziehungsweise ७०क/७०ख sind redaktionelle Unterscheidungen. 721 ist daher die tatsächliche Strophenzahl, nicht die Summe nur der höchsten Kapitelnummern. Die vier zusätzlichen Halbverse werden nicht als vollständige Strophen gezählt. Eckig gesetzte Nummern wurden nach ihrer Stellung ergänzt. Die überlieferten Hinweise auf Utpaladeva gehören zum Paratext der kommentierten Druckausgabe; sie schreiben ihm nicht Somanandas Grundtext zu.

Zeichen und Prüfgrenzen. Ein † markiert 78 Strophen mit verbliebenen textlichen oder sprachlichen Vorbehalten sowie den unsicheren Titel im Abschluss des sechsten Kapitels. Bei 25 dieser Strophen ist die Teilunsicherheit ausdrücklich in der Übersetzung bezeichnet. Die Hinweise benennen unterschiedliche Arten von Unsicherheit; sie behaupten nicht, alle 78 Strophen seien unlesbar. Vokallängen, Anusvara (ṃ), Visarga (ḥ), Avagraha (’) und die übrigen Lautzeichen werden in beiden Schriftfassungen aus demselben Arbeitstext bewahrt. Der vollständige technische Abgleich umfasst 741 Einheiten einschließlich Paratext; er beweist für sich allein keine philologische Richtigkeit.

Der folgende Nachweis führt die Originalpositionen zur Orientierung in der deutschsprachigen Umschrift auf. Im Sanskritteil selbst stehen sämtliche angezeigten Zahlen in Devanagari. Die vollständigen deutschen Übersetzungen stehen im Hauptartikel.

Einzelhinweise zu Lesungen und Nummern.

Position	Hinweis
1.17	Druckabgleich: naicānmukhya → na caunmukhya. Errata, Druck S. 16 Z. 4; PDF 234
1.18	Druckabgleich: na ca kṣīram → na ca na kṣīram. Druck S. 16 / PDF 27 zeigt नच न क्षीरमित्येष; zweite Negation im E-Text ausgefallen.
1.19	Druckabgleich: vā secchayā kriyā → vāhecchayā kriyām. Errata, Druck S. 17 Z. 4; PDF 234, Seite PDF 28 eingesehen
1.36	Druckabgleich: tatphaleḥ → tatphalaiḥ. Druck S. 28 / PDF 39, am Bild
1.42	Druckabgleich: dṛdhatvena → dṛḍhatvena. Druck S. 30 / PDF 41, am Bild
Kapitel 1: Abschlussvermerk 1	Kapitel 1–3: Kolophon der kommentierten Ausgabe, nicht Somananda zugeschriebene neue Strophe.
2.34	Druckabgleich: tattalyā → tattulyā. Errata, Druck S. 57 Z. 2; PDF 234
2.58	Dicht verkürzte Argumentation; deutsche Satzergänzung aus dem unmittelbaren Zusammenhang, keine abschließende philologische Klärung.
2.59	Dicht verkürzte Argumentation; deutsche Satzergänzung aus dem unmittelbaren Zusammenhang, keine abschließende philologische Klärung.
2.73	Dicht verkürzte Argumentation; deutsche Satzergänzung aus dem unmittelbaren Zusammenhang, keine abschließende philologische Klärung.
2.74	Dicht verkürzte Argumentation; deutsche Satzergänzung aus dem unmittelbaren Zusammenhang, keine abschließende philologische Klärung.
2.75	Dicht verkürzte Argumentation; deutsche Satzergänzung aus dem unmittelbaren Zusammenhang, keine abschließende philologische Klärung.
2.81	Dicht verkürzte Argumentation; deutsche Satzergänzung aus dem unmittelbaren Zusammenhang, keine abschließende philologische Klärung.
Kapitel 2: Abschlussvermerk 1	Kapitel 1–3: Kolophon der kommentierten Ausgabe, nicht Somananda zugeschriebene neue Strophe.
3.19	Druckabgleich: kuḍalādau → kuṇḍalādau. Druck S. 106 / PDF 117, Quellenbild zeigt कुण्डलादौ E-Text schreibt 11; Druck S. 106 zeigt 19. Am Bild korrigiert. Druck S. 106 / PDF 117 erneut angesehen: kuṇḍalādau. Satzfolge 3.18–20 samt Utpaladevas Kommentar bestätigt den Vergleich von Gold, seiner Gestalt und seiner eigenen Kraft.
3.23	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung.
3.33	Druckabgleich: tadātmano → cidātmano. Errata, Druck S. 110 Z. 12; PDF 235 Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.34	Druckabgleich: yāvataścaiva yāvatī → tasya cecchaiva yādṛśī. Errata, Druck S. 111 Z. 1; PDF 235 Druckabgleich: śivasya → parasya. Errata, Druck S. 111 Z. 2; PDF 235 Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.38	Druckabgleich: vicitvam → vīcitvam. Druck S. 113 / PDF 124 zeigt वीचित्वम् Die ursprüngliche Einzelunsicherheit ist durch den Bildabgleich vīcitvam (Druck 113 / PDF 124) geklärt. Die Negation na ... jalam ucyate wird vollständig bewahrt: Benennung als Welle, kein Verlust der Wassernatur.
3.44	Druckabgleich: abhagne svasya rūpatve → abhagne'sya svarūpatve. Errata, Druck S. 114 Z. 12; PDF 235
3.68	Druckabgleich: na bhidyete → na vidyete. Errata, Druck S. 125 Z. 3; PDF 236
3.70	Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.78	Druckabgleich: tadeśvara → tadīśvara. Errata, Druck S. 129 Z. 15; PDF 236
3.80	Druckabgleich: vaicitryaṃ tadvicitratā → vaicitryāttadvicitratā. Errata, Druck S. 130 Z. 12; PDF 236
3.81	Druckabgleich: sahakāraṇamm → sahakāraṇam. Druck S. 131 / PDF 142; digitales überschüssiges m entfernt. Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.83	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.84	Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.86	Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.88	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.98	Übersetzung folgt dem Argumentationszusammenhang; lexikalische oder syntaktische Verdichtung nicht abschließend geklärt. Für isolierte Praxisauswahl nicht verwenden.
3.99	Druckabgleich: tasmātsarvaṃ sthitaḥ śivaḥ → tasmātsarvaṃ sthitaṃ śivaḥ. Errata, Druck S. 142 Z. 3; PDF 236
Kapitel 3: Abschlussvermerk 1	Kapitel 1–3: Kolophon der kommentierten Ausgabe, nicht Somananda zugeschriebene neue Strophe.
4.4	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
4.10	Druckabgleich: vyavahārastu → vyavahāro'stu. Errata, Druck S. 150 Z. 1; PDF 236
4.18	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
4.57	Druckabgleich: vināśaḥ sarvalopitā → na nāśaḥ sarvalopitā. Errata PDF 236 zu Druck S. 172 Z. 15; Grundtexthalbvers am Bild PDF 183 abgegrenzt. Die gedruckte Errata-Lesung na nāśaḥ sarvalopitā ist übernommen. Die Verneinung des vollständigen Verlustes wird bewahrt; keine freie Rekonstruktion.
4.70a	Druck wiederholt die Zahl 70 auf S. 176 und 177; a/b sind redaktionelle Unterscheidungszeichen, keine zusätzlichen Originalziffern.
4.70b	Druck wiederholt die Zahl 70 auf S. 176 und 177; a/b sind redaktionelle Unterscheidungszeichen, keine zusätzlichen Originalziffern.
4.76	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
4.90	Lesungsübernahme: āptavākyād … na rājate hyayovaktā → nāptavākyād … vārān śataṃ hi yo vaktā. Nemec, Somānanda on the Meaningfulness of Language, Indo-Iranian Journal 62/3 (2019), 227–268, DOI 10.1163/15728536-06203002, Sanskritzitat zu 4.91–92 und zugehöriger Apparat. Dort nāptavākyād, vārān śataṃ und hi yo vaktā jeweils mit Sigle T; KSTS dagegen āptavākyād, na rājate und hy ayovaktā. T bezeichnet nach Nemecs Verzeichnis die Trivandrum-Handschrift 5854-H. Über indexierte Originalanbieter-Auszüge geprüft; kein eigener Handschriftenbefund. Der Arbeitstext folgt hier ausdrücklich der von John Nemec 2019 für seine Strophe 4.91 angeführten Lesung; die KSTS-Nummer 4.90 bleibt erhalten. Die abweichenden Wörter sind in den KSTS-Druckzeilen nicht enthalten. Der Zugang erfolgte über indexierte Auszüge der Verlags- und JSTOR-Seite, nicht über eine vollständig eingesehene kritische Ausgabe oder eigene Handschriftenautopsie. Satzfortsetzung in 4.91. KSTS S. 180 / PDF 191 bestätigt die schwierige Drucklesung. Chaturvedi 1986 S. 161 / PDF 211 bietet den geklammerten Vorschlag dvayor vaktā. Im Arbeitstext wird stattdessen die von Nemec ausgewiesene Lesung verwendet. Unveränderte Leitquellenfassung: āptavākyādathāstīha tatsatyatve'dṛḍhā matiḥ / na rājate hyayovaktā satyabhāṣī kadācana.
4.91	Deutscher Satzanschluss an die neu übersetzte 4.90 angepasst. Sanskrit unverändert.
4.98	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
4.100	Druckabgleich: preryatāsya → preritāsya. Errata, Druck S. 181 Z. 1; PDF 237
4.103	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
4.106	Druckabgleich: śāśakyā → sāśakyā. Druck S. 181 / PDF 192, sa statt śa. Worttrennung sā aśakyā aus Syntax erschlossen und unsicher. Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion. Zusätzlicher Vergleich: Chaturvedi 1986, S. 168 / PDF 218, Strophe 4.107. Er bietet amūrtarūpatvāt und ergänzt in Klammern tṛṣārtaṃ cātakaṃ; damit deutet er die Stelle auf unkörperliche Zeit und einen durstigen Vogel. Diese moderne Rekonstruktion wird nicht als gesicherter Grundtext übernommen.
4.110	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
4.112	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
4.114	Satzfügung oder Lesung bleibt im angegebenen Teil unsicher; für isolierte Praxisauswahl ausgeschlossen. Keine ergänzte Sanskritrekonstruktion.
Kapitel 4: Abschlussvermerk 1	Druckabgleich: caturtha- māhnikaṃ → caturthamāhnikaṃ. Rein typographischer Wortumbruch des Drucks aufgelöst.
5.7	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.9	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.13	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.14	Druckabgleich: na jaḍo bhavet → na jaḍe bhavet. Errata, Druck S. 185 Z. 12; PDF 237
5.17	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.20	Druckabgleich: pramāṇukathā → paramāṇukathā. Druck S. 186 / PDF 197, am Quellenbild abgeglichen. Druck S. 186 / PDF 197 erneut angesehen: paramāṇukathā. Konditionalsatz, Einwand und abschließende Verneinung sind nach der bereits vorgenommenen Erfassungskorrektur verständlich.
5.25	Druckabgleich: ghaṭo ghavet → ghaṭo bhavet. Druck S. 186 / PDF 197, am Quellenbild abgeglichen. Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung.
5.28	Druckabgleich: kuryāgṛhitvā → kuryādgṛhītvā. Errata, Druck S. 186 Z. 19; PDF 237
5.30	Druckabgleich: antarviṃśati → antarviśati. Druck S. 187 / PDF 198, am Quellenbild abgeglichen. Druck S. 187 / PDF 198 erneut angesehen: antarviśati. Bedingung des Eintretens und Verneinung einer Verbindung bei fehlendem Eintreten ergeben einen verständlichen Satz.
5.32	Ziffer im Druck nicht gesetzt; 32 nach Stellung zwischen 31 und 33 ergänzt.
5.38	Druckabgleich: karmaprabhavanatvāt → karmaprabhavaṇatvāt. Errata, Druck S. 187 Z. 28; PDF 237
5.39	Druckabgleich: svacchākarmavimarśena → svecchākarmavimarśena. Errata, Druck S. 188 Z. 1; PDF 237
5.44	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.53	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.57	Druckabgleich: jajjanyaṃ → tajjanyaṃ. Druck S. 189 / PDF 200 zeigt तज्जन्यम्. Druck S. 189 / PDF 200 erneut angesehen: tajjanyaṃ. Gegenstand und daraus entstehende Erkenntnis sind grammatisch zuzuordnen; der allgemeine Erfassungsvorbehalt ist erledigt.
5.60	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.63	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.67	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.79	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.80	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.82	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.88	Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.89	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.90	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Einzelne Satzbezüge der älteren Fassung sprachlich unsicher; im Zusammenhang übersetzt, keine gesicherte isolierte Praxisstelle.
5.108	Druckabgleich: gahṭarūpatā → ghaṭarūpatā. Druck S. 194 / PDF 205, am Quellenbild abgeglichen. Druckbild zeigt ghaṭarūpatā statt digitalem gahṭarūpatā. Syntaktisch vollständige wechselseitige Identitätsaussage; kein verbleibender Vorbehalt an dieser Auswahlübersetzung.
6.23	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.29	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.31	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.42	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.46	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.58	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.61	Druckabgleich: ananyṃ → ananyaṃ. Druck S. 202 / PDF 213, am Bild geprüft. Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung.
6.68	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.71	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.80	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.83	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.87	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.93	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.98	Druckabgleich: saṃskārotyeva → saṅkarotyeva. Druck S. 206 / PDF 217, am Bild; im Druck saṅkarotyeva, Syntax unsicher Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.102	Zahl im Druck nicht gesetzt; Zählung nach Stellung zwischen den benachbarten Versen ergänzt.
6.107	Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.110	Druckabgleich: muktātmabhe'pi → muktātmabhede'pi. Druck S. 207 / PDF 218, am Bild geprüft. Druck S. 207 / PDF 218 erneut angesehen: muktātmabhede'pi. Anschluss an 6.109 und Gegensatz zur Hinwendung des anfangslosen Shiva zum fünffachen Wirken nachvollzogen.
6.114	Zahl im Druck nicht gesetzt; Zählung nach Stellung zwischen den benachbarten Versen ergänzt.
6.117	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Sprachlich verkürzte oder beschädigte Teilwendung; sinngemäßer Satzanschluss markiert bzw. im Kontext erläutert; keine isolierte Praxisauswahl.
6.119	Druckabgleich: vāra nānātve → vātra nānātve. Druck S. 208 / PDF 219, am Bild geprüft. Druck S. 208 / PDF 219 erneut angesehen: vātra nānātve. Der erste Halbvers ist nach der bereits dokumentierten Korrektur grammatisch verständlich; ein zusätzlicher Lesungsvorbehalt ist unbegründet.
6.121	Druckabgleich: yvavasthite → vyavasthite. Druck S. 208 / PDF 219, am Bild geprüft. Druckbild bestätigt vyavasthite statt yvavasthite. Bedingung mit api und rhetorische Frage vollständig bewahrt; Bezug auf befreite Selbstwesen aus 6.118–126.
6.124	E-Text hat ein fehlerhaftes Schlusszeichen; Druck S. 208 mit Zahl 124 abgeglichen.
6.126	Zahl 126 im Druck nicht gesetzt; nach Vers 125 wie im E-Text zugeordnet.
Kapitel 6: Abschlussvermerk 1	Wortgliederung des Kapiteltitels unsicher; vorläufig als „Kein Hinausgehen über die gleiche Sicht“ verstanden.
7.7	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet. Zusätzlicher Vergleich: Chaturvedi 1986, S. 261–262 / PDF 311–312. Sein moderner Kommentar versteht die Stelle als Beispiel dafür, dass nach gefestigter Erkenntnis von Baum oder Erde kein weiteres Handeln nötig sei. Er bestätigt jedoch keine bessere Grundtextlesung; der schwierige Anschluss von bhāvaḥ und karaṇam bleibt offen.
7.8	Druckabgleich: sarva evāt evaitad → sarva evāta evaitad. Druck S. 210 / PDF 221; digitales ausgelassenes a ergänzt.
7.15	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.18	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.19	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.25	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.29	Druckabgleich: ghaṭādika → ghaṭādike. Errata, Druck S. 212 Z. 3; PDF 237
7.30	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.31	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.32	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.34	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.35	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.36	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.37	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.39	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.41	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.46	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen. Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.52	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.54	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.55	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.57	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.63	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.65	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.71	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet. Zusätzlicher Vergleich: Chaturvedi 1986, S. 286 / PDF 336. Sein moderner Kommentar verbindet die Verneinung mit einer Anziehung außerhalb des eigenen Selbst. Diese erklärende Ergänzung sichert die schwierige Syntax von matparaḥ nicht; deshalb bleibt der zweite Halbvers vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung.
7.74	Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung. Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.75	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen. Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.83	Druckabgleich: tathāpi → tathāhi. Errata, Druck S. 217 Z. 11; PDF 237
7.86	Druckabgleich: śabdānato → śabdānatho. Errata PDF 237 zu S. 217 Z. 18; Worttrennung śabdān atho Druck S. 217 / PDF 228 und dokumentierte Errata PDF 237: śabdān atho statt śabdān ato. Worttrennung und Satzanschluss zu 7.85–87 erneut geprüft; kein verbleibender Erfassungsfehler festgestellt.
7.87	Genaue Bedeutung oder Satzfügung eines bezeichneten Teilstücks unsicher; keine isolierte Praxisauswahl. Der Zusammenhang wurde sprachlich geprüft, keine vollständige Rekonstruktion behauptet.
7.93	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.96	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.100	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.106	Druckabgleich: kathitāmaśeṣaṃ → kathitamaśeṣaṃ. Druck S. 219 / PDF 230; कथितमशेषं, keine Länge nach ta. Vor der langen Strophe steht ein unnummerierter Halbvers, separat als SD-A07-HV01 erfasst. Einzelne Form oder syntaktische Verbindung in der älteren Druck-/Digitalfassung problematisch; keine stillschweigende Konjektur. Die Übersetzung wurde am Kapitelzusammenhang geprüft; die Einzeldeutung bleibt vorbehaltlich weiterer philologischer Klärung.
7.108	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.110	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.112	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.116	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
7.118	Zahl im Druck nicht gesetzt; nach Position zwischen den benachbarten Nummern wie in der Digitalfassung ergänzt. Kapitel 7 im Druckbild hinsichtlich Absatz- und Nummernfolge durchgesehen.
Kapitel 7: Abschlussvermerk 1	Druckabgleich: sañjñakaṃ saptamam → sañjñakaṃ nāma saptamam. Druck S. 221 / PDF 232 enthält nāma, im E-Text ausgelassen.

Quellenkonkordanz des gesamten erschlossenen Bestandes. Jede Position ist mit ihren Druck- und PDF-Seiten verknüpft. Die Tabelle kann aufgeklappt werden.

Position / Teil	Druckseite	PDF-Seite
Kapitel 1: überlieferte Überschrift	1	12
1.1	2	13
1.2	4	15
1.3	6	17
1.4	6	17
1.5	7	18
1.6	7, 9	18, 20
1.7	9	20
1.8	10	21
1.9	11	22
1.10	11	22
1.11	11, 13	22, 24
1.12	13	24
1.13	13, 15	24, 26
1.14	15	26
1.15	15	26
1.16	16	27
1.17	16	27
1.18	16	27
1.19	17	28
1.20	17	28
1.21	17	28
1.22	18	29
1.23	18	29
1.24	19	30
1.25	19	30
1.26	20	31
1.27	20	31
1.28	21	32
1.29	21, 22	32, 33
1.30	23	34
1.31	23	34
1.32	23	34
1.33	23	34
1.34	27	38
1.35	28	39
1.36	28	39
1.37	28, 29	39, 40
1.38	29	40
1.39	29	40
1.40	29	40
1.41	29, 30	40, 41
1.42	30	41
1.43	30	41
1.44	32	43
1.45	32, 33	43, 44
1.46	33	44
1.47	33	44
1.48	34	45
1.49	35	46
Kapitel 1: Abschlussvermerk 1	35	46
Kapitel 2: überlieferte Überschrift	36	47
2.1	36	47
2.2	39	50
2.3	40	51
2.4	40, 41	51, 52
2.5	41	52
2.6	41	52
2.7	42	53
2.8	42, 43	53, 54
2.9	43, 44	54, 55
2.10	44	55
2.11	44	55
2.12	45	56
2.13	46	57
2.14	46, 47	57, 58
2.15	47	58
2.16	47, 48	58, 59
2.17	48	59
2.18	48	59
2.19	49	60
2.20	49	60
2.21	49, 50	60, 61
2.22	50	61
2.23	50	61
2.24	51	62
2.25	51	62
2.26	51, 52	62, 63
2.27	52	63
2.28	52, 53	63, 64
2.29	53	64
2.30	53, 54	64, 65
2.31	54	65
2.32	55	66
2.33	55, 56	66, 67
2.34	57	68
2.35	57	68
2.36	58, 59	69, 70
2.37	59	70
2.38	60	71
2.39	61	72
2.40	62	73
2.41	62, 63	73, 74
2.42	63	74
2.43	64	75
2.44	64	75
2.45	65	76
2.46	65, 66	76, 77
2.47	66, 67	77, 78
2.48	67, 68	78, 79
2.49	68	79
2.50	69	80
2.51	69	80
2.52	70	81
2.53	71	82
2.54	71	82
2.55	71, 72	82, 83
2.56	72	83
2.57	73	84
2.58	73	84
2.59	74, 75	85, 86
2.60	76	87
2.61	76	87
2.62	76, 77	87, 88
2.63	77	88
2.64	77, 78	88, 89
2.65	78, 79	89, 90
2.66	79	90
2.67	80, 81	91, 92
2.68	81	92
2.69	81	92
2.70	81	92
2.71	82	93
2.72	82, 83	93, 94
2.73	83, 85	94, 96
2.74	85, 86	96, 97
2.75	86	97
2.76	87	98
2.77	87	98
2.78	87, 88	98, 99
2.79	88	99
2.80	89	100
2.81	89	100
2.82	90	101
2.83	91	102
2.84	91	102
2.85	91	102
2.86	91	102
2.87	91	102
2.88	92	103
2.89	92	103
2.90	92	103
Kapitel 2: Abschlussvermerk 1	93	104
Kapitel 3: überlieferte Überschrift	94	105
3.1	94	105
3.2	96	107
3.3	96	107
3.4	96, 97	107, 108
3.5	97, 98	108, 109
3.6	98, 99	109, 110
3.7	100	111
3.8	100, 101	111, 112
3.9	101	112
3.10	102	113
3.11	102	113
3.12	102, 103	113, 114
3.13	103	114
3.14	103	114
3.15	103, 104	114, 115
3.16	104	115
3.17	105	116
3.18	106	117
3.19	106	117
3.20	106	117
3.21	107	118
3.22	107	118
3.23	107	118
3.24	107	118
3.25	107	118
3.26	108	119
3.27	108	119
3.28	108	119
3.29	108	119
3.30	109	120
3.31	109	120
3.32	109	120
3.33	110	121
3.34	111	122
3.35	111	122
3.36	112	123
3.37	112	123
3.38	113	124
3.39	113	124
3.40	113	124
3.41	113	124
3.42	113, 114	124, 125
3.43	114	125
3.44	114	125
3.45	114	125
3.46	114	125
3.47	114	125
3.48	115	126
3.49	115, 116	126, 127
3.50	116, 117	127, 128
3.51	117	128
3.52	118	129
3.53	118	129
3.54	118	129
3.55	118	129
3.56	118	129
3.57	119	130
3.58	119	130
3.59	119	130
3.60	120	131
3.61	120	131
3.62	121	132
3.63	121	132
3.64	121	132
3.65	121, 122	132, 133
3.66	122	133
3.67	122	133
3.68	122, 125	133, 136
3.69	125	136
3.70	126	137
3.71	127	138
3.72	127, 128	138, 139
3.73	128	139
3.74	128, 129	139, 140
3.75	129	140
3.76	129	140
3.77	129	140
3.78	129, 130	140, 141
3.79	130	141
3.80	130	141
3.81	130, 131	141, 142
3.82	131	142
3.83	131	142
3.84	133	144
3.85	133	144
3.86	134, 136	145, 147
3.87	136	147
3.88	136	147
3.89	136, 137	147, 148
3.90	137	148
3.91	137, 138	148, 149
3.92	138	149
3.93	138	149
3.94	138, 139	149, 150
3.95	139, 140	150, 151
3.96	140	151
3.97	141	152
3.98	141, 142	152, 153
3.99	142	153
Kapitel 3: Abschlussvermerk 1	142	153
Kapitel 4: überlieferte Überschrift	143	154
4.1	144	155
4.2	144, 146	155, 157
4.3	146	157
4.4	147	158
4.5	147	158
4.6	148	159
4.7	148	159
4.8	148	159
4.9	148, 149	159, 160
4.10	149, 150	160, 161
4.11	150	161
4.12	150	161
4.13	150, 151	161, 162
4.14	151	162
4.15	152	163
4.16	152	163
4.17	153	164
4.18	153	164
4.19	155	166
4.20	155	166
4.21	155, 156	166, 167
4.22	156	167
4.23	156	167
4.24	157	168
4.25	157	168
4.26	157	168
4.27	157	168
4.28	158	169
4.29	158	169
4.30	158	169
4.31	158	169
4.32	158, 159	169, 170
4.33	159, 160	170, 171
4.34	160	171
4.35	161	172
4.36	161	172
4.37	161, 162	172, 173
4.38	162	173
4.39	163	174
4.40	163	174
4.41	163	174
4.42	163, 164	174, 175
4.43	164	175
4.44	164, 166	175, 177
4.45	166, 167	177, 178
4.46	167	178
4.47	167	178
4.48	168	179
4.49	168, 169	179, 180
4.50	169	180
4.51	169, 170	180, 181
4.52	170	181
4.53	171	182
4.54	171, 172	182, 183
4.55	172	183
4.56	172	183
4.57	172, 173	183, 184
4.58	173	184
4.59	173	184
4.60	173, 174	184, 185
4.61	174	185
4.62	174	185
4.63	174, 175	185, 186
4.64	175	186
4.65	175	186
4.66	175	186
4.67	176	187
4.68	176	187
4.69	176	187
4.70a	176	187
4.70b	177	188
4.71	177	188
4.72	177	188
4.73	177	188
4.74	178	189
4.75	178	189
4.76	178	189
4.77	178	189
4.78	178	189
4.79	178	189
4.80	178	189
4.81	179	190
4.82	179	190
4.83	179	190
4.84	179	190
4.85	179	190
4.86	179	190
4.87	179	190
4.88	179	190
4.89	179	190
4.90	180	191
4.91	180	191
4.92	180	191
4.93	180	191
4.94	180	191
4.95	180	191
4.96	180	191
4.97	180	191
4.98	180	191
4.99	180	191
4.100	181	192
4.101	181	192
4.102	181	192
4.103	181	192
4.104	181	192
4.105	181	192
4.106	181	192
4.107	181	192
4.108	181	192
4.109	181	192
4.110	182	193
4.111	182	193
4.112	182	193
4.113	182	193
4.114	182	193
4.115	182	193
4.116	182	193
4.117	182	193
4.118	182	193
4.119	182	193
4.120	183	194
4.121	183	194
4.122	183	194
4.123	183	194
4.124	183	194
Unnummerierter Halbvers nach 4.124	183	194
Kapitel 4: Abschlussvermerk 1	183	194
Kapitel 5: überlieferte Überschrift	184	195
5.1	184	195
5.2	184	195
5.3	184	195
5.4	184	195
5.5	184	195
5.6	184	195
5.7	184	195
5.8	184	195
5.9	185	196
5.10	185	196
5.11	185	196
5.12	185	196
5.13	185	196
5.14	185	196
5.15	185	196
5.16	185	196
5.17	185	196
5.18	185	196
5.19	186	197
5.20	186	197
5.21	186	197
5.22	186	197
5.23	186	197
5.24	186	197
5.25	186	197
5.26	186	197
5.27	186	197
5.28	186	197
5.29	187	198
5.30	187	198
5.31	187	198
5.32	187	198
5.33	187	198
5.34	187	198
5.35	187	198
5.36	187	198
5.37	187	198
5.38	187	198
5.39	188	199
5.40	188	199
5.41	188	199
5.42	188	199
5.43	188	199
5.44	188	199
5.45	188	199
5.46	188	199
5.47	188	199
5.48	188	199
5.49	189	200
5.50	189	200
5.51	189	200
5.52	189	200
5.53	189	200
5.54	189	200
5.55	189	200
5.56	189	200
5.57	189	200
5.58	189	200
5.59	190	201
5.60	190	201
5.61	190	201
5.62	190	201
5.63	190	201
5.64	190	201
5.65	190	201
5.66	190	201
5.67	190	201
5.68	190	201
5.69	191	202
5.70	191	202
5.71	191	202
5.72	191	202
5.73	191	202
5.74	191	202
5.75	191	202
5.76	191	202
5.77	191	202
5.78	191	202
5.79	192	203
5.80	192	203
5.81	192	203
5.82	192	203
5.83	192	203
5.84	192	203
5.85	192	203
5.86	192	203
5.87	192	203
5.88	192	203
5.89	193	204
5.90	193	204
5.91	193	204
5.92	193	204
5.93	193	204
5.94	193	204
5.95	193	204
5.96	193	204
5.97	193	204
5.98	193	204
5.99	194	205
5.100	194	205
5.101	194	205
5.102	194	205
5.103	194	205
5.104	194	205
5.105	194	205
5.106	194	205
5.107	194	205
5.108	194	205
5.109	195	206
5.110	195	206
Kapitel 5: Abschlussvermerk 1	195	206
Kapitel 6: überlieferte Überschrift	196	207
6.1	196	207
6.2	196	207
6.3	196	207
6.4	196	207
6.5	196	207
6.6	196	207
6.7	196	207
6.8	197	208
6.9	197	208
6.10	197	208
6.11	197	208
6.12	197	208
6.13	197	208
6.14	197	208
6.15	197	208
6.16	197	208
6.17	197	208
6.18	198	209
6.19	198	209
6.20	198	209
6.21	198	209
6.22	198	209
6.23	198	209
6.24	198	209
6.25	198	209
6.26	198	209
6.27	198	209
6.28	199	210
6.29	199	210
6.30	199	210
6.31	199	210
6.32	199	210
6.33	199	210
6.34	199	210
6.35	199	210
6.36	199	210
6.37	199	210
6.38	200	211
6.39	200	211
6.40	200	211
6.41	200	211
6.42	200	211
6.43	200	211
6.44	200	211
6.45	200	211
6.46	200	211
6.47	200	211
6.48	201	212
6.49	201	212
6.50	201	212
6.51	201	212
6.52	201	212
6.53	201	212
6.54	201	212
6.55	201	212
6.56	201	212
6.57	201	212
6.58	202	213
6.59	202	213
6.60	202	213
6.61	202	213
6.62	202	213
6.63	202	213
6.64	202	213
6.65	202	213
6.66	202	213
6.67	202	213
6.68	203	214
6.69	203	214
6.70	203	214
6.71	203	214
6.72	203	214
6.73	203	214
6.74	203	214
6.75	203	214
6.76	203	214
6.77	203	214
6.78	204	215
6.79	204	215
6.80	204	215
6.81	204	215
6.82	204	215
6.83	204	215
6.84	204	215
6.85	204	215
6.86	204	215
6.87	204	215
6.88	205	216
6.89	205	216
6.90	205	216
6.91	205	216
6.92	205	216
6.93	205	216
6.94	205	216
6.95	205	216
6.96	205	216
6.97	205	216
6.98	206	217
6.99	206	217
6.100	206	217
6.101	206	217
6.102	206	217
6.103	206	217
6.104	206	217
6.105	206	217
6.106	206	217
6.107	206	217
6.108	207	218
6.109	207	218
6.110	207	218
6.111	207	218
6.112	207	218
6.113	207	218
6.114	207	218
6.115	207	218
6.116	207	218
6.117	207	218
6.118	208	219
6.119	208	219
6.120	208	219
6.121	208	219
6.122	208	219
6.123	208	219
6.124	208	219
6.125	208	219
6.126	208	219
Unnummerierter Halbvers nach 6.126	208	219
Kapitel 6: Abschlussvermerk 1	208	219
Kapitel 7: überlieferte Überschrift	209	220
7.1	209	220
7.2	209	220
7.3	209	220
7.4	209	220
7.5	209	220
7.6	209	220
7.7	209	220
7.8	210	221
7.9	210	221
7.10	210	221
7.11	210	221
7.12	210	221
7.13	210	221
7.14	210	221
7.15	210	221
7.16	210	221
7.17	210	221
7.18	211	222
7.19	211	222
7.20	211	222
7.21	211	222
7.22	211	222
7.23	211	222
7.24	211	222
7.25	211	222
7.26	211	222
7.27	211	222
7.28	212	223
7.29	212	223
7.30	212	223
7.31	212	223
7.32	212	223
7.33	212	223
7.34	212	223
7.35	212	223
7.36	212	223
7.37	212	223
7.38	213	224
7.39	213	224
7.40	213	224
7.41	213	224
7.42	213	224
7.43	213	224
7.44	213	224
7.45	213	224
7.46	213	224
7.47	213	224
7.48	214	225
7.49	214	225
7.50	214	225
7.51	214	225
7.52	214	225
7.53	214	225
7.54	214	225
7.55	214	225
7.56	214	225
7.57	214	225
7.58	215	226
7.59	215	226
7.60	215	226
7.61	215	226
7.62	215	226
7.63	215	226
7.64	215	226
7.65	215	226
7.66	215	226
7.67	215	226
7.68	216	227
7.69	216	227
7.70	216	227
7.71	216	227
7.72	216	227
7.73	216	227
7.74	216	227
7.75	216	227
7.76	216	227
7.77	216	227
7.78	217	228
7.79	217	228
7.80	217	228
7.81	217	228
7.82	217	228
7.83	217	228
7.84	217	228
7.85	217	228
7.86	217	228
7.87	217	228
7.88	218	229
7.89	218	229
7.90	218	229
7.91	218	229
7.92	218	229
7.93	218	229
7.94	218	229
7.95	218	229
7.96	218	229
7.97	218	229
7.98	219	230
7.99	219	230
7.100	219	230
7.101	219	230
7.102	219	230
7.103	219	230
7.104	219	230
7.105	219	230
Unnummerierter Halbvers vor 7.106	219	230
7.106	219	230
7.107	220	231
7.108	220	231
7.109	220	231
7.110	220	231
7.111	220	231
7.112	220	231
7.113	220	231
7.114	220	231
7.115	220	231
7.116	220	231
7.117	221	232
7.118	221	232
7.119	221	232
7.120	221	232
7.121	221	232
7.122	221	232
Unnummerierter Halbvers nach 7.122	221	232
Kapitel 7: Abschlussvermerk 1	221	232
Kapitel 7: Abschlussvermerk 2	221	232
Kapitel 7: Abschlussvermerk 3	221	232

Literatur und zugängliche Quellen.

• Somānanda: The Sivadristi of Sri Somanandanatha with the Vritti by Utpaladeva. Herausgegeben von Madhusudan Kaul Shastri. Kashmir Series of Texts and Studies 54, 1934. Vollständiger Scan der Leitquelle.
• Muktabodha Digital Library, Textkennung M00081: Śivadṛṣṭi. Elektronische Wiedergabe bei Vishvasa. Die zusätzlich dort angebotenen Kapitelkopien wurden zur Kontrolle herangezogen.
• John Nemec: The Ubiquitous Śiva: Somānanda’s Śivadṛṣṭi and His Tantric Interlocutors. Oxford University Press, 2011. Kritische Edition und Übersetzung der ersten drei Kapitel mit Utpaladevas Auslegung; hier nur bibliografisch berücksichtigt.
• John Nemec: The Ubiquitous Śiva, Volume II: Somānanda’s Śivadṛṣṭi and His Philosophical Interlocutors. Oxford University Press, 2021. Zum vierten Kapitel und seiner Auslegung. Gespräch mit dem Autor, 1. Oktober 2021. Die Beschreibung dieses Bandes ist nicht als Aussage zu verstehen, das Gesamtwerk habe nur vier Kapitel.
• John Nemec: „On the contributions of the Śivadṛṣṭi of Somānanda to the Intellectual History of the Pratyabhijñā“. In: Annuaire de l’École pratique des hautes études, Section des sciences religieuses 124 (2017), S. 15–23. Volltext. Für die historische Einordnung und die Eigenständigkeit von Somanandas philosophischen Argumenten eingesehen.
• Radheshyam Chaturvedi (Hg.): Śivadṛṣṭiḥ, mit Utpaladevas Vṛtti und Chaturvedis ergänzenden Sanskrit- und Hindi-Erläuterungen. Varanaseya Sanskrit Sansthan, Varanasi 1986. Scan. Titelblatt sowie S. 161, 168, 261–262 und 286 gezielt eingesehen; kein unabhängiger alter Handschriftenzeuge.
• John Nemec: „Somānanda on the Meaningfulness of Language“. In: Indo-Iranian Journal 62/3 (2019), S. 227–268. DOI und Verlagsnachweis; JSTOR-Nachweis. Das Sanskritzitat zu 4.91–92 entspricht hier 4.90–91. Die relevanten Lesungen und Apparatangaben waren in indexierten Auszügen zugänglich; der vollständige Aufsatz wurde nicht eingesehen.

Weiterführendes und Seminare

Für Verständnis und Einordnung helfen die deutsche Gesamtübersetzung und die Praxisauswahl. Das sorgfältige Lesen verbindet die Aufmerksamkeit für Sanskrit mit der Frage nach Erkenntnis, die das Werk durchgehend trägt.

Die folgenden aktuellen Angebote führen zu passenden allgemeinen Themen. Sie sind keine Ankündigung einer besonderen Shivadrishti-Ausbildung.

Sanskrit und Devanagari

06.01.2027 - 15.12.2027 Jahresgruppe Sanskrit - Lektüre der AMRITA SIDDHI 2 - online

Termine: 16x mittwochs: 06.01., 27.01., 17.02., 10.03., 31.03., 21.04., 12.05., 02.06., 23.06., 14.07., 08.09., 29.09., 20.10., 10.11., 01.12., 15.12.20…

Dr phil Oliver Hahn

09.04.2027 - 11.04.2027 Sanskrit Intensivwochenende

Du bist fasziniert vom Klang des Sanskrit und der tiefgehenden Wirkung der Wörter dieser uralten Sprache? Hast bereits Übersetzungen von Mantras oder …

Dr phil Oliver Hahn

Indische Schriften

26.12.2026 - 02.01.2027 Indische Rituale Ausbildung

Du interessierst dich für indische Rituale? Du hast die einzigartige Gelegenheit, in dieser Rituale Ausbildung bei Yoga Vidya die kleine Puja, große P…

Sukadev Bretz, Shankari Winkelbauer

01.01.2027 - 10.01.2027 Yogalehrer Weiterbildung Intensiv A1 - Jnana Yoga und Vedanta

Kompakte, vielseitige Weiterbildung für Yogalehrer rund um Jnana Yoga und Vedanta.
Tauche tief ein ins Jnana Yoga und Vedanta, studiere die indischen S…

Vedamurti Dr Olaf Schönert

Zur weiteren Vertiefung verbinden Sanskrit, Pratyabhijna und Puja Sprachstudium, Erkenntnis und Verehrung. Gesamttext mit Übersetzung 108 Verse für die spirituelle Praxis und Gebet