Matanga Parameshwara Agama Sanskrit Devanagari

Matanga Parameshwara Agama Sanskrit Devanagari bietet den Sanskritgrundtext aller 58 Kapitel in fortlaufender Devanagari-Schrift. Die Ausgabe ergänzt Matanga Parameshwara Agama mit IAST und deutscher Übersetzung sowie Matanga Parameshwara Agama 108 Verse für die spirituelle Praxis. Das Werk verbindet die Verehrung Shivas mit Erkenntnis, Yoga, Meditation und Lebensführung.

Die 3.462 Originalnummern sind innerhalb ihres jeweiligen Kapitels zu lesen. Alle sichtbaren Zahlen im folgenden Sanskritteil stehen in Devanagari. † markiert offene Lesungen; eckige Klammern bewahren Ergänzungen der Textvorlage. Quellen und Hinweise folgen nach dem Sanskrit.

Sanskritgrundtext

विद्यापादः

विद्यापादः १

प्रथमः पटलः
उपोद्घातप्रकरणम्

हिमवत्यचले रम्ये सिद्धचारणसेविते ।
नानाश्चर्यगुणोपेतं शिखरं चारु निर्मलम् ॥१॥

सिद्धीनामुद्भवो यत्र यत्र नाप्यपमृत्यवः ।
यत्रान्योन्यविरुद्धानां प्रीतिर्भवति तत्क्षणात् ॥२॥

मूर्खोऽप्यमूर्खतां याति भयाद्भीतो विमुच्यते ।
यत्र नास्त्युपसर्गाणां प्रवेशः शिखरोत्तमे ॥३॥

यत्र संनिहितो नित्यं भगवान्परमेश्वरः ।
तत्रासौ मुनिशार्दूलस्तपसोत्कृष्टमूर्तिमान् ॥४॥

ज्ञानाग्निदग्धकलुषो वृत्ताम्भःक्षालितात्मवान् ।
शिवध्यानेकचित्तात्मा समाधावास्थितः सुधीः ॥५॥

यावन्मारुतसंपर्कान्मुमोच मधुरं स्वरम् ।
कीचकः षट्पदावासविवरेण शनैः शनैः ॥६॥

तावन्मुनेर्मतङ्गस्य सहसा क्षुभितं मनः ।
भूयो भूयो निनादेन श्रोत्रामृतवपुष्मता ॥७॥

करिण्यारण्यमातङ्गः स वशीकृत्य नीयते ।
वनात्पराङ्मुखस्तद्वच्चित्तं लक्ष्याच्छिवात्मकात् ॥८॥

ततश्चासौ मुनिः श्रीमाञ्ज्ञात्वा भ्रष्टं मनः शिवात् ।
आदाय तरसा वेणुं सुसममृजुमव्रणम् ॥९॥

श्लक्ष्णत्वचं सुनिष्णातं कृत्वा छिद्रैरलङ्कृतम् ।
तदोत्पादितवाँल्लेशाद्ध्वनिं सप्तस्वरान्वितम् ॥१०॥

त्र्यम्बकस्याग्रतो भूत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
मुनिर्वादितवान्वेणुं भक्त्या तु परया भृशम् ॥११॥

ततः स भगवान्नाथः पार्वत्या सहितो हरः ।
स्वं वपुर्दर्शयामास मतङ्गाय तपस्विने ॥१२॥

ददर्श सहसा विप्रः श्रीकण्ठं विश्वनायकम् ।
स तस्य पादावभ्यर्च्य दण्डवत्पतितो भुवि ॥१३॥

तद्भक्तिमन्योरावेशान्नयनामलवारिणा ।
पादौ प्रक्षाल्य नमतः स्तोतुमारब्धवान्मुनिः ॥१४॥

मतङ्ग उवाच —

भगवन्भूतभव्येश ब्रह्मविष्ण्विन्द्रनायक ।
त्वत्प्रसादगुणाविष्टा दिवि दीव्यन्ति देवताः ॥१५॥

भवता निखिलं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
त्वत्पादाम्बुजसामर्थ्यस्मरणादपि पापिनः ॥१६॥

प्रध्वस्तपापनिचयाः सिद्धिभाजो भवन्ति हि ।
किं पुनर्मुनयो धीरास्त्वय्येवार्पितचेतसः ॥१७॥

विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो योगिनो विगतस्पृहाः ।
विरजस्का विशोकाश्च व्यतिक्रान्तभवार्णवाः ॥१८॥

अन्येऽपि हि सुरेशान लब्धेप्सितवरा नराः ।
अहमेकोऽल्पभाग्यस्तु दुःखभाक्सुखवर्जितः ॥१९॥

वज्रोपमं महत्पापं मदीयमथवा विभो ।
त्वदीयशक्तयस्तीव्राः संसारोत्तारणं प्रति ॥२०॥

मत्पापनिचयं प्राप्ता लघुतां मृदुतां गताः ।
एतस्मिन्नन्तरे देवः प्रहस्योवाच विश्वराट् ॥२१॥

प्रमृज्याज्ञानपटलं वस्तुरत्नसुशोभया ।
वाण्या प्रश्वास्य तं विप्रं समुत्थाप्य च भूतलात् ॥२२॥

परमेश्वर उवाच —

वरमन्विच्छ विप्रेन्द्र यत्त्वया मनसेप्सितम् ।
ततः प्रोवाच हृष्टात्मा रोमाञ्चितवपुर्मुनिः ॥२३॥

मतङ्ग उवाच —

कृतकृत्योऽस्मि देवेश त्वत्प्रसादात्किमद्भुतम् ।
प्राप्तव्यं यत्प्रयत्नेन तत्प्राप्तमखिलं मया ॥२४॥

दृष्टे त्वयि जगन्नाथे लोकानुग्रहकारणात् ।
द्विविधार्थप्रदं श्रीमद्वस्तुरत्नसुचर्चितम् ॥२५॥

ज्ञानमज्ञानहं तारं सुखबोध्यमनाकुलम् ।
विपुलार्थमसंदिग्धं समासोक्त्या ब्रवीहि मे ॥२६॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मतङ्गस्य महात्मनः ।
ज्ञानालप्यवपुष्मत्या वाण्यालुप्तवपुर्गुरुः ॥२७॥

उवाच तस्मै सुप्रीत्या मतङ्गाय महात्मने ।

परमेश्वर उवाच —

विचारयुक्तं सद्वस्तु स्फुटमाम्नायदर्शनात् ॥२८॥

यथा व्यवस्थितं न्यायमार्गेणैवानुलोमतः ।
सुकरं सुविभक्ताङ्गं षट्पदार्थमयं शुभम् ॥२९॥

चतुष्पादमिदं शास्त्रमायातममृतात्मकम् ।
धातुर्वक्त्राम्बुजोद्गाराद्विमलाद्गुरुसंततौ ॥३०॥

अनुष्टुप्छन्दसा पूर्वं निबद्धं कोटिसंख्यया ।
सदाशिवेन देवेन ततोऽनन्तेन धीमता ॥३१॥

भाषितं लक्षमात्रेण तदेवाहं तवाधुना ।
उपसंहृत्य संक्षेपाद्वक्ष्ये वै पारमेश्वरम् ॥३२॥

सहस्राणां त्रयेणाथ पञ्चभिश्च शतैः परम् ।

अतोऽन्यो यः समुद्धारः स स्फुटार्थप्रकाशकः ।

न भवत्यतिसूक्ष्मत्वात्ततोऽयं निश्चयः स्फुटः ॥३३॥

उदारबुद्धिर्भगवान्मतङ्गः शास्त्रार्णवो येन हरादवाप्तः ।
आराध्य वेण्वाकृतनिश्चयेन तद्वस्तु युक्त्या ह्यखिलं प्रवक्ष्ये ॥३४॥

†

विद्यापादः २

द्वितीयः पटलः
उद्देशप्रकरणम्

अथाणोर्बन्धसोपानपदपङ्क्तिनिवृत्तये
सत्ताभिव्यक्तये चैव वर्ण्यते च बुभुक्षुणा ॥१॥

ज्ञानामृतमसंदिग्धं भूत्यर्थमतुलं परम् ।
षड्भिः पदार्थमाणिक्यैर्वाक्सूत्रेणातिशोभिता ॥२॥

वस्तुरश्मिसहस्राढ्या प्रविचारगुणोज्ज्वला ।
मालेयं धीविलासिन्या मण्डनायावतारिता ॥३॥

भर्तुर्वाक्यावसानेऽस्मिन्मतङ्गप्रवरो मुनिः ।
भक्तिचन्द्रवपुष्मत्या विनयाम्भोऽभिषिक्तया ॥४॥

गिरा प्रोवाच

मतङ्ग उवाच —

भगवन्देवदेव जगत्पते ।

प्रविभागं पदार्थानां षण्णामपि शिवोदये ॥५॥

चतुष्पादे महातन्त्रे यथावद्वक्तुमर्हसि ।
ततः स भगवान्देवः स्फुरन्माणिक्यशेखरः ॥६॥

वाक्यानलसमुत्थेन ज्वालाव्यूहेन मन्त्रराट् ।
प्रददाह मुनेः सम्यगज्ञानं तृणराशिवत् ॥७॥

परमेश्वर उवाच —

विवेको यत्र तत्त्वानां कार्यकारणभेदतः ।
यथावदुचितं वस्तु हेयं चैवोपवर्ण्यते ॥८॥

विद्यापादः स विज्ञेयः सार्धेन परिमण्डितः ।
श्लोकानां च सहस्रेण शास्त्रेऽस्मिन्मुनिसत्तम ॥९॥

मुद्रामण्डलमन्त्राणां लक्षणं साधकात्मनाम् ।
आचार्याणां च विधिवत्सहस्रेणैव वर्ण्यते ॥१०॥

क्रियापादः स विज्ञेयः सर्वानुग्रहलक्षणः ।
यत्रोपायो विरक्तानां षडङ्गः सुमहात्मनाम् ॥११॥

रागिणामपि भोगार्थं योगपादः स उच्यते ।
शतैः पञ्चभिराख्येयः श्लोकानामपि विस्तरात् ॥१२॥

समयाचारसद्धावस्थितिः स्वाम्नायलक्षणः ।
चर्यापादः समुद्दिष्टो यथावत्पञ्चभिः शतैः ॥१३॥

†

लयभोगाधिकाराख्यस्त्रितत्त्वोक्तिनिदर्शनात् ।
पदार्थः पतिनामासौ प्रथमः परिकीर्तितः ॥१४॥

भोग्यभोक्तृत्वसंबन्धमायाधारसुसंचिते ।
क्रियाज्ञानात्मिकाकीर्तिर्ये च धर्माः पतौ स्फुटाः ॥१५॥

शक्त्याख्यः स पदार्थोऽयं द्वितीयः परिभाष्यते ।
ये भूतभावतत्त्वाख्या मायातः स्फुरिताः सदा ॥१६॥

पदार्थश्च त्रिपर्वोऽयं तृतीयः शिवशासने ।
योऽस्वतन्त्रः पशुर्भोक्ता क्षेत्री पाश्यः पुमान्स्फुटम् ॥१७॥

पदार्थः पशुनामासौ चतुर्थो मुनिपुङ्गव ।
धर्माधर्मविपाकाख्याः स्थितौ भोक्तुरिहागताः ॥१८॥

साध्यसाधनभावेन संस्थिता ये परस्परम् ।
पञ्चमः स तु बोद्धव्यः पदार्थो भोगसंज्ञकः ॥१९॥

ये मन्त्राः शुद्धमार्गस्थाः शिवभट्टारकादयः ।
मुद्राश्च शक्तिपूर्वाः स्युर्ये चार्थाः परिविस्तृताः ॥२०॥

पादत्रय उपायो यः संसारोद्धारकारणम् ।
षष्ठः सोऽभिहितस्तन्त्रे पदार्थः पारमेश्वरे ॥२१॥

संख्या तन्त्रार्थयुक्त्या गुरुलघुलघुतानुक्रमेणैवमुक्ता

पादानां यो विभागः स सकलनिगमव्यापकत्वाद्विभक्तः ।
संक्षेपोक्त्याऽध्वसंस्थाः पतिपशुविषयाः सूचिताः षट्पदार्था-

स्तेषामादौ गरीयान्पतिरिति गदितः प्रोच्यते स क्रमेण ॥२२॥

विद्यापादः ३

लयभोगाख्यतत्त्वद्वयविचारप्रकरणम्

अथ पत्युरधिष्ठानं स्वशक्तिकिरणात्मकम् ।
तस्यां दिवि सुदीप्तात्मा निष्कम्पोऽचलमूर्तिमान् ॥१॥

काष्ठा सैव परा सूक्ष्मा सर्वदिक्कामृतात्मिका ।
प्रध्वस्तावरणा शान्ता वस्तुमात्रातिलालसा ॥२॥

आद्यन्तोपरता साध्वी मूर्तित्वेनोपचर्यते ।
स्थितावन्योन्यलोकेऽस्मिन्संविदा नोपलभ्यते ॥३॥

ततः स मुनिशार्दूलः पृष्टवान्परमेश्वरम् ।
श्रोत्रादीनि प्रमाणानि प्रमेयोऽर्थश्च पञ्चधा ॥४॥

एतावान्व्यवहारोऽस्मिन्सुप्रतीतो जगत्पते ।
अनुमानागमाख्ये च तत्पूर्वे व्यवहर्तृषु ॥५॥

एभ्योऽतिरिक्तं यद्वस्तु तत्कथं साध्यते विभो ।
वाक्यार्ककिरणैस्तीव्रैः स्फुरद्भिरतिभासुरैः ॥६॥

विभुर्मार्जितवानाशु मुनेर्भ्रान्त्युत्थितं तमः ।
सर्व एव पदार्थाः स्युः सत्तामात्रोपलक्षिताः ॥७॥

स्वधर्मैरवगम्यन्ते स्वागमोक्तिनिदर्शनात् ।
धूमादग्नेर्यथा पत्युः शक्तयो विद्धि साधनम् ॥८॥

धर्मेण साध्यते धर्मी क्वचित्कार्येण कारणम् ।
कारणेन क्वचित्कार्यं क्वचिदाम्नायदर्शनात् ॥९॥

एवमन्योन्यसाधर्म्यवैधर्म्येण विनिश्चयात् ।
पत्युर्धर्माः शक्तयस्तु ताश्च सर्वत्र निःसृताः ॥१०॥

शास्त्रेऽस्मिन्युक्तितः सिद्धा लक्ष्यन्ते त्रिष्ववस्थिताः ।
पशौ पाशेषु भोगेषु तदेव त्रितयं पुनः ॥११॥

संयोगात्प्रतिपत्तव्यं न च शक्त्युज्झितं क्वचित् ।
प्रवर्ततेऽस्वतन्त्रत्वादचेतनतया तथा ॥१२॥

अमूर्तत्वाच्च क्रमशो यथोद्दिष्टाः परस्परम् ।
व्यस्तानां शक्यते वक्तुं न कदाचित्स्वरूपकम् ॥१३॥

उपायोऽपि हि तद्धर्मन्यायेन समवस्थितः ।
किं तु साधर्म्यवैधर्म्यविचारोक्त्या पृथक् पृथक् ॥१४॥

वक्ष्यन्तेऽमी पदार्थास्ते सुसंपृक्ताः सुविस्तरे ।
संसारे गहने पत्यू रश्मिभिः प्रकटीकृताः ॥१५॥

शक्तिभ्यः शक्तिमान्सिद्धो ह्यथवा मुनिपुङ्गव ।
अक्षाणि प्रति प्रत्यक्षं मनश्चाक्षमनुत्तमम् ॥१६॥

संकल्पविषयं सिद्धं संकल्पादेव केवलात् ।
प्रपत्तव्यं मुनिव्याघ्र किमन्यत्परिपृच्छसि ॥१७॥

पञ्चमन्त्रतनुः श्रीमान्सकलः परिपठ्यते ।
सुप्रसन्नेन्द्रियग्रामः सर्वज्ञः सर्वगोचरः ॥१८॥

योगयोगेश्वरस्वामी स्वतन्त्रः पशुपाशहा ।
तस्योक्तिः पौरुषैः स्थूलैः प्रमाणैर्न प्रबाध्यते ॥१९॥

प्रमाणमेकं तद्वाक्यं तथ्यमीश्वरभाषितम् ।
तस्मादेव परं तत्त्वमचलं सर्वतोमुखम् ॥२०॥

यस्मिन्प्राप्तस्य न पुनर्जन्मेहास्ति कदाचन ।
इत्थं गुणवतस्तस्मात्तत्त्वात्तत्त्वमनिन्दितम् ॥२१॥

स्फुरद्रश्मिसहस्राढ्यमधस्ताद्व्यापकं महत् ।
परिभाषितमित्येतन्नाम्ना बिन्दुरिहोच्यते ॥२२॥

चतुर्धावस्थितं वेद्यं प्रेरकं जगतोऽव्ययम् ।
शान्तिभेदः स्थितः पूर्वं यत्रासौ परमेश्वरः ॥२३॥

शान्तमूर्तिरिति ख्यातो वृतः शान्तैर्महात्मभिः ।
सहस्रादित्यसंकाशैर्विस्फुरद्भिः समन्ततः ॥२४॥

कोटीशतसहस्रैस्तु स्ववीर्यगुणशालिभिः ।
विद्याख्यमपरं तस्मात्तेजोमूर्तेर्महात्मनः ॥२५॥

स्थानं तत्तेजसा दीप्तं कोट्यग्रेण समन्ततः ।
व्याप्तं भुवनपालानां विश्वरूपकृतात्मनाम् ॥२६॥

ततोऽधस्तात्प्रतिष्ठाख्यं स्थानमत्यद्भुतोदयम् ।
तत्राप्यमृतमूर्तेस्तु परिवारोऽमृतात्मकः ॥२७॥

लक्षायुतसहस्राणि यत्रामृतवपुष्मताम् ।
शिवानां शिवमार्गेऽस्मिन्व्याख्यातं परमार्थतः ॥२८॥

विनिवृत्ताधिकारस्य पञ्चमन्त्रमहातनोः ।
गच्छतः परमां काष्ठां विश्रामो यत्र धीमतः ॥२९॥

तन्निवृत्तिरिति ख्यातं स्थानं स्थानवतां वरम् ।
स्थिरमूर्तिरमोघात्मा यत्रासौ परमेश्वरः ॥३०॥

तस्मिन्स्थित्वा प्रतिष्ठाति देवोऽमृततनुः शिवः ।
एवं क्रमात्सुदीप्ताङ्गो विद्यादेहसमाश्रयात् ॥३१॥

ततः शान्तत्वमायाति शान्तौ स परमेश्वरः ।
शान्त्यतीतं परं तत्त्वमविनाश्यव्ययात्मकम् ॥३२॥

येनोन्मीलितसद्भावाः पशवः शिवतां गताः ।
सदाशिवस्य देवस्य लयस्तत्त्वेऽतिनिष्कले ॥३३॥

चतुर्मूर्तिमयं शुभ्रं यत्तत्सकलनिष्कलम् ।
तस्मिन्भोगः समुद्दिष्टः पत्युर्विश्वस्य सर्वदा ॥३४॥

धातुर्वीर्यात्मकं स्याद्विभवगुणगणापूरितं मन्त्रमुख्यै

र्योनिः स्यादक्षराणामवितथमतुलं शक्तिगर्भं च मुख्यम् ।
स्थानं भोगाय भोक्तुर्न च चलति यतः शाश्वतं विश्वमूर्ते

र्व्याख्यातं निष्प्रपञ्चं तदपि न विरतौ वर्ण्यतेऽस्याधिकारः ॥३५॥

विद्यापादः ४

अधिकारतत्त्वप्रकरणम्

अथाधिकारिणः पत्युः क्रीडतः परमं पदम् ।
स्वतन्त्रस्यापि वक्तव्यं स्वभावोऽस्य यतः पुरा ॥१॥

क्रीडंस्ततोऽवतीर्याशु बिन्दौ स परमेश्वरः ।
सांसिद्धिकेन भावेन यतोऽसावुपबृंहितः ॥२॥

अतिरस्कृतवीर्येण प्रभावेणातिसर्पिणा ।
सर्वाध्वप्रकटेनायं कर्ता कार्यस्य विश्वराट् ॥३॥

चलतस्तस्य बिन्द्वाख्यात्स्थानाद्धातुर्महात्मनः ।
तत्तेजो नवधा भिन्नं स्फुटं योगबलोत्कटम् ॥४॥

योगेनाधिष्ठितं सम्यक् परेण परमेष्ठिनः ।
योगोऽस्य शक्तयः स्वाक्या विस्फुरन्ति समन्ततः ॥५॥

ईशान्यापूरणी हार्दी वामा मूर्तिश्च पञ्चमी ।
एताभिः परमेशानः शक्तिभिः समधिष्ठितः ॥६॥

विशुद्धविप्रुडुद्गारैः प्रवर्षत्यखिलेऽध्वनि ।
स्वयोगोद्भूतकिरणैर्विद्याविद्येश्वरैः शिवैः ॥७॥

वृतः स भगवान्देवो मायाचक्रप्रवर्तिभिः ।
तेऽतीवाक्रान्तविभवाः पत्युराज्ञानुवर्तिनः ॥८॥

अनन्तोऽनन्तवीर्यात्मा सूक्ष्मोऽतोऽतिवपुर्महान् ।
ततः शिवोत्तमो देवस्तृतीयः परिकीर्तितः ॥९॥

एकनेत्रैकरुद्रौ च त्रिमूर्तिरपरस्ततः ।
श्रीकण्ठश्च महातेजाः शिखण्डी च महाद्युतिः ॥१०॥

एते रुद्राणवः सिद्धाः क्रियाज्ञानबलोत्कटाः ।
बलं च तेजसः पत्युर्विकारैः प्रकटीकृतम् ॥११॥

तस्मादेवावताराख्यात्समयात्परमात्मनः ।
निसर्गेणैव शक्तीनां व्यापारोऽतीव पुष्कलः ॥१२॥

येनाशु ते महावीर्या विद्येशाः प्रकटीकृताः ।
यैर्वृतः परमे व्योम्नि राजते मन्त्रनायकः ॥१३॥

तनुस्तस्योपचारेण पञ्चमन्त्रमयी शिवा ।
ईशानमूर्धा पुंवक्त्रो ह्यघोरहृदयः प्रभुः ॥१४॥

उच्यते वामगुह्योक्त्या सद्योमूर्तिः स्थिता पृथक् ।
हारिणी जननी तावद्रोधयित्री च शक्तयः ॥१५॥

एताः शक्तिमतः प्रोक्ताः शक्तयोऽष्टौ महामुने ।
आसां वीर्यं विभागश्च वक्तव्यः पुरतो यतः ॥१६॥

ततोऽस्मिन्नेष्यते वक्तुं तथाप्युद्देशतोऽधुना ।
अष्टौ धर्मा महेशस्य शक्त्यष्टकविधौ स्थिताः ॥१७॥

वक्ष्यन्ते ज्ञापनार्थं तु संक्षेपेण न विस्तरात् ।
मूर्धा वा परमा काष्ठा तच्चैवेशित्वमद्भुतम् ॥१८॥

ईशानीभिस्तदुत्थाभिरणूनां बलमादरात् ।
विनिष्कृष्य मलात्तूर्णं योजयत्यमले पदे ॥१९॥

यतस्तस्माच्च भगवानीशमूर्धेति चोच्यते ।
वक्त्रं तेजोमयं तस्य येनोद्गीर्णाः समन्ततः ॥२०॥

ज्ञानाग्निविप्रुषस्तीव्राः पूरयन्त्यखिलं जगत् ।
पुंशब्दः पवने प्रोक्तः पुनात्यस्मिंश्चराचरे ॥२१॥

अज्ञाननिचयं पुंसां तस्मात्पुंस उदाहृतः ।
चलच्छक्तिमयं वक्त्रं तच्च सर्वगतं विभोः ॥२२॥

पुमान्वक्त्रे स्थितो यस्मात्तस्मात्पुंवक्त्र इष्यते ।
सद्भावो हृदयं प्रोक्तमघोरः शान्त उच्यते ॥२३॥

सद्भावेनैव शान्तात्मा घोरः संसार एव हि ।
स यस्मान्नेष्यते पत्युरघोरहृदयस्ततः ॥२४॥

रहस्योक्त्या स्मृतं वामं पत्युस्तेजःक्रियात्मकम् ।
वामोद्गारैर्यतः कर्ता करोति रचनां स्फुटम् ॥२५॥

चित्रां भुवनमालाख्यां तत्त्वाख्यां च स विश्वराट् ।
वामोक्त्या विपरीतत्वं प्रपञ्चेऽस्मिन् सदाशिवः ॥२६॥

लक्ष्यते विपरीतेन विरुद्धेनापि कर्मणा ।
प्रददात्यणुसङ्घेभ्यो यत्फलं मनसेप्सितम् ॥२७॥

तस्माच्च भगवान्देवो वामगुह्यः प्रभाष्यते ।
मूर्तिः शरीरं यत्तस्य स्ववीर्यविभवात्मकम् ॥२८॥

सद्योजातं पराद्भावात्सुव्यक्तं क्रीडनाय तत् ।
स्वभावस्यापरो भावः सा क्रीडेत्युपचर्यते ॥२९॥

सद्यो मूर्तित्वमापन्नं सद्योमूर्तिस्ततः स्मृतः ।
एवं मन्त्रास्तु पञ्चैते यैर्निबद्धतनुः शिवः ॥३०॥

घटितं पञ्चभिस्तस्य शरीरममलं शुभम् ।
तदप्यत्र तथा सिद्धं शक्तित्रयनिदर्शनात् ॥३१॥

हारिणी या शिवस्योक्ता हर्तुर्हरणशीलिनी ।
हरणं हानिरुद्दिष्टा भोगेष्वभिरतात्मनाम् ॥३२॥

पुद्गलानां शनैर्गत्वा लिङ्गं संहत्य वेगतः ।
निवर्तयति संभोगं तस्मिन्नेव भवालये ॥३३॥

विनिवेशयितुं शक्ता पत्युः सा वशवर्तिनी ।
अथवोन्नतिसामर्थ्यात्पुमनुध्यातमादरात् ॥३४॥

प्राक् शिवेन परं स्थानं समाहृत्य नयेद्भृशम् ।
हरणाद्धारिणी हर्तुर्हर्येष्वेवोपलक्ष्यते ॥३५॥

यतोऽस्वतन्त्रो भोगात्मा प्रवृत्तः पाशगोचरे ।
व्याघातभाक् ततस्तस्य सा शक्तिः पारमेश्वरी ॥३६॥

प्रवृत्ता लक्ष्यते सम्यङ्न चापैति स्वकं बलम् ।
जननी कारणस्थोक्ता शक्तिर्या क्रीडतः प्रभोः ॥३७॥

प्रवृत्ता स्वेन वीर्येण तोयवत्पतिता क्षितौ ।
मायात्मकेऽणुबीजानां जननी जननात्मिका ॥३८॥

तयात्मवीर्यवर्तिन्या पञ्चमन्त्रतनुः शिवः ।
जगतोऽस्याखिलस्यापि तस्माज्जनयिता पिता ॥३९॥

एवं सुसूक्ष्मकिरणा शक्तिर्जननशीलिनी ।
प्रदृश्यतेऽणुसंघस्य माता जन्मनि जन्मनि ॥४०॥

रोधयित्री च या पत्युर्विसृतस्यामितात्मनः ।
लक्ष्यते पशुसंघस्य नियमस्थितिदायिका ॥४१॥

या समर्था विधौ रोद्धुं जगद्भोगेष्वभिप्लुतम् ।
शक्तिः सा रोधयित्र्युक्ता यतो रोधयिता प्रभुः ॥४२॥

पतिशक्तित्रयाविष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
भ्रमत्यज्ञानमोहेन दुःखादिपरितापितम् ॥४३॥

यावत्सोन्मीलिनी शक्तिः शिवरागेण संयुता ।
न पतत्यतितेजस्विनित्यानुग्रहशालिनी ॥४४॥

तन्निपाताच्च तस्येत्थमज्ञस्याप्यभिलाषिणः ।
बुद्धिरुत्पद्यतेऽकस्माद्विवेकेनात्मवर्तिना ॥४५॥

विवेकिनो विरक्तस्य जिज्ञासा चोपजायते ।
जिज्ञासोपेतचैतन्यं पशुं संसारसागरात् ॥४६॥

जिघृक्षया युनक्त्येनं युक्तं प्रेरयिता प्रभुः ।
प्रेरणे प्रेरकः श्रीमान्द्वयोरपि स मन्त्रराट् ॥४७॥

अनुग्राह्यस्य विनये तथानुग्राहकस्य च ।
कारुण्ये त्वनयोर्यस्मात्तयोर्योगः सुदुर्लभः ॥४८॥

नाप्रसन्ने प्रभौ यस्माद्द्वारमाप्नोति पुद्गलः ।
मुक्तये गुरुनामानं व्यक्तं वर्त्म सुनिर्मलम् ॥४९॥

यं प्राप्य पशवः सिद्धाः पतित्वमुपयान्ति हि ।
तस्य देवादिदेवस्य कारणत्वमनिन्दितम् ॥५०॥

भर्तुर्ये शासने देवा महान्तश्चक्रवर्तिनः ।
तेषां भुवनविन्यासः स्वासु स्वासु विभूतिषु ॥५१॥

न तेषां परिसंख्यानं निर्मलानां महात्मनाम् ।
यस्तेषां विभवः सूक्ष्मः सूक्ष्माचारश्च सुव्रत ॥५२॥

मनोऽभिलषितान्भोगान्भुञ्जते ते महाबलाः ।
प्राणिनः शुद्धवृत्तिस्थाः सततं ध्यानतत्पराः ॥५३॥

सदाशिवार्पितधियस्तेषामत्रोदितं पदम् ।
मेरुपृष्ठं यथा प्राप्तास्तृणलोष्टादयो भृशम् ॥५४॥

प्राप्नुवन्ति सुवर्णत्वं तद्वत्सादाशिवे पदे ।
सदाशिवसमाः सर्वे किं तु ते सेश्वरा मताः ॥५५॥

कार्यत्वेनाणुरुद्दिष्टस्तावत्सन्तानगोचरे ।
यावद्धरेण हारिण्या न सम्यग्ध्रियते बलात् ॥५६॥

पश्चाद्धृते शिवत्वेऽणोः कारकत्वेन कारणम् ।
न तं प्रति कदाचित्स्यात्सोऽपि कार्यत्वगोचरात् ॥५७॥

उत्तीर्णः पतिसामर्थ्यात्स्थितः शान्तपदे यतः ।
दानं नाम स्वसत्तैव या सा ज्ञानक्रियात्मिका ॥५८॥

सा शक्तिस्तस्य संस्पर्शाद्व्यक्तीभूता सुनिर्मला ।
पत्युर्दानं तदेवोक्तम् न स्वयं व्यज्यते पशोः ॥५९॥

नित्योऽविकारी च यथाध्वमूर्तिः स्थितोऽग्रणीर्यश्च स विश्वनेता ।
तथा मयोक्तः सकलाकलोक्त्या शक्तेर्विभागं ह्यधुना विधास्ये ॥६०॥

विद्यापादः ५

शक्तिविचारप्रकरणम्

अथ कारणकार्यत्वे शक्तयो या व्यवस्थिताः ।
ताश्चैवात्राधिकारिण्यः प्रतीताः सर्वगोचराः ॥१॥

संलब्धोन्मीलनाः सत्यस्तत्त्वेऽस्मिन्नीश्वराह्वये ।
दर्शयन्ति स्वमात्मानमधिकारे नियोजिताः ॥२॥

तत्त्वं यद्वस्तुरूपं स्यात्स्वधर्मप्रकटात्मकम् ।
तत्त्वं वस्तुपदं व्यक्तं स्फुटमाम्नायदर्शनात् ॥३॥

यदच्युतं स्वकाद्वृत्तात्ततः शाक्तवशं जगत् ।
ततमन्येन वा यत्स्यात्तत्तत्त्वं तत्त्वसन्ततौ ॥४॥

तस्मिन्नेवेश्वरे तत्त्वे संस्थिताः परमेश्वराः ।
शिवेच्छानुमताः सर्वे जगतः प्रभविष्णवः ॥५॥

शिवशक्तिगुणामोदकृत्स्नोन्मीलितशक्तयः ।
रमन्ते विविधैर्भोगैर्भुवनेषु महत्सु च ॥६॥

विद्याविद्येश्वरीभिस्ते सुशोभाभिरनिन्दिताः ।
इत्थं गुणयुताः सर्वे बोद्धारः पारमेश्वराः ॥७॥

तेषामथाग्रणीः शूरः समर्थः परमेश्वरः ।
ज्येष्ठोऽधिकारी विश्वात्मा वृतो रुद्रैः सहस्रधा ॥८॥

यतः सोऽर्हति कर्तृत्वे नियोगोऽस्य ततः शिवात् ।
परिपाट्यागतः प्राप्तः स च तस्मै समर्पिते ॥९॥

निवर्ति कृतकृत्यत्वादनन्तोऽनन्तवीर्यवान् ।
ततस्तस्मिन्समारूढे पञ्चमन्त्रतनुः शिवः ॥१०॥

ददात्याज्ञां सुसूक्ष्मस्य विद्येशस्य महात्मनः ।
स च प्राप्तवरः श्रीमान्भर्तुराज्ञानुवर्तकः ॥११॥

तत्तन्त्रः पदमानन्तमधिष्ठाय महायशाः ।
निवर्तयत्यधश्चक्रं यत्तन्मायात्मकं जगत् ॥१२॥

एवं शिवोत्तमस्यापि सूक्ष्मस्योपरमे शिवः ।
प्रददातीशसंघस्य कारणत्वमनिन्दितम् ॥१३॥

पदात्पदं विचरतो ह्येकैकस्य महात्मनः ।
यावत्सा परमा काष्ठा तावच्चक्रस्य कारणम् ॥१४॥

अव्युच्छेदाय रुद्राणां कृत्वा शक्तिबलान्वितम् ।
नियुनक्ति पदे तस्मिन्यवीयांसं शिखण्डिनम् ॥१५॥

एवं तेऽनुगताः सर्वे तदिच्छानुविधायिनः ।
अनन्तेशस्य नाथस्य यतस्तेभ्यो महत्तमः ॥१६॥

तदायत्ता विचेष्टन्ते सुखिनः सर्व एव ते ।
न केवलं महेशाना विद्याश्चामितविक्रमाः ॥१७॥

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च नियोगेनाधिरोपिताः ।
विद्यातत्त्वविधौ वाच्यास्तासामेव विभूतयः ॥१८॥

यत्स्वरूपमनन्तस्य पतिशक्तिबलान्वितम् ।
तेन सर्वं विजानाति करोति च महाबलः ॥१९॥

पत्युः शक्तिः परा सूक्ष्मा जगदुन्मीलने क्षमा ।
तया प्रभुः प्रबुद्धात्मा स्वतन्त्रः स सदाशिवः ॥२०॥

प्रबुध्यते महातेजा ज्ञानशक्तिकृतास्पदः ।
द्विधा भेदं समापन्ना स्थानभेदेन सा पुनः ॥२१॥

स्थानभेदेन कर्तृत्वं यत्तस्या उदितं सदा ।
तत्सामर्थ्यादनन्तस्य तत्तेजः पारमेश्वरम् ॥२२॥

भेदैः षोडशभिर्भिन्नं क्रियाज्ञानात्मकं शिवम् ।
अतिरस्कृतसामर्थ्यं जगत्यस्मिन्सितासिते ॥२३॥

व्यापारकृत्स्नसंपूर्णं नामभेदेन सर्पितम् ।
क्षोभिका जननी चैव रोधयित्री च कीर्तिता ॥२४॥

गोप्त्री नेत्री च योक्त्री च त्राणा वामा नियामिका ।
रौद्री च प्लाविका श्रद्धा भाविका द्वादशी मता ॥२५॥

ज्वाला प्रह्लादिनी चैव स्तम्भिनी विकिरापरा ।
दश षट् च पराः सूक्ष्माः शक्तयोऽनन्ततेजसः ॥२६॥

आभ्योऽन्याश्चाप्यसंख्येयास्ताश्च तत्त्वाध्वनि स्थिताः ।
वक्तव्या या यथातत्त्वं तत्त्वधर्मेण संगताः ॥२७॥

संक्षेपोक्त्या न विस्तारात्स्फुटार्थप्रतिपादिकाः ।
तत्र तावदनन्तस्य क्रीडतः पत्युरिच्छया ॥२८॥

स्वभावस्य च्युतिः क्रीडा स च क्षोभ इति स्मृतः ।
क्षोभेनातिजवात्कर्तुः शरीरमभवत्पुरा ॥२९॥

येनावतीर्य संभोगात्तत्त्वादीश्वरसंज्ञकात् ।
व्यापारस्थितयेऽणूनां कृतवान्भुवनं महत् ॥३०॥

स्वशक्तिव्यूहसामर्थ्यान्मायातत्त्वं सुरेश्वरः ।
अचाल्यक्रियायुक्तः शक्त्या क्षोभिकया तदा ॥३१॥

सुस्थितस्याथ जगतः सितासितविभूतिषु ।
पशूनां सहसा क्षोभं प्रकरोत्यव्ययात्मिका ॥३२॥

क्षुब्धो विरज्यते स्थानाच्चान्यत्समुपैति हि ।
विभ्रान्तचित्तो विरतस्तथापि न विमुञ्चते ॥३३॥

परं न लभमानः सन्क्षोभिकाकुलितेन्द्रियः ।
एवं हि क्षोभको देवः क्षोभ्याश्च पशवः स्मृताः ॥३४॥

न्यग्भूतस्याणुसंघस्य मायोदरगतस्य हि ।
करोत्युच्छूनतां भावं भोगाभिमुखतां तु या ॥३५॥

जनन्या जनितश्चायं पशुर्भोगेषु रज्यते ।
जनिता लक्ष्यतेऽणूनां पतिर्जन्मनि जन्मनि ॥३६॥

भावोऽन्यो यः स्वभावात्तु शुभो वा यदि वाशुभः ।
जनयित्वा तु जन्यस्य पशोः स परमेश्वरः ॥३७॥

यच्छत्यविकलान्भोगान्यया सा जननी मता ।
रोधयित्री तु या पत्युरावृत्य जगदातुरम् ॥३८॥

रुणद्धि स्थितयेऽत्यर्थं नेच्छन्तं च पशुं बलात् ।
कर्तव्येष्वथ कार्येषु प्रस्थितस्य क्रियावतः ॥३९॥

प्रवृत्तौ धारयेच्चित्तं येन तं प्रति पुद्गलः ।
प्रवर्तते न सामर्थ्यादुत्साहे च विमूढधीः ॥४०॥

रोधयित्री तु सा शक्तिर्यतो रोधयिता प्रभुः ।
धर्माधर्मविपाकेषु भोक्तुरभ्युद्यतस्य हि ॥४१॥

असमञ्जसहानार्थं रक्षणाय च सर्पिता ।
गोप्त्री गोपयितुं शक्ता जगदेतच्चराचरम् ॥४२॥

स्वं स्वं धत्तेऽणुसंघेभ्यः स्वोचितं फलमादरात् ।
नान्येन शक्यते भोक्तुं गोप्त्या संवर्तुलीकृतम् ॥४३॥

पशुश्च सुखदुःखाभ्यामन्यायेन कथंचन ।
न शक्यते वशीकर्तुं यतोऽमूर्ते ह्यचेतने ॥४४॥

गोप्तुगोप्त्रीवशादिष्टस्तदुत्सृज्य तत्फलम् ।
न जह्यात्तद्विरागोऽपि यतो गोप्त्या तु रक्ष्यते ॥४५॥

†

एकस्मात्क्षीणविभवात्स्थानादन्यत्पशुं बलात् ।
स्थानं नयति या पत्युः शक्तिर्नेत्रीति सा स्मृता ॥४६॥

नेता नेयस्य वा पुंसः प्रध्वस्ताशेषकर्मणः ।
जन्मन्यपश्चिमे स्पृष्टो यदा शक्त्या च भावितः ॥४७॥

निर्धूतकलुषं शान्तं तदा स परमेश्वरः ।
नेत्र्या नयत्यसंदेहाद्यत्तत्पदमनामयम् ॥४८॥

योक्त्री योजयितुं शक्ता नानायोन्यन्तरेष्वणुम् ।
परे च नेत्र्योपोद्व्यूढं युङ्क्ते भर्तृवशानुगा ॥४९॥

†

दुःखारिवशसंप्राप्तं तप्तमत्यन्तविह्वलम् ।
पुंदुःखान्तरमाविश्य त्राणा वै पारमेश्वरी ॥५०॥

तयोर्वियोजने शक्ता विमुक्तोऽणुस्ततो भयात् ।
स्वस्थस्त्वत्र भवेद्यस्मात्तस्मात्त्राता प्रभुः स्मृतः ॥५१॥

वामाधः स्रोत उद्दिष्टा यस्मिंस्ते परमाणवः ।
प्लवन्तेऽविरलेनैव वासिताः स्वेन कर्मणा ॥५२॥

संरुद्धशक्तयो मूढा वामयात्मवशीकृताः ।
नियामिताश्च बलवत्स्वोचितास्वणुवृत्तिषु ॥५३॥

अपश्यन्तः परां काष्ठां न विरक्ता बुभुक्षवः ।
प्रकृत्याधोमुखं सम्यक् चैतन्यं नियमात्मिका ॥५४॥

नियमे स्थापयेद्यस्मात्तस्मान्नामद्वयं मुने ।
अस्याः शक्तेर्मयाख्यातं वामा चेति नियामिका ॥५५॥

रुक्पाशनिचयं भोक्तुर्येयं द्रावयितुं क्षमा ।
रौद्रं भयानकं विद्धि मायावटसुगह्वरम् ॥५६॥

तस्मादुद्धरणे रौद्री रुद्रस्येयं वशानुगा ।
या प्लावयति संतप्तं भोगामृतसुशीकरैः ॥५७॥

संमार्ज्य दुःखसंतानं भोगिनं भोगतत्परम् ।
प्लाविकेयं समुदिष्टा तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥५८॥

कुत्सितेष्वपि भोगेषु श्रद्धयात्मवशीकृतः ।
स्वाचारमवमत्याशु तद्रतौ संप्रवर्तते ॥५९॥

सेयं श्रद्धा समाख्याता शक्तिर्धातुः क्रियात्मिका ।
धर्माधर्मद्वयावस्थं तयोरस्याधिकेक्षणम् ॥६०॥

भाविका भावयत्येव पुद्गलं स्वेन तेजसा ।
येनाभावेऽपि भावत्वं तद्वशात्प्रतिपद्यते ॥६१॥

चितेरुन्मील्य सामर्थ्यमसद्भोगेष्वभिप्लुतम् ।
तान्प्रज्वाल्य रुषानिष्टान्सद्भोगेष्वणुमज्जयेत् ॥६२॥

अथवाप्यतिदीप्तात्मा ज्वालयात्मवशीकृतः ।
जुगुप्सते जगत्सर्वमनित्यमशुभावहम् ॥६३॥

ततः स भगवानीशस्तं युनक्त्यात्मशासने ।
तदाह्लादितसर्वाङ्गः प्रह्लादिन्या गुरुं प्रति ॥६४॥

शुश्रूषणैकचित्तः स्याद्भावितात्मा गतस्पृहः ।
स्निग्धोऽतिरिक्तो हृष्टात्मा सहिष्णुः कृतनिश्चयः ॥६५॥

शतेनाप्यपकाराणां नित्यं चापकृतोऽपि हि ।
परैर्विक्लेश्यमाणोऽपि प्रयोगैर्विविधैर्भृशम् ॥६६॥

न विरज्येत सामर्थ्यात्सदाह्लादात्मचेतनः ।
शक्तिः प्रह्लादिनी पत्युः सदा प्रीतिविवर्धिनी ॥६७॥

स्तम्भिन्या स्तम्भितः कर्तुः शक्त्या संगृह्य सादरम् ।
यत्र यत्र स्थितोऽसम्यगुद्वेगवशगोऽपि सन् ॥६८॥

न चलत्यतिसंसक्तः स्तम्भिन्या स्तम्भितस्तु सः ।
विकिरा नाम या प्रोक्ता तया स परमेश्वरः ॥६९॥

भूतभावात्मतत्त्वाख्यं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
संक्षुब्धं ग्रन्थिविवरात्क्षोभितस्य जगद्विधेः ॥७०॥

पूर्वं क्षोभिकयाक्षोभ्य पश्चात्प्रविकिरत्यसौ ।
विकिरिण्या यथोपात्तं स्वाङ्गावयवगोचरे ॥७१॥

व्यक्तीकरोति जगतः शरीराणि सहस्रधा ।
अनादि यद्बलं पुंसां शरीरावधि निश्चयात् ॥७२॥

विकिरत्यात्ममर्यादान्यायेन समतां नयेत् ।
नातिरिक्तं न च न्यूनं युगपद्वेद्यमेव तत् ॥७३॥

शक्तयः कारणस्येवं दिङ्मात्रेण प्रदर्शिताः ।
परमार्थेन नान्तोऽस्ति जगत्यस्मिन्प्रविस्तरैः ॥७४॥

अभ्युद्गताः कर्तुरमोघवीर्याः प्रविस्तृता याश्च जगत्प्रपञ्चैः ।
प्रकाशितं याभिरुदारवृत्तं स्वकं स्वकं कारणकार्यभावात् ॥७५॥

उन्मीलिताः पाशविशेषशोभाः कृताश्च सर्वे पशवः समृद्ध्या ।
भोगेषु पक्त्या पुनरागतानां विभाजितं कर्मफलं यथावत् ॥७६॥

प्रभोः स्थिताः स्वात्मवशा महत्यस्ताः शक्तयोऽशेषजगत्प्रदीपाः ।
पतिप्रसङ्गेन हि सूचितास्ते विद्यामिदानीं शृणु विप्रमुख्य ॥७७॥

विद्यापादः ६

पुंपाशेश्वरप्रकरणम्

मतङ्ग उवाच —

अथ शक्तिसमूहस्य चरतोऽस्य जगत्पतेः ।
प्रतिपत्तिर्यथा लोके पशूनां पाशसंचये ॥१॥

पाश्यः पाशयिता पाशास्त्रयमेतद्व्यवस्थितम् ।
साध्यसाधनभावोक्त्या यथावत्प्रकटं भवेत् ॥२॥

तथा सम्यक्प्रवक्तव्यं तावद्विद्यावधार्यताम् ।
स एवं मुनिशार्दूलो मतङ्गः प्रत्यवस्थितः ॥३॥

ततः प्रोवाच भगवान्मतङ्गाय महात्मने ।

परमेश्वर उवाच —

पशुरात्मा समुद्दिष्टः क्षेत्री क्षेत्रज्ञ एव च ॥४॥

शरीरी चेति रुद्धात्मा भोक्ता च परिभाष्यते ।

मतङ्ग उवाच —

न पशुर्नाममात्रेण शरीरी परिभाष्यते ॥५॥

शरीरेऽस्मिन् कुतो ह्यात्मा शरीराद्व्यतिरिच्यते ।
यथाम्बुद्रव्यसंयोगात्स्पन्दनादिविवर्तनम् ॥६॥

तद्वदेव शरीरेऽस्मिन् विज्ञानं योगजं विभो ।

परमेश्वर उवाच —

द्रव्यसंकरजं यत्तद्विज्ञानं जलजादिवत् ॥७॥

न सर्वत्र भवेत्स्पष्टं न चैवाकुञ्चनादिकम् ।
न श्रोत्रादिपरिज्ञानं नर्तुर्नो काल एव च ॥८॥

सुखदुःखविवेकित्वं न गतिर्वृद्धिरेव च ।
वृद्धिश्चेदूष्मणा कस्माद्ध्रासो वैधर्म्यतः स्थितः ॥९॥

अक्षाणामप्रवृत्तत्वात्प्रवृत्तत्वाच्च युक्तितः ।
व्यवहाराच्च साटोपात्प्रतिज्ञायाश्च लक्ष्यते ॥१०॥

यस्मात्सत्यपि संयोगे कीर्त्यते पञ्चतां गतः ।
न तत्र स्वल्पमप्यस्ति विज्ञानं मुनिपुङ्गव ॥११॥

भोक्ता भोग्यस्य संसिद्धो नाङ्गुल्यग्रेण कुत्रचित् ।
स्वाग्रं वै शक्यते स्प्रष्टुं तद्वद्भूतात्मवर्त्मना ॥१२॥

भूतानां रचना भोग्या पक्षेऽस्मिन्भवतः स्थिता ।
ज्ञानं ज्ञेयं च ज्ञाता च विभक्तानि पृथक् पृथक् ॥१३॥

ज्ञेयं तावत्पदार्थानां यादृग्रूपं स्वकं स्वकम् ।
ज्ञानशक्तेर्यतो ज्ञातुः कर्तुश्चैव न संशयः ॥१४॥

प्रत्यक्षमपि शास्त्रेऽस्मिन् व्यपदेष्टुं न शक्यते ।
भोगैः प्रसाध्यते भोक्ता भोगाश्च विविधा मताः ॥१५॥

अक्षार्थसंगमोत्थं यद्विज्ञानं प्रत्ययात्मकम् ।
तेनासौ वासितात्मा तु परत्र विनिवेदयेत् ॥१६॥

वागिन्द्रियेण स्पष्टेन मनसापूरितेन तु ।
यः प्रपञ्चोऽनुमानाख्यः सामान्यो व्यवहर्तृषु ॥१७॥

तेनानुमीयते ह्यात्मा दृग्दर्पणनिदर्शनात् ।
संहतस्यास्य सर्वस्य शयनादेरिवान्वितः ॥१८॥

भोक्ता संप्रतिपत्तव्यः स पुमानत्र कीर्तितः ।

मतङ्ग उवाच —

केचिद्विज्ञानमात्रस्य सन्तानस्य महाधियः ॥१९॥

अव्युच्छिन्नप्रवाहस्य हीयमानस्य सर्वदा ।
नात्मन्यवस्थितस्यास्य वस्तुशून्यस्य युक्तितः ॥२०॥

योऽवस्थितः सदा द्रष्टा स कथं गम्यते विभो ।

परमेश्वर उवाच —

शून्यं तावत्प्रमाणत्वान्न कदाचिद्भवेज्जगत् ॥२१॥

नाप्रमाणात् प्रपत्तव्यं कल्पना विद्यते सतः ।
नासतो वस्तुशून्यत्वान्मृत्पिण्डान्न पटो यथा ॥२२॥

निरुध्यते नावस्थानाद्विज्ञानं प्रत्ययात्मकम् ।
यदतीतमतीतं तु स्मरणं केन हेतुना ॥२३॥

तादृगेव क्षणादन्यत्क्षणान्तरमभीप्सितम् ।
आजन्ममरणात्तस्य न विज्ञानस्य कुत्रचित् ॥२४॥

व्यभिचारो भवेल्लोके स च सर्वत्र दृश्यते ।
एकस्मात्प्रत्ययादन्यत्प्रत्ययान्तरगोचरम् ॥२५॥

न प्राप्नोति तदा सर्वे योगिनो न च योगिनः ।
अथवाजस्रमुत्पत्तिरिष्यते समवायजा ॥२६॥

विज्ञानस्य तदाभावो न भवेत्तु कदाचन ।
न चैवं स्यात्ततोऽन्यद्वा स्थानं ज्ञानस्य कथ्यताम् ॥२७॥

कृतमेकेन यत्कर्म तद्विपाकं परः कथम् ।
प्राप्नोति युक्तिदौर्बल्यात्तथापि सुनिरूप्यताम् ॥२८॥

न कर्मणः फलं कश्चिदशुभस्य शुभस्य वा ।
भुङ्क्तेऽन्योन्यकृतस्यापि युक्तिरेषा गतत्रपा ॥२९॥

केनोक्तं कुशलं कर्म शून्यत्वान्मुनिसत्तम ।
को वात्र मुच्यते ज्ञानादुपायादन्य आत्मनः ॥३०॥

स्पष्टानि करणान्यत्र कर्म चात्र परिस्फुटम् ।
एवं करणकर्मभ्यां कर्ता सिद्ध्यत्यसंशयः ॥३१॥

भूतानामप्यचैतन्यात्प्रवृत्तिर्नेष्यते स्वतः ।
वक्तव्यादानगमनेषूत्सर्गानन्दकर्मणि ॥३२॥

श्रवणे स्पर्शने रूपे रसे गन्धे च तत्त्वतः ।
अनेनैवानुमानेन चितिर्ज्ञानक्रियात्मिका ॥३३॥

लक्ष्यते सा शरीरेऽस्मिन्प्रत्यक्षेणाप्यथोच्यते ।
आशिरोलक्षणे काये येयं संविच्चितेः सदा ॥३४॥

आह्लादे वाऽप्यथोद्वेगे मनः संकल्पिता सती ।
बुभोज भोक्ता तां पश्चादहं भोक्ता च नान्यथा ॥३५॥

प्रत्यक्षतोऽथवा सिद्धा या प्रयत्नेन नित्यशः ।
नादात्मकेन भावेन वायुभूतेन लक्ष्यते ॥३६॥

आधाराधेयसामर्थ्याज्जगत्यस्मिन्महामुने ।

मतङ्ग उवाच —

वायोः प्रवृत्तिरत्रापि तच्च भूतमचेतनम् ॥३७॥

अयस्कान्तेऽपि सामर्थ्याद्दृष्टं यद्भ्रमणादिकम् ।
तस्मादयं न नियमः स्फुटः प्रस्पन्दनादिकः ॥३८॥

परमेश्वर उवाच —

वायुः प्रवाहकत्वात्तु सदोपात्तगतिः स्मृतः ।
निश्चलत्वं हि वैधर्म्यं तच्चैवात्रोभयोरपि ॥३९॥

यथाभिमानिके ह्यात्मा बाह्येऽप्येवानुमीयते ।
अस्ति धारयिता तस्मात्प्रेरकश्च न संशयः ॥४०॥

अयस्कान्तप्रवृत्तौ च नासमाधिः कदाचन ।
तस्यैवापेक्षते नित्यं योक्तारं मुनिपुङ्गव ॥४१॥

तस्मादात्मास्त्यसंदेहाच्छरीरेऽस्मिन्नचेतने ।
भुङ्क्ते प्राधानिकान्भोगान्सततं कारणेरणात् ॥४२॥

मतङ्ग उवाच —

भूताणुसङ्घसंयोगाच्छरीरं कारणेरणात् ।
यदि नाम भवत्येव प्रधानस्य किमागतम् ॥४३॥

मतङ्ग उवाच —

लीयन्ते यत्र संहारे यतश्चोत्पद्य चात्मनः ।
शरीरघटनारम्भस्तत्प्रधानमिहोच्यते ॥४४॥

मतङ्ग उवाच —

असदुत्पत्तिरिहेष्टा सतः प्रख्याप्यते कथम् ।
स्थितः संस्थाप्यते यस्मात्पर्वतोऽयं महीतले ॥४५॥

†

नष्टस्यापीष्यते नाशो न्यायेनानेन शंकर ।

परमेश्वर उवाच —

मृत्पिण्डेऽस्तित्वसामर्थ्याद्घटोऽभिव्यज्यते यथा ॥४६॥

लोकेऽप्यर्थक्रियायुक्त उत्पन्नो यत्प्रभाष्यते ।
शाकल्यायामवस्थायां नष्ट इत्युपचर्यते ॥४७॥

†

न्यग्रोधकणिकायां तु यद्वद्वृक्षोऽखिलः स्थितः ।
तद्वत्प्रधाने तत्त्वानां लयो ज्ञेयश्च सुव्रत ॥४८॥

मतङ्ग उवाच —

स्फुटोऽयं नियमो न स्याद्गोशृङ्गात्तु शरो यथा ।
दूर्वाजागोऽविलोमभ्यो गोमयाच्च यथोत्पलम् ॥४९॥

दृष्टं युक्तिविचारज्ञ निस्संदिग्धं वदेश्वर ।

परमेश्वर उवाच —

अनेनैवानुमानेन कार्यकारणसन्ततौ ॥५०॥

प्रपत्तव्यं मुनिव्याघ्र धर्मो वैधर्म्यमेव च ।
न च यन्नास्ति तत्तस्माद्व्यज्यते निश्चिता मतिः ॥५१॥

अस्तित्वादपि सर्वत्र न समा सूतिरिष्यते ।
यथोषरे तु बीजानामस्तित्वादप्यसंभवः ॥५२॥

समानत्वेऽपि नारीणां सूतेर्यदत्र संभवः ।
वन्ध्यायाः सन्ततौ किं स्याद्विचारो ह्युभयात्मकः ॥५३॥

†

प्रादुर्भवति यद्यस्मात्तदेवात्मानमादरात् ।
साधयेन्मुनिशार्दूल स्थानमप्यविचारतः ॥५४॥

प्रादुर्भावोऽसतः सिद्धः स्फुटोऽयं नियमः कुतः ।
उपलब्धेरभावाद्वा कारणात्प्रत्यवस्थितः ॥५५॥

अतिसूक्ष्मनिकृष्टत्वाद्वैकल्याद्वाऽथ चक्षुषः ॥
तस्य तस्य तदाभावो यच्च द्रष्टुं न शक्यते ॥५६॥

†

अभावोऽर्थक्रियाभावादेवं चेन्मन्यसे यदा ।
तदा तं प्रत्यभावः स्यादन्यत्रास्ति यथाम्भसः ॥५७॥

सतः साधारणस्यापि दृष्टं लोके न चान्यथा ।
वैकल्याच्चक्षुषोऽसत्तदागमस्याप्यभावतः ॥५८॥

पिपासार्तस्य चोपायः स्वयमेवावधारितम् ।
यस्य यस्येन्द्रियस्याथ वैकल्यं दृश्यते मुने ॥५९॥

तस्य तस्य तदाभावो विषयस्य किमागतः ।
ज्ञानचक्षुर्विहीनानां प्रत्यक्षादपरं कुतः ॥६०॥

कार्यमेतत्प्रधानस्य दृश्यं यत्सचराचरम् ।
कार्येण कारणं सिद्धं तच्च भोक्तुरभीप्सितम् ॥६१॥

भोग्यं भोजयिता देवो भगवान्परमेश्वरः ।
एवं वदन्ति मुनयो ह्यात्मा शुद्धः सदैव तु ॥६२॥

विरागी स च मुक्तात्मा न च तस्मात्परं क्वचित् ।
प्रधानस्येष्यते सर्गः स च सर्वत्र संस्थितः ॥६३॥

न कश्चिद्बध्यते लोके न च कश्चिद्विमुच्यते ।

परमेश्वर उवाच —

यद्यात्मा केवलः स्वस्थः प्रधानं चाप्यचेतनम् ॥६४॥

अनयोर्व्यतिरिक्तत्वादीशः सोऽप्यत्र नेष्यते ।
सर्गस्यापि तदाभावो युक्तितोऽभ्युपगम्यते ॥६५॥

संयोगाच्चेत्तदा रागी साक्षः सावयवः स्फुटः ।
न स्वतश्चाप्यचैतन्यात्प्रधानस्येष्यते जगत् ॥६६॥

अज्ञत्वं कारणत्वं च पारार्थ्यं चाप्यनर्थिनः ।
प्रतिपत्तिरियं प्रौढी भवतः सुविचारिता ॥६७॥

पिपासयोर्जितस्येत्थं यद्यत्राम्भः स्वयं क्वचित् ।
प्रवृत्तं दृश्यते तस्मात्प्रधानस्यापि शोभनम् ॥६८॥

पारार्थ्येनाथवा गोश्च क्षीरं वत्सविवृद्धये ।
गवि तत्रास्ति चैतन्यं प्रेरकं पयसो हि तत् ॥६९॥

वत्सस्याप्यभिलाषित्वं न च तत्पुंप्रधानयोः ।

मतङ्ग उवाच —

अनादिकालसंरूढाद्वासितान्मनसः सदा ॥७०॥

प्रपञ्चोऽयमविद्याख्यो न पुंसः परिपठ्यते ॥

परमेश्वर उवाच —

मनः प्राधानिकं प्रोक्तमचेतनमनातुरम् ॥७१॥

युज्यते सुखदुःखोत्थवासनाभिरनेकधा ।
यदा तदाश्मलोष्टादौ न भवेत्केन हेतुना ॥७२॥

आत्मना चोपरक्तस्य मनसश्चेत्प्रवृत्तयः ।
तदा रागी पुमान् न स्यात्प्रधानं वाप्यचेतनम् ॥७३॥

मनः प्राधानिकं सिद्धमुपधाननिदर्शनात् ।
मन्यसे स्फटिकोक्त्या वा तच्च तस्य न युज्यते ॥७४॥

सत्त्वादन्यः पुमान् सिद्धः स्फटिकश्चातिसामलः ।
युक्तश्चेत्समलस्तस्मान्न वासोऽस्त्यमलीमसे ॥७५॥

न च रागविरागाभ्यामुदासीनोऽधिवास्यते ।
विद्याख्यश्चाप्युपायोऽयं योऽविद्यायाः प्रमार्जकः ॥७६॥

अनेनैवानुमानेन कृतकृत्यस्य कृत्यता ।
न वक्तुं युज्यते यस्मात्तस्माच्छास्त्रमकारणम् ॥७७॥

वासनाविनिवृत्त्यर्थमुपादेयं महामुने ।
ज्ञानं तस्योपकाराय ततः पुंसां मलः स्मृतः ॥७८॥

संसारे युज्यते मुक्तो न च बन्धोऽस्ति मुच्यते ।
ज्ञानेन वासनातोऽयं प्रतिपत्तिर्न शोभना ॥७९॥

मतङ्ग उवाच —

न्यायेनानेन भवता मलौघोऽतोऽभिधीयते ।
मलः किमात्मकस्तस्य सहजो भाक्त एव वा ॥८०॥

परमेश्वर उवाच —

चितेश्चित्सहजो धर्मः स चानादिमलावृतः ।
ताम्रकालिकवद्योगात् सहजः समुदाहृतः ॥८१॥

मतङ्ग उवाच —

सहजो यस्य यो भावः सोऽग्निमारुतयोरिव ।
धर्माभावादभावः स्याद्धर्माद्धर्मी कुतोऽपरः ॥८२॥

परमेश्वर उवाच —

ग्रन्थे विषं यथा ताम्रात्कालिका तण्डुलादपि ।
कञ्चुकं शक्यते भेत्तुं न चाभावोऽस्ति वस्तुनः ॥८३॥

पशुत्वानादिसंबन्धात्सति बीजे मलात्मके ।
अज्ञानवासना पुंसो नान्यथा चोपजायते ॥८४॥

मतङ्ग उवाच —

शिवत्वमतिशुद्धं स्यात्पशुत्वमतिसामलम् ।
द्वयोर्विरोधादेकत्वं भगवन् गम्यते कथम् ॥८५॥

परमेश्वर उवाच —

अनादिकालसंरूढाः पशवः पाशवेष्टिताः ।
विरुद्धमग्निना तोयं युक्तं दहति तत्क्षणात् ॥८६॥

अस्तित्वान्मुनिशार्दूल विरोधोऽत्र न युज्यते ।
भवतापि हि यत्रोक्तमविद्याख्यो मलः सदा ॥८७॥

न समानेन धर्मेण चैकः पर्यनुयुज्यते ।
तस्माद्रागी मलोपेतो भोगभुक् पुरुषः स्मृतः ॥८८॥

कर्मी च कर्मसामर्थ्याधितो भोगेष्वभिप्लुतः ।
शिवत्वाद्युज्यते मोक्षे पशुत्वाद्युज्यते तनौ ॥८९॥

†

भोगेष्वपि हि सामर्थ्यात्कर्मणां मुनिसत्तम ।
ईश्वराधिष्ठितात्मासावस्वतन्त्रो यतः सदा ॥९०॥

मतङ्ग उवाच —

स्वभावेनैव जगतः प्रवृत्तिर्दृश्यते यतः ।
ततः कर्ता न युक्तः स्याद्व्यपदेष्टुं पुरेश्वर ॥९१॥

†

परमेश्वर उवाच —

स्वभावस्य विपर्यासो भूतानामपि दृश्यते ।
प्रदाहेऽग्नेर्न निर्वाणं गतौ वायोर्न संयमे ॥९२॥

प्रवृत्तिः प्राणिनां सौख्ये न च दुःखे कदाचन ।
कर्मणश्चाप्यचैतन्यात्प्राधान्यं नेष्यते मुने ॥९३॥

इच्छाविघातिनः सर्वे न च मुक्ता बुभुक्षवः ।
जगदेतत्सदायत्तमीश्वरस्य महामुने ॥९४॥

एवं हि परतन्त्रत्वाज्जगतोऽस्याखिलस्य तु ।
प्रवृत्तिर्नेष्यते यस्मात्तस्मात्कर्ता महेश्वरः ॥९५॥

मतङ्ग उवाच —

यद्यस्ति भगवानीशः कर्तृत्वे संमतः सदा ।
जगतः परिपूर्णत्वाद्वैचित्र्याच्चापि युज्यते ॥९६॥

रागद्वेषादिभिर्दोषैस्तस्मादीशोऽस्मदादिवत् ।

परमेश्वर उवाच —

वैचित्र्यं जगतः प्रोक्तं स्वकर्मगुणभेदतः ॥९७॥

आधेयाधारभावेन विभिन्नमुपचर्यते ।
कर्मकृत् पुरुषः प्रोक्तस्तद्विभागभुगेव सः ॥९८॥

ईश्वरः सृष्टिसंहारे रक्षणे च प्रभुः स्मृतः ।
निमित्तकारणं त्वीशो ह्युपादानं तु शक्तयः ॥९९॥

समवायि तथा माया कार्यमेतज्जगत्सदा ।
यथार्करश्मयो दीप्ता निरपेक्षास्तपन्ति हि ॥१००॥

विकासाकुञ्चने दृष्टे कुमुदेष्वम्बुजेषु ते ।
शक्तीनां परमेशस्य स्वभावो ह्युपवर्णितः ॥१०१॥

तेनैवावसरप्राप्ते त्वं मुने प्रत्यवस्थितः ।
सति मायात्मके पुंसः संनिकृष्टे मलेऽपरे ॥१०२॥

स्थूलः प्राधानिको बन्धः स च कर्मवशात्स्थितः ।
मोहो मदश्च रागश्च विषादः शोष एव च ॥१०३॥

वैचित्र्यं चैव हर्षाख्यः सप्तैते सहजा मलाः ।

सत्स्वेतेष्वपि ये पाशा मायातः स्फुरिताः कलाः ॥

तदुद्बलितवीर्योऽणुर्भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ॥१०४॥

प्रोक्तः पुमानीश्वरचोदितो बलाद्

भुङ्क्ते गुणान्कर्मविपाकसंभवान् ।
तेभ्यो वियोक्ता स शिवो हि शक्तिमान्

मन्त्रैर्महद्भिः शिवशक्तिसंभवैः ॥१०५॥

विद्यापादः ७

विद्यातत्त्वप्रकरणम्

अथ विद्याधिकारोऽयं न्यायप्राप्तोऽत्र वर्ण्यते ।
तस्य पत्युरमोघात्मा शक्तिव्यूहोऽतिरस्कृतः ॥१॥

प्रवृत्तः सर्वदिक्केन माहात्म्येनातिसर्पिणा ।
तेनोपोद्बलिताः सर्वे शुद्धाध्वभुवनेश्वराः ॥२॥

रुद्राणवो महाभागा मन्त्राणां सप्तकोटयः ।
विवेको यत्सुशुद्धानां मन्त्राणां सर्वतोमुखः ॥३॥

विवेकात्तत्स्वरूपेण विद्यातत्त्वमतः स्मृतम् ।
तस्मिन्याः संस्थिता विद्याः शिवसद्भावदायिकाः ॥४॥

नियुक्तास्ता महाभागाः पाशाविच्छित्तिकारणम् ।
पशूनां परमेशेन शुद्धसर्गादनन्तरम् ॥५॥

ततस्ताश्च स्ववीर्येण सर्वदुष्कृतहारिणा ।
आशु संस्पर्शनादेव सृष्टिं कमलजन्मनः ॥६॥

संहृत्योपरताः सर्वा विरक्ताश्चातिकिल्बिषात् ।
सर्गात्पितामहाद्विप्र जन्ममृत्युभयावहात् ॥७॥

ततोऽधिकारं निर्वर्त्य स्वभावेनैव ताः कलाः ।
प्रतिसंचरमापन्नास्तत्तेजः पारमेश्वरम् ॥८॥

प्रवेष्टुमुद्यताः सद्यः कारणेन महात्मना ।
वारिता विनियोगार्थमनन्तेन शिवेरणात् ॥९॥

ततस्ताः प्रष्टुमारब्धाः कारणं मन्त्रनायकम् ।
भगवन्यस्त्वयास्मभ्यमधिकारोऽतिदुष्करः ॥१०॥

प्रादत्तः स समस्तोऽयं सम्यङ् निर्वर्तितोऽधुना ।
गच्छामः स्वोचितं स्थानं किमर्थं विनिवार्यसे ॥११॥

†

ततोऽनन्तेन ताः प्रोक्ता विद्या वेद्यार्थदायिकाः ।
भवत्यः स्वोचितं स्थानं प्रयान्त्वर्धेन शोभनाः ॥१२॥

मत्प्रीत्या विनियोगार्थं धार्यतामेकवासरम् ।
ततः स्वाचारवर्तिन्यो भर्तुराज्ञानुपालिकाः ॥१३॥

स्थितास्त्वर्धेन सेनाया गताः शिष्टाः परस्परम् ।
संप्रधार्य महावीर्या भर्तुः शासनतत्पराः ॥१४॥

तासां भुवनविन्यासं कृतवान्परमेश्वरः ।
नानारत्नविचित्राणि दिव्याचारगुणानि तु ॥१५॥

भवनानां सहस्राणि मन्त्राणाममितौजसाम् ।
विद्यानामधिपः श्रीमान् यत्रासौ मन्त्रनायकः ॥१६॥

स्थितवान् स्वेन वीर्येण शिरश्चामिततेजसा ।
दिव्यं ब्रह्मशिरो नाम्ना रुद्राणी च यशस्विनी ॥१७॥

पुरुष्टुतश्च दीप्तात्मा रक्षाकर्मणि पेशलः ।
अस्त्रमप्यतितेजस्कं यत्तत्पाशुपतं महत् ॥१८॥

छेदने भेदने दाहे रक्षणे च सुपेशलम् ।
विद्या भानुमती नाम्ना भाभिरप्रतिमा तु सा ॥१९॥

ततोऽन्यापि महाभागा रौद्री रौद्रेण कर्मणा ।
विश्वा च काली कापाली विद्यान्यापि महोदया ॥२०॥

सुखोदयान्या विख्याता तथा वज्रीति कीर्तिता ।
अष्टावेता यशस्विन्यो विद्येशानां महात्मनाम् ॥२१॥

क्रीडनार्थं विलासिन्यः पशूनां पाशमोचिकाः ।
अघोरो घोरनामा च तथा घोरतरोऽपरः ॥२२॥

अघोरश्चातिघोरश्च सुघोरश्चातिवीर्यवान् ।
महाघोरो विघोरश्च रुद्रास्त्वेते महाबलाः ॥२३॥

†

शिवस्याङ्गानि हान्तानि संनिकृष्टानि नित्यशः ।
ब्रह्माणो चैव नाथस्य यैर्निबद्धा तनुः शिवा ॥२४॥

†

तान्यत्रापररूपेण नियुक्तानि महात्मना ।
ब्रह्माण्यङ्गानि यानि स्युस्तानि सादाख्यगोचरे ॥२५॥

तथाप्यनुग्रहार्थं तु तत्त्वे विद्याह्वये मुने ।
द्रष्टव्यान्यधिकारेण तेषां नामान्यमूनि तु ॥२६॥

सर्वात्मा हृदयं मुख्यं सुशिवाख्यं शिरः प्रभोः ।
ज्वालिनीति शिखा ज्ञेया कवचं पिङ्गलं महत् ॥२७॥

शिवास्त्रं च महादीप्तमग्निज्वालाकुलं परम् ।
एते मन्त्राः समाख्याताः प्राधान्येन शिवात्मकाः ॥२८॥

ईशानं प्रथमं ब्रह्म द्वितीयं पुरुषात्मकम् ।
तृतीयमप्यघोराख्यं वामदेवं तुरीयकम् ॥२९॥

पञ्चमं सद्य इत्युक्तं ब्रह्म सर्वार्थसाधकम् ।
प्राधान्येन स्थिता ह्येते विद्या मन्त्राश्च सुव्रत ॥३०॥

एकाशीतिपदा देवी या सा शक्तिः शिवात्मिका ।
शान्तौ विनिर्गता पूर्वं स्थानं तस्यास्तदात्मकम् ॥३१॥

लये च शिवतत्त्वाख्यं व्यक्तौ बिन्द्वात्मकं परम् ।
भोगः सदाशिवस्थाने ईश्वराख्ये च शासनम् ॥३२॥

विद्यातत्त्वेऽधिकारोऽस्या योनिर्ज्ञेया सदैव हि ।
अस्यामेव स्थिता मन्त्रा विद्याश्च विविधा मुने ॥३३॥

इयं तावन्महाशक्तिः शिवस्य परमात्मनः ।
एवमुक्ते ततोऽर्थेऽस्मिन् मतङ्गः पृष्टवान्मुनिः ॥३४॥

तत्त्वधर्मेण विद्याख्यं विद्यानां संनिवेशतः ।
प्रसिद्धं सर्वतन्त्रेषु विशेषेण निगद्यताम् ॥३५॥

ततः प्रोवाच भगवांस्त्र्यम्बकः पार्वतीपतिः ।

परमेश्वर उवाच —

विद्या वेदनशीलत्वात्सामान्येयं न जातुचित् ॥३६॥

सामान्यापि प्रवक्तव्या वेद्यार्थप्रतिपादिका ।
शुद्धेऽध्वनि विवेको यः साधकानां महात्मनाम् ॥३७॥

निर्विकल्पशिवत्वे तु स धर्मस्तात्त्विको मतः ।
न केवलं तत्त्वधर्मो मन्त्राणाममितौजसाम् ॥३८॥

भुक्तिमुक्तिप्रदा मन्त्रास्तर्पिताः सम्यगध्वरे ।
जप्ताश्च विधिवद्विप्र कामभेदेन साधकैः ॥३९॥

ददत्यभिमतान्भोगान्नात्र कार्या विचारणा ।

मतङ्ग उवाच —

मन्त्रो नाम जगन्नाथ वर्णानां रचना स्फुटा ॥४०॥

स च शब्द इति ख्यातो विषयोऽम्बरकारणम् ।
इन्द्रियं च तमेवाहुर्मुनयः शास्त्रवित्तमाः ॥४१॥

तेन यः साध्यते मोक्षः स मोक्षः कीदृशो भवेत् ।

परमेश्वर उवाच —

वाच्यवाचकभेदोऽयं सुप्रसिद्धो महामुने ॥४२॥

मोक्षार्थं सुनियुक्तानां वाच्यानां कारणेच्छया ।
नियुक्ता वाचकत्वेन वर्णाः शास्त्रे शिवोदये ॥४३॥

अस्वतन्त्रं जगद्यस्मात् स्वतन्त्रः परमेश्वरः ।
तदीरिताः साधकानां विद्याः संनिहिता गिरि ॥४४॥

इन्द्रियाणामचैतन्याद्वर्णानामप्यमूर्तता ।
मनोश्च परतन्त्रत्वात्साधकस्यापि शासने ॥४५॥

शक्त्यावेशात्ततः सिद्धो मन्त्राणां वाचि संनिधिः ।

मतङ्ग उवाच —

वाच्यस्य वस्तुनो यस्माद्वाचि सान्निध्यता भवेत् ॥४६॥

खड्गोच्चारेण जिह्वायाश्छेदः केन निवार्यते ।

परमेश्वर उवाच —

यस्य यत्राधिकारोऽस्ति चेतनस्य महामुने ॥४७॥

लोकेऽपि यो यदायत्तो वाङ्मात्रेण स तत्र वै ।
आशु सान्निध्यतामेति निश्चितेयं मतिर्मम ॥४८॥

वागिन्द्रियेऽधिकारोऽस्मिन्वर्णानां दृश्यते यतः ।
वर्णोपोद्बलिनी शक्तिः शक्त्याधाराश्च देवताः ॥४९॥

तस्मात्संनिहिताश्चापि समाधानबलान्विताः ।
यत्र यत्र नियुज्यन्ते तत्र तत्र फलप्रदाः ॥५०॥

बाह्येष्वपि हि लक्ष्येषु गन्धधूपबलादिभिः ।
आराध्यमाना विधिवद्यथेप्सितफलप्रदाः ॥५१॥

नित्यं शब्दात्मका मन्त्रा विलयोत्पत्तिधर्मिणः ।
ईश्वराधिष्ठिताः सन्तो न च स्वेच्छाविधायिनः ॥५२॥

येषां स्वभावतः सिद्धो नित्यः शब्दोऽप्रयत्नतः ।
कर्तृत्वे नेश्वरः सिद्धो युक्तिस्तेषां न युज्यते ॥५३॥

यस्मादचेतनः शब्दस्ताल्वोष्ठपुटयोगतः ।
व्यज्यते नान्यथा कर्तुरभावान्मुनिसत्तम ॥५४॥

मतङ्ग उवाच —

मन्त्रातीतो हि भगवान्निर्विकल्पः शिवोऽव्ययः ।
मन्त्रैश्च क्रियते दीक्षा प्रपञ्चेऽस्मिन्सनातने ॥५५॥

पुंसो योजयितुं शक्ताः कथं मन्त्राः शिवे पदे ।

परमेश्वर उवाच —

व्यापारोऽध्वनि मन्त्राणामखिलेऽस्मिन्महेश्वरात् ॥५६॥

प्राप्तोऽखिलोऽखिलैर्मन्त्रैरध्वा बन्धस्य कारणम् ।
तस्मिञ्शुद्धे विशुद्धास्ते शेषं वस्तु सुनिर्मलम् ॥५७॥

न मन्त्राः कारणं तत्र व्यक्तं निर्वाति सर्वतः ।
कालिकाहरणे यद्वत्कारणं सर्वदा रसः ॥५८॥

न स्यात्काञ्चनदाने तु स तथाप्युपचर्यते ।

मतङ्ग उवाच —

अध्वपाशनिबद्धानां शरीराणां महेश्वर ॥५९॥

तद्विशुद्धेऽपि नाभावः समाधिर्जायते कथम् ।

परमेश्वर उवाच —

प्राक्संस्कारवशाद्यद्वच्चक्रं निर्वर्तितेऽपि हि ॥६०॥

घटे तद्वद्भ्रमत्यन्तः शरीरं ध्रियते मुने ।
लोकेऽपि सुप्रतीतं स्याद्द्विविधं कर्म कर्मिणाम् ॥६१॥

क्रियावसानिकं दृष्टमदृष्टं तत्र संक्षये ।
न चेदेवं तदाभावः शास्त्रस्य सह कर्मणा ॥६२॥

मतङ्ग उवाच —

धर्माधर्मात्मकं कर्म तच्च बन्धस्य कारणम् ।
मुक्तिस्तेनैव शास्त्रेऽस्मिंस्तत्कथं गम्यते विभो ॥६३॥

परमेश्वर उवाच —

न कर्मतः फलावाप्तिरशुभस्य शुभस्य वा ।
शुभाच्च यद्भवेन्मोक्षः कर्मणः प्रतिपद्यते ॥६४॥

शत्रुभिर्बध्यते यद्वत्कर्मभिर्निगलादिना ।
तद्वदेव पुमान्सद्भिः कर्मभिश्च विमुच्यते ॥६५॥

संबोधादपि यत्रोक्तो वाग्व्यापाराद्गरीयसः ।
क्लेशेन चावबोधः स्यान्न स्याद्वा तच्च दुष्करम् ॥६६॥

यदुत्तरमतीतस्य कर्मणस्तद्धि भेदकम् ।
दृश्यते च किमाश्चर्यं तत्कर्म बलवत्तरम् ॥६७॥

यस्मादमूर्तं सापेक्षमस्वतन्त्रमचेतनम् ।

मतङ्ग उवाच —

प्रध्वंसि प्राक्तनं कर्म बलवच्च यदुत्तरम् ॥६८॥

तद्विपाकभुजो भोगो मोक्षः कुत्र समागतः ।

परमेश्वर उवाच —

मन्त्राः कृत्स्नस्य बन्धस्य छेत्तारः कर्तुरिच्छया ॥६९॥

मायोत्थस्यापि कुशलाः किं पुनः कर्मसन्ततेः ।
सापेक्षाः सिद्धये यस्मान्निरपेक्षा विमुक्तये ॥७०॥

तद्विपाको विरक्तस्य नोपसर्पति कर्हिचित् ।
रागिणः साधकस्येत्थमुपभोगाय सर्पति ॥७१॥

मन्त्रशक्तिरमोघा स्याद्विकल्पविषयोज्झिता ।
वृश्चिकाद्यपवर्गान्ते कर्मण्यत्र स्वके स्वके ॥७२॥

नियुक्ताः परमेशेन न मीमांस्याः कथंचन ।
यस्मादचिन्त्यफलदाः प्रत्यक्षेणापि संस्फुटाः ॥७३॥

तस्मान्मन्त्रक्रिया मुख्या सेश्वरी भुक्तिमुक्तिदा ।
यस्मादचेतनामूर्ता निर्दया निरहंकृता ॥७४॥

येषामनीश्वरी तेषां फलदानं प्रमीयते ।
वणिक्कृष्यादयोऽप्यत्र किंचिदाश्रित्य कारणम् ॥७५॥

प्रपद्यन्तेऽन्यथा हानिः प्राक्तनस्यापि जायते ।

लोष्टादिकल्पितेरीशोः सम्यगाराधनक्रिया ।

सफला दृश्यते यस्मात्तस्मादीशात्फलं ध्रुवम् ॥७६॥

†

विद्यात्मकं तत्त्वमुदारवृत्तं समासतस्ते निखिलं मयोक्तम् ।
मायात्मकस्यावसरागतस्य स्वरूपमेतद्विधिनाधुनोच्यते ॥७७॥

विद्यापादः ८

मायातत्त्वप्रकरणम्

अथ मायात्मकं चक्रमुदीर्णममितात्मकम् ।
वर्णयिष्यामि संक्षेपाद्यथावत्सुविचारितम् ॥१॥

यत्कर्मणो विपक्वस्य कर्मिणश्चाभिलाषिणः ।
भोक्तुमभ्युद्यतस्येह शरीरोत्पत्तिकारणम् ॥२॥

ततस्त्वनादिमध्यान्तं स्ववृत्तिगुणसंकुलम् ।
स्फुटमत्यन्तगहनं व्यक्तं कर्तुः समीरणात् ॥३॥

सूक्ष्मं सर्वगतं नित्यमत्यद्भुतगुणावहम् ।
चैतन्यनिलयं विश्वमचेतनमरूपकम् ॥४॥

रूपं चैतस्य यत्प्रोक्तमुपचारवशात्स्थितम् ।
नान्यथा शक्यते वक्तुं मायातत्त्वमिदं यतः ॥५॥

यद्वा मायात्मकं लोके वस्तुरूपं सुकुत्सितम् ।
नादृष्टं शक्यते वक्तुं दृष्टं वा शक्रजालवत् ॥६॥

तस्माद्द्रष्टास्य सर्वस्य चैक एव जगत्पतिः ।
न चान्यः शक्यते द्रष्टुं हेतुजालशतैरपि ॥७॥

तद्वक्त्राम्बुजनिष्क्रान्तज्ञानोद्गारमरीचिभिः ।
जगत्प्रदीपकैः शुद्धैस्तत्प्रसादोपसर्पिभिः ॥८॥

बुद्धावधिष्ठितैर्विप्र दृश्यते नान्यथा क्वचित् ।

मतङ्ग उवाच —

मायेयं भवता युक्त्या स्वकार्यगुणविस्तृतेः ॥९॥

वक्तव्या स्वेन रूपेण तच्च रूपमनिश्चितम् ।
मायेयं शक्रजालं स्यान्न च प्राप्ताक्षगोचरम् ॥१०॥

परमेश्वर उवाच —

प्राकृतैरिन्द्रियैर्विप्र प्रकृतेरप्यनात्मनः ।
नोपलब्धमिदं रूपं यत्तत्सूक्ष्मगुणात्मकम् ॥११॥

अस्याः सूक्ष्मतरा दूरा माया केनोपलभ्यते ।
तथापि युक्तितो वाच्या शृणुष्वैकमना मुने ॥१२॥

अणोर्मलः प्रधानाख्यो विभूत्यै स्थूलतां गतः ।
बहिरङ्गोपचारेण पञ्चधा संस्थितः पुनः ॥१३॥

योऽयं भूतात्मको वर्गः स्थूलः सपरिविस्तरः ।
तस्मात्सूक्ष्मतरो वर्गः प्रोक्तस्तन्मात्रसंज्ञकः ॥१४॥

पश्चाद्घटमथोऽन्योऽपि वर्गः कर्मेन्द्रियाह्वयः ।
बुद्धीन्द्रियात्मकस्तस्माद्वर्गः सूक्ष्मोऽथ पञ्चमः ॥१५॥

त्रिधान्तःकरणाख्योऽन्यो वर्गः शास्त्रे शिवोदये ।
इदं तावच्छरीरं स्याद्गौणं भोक्तुः शरीरिणः ॥१६॥

भोक्तृत्वाल्लक्ष्यते माया चितेरासन्नगोचरा ।
षोढा व्यवस्थिता चेयं स्वेन रूपेण सर्पिता ॥१७॥

रूपैर्नियामिका भोक्तुर्मलोपेतस्य सुव्रत ।
सुसत्यामाशये यद्वत्क्षीरं दोषविवृद्धये ॥१८॥

दीप्ताग्नेर्न तथा यस्मात्तस्मादत्रापि निश्चितः ।
पुंसोऽपि लक्ष्यते दोषः सहजः स्वगुणात्मकः ॥१९॥

तत्तिरस्कारवशगः कर्मयुग्भोगतत्परः ।
ततः प्राधानिकैः स्थूलैर्गौणैः स परिभूयते ॥२०॥

मतङ्ग उवाच —

अणुश्चिच्छक्तिमांश्चेतन्मलात्सूक्ष्मतरः स्थितः ।
मलः प्रध्वस्तचैतन्यः स्थूलः स्वातन्त्र्यवर्जितः ॥२१॥

तिरस्कर्तात्मनः प्रोक्तो न्यायेनानेन नेष्यते ।

परमेश्वर उवाच —

ततः प्रोवाच विश्वात्मा यद्वत्पुंश्चेतनः क्षितौ ॥२२॥

वारुण्यात्मवशीकृत्य धृष्यतेऽविकलेन्द्रियः ।

मतङ्ग उवाच —

मुनिः प्रोवाच भगवन् भूतपिण्डमचेतनम् ॥२३॥

तन्मद्यवशगं दृष्टं चैतन्यस्य किमागतम् ।

परमेश्वर उवाच —

अचेतने स्थितः पात्रे सुचिरं वेगवानपि ॥२४॥

न पात्रस्य विकारः स्यान्मन्यसे केन हेतुना ।
भोगात्मा चेतनः सिद्धस्तन्निषङ्गेण चेतनम् ॥२५॥

†

पिण्डमत्रोदितं तस्माद्विशेषाद्धर्षणादिभिः ।
ग्लानोत्कृष्टवपुष्मत्या छाययेवोपलक्ष्यते ॥२६॥

नेत्रादिभिर्विकारैश्च रक्षन्नपि विचक्षणैः ।
लक्ष्यते कारणं कर्तुर्बाह्यैरप्यन्तराश्रितम् ॥२७॥

एवं विकारः सहजः सुखदुःखोपसर्पिभिः ।
समलोऽणुः किमाश्चर्यं वास्यतेऽनादिकर्मणा ॥२८॥

तद्विपाकाभिलाषित्वं नेच्छन्नपि प्रयाति हि ।
तस्मिन्मायात्मके ग्रन्थौ सुसूक्ष्मोऽतितिरस्कृतः ॥२९॥

पतिशक्त्युद्धृतो भोगात्सुषुप्त इव लक्ष्यते ।
न विजानाति शब्दादीन्नात्मानं न च कारणम् ॥३०॥

स्थानं च लुप्तवृत्तित्वाद्यावत्कालमहर्मुखम् ।

मतङ्ग उवाच —

मलोऽणोः सप्तधा पूर्वं भवता सूचितो मम ॥३१॥

यथावत्तं स्वरूपेण भगवन् वक्तुमर्हसि ।

परमेश्वर उवाच —

मोहो नाम मलः पुंसः सहजोऽनादिमानिति ॥३२॥

†

योनिः षण्णां मदादीनां प्रधानत्वाद्द्विजोत्तम ।
सति मोहे प्रकृष्टोऽणुर्मायातः पतिशक्तिभिः ॥३३॥

मोहशक्तिनिरुद्धात्मा मुह्यत्यात्मार्थ एव हि ।
धर्मेऽप्यधिवसन्मोहाद्विपरीतेषु भावितः ॥३४॥

असत्कर्म यत्नायासात्सद्बुद्ध्या संप्रवर्तते ।
विण्मूत्ररुधिरक्लिन्नां त्वगस्थिशकलीकृताम् ॥३५॥

भुक्तामपि स्त्रियं प्रीत्या तान्येवाङ्गानि सुव्रत ।
जुगुप्सते विरक्तोऽत्र क्षणादन्यां सुशोभनाम् ॥३६॥

दृष्ट्वा मोहमलाविष्टो बाह्यावयवशोभया ।
आकृष्यमाणो मूढात्मा साभिमानो विभावितः ॥३७॥

शिरश्छेदात्परं दुःखं तद्योगात्प्रपद्यते ।
अस्मान्मोहवशात्क्षिप्रं मदेनैवाभिभूयते ॥३८॥

निर्भर्त्स्यमानोऽपि तदा ताड्यमानोऽपि भूरिशः ।
अन्धीकृतो मदेनाशु विरूपामपि रूपिणीम् ॥३९॥

मन्वानोऽस्याः परा भद्रा स्वर्गे नास्ति यशस्विनी ।
ततोऽभिभूयते गाढं रागेणातिबलीयसा ॥४०॥

नियम्यते यथा पङ्कः सकषायेऽपि वाससि ।
न जहाति क्षणं रागं नो च तृप्तिं प्रयाति हि ॥४१॥

क्षीणशक्तिर्यदा पश्चात्क्षीणद्रव्योऽथ मानवः ।
तदा विषादमाविश्य विषण्णवदनः सदा ॥४२॥

स्वसुतौ स्नेहमाविश्य विषादमलपीडितः ।
त्यक्तुं नोत्सहते चित्तमियमेवाहमात्मनः ॥४३॥

†

पश्यन्विषीदते पश्चाद्विषादेनाकुलीकृतः ।
विषादे च भवेच्छोषो मलश्चाणोः सुदुस्तरः ॥४४॥

शुष्यमाणस्य वैचित्र्यं महान्पाशो न संशयः ।
वियुज्ये त्वधुना येन बन्धुवर्गात्सुलालितात् ॥४५॥

कस्त्रातास्य कुटुम्बस्य गते वै पञ्चतां मयि ।
एवं संचिन्त्य संचिन्त्य वैचित्र्याकुलितेक्षणः ॥४६॥

कृतकृत्योऽहमथवा पुत्रपौत्रस्नुषादिभिः ।
किमद्यापि मया कार्यं हृष्टिमायाति तत्क्षणात् ॥४७॥

विधात्रा सर्वजगतः स्थापितोऽहमनुक्रमात् ।
एवं संचिन्त्यमानोऽपि चिनोति च पुनः पुनः ॥४८॥

एवं दृष्ट्वा तु विभवमात्मीयं हृष्यते मुहुः ।
यद्यप्यन्ते मया प्रोक्तो मलोऽयं हर्षणात्मकः ॥४९॥

तथापि व्यापकत्वेन द्रष्टव्यो मुनिपुङ्गव ।
यतो दुःखावसानेषु हृष्टिः सर्वत्र दृश्यते ॥५०॥

लाभे चेप्सितवस्तूनामिष्टस्यापि समागमे ।
सत्स्वेतेषु पशोः पाशा मायातः क्षुरिताः सदा ॥५१॥

नान्यथा प्राकृतान्भोगान्भोक्तुं शक्नोति पुद्गलः ।
एवंविधैरसंख्यातैर्गुणिभिः परिपूरिता ॥५२॥

माया मायाविनी यस्माज्जगतः परिकीर्तिता ।
जगच्चराचरं सैव विधात्रा क्षोभिता सती ॥५३॥

तद्वासनाभिः सूक्ष्माभिर्बहुकालानुसारिभिः ।
प्रवास्यन्तेऽणवः सूक्ष्माः पाशानां वशवर्तिनः ॥५४॥

पश्चात्कलादिभिः स्थूलैर्बध्यन्तेऽध्वनि संस्थिताः ।
प्रधानमपि मायोत्थं कलातः स्थूलतां गतम् ॥५५॥

तस्य याः सूतयः पुंसः संबन्धोऽतिगरीयसः ।
पुंबन्धो जगतः कृत्स्नो मायोत्थः परिभाष्यते ॥५६॥

हारिणी या शिवस्योक्ता तयात्मनि वशीकृता ।
प्रवर्तते तु संहारे मायाणूनां महामुने ॥५७॥

मतङ्ग उवाच —

स्वभावो रश्मयः पत्युर्ग्रन्थेरपि तदीरणात् ।
व्यक्तये जगतः सिद्धाः संहारः केन हेतुना ॥५८॥

संकोचश्चेत्तदायत्तः पत्युस्ते रश्मयस्तदा ।
ध्रुवं संकोचधर्माणो न च सर्वगतः प्रभुः ॥५९॥

व्यक्तये नो भवेन्नाशे कुलालस्य यथा तथा ।

परमेश्वर उवाच —

कर्तृत्वमिष्यते सृष्टौ शक्तिभिः परमेष्ठिनः ॥६०॥

संहारे नेष्यते कस्माद्यथा भानोर्गभस्तिभिः ।
अम्भसः सृष्टिसंहारे न कुलालनिदर्शनात् ॥६१॥

कृतकस्य विनाशोऽस्ति सर्वत्रैव न च स्वयम् ।
नानिमित्तोऽथवाकर्तृनिमित्तं शक्तिपूर्वकम् ॥६२॥

शक्तयश्चात्र संपूर्णाः स्वव्यापारसुपेशलाः ।
अव्याहतगुणाकीर्णा यस्यासौ परमेश्वरः ॥६३॥

स्वतन्त्रः सर्वकर्तृत्वे तस्य किं प्रविचार्यते ।
मायापि तद्वशा यस्मान्नित्यं प्रसवधर्मिणी ॥६४॥

मधुकोशपुटाकारा निचिता परमाणुभिः ।
कृष्णाम्बुमुचि ते व्योम्नि मायाख्ये शिवशक्तयः ॥६५॥

विभान्ति कारणत्वेन रात्राविव तडिल्लताः ।
रुद्राश्च भुवनाधारा वृता रुद्रैः सहस्रधा ॥६६॥

ग्रन्थेरूर्ध्वं कपालानि षट्संख्यातानि सुव्रत ।
तावन्त्यधस्ताद्दिव्यानि रचितानि च धातुभिः ॥६७॥

नानारत्नविचित्राणि ह्येतावन्त्यधुनोच्यते ।
विभागो भुवनेशानां क्रीडाभूमिस्थितात्मनाम् ॥६८॥

भुवनानामियं माला मायान्तर्वर्तिनी शुभा ।
रुद्राणां कार्यकरणं ब्रह्माख्यमतिनिर्मलम् ॥६९॥

अन्योन्यापेक्षया संस्थं क्रमशो गुणवत्तरम् ।
स्वेन स्वेन तु वीर्येण रुद्रा भोगभुजः शिवाः ॥७०॥

विशुद्धकरणत्वेन मायाञ्जनविवर्जिताः ।
भुवनेषु विचित्रेषु क्रीडन्त्यमिततेजसः ॥७१॥

ऐश्वर्यमदमाविश्य मन्यमाना महोदयाः ।
मत्तः श्रेष्ठतरं नान्यत्कारणं जगतः परम् ॥७२॥

अहमेव समस्तस्य जगतोऽस्य जगत्पतिः ।
तस्मादधःस्थितस्यापि गर्वोऽयं नात्र संशयः ॥७३॥

मतङ्ग उवाच —

नियुक्ताः कारणेनैते रुद्रा भुवनपालकाः ।
कर्तारोऽधिकवीर्यास्तु प्रबुद्धाः शुद्धवृत्तयः ॥७४॥

कारणं स्वं न जानन्ति भगवन् केन हेतुना ।

परमेश्वर उवाच —

यतोऽधोदृष्टयः सर्वे स्वसृष्टिमदमोहिताः ॥७५॥

तस्मिन्नभिरताः सन्तः क्रीडाभोगेष्वनिन्दिताः ।
स्वकारणकरैः सम्यक् संहारे स्वापमागताः ॥७६॥

ततः क्षोभिकयाविष्टाः संप्रबुद्धाः परस्परम् ।
तद्धामेव पश्यन्तः स्वां सृष्टिं रत्नोज्ज्वलाम् ॥७७॥

सुप्तोत्थिता वयं किं तु स्वनिद्रावशवर्तिनः ।
क्रीडामो विगतक्लेशाः स्वार्जितेषु बुभुक्षवः ॥७८॥

सूक्ष्मपाशावृताः सर्वे न च स्थूलैस्तिरस्कृताः ।
अनन्तोऽनन्तवीर्यात्मा सर्वेषां मूर्धनि स्थितः ॥७९॥

ततोऽधस्ताच्छिवो नाम्ना रुद्रो भुवनभृत्प्रभुः ।
विश्वेशश्च महातेजा विद्येशानोऽपरस्ततः ॥८०॥

ततोऽन्यो ब्रह्मणः स्वामी क्षेमीशश्चाप्यनन्तरम् ।
एते षड् भुवनेशानाः स्वतेजोऽद्भुतवृत्तयः ॥८१॥

मायानिशीथतमसि निष्कम्पाश्च सुनिर्मलाः ।
द्योतयन्तो जगत्सर्वं प्रविभान्ति महेश्वराः ॥८२॥

एभ्योऽधः संस्थितो ग्रन्थिर्दुर्भेद्यश्चातिविस्तृतः ।
यत्रासौ विग्रहेशानः स्थितः परमदुर्जयः ॥८३॥

वृतो रुद्रैर्महाभागैः स्वशक्तिबलशालिभिः ।
भुवनं भुवनेशस्य विनोदशतसंकुलम् ॥८४॥

यत्र शर्वो भवश्चैव ह्युग्रो भीमश्च वीर्यवान् ।
भस्मान्तको दुन्दुभिश्च श्रीवत्सश्च महाबलः ॥८५॥

अस्माद्ग्रन्थेरधश्चक्रं षट्कपालमयं महत् ।
चितं भुवनमालाभिर्भोगौत्सुक्यपरिप्लुतम् ॥८६॥

गोपतेर्भुवनं दिव्यं त्रिकलस्याप्यनन्तरम् ।
तदधस्ताद्दृशेशस्य भुवनं चारु निर्मलम् ॥८७॥

†

हरेहेरस्य देवस्य तथा हरिहरस्य च ।
भुवनानामियं माला चतुर्थभुवनास्थिता ॥८८॥

†

असाध्यस्य ततोऽधस्ताद्भुवनं रुद्रसेवितम् ।
यत्तदत्यन्तगहनं गहनेशस्य धीमतः ॥८९॥

पुद्गलानां लयो यत्र प्रधानस्य च सुव्रत ।
तत्रासौ भुवनेशानो भुवनेशैर्महाबलैः ॥९०॥

वृतो विराजते तत्त्वे मायाख्येऽतीव गह्वरे ।
कालानलान्तमध्वानं येनात्तं स्वेन तेजसा ॥९१॥

भुवनानि दश द्वे च यान्यशुद्धे तु वर्त्मनि ।
एभ्योऽन्यद्भुवनं नास्ति मायोत्थं मुनिसत्तम ॥९२॥

शक्तिसंमूर्च्छितात्मानो लुप्तव्यापारवृत्तयः ।
यत्राणवः प्रलीयन्ते तदिदं गहनाह्वयम् ॥९३॥

माया मन्त्रेश्वरस्यैषा क्रीडनाय विसर्पिता ।
नानारूपधरा विश्वा विश्वस्य जगतोऽरणिः ॥९४॥

यादृक्कर्मविपाकः स्याद्भोक्तुः स्थानविभूतये ।
तदात्मकेन रूपेण तादृशं प्रति पेशला ॥९५॥

मतङ्ग उवाच —

भोक्तुः शरीरमत्रोक्तं स्थानभूयं महेश्वर ।
कर्मणा वासितस्येत्थमशुभेन शुभेन वा ॥९६॥

किमर्थं सुखदुःखाभ्यां बाध्यते तत्र संस्थितः ।
एकस्यामेव मे भ्रान्तिश्छिन्धि शास्त्रार्णवोदरे ॥९७॥

परमेश्वर उवाच —

जगतः सुप्रसिद्धे द्वे धर्माधर्मौ तु कर्मणी ।
अनादिकालं संरूढे ताभ्यां पुंवासितः सदा ॥९८॥

यद्येकेन विपाकेन शरीरं भोगिनः स्थितम् ।
तदा भोगस्य नारम्भः कर्मणो वाथ जायते ॥९९॥

जात्युत्कटेन तज्जातः कर्मणो देहसंभवः ।
प्राक्संचितसमूहस्य वासनाख्यस्य कर्मणः ॥१००॥

यत्कर्म सहकारि स्याद्यस्य यस्य तदात्मकम् ।
तेनोपबृंहितं भूत्यै भोक्तुर्व्यक्तिमुपैति हि ॥१०१॥

न्यग्भूतमन्यदपरं यदवष्टम्भकं गुरु ।
तेनातिगुरुणा पूर्वमशुभेन शुभेन वा ॥१०२॥

व्यक्तीभूतेऽनुभूते च ततोऽन्यदुपसर्पति ।
क्षिप्रं बलवता वापि तीव्रेणातिगरीयसा ॥१०३॥

प्रत्यग्रेण विधार्येत प्राक्तनं लघु तद्यदा ।
तस्मिन्नेवोपभुक्ते तु भूयस्तदुपसर्पति ॥१०४॥

युगपच्च न भोगस्तु कर्मणो जायते क्वचित् ।
यस्माद्दुःखे सुखं नास्ति न च दुःखं सुखे क्वचित् ॥१०५॥

अन्योन्यमनयोर्यस्मादुपलब्धिर्व्यवस्थिता ।

मतङ्ग उवाच —

प्राग्वासनाभिभूतस्य भोक्तुरभ्युद्यतस्य हि ॥१०६॥

तद्रोधयित्री या त्वया स्वेन रूपेण सर्पिता ।
सा लक्ष्यते यथा तत्त्वं तथा वद महेश्वर ॥१०७॥

परमेश्वर उवाच —

उपकारापकाराभ्यां वासितस्य शरीरिणः ।
वासनाभिर्युतस्यापि बह्वीभिः कालपर्ययात् ॥१०८॥

यत्संगमसमावेशः क्षणात्तत्प्रति कारणम् ।
द्वेषेण वाथ रागेण साटोपेन प्रवर्तते ॥१०९॥

†

द्वेषकाले न रागोऽस्ति न च द्वेषोऽस्ति रागतः ।
द्वेषाद्दुःखमवाप्नोति सुखमाप्नोति रागतः ॥११०॥

एवं रागविरागाभ्यां लोकोऽयं दृश्यते मुने ।

मतङ्ग उवाच —

रागद्वेषात्मिका येयं वासना चोदिता त्वया ॥१११॥

असतोऽपि हि दृश्येत तस्माद्विनियमो ह्ययम् ।

परमेश्वर उवाच —

यदलीकेन भावेन वर्तनं मन्दमेधसाम् ॥११२॥

परैर्वा प्रेर्यमाणानां कुशलैश्च परं प्रति ।
तथापि तत्प्रपत्तव्यमुभयोरपि कर्मजम् ॥११३॥

तत्फलं मुनिशार्दूल नान्यथा निश्चितं मनः ।
येनोपायेन यस्येह यद्विपाकस्य सुव्रत ॥११४॥

संभवस्तादृगेव स्यान्मनो बुद्धिश्च नान्यथा ।
सामान्ये परिणामेऽस्मिन्मायाख्ये मुनिसत्तम ॥११५॥

आत्मन इच्छाविकारित्वाद्विचित्रं कर्मणः फलम् ।
चिदचित्तत्त्वयोर्यस्मात्स्वभावस्य विपर्ययः ॥११६॥

नेष्यते कर्मणोऽभावस्तच्चैवेच्छाविघातिनः ।
अन्योऽन्यातिशयो लोके तस्मात्कर्मवशाद्ध्रुवम् ॥११७॥

जगदेतत्समस्तं स्यात्कर्म कर्तृवशाद्ध्रुवम् ।
कर्मणः कारणं कर्ता स पुमानत्र कीर्तितः ॥११८॥

भोगस्य कारणं कर्म भोगो बन्धस्य कारणम् ।
भोगभुग्भोगसन्ताने बन्धेनैव कलादिना ॥११९॥

बद्धः संतिष्ठते यस्मात्तस्माद्बन्धोऽतिदुर्भिदः ।
प्रादुर्भूतं जगत्कृत्स्नं मायातः सचराचरम् ॥१२०॥

जगतः कारणं माया मायायाः कारणं मुने ।

प्रवृत्तौ शक्तयः सिद्धाः शक्तीनां कारणं शिवः ।

अकारणः शिवः प्रोक्तस्तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥१२१॥

मायेयमाद्या जगतो धरित्री स्वरूपतः सा कथिता यथावत् ।
कलादिकोऽस्या विभवः समस्तः सोऽप्युच्यते कारणकार्यभावात् ॥१२२॥

विद्यापादः ९

कलातत्त्वप्रकरणम्

अथातो जगदुत्पत्तिं विचित्ररचनोज्ज्वलाम् ।
समासेनाभिधास्यामि शृण्वेकाग्रमना मुने ॥१॥

क्षोभितोऽनन्तनाथेन ग्रन्थिर्मायात्मको यदा ।
तदा स्वेन विकारेण करोति विपुलं जगत् ॥२॥

षट् कपालेश्वरा रुद्रा लुप्तव्यापारशक्तयः ।
शिवार्ककिरणव्यूहबलेनोन्मीलितेक्षणाः ॥३॥

सहसा बोधमायान्ति त्यक्तनिद्रा गतक्लमाः ।
ऐश्वर्यमदमाविश्य स्वव्यापारसुपेशलाः ॥४॥

क्रीडन्त्यमितभोगेषु शिवतेजोपबृंहिताः ।
येऽप्यधस्तान्महाभागा रुद्राः षड् भुवनेश्वराः ॥५॥

प्रध्वस्तावयवाङ्गास्तु शक्त्यामृतनिषेचिताः ।
प्रादुर्भवन्ति संसिद्धाः स्वमदोद्दामगर्विताः ॥६॥

कृत्स्नवैनाशिका येऽपि क्षेत्रिणो मूढचेतसः ।
विषसंमूर्च्छितात्मानो ध्वस्तसंज्ञा विचेतसः ॥७॥

निरुद्धशक्तयः सर्वे शिवार्ककरचोदिताः ।
विकसन्त्यणुपद्मास्तु मायासरसि विस्तृते ॥८॥

ईषदुन्मीलितात्मानः कलयाविद्धमूर्तयः ।
प्रस्पन्दमानास्तरलाः प्रयान्त्युच्छूनतां मुने ॥९॥

मतङ्ग उवाच —

संनिरुद्धाणवी शक्तिर्मायोदरवशानुगा ।
कालेन शांकरी तस्या बोधयित्री महाबला ॥१०॥

कलेति या तृतीयोक्ता क्वागता परमेश्वर ।

परमेश्वर उवाच —

यथा क्षेत्राम्बुसंयोगाद्बीजं वायुसमीरितम् ॥११॥

क्षणादुच्छूनतामेति स्वोष्मणा प्रचलीकृतम् ।
मृद्बीजाम्बुसमायोगात्तत्रैवाग्निः समारुतः ॥१२॥

व्यक्तीभूतो विवृद्ध्यर्थं तथा संयोगजा कला ।
विवृद्धयेऽभिलाषेण यथा युक्तः प्रबुध्यते ॥१३॥

संयोगोन्मीलिनी ज्ञेया पुंसो मायात्मजा कला ।
तुषकम्बुकसंयोगात्तण्डुलाज्जायतेऽङ्कुरः ॥१४॥

तद्वन्मायाणुसंयोगाद्व्यज्यतेऽचेतना कला ।
यद्यपीयं कला सूक्ष्मा मायापापसमुद्भवा ॥१५॥

†

उभयोरपि संयोगाच्चेतनाचेतनात्कला ।
सुखदुःखोपभोगस्य द्वारमेतत्सदा चितेः ॥१६॥

पुमांश्चेतन उद्दिष्टो मायातत्त्वमचेतनम् ।
तत्संगमसमुत्थेयं कला कलयते जगत् ॥१७॥

न स्वयं मुनिशार्दूल कारणाग्निकरेरणात् ।
सुसूक्ष्मा विमला सत्ता या सा ज्ञानक्रियात्मिका ॥१८॥

समर्थीकृत्य कलया भोगेषु विनिपात्यते ।
यस्मान्मोहादिना व्याप्ता चिन्मात्रासन्नगोचरा ॥१९॥

यावद्विद्यादयो न स्युर्भावाः पुंसः प्रवृत्तये ।
अनुमानोत्थितास्तावत्कलेयं त्वग्यथा तरोः ॥२०॥

वेदने सुखदुःखानां नान्यत्किंचित्प्रविच्यते ।
विद्यारागात्मकैर्यावद्विकारैर्न प्रवर्तते ॥२१॥

प्रविकीर्णबलः पश्चात्सर्वं वेत्ति करोति च ।
बाह्योऽर्थोऽतीव यः स्थूलस्तं विकारैः प्रधानजैः ॥२२॥

प्राधानिकेन कार्येण प्रधानस्थः स एव हि ।
विजानाति मुनिव्याघ्र सति तत्त्वे कलात्मके ॥२३॥

नासत्येवातिसूक्ष्मत्वान्निर्मलत्वाच्च कारणात् ।
कलान्तर्वर्तिनी ज्ञेया कलयित्री महात्मनः ॥२४॥

शक्तिः शक्तिमतः पत्युर्वीर्येणातिबलोत्कटा ।
तयोपोद्बलिता चित्स्याच्चेतनोद्बलने क्षमा ॥२५॥

चैतन्यमपि तद्योगादाशु गृह्णाति पुद्गलः ।
स्वकर्मवासनायत्तमुद्भूतं चलतः पुरा ॥२६॥

तत्त्वान्मायात्मकाद्दुःखं सुखं वापि यदुत्कटम् ।
एवमादौ प्रवक्तव्या सृष्टिर्ग्रन्थेः कला पशोः ॥२७॥

यथाग्नितप्तं मृत्पात्रं जतुनालिङ्गने क्षमम् ।
तथाणुः कलयाविद्धो भोगाञ्छक्नोति वासितुम् ॥२८॥

स्वार्जितान्परया प्रीत्या कलयाणुः कलाप्यथ ।
स्वालिङ्गिताणुना यस्मात्तयोस्तस्माद्विभागतः ॥२९॥

न शक्यतेऽन्तरं द्रष्टुमेकमेवोपलक्ष्यते ।
तथापि कारणज्ञानकिरणोद्योतिते हृदि ॥३०॥

बुद्धिः प्रवर्तते ज्ञातुं स्वभावेनैव पेशला ।
भोगधात्री कला ज्ञेया कलाधारश्च पुद्गलः ॥३१॥

तत्स्थः कर्मविपाकेन भूरिणादिमतापि तु ।
वासितो नोत्सहेत्त्यक्तुं भूयो भूयोऽनुरज्यते ॥३२॥

†

भोगानामपि नान्योऽस्ति कलां त्यक्त्वा समाश्रयः ।
ततोऽयं नियमः स्पष्टः संसारोऽति दुरुत्तरः ॥३३॥

किं तु कारणवक्त्राब्जसमुद्भूतेषु सुव्रत ।
ज्ञानचक्षुःप्रदीपेन सम्यगालोक्य सादरम् ॥३४॥

अयं पुमानियं चैषा कला दोषालयाशुभा ।
अनयोरन्तरं ज्ञात्वा स्वस्थो निर्वात्यसंशयम् ॥३५॥

इत्थं गुणवते चेयं स्वधर्मेण स्थिता कला ।
अस्यां भुवनमाला तु स्थिता रुद्राणुसन्ततेः ॥३६॥

भोगार्थं रचिता धात्रा क्रीडनाय सुखोदया ।
प्रह्लादनविनोदाढ्या भुवनैर्दशभिश्चिता ॥३७॥

मृगाङ्कमौलयस्तत्र रुद्राः क्रीडन्त्यनिन्दिताः ।
वामदेवो महातेजा ज्येष्ठश्चैव महाबलः ॥३८॥

रौद्रो रुद्र इति ख्यातः कालश्चेति महाबलः ।
कलविकरणोऽन्योऽपि पञ्चमोऽतीव पुष्टवान् ॥३९॥

बलविकरणः षष्ठो भुवनेशस्ततः परः ।
बलप्रमथनोऽन्योऽपि विख्यातो भुवनेश्वरः ॥४०॥

भूतानां दमनः प्रोक्तो भुवनं सुमनोरमे ।
मनश्चैव महातेजा उन्मनश्चातिवीर्यवान् ॥४१॥

एते रुद्राः समाख्याता रुद्रैरात्मसमैर्वृताः ।

अलुप्तशक्तयः सर्वे बोद्धारः परमेश्वराः ।

शिवेच्छानुमताः सर्वे चेष्टन्ते विपुलेऽध्वनि ॥४२॥

कलेयमाशाश्रयिणी पशूनां धात्री च भोगे भुवनेश्वराणाम् ।
कृत्स्नं जगत्कालयितुं समर्था भोगेषु योक्तुं कुशलाणुवृन्दम् ॥४३॥

†

सेयं मया ते कथिता यथावत् समासमार्गेण न विस्तरोक्त्या ।
तत्त्वान्वयप्राप्तिबलेन वाच्यां विद्यां मुने तामवधारयस्व ॥४४॥

विद्यापादः १०

विद्यातत्त्वप्रकरणम्

अथाणोः कलितस्यास्य कलया प्राग्जगद्विधेः ।
कलाधारेऽणु विज्ञानं बुभुक्षोर्विद्ययाभवत् ॥१॥

सत्सु सत्सु विपाकेषु कलाधारेषु कर्मणाम् ।
पृथङ्न्यायाद्विभागाख्या रचना जायते स्फुटा ॥२॥

वेदनं द्विविधं प्रोक्तं तत्प्रवक्ष्यामि विस्तरात् ।
धर्मात्सुखावहं पुंसो येन रागोऽभिजायते ॥३॥

अधर्माद्दुःखदं ज्ञेयं यस्माद्द्वेषेण युज्यते ।
विद्यान्तरङ्गमुद्दिष्टा यया भोगान्प्रपद्यते ॥४॥

सासन्नातीव सततं सर्वाङ्गालिङ्गने क्षमा ।
न तथा प्राकृती बुद्धिर्बहिरङ्गा यतस्तु सा ॥५॥

अक्षार्थसङ्गमोद्भूतः प्रत्ययो योऽवधार्यते ।
आकृष्टः स कषायेण भोगाख्येनात्मवर्तिना ॥६॥

आशयेनातितीव्रेण सम्यग्वेगवता भृशम् ।
अत्युत्कटाभिलाषेण द्वारमाश्रित्य गर्वजम् ॥७॥

क्रमात्संचोदितं चित्तं बहिरङ्गेन वास्यते ।
वासितं तेन भावेन संकल्प्य च चिकीर्षया ॥८॥

संगृह्यानु विशेद्गर्वं गर्वोऽप्यादायगोचरे ।
प्राप्तोऽन्तरङ्गतां येन स्वाभिमानेन गर्वितः ॥९॥

अभिमानयितुं शक्तः स्वधर्मेण बलीयसा ।
अभिमानात्मकात्तत्त्वात्ख्यातिरध्यवसायिनी ॥१०॥

तमालम्ब्यात्मधर्मेण बोधाख्येन सुमेधसा ।
ततस्तदुचितं चित्तं ख्यातिर्न्यायानुवर्तिनी ॥११॥

निवेदयति विद्याया बहिश्चारसुपेशला ।
पुंसोऽन्तश्चारिणी विद्या विवेचयति सादरम् ॥१२॥

एतत्स्रोतः सदा भोक्तुर्भोगोद्वहनतत्परम् ।
पुमान्प्रत्यागतान्भोगान् क्रमशो व्यूढगोचरान् ॥१३॥

†

भोगभुक् प्रतिजानाति विद्ययात्मनिषण्णया ।
गौणी ख्यातिर्यतः स्थूला गुणातीतः पुमान् सदा ॥१४॥

इत्थं गुणवती विद्या वेद्यार्थप्रतिपादिका ।
वेत्ता येषाममुक्तात्मा समलोऽप्यमलः सदा ॥१५॥

न तेषां वेदने विद्या स्वशास्त्रोपात्तगोचरे ।
बुद्धेश्चाविषयः सूक्ष्मस्ततस्तेऽज्ञानमोहिताः ॥१६॥

अयुक्तं मुक्तमात्मानं भावयन्ति कुदृष्टयः ।
कलयोद्बलितो भोगे विद्ययोद्बलितः पुमान् ॥१७॥

युज्यते नान्यथा यस्माद्वृत्तयस्तु तदुद्भवाः ।
ख्यातिः प्राधानिकान् भोगान्निवेदयितुमुद्यता ॥१८॥

यदा तदात्मवर्तिन्या विद्यया सुनिरूपिता ।
तदीरिता सती तद्वद्यतः साचेतना मता ॥१९॥

पौरुषं भावमाश्रित्य स्वभावोन्मीलिनी मुने ।
विद्येयं सर्वभावानां न शिवार्थप्रदायिका ॥२०॥

शिवसद्भावकुशला विद्यान्या शुद्धगोचरे ।

मतङ्ग उवाच —

मायान्तर्वर्तिनः प्रोक्ताः पशवः पाशधर्मिणः ॥२१॥

मायातत्त्वात्परा विद्या शुद्धमार्गप्रदर्शिका ।
सा कथं युज्यतेऽणूनां छिन्धि सन्देहजं तमः ॥२२॥

परमेश्वर उवाच —

शिवाद्यवनिपर्यन्तो योऽयमध्वातिविस्तृतः ।
स सर्वश्च चितौ ज्ञेयो नाशिवत्वाद्विमुच्यते ॥२३॥

ध्वस्तमायाशयस्येह पुंसः स परमेश्वरः ।
शक्त्यात्मवीर्यवर्तिन्या तमः प्रोद्घाट्य निर्मलम् ॥२४॥

करोति विद्यया युक्तं यया जानात्यणुः शिवम् ।
संसारात्स विरज्येत प्रध्वस्तकलुषः सदा ॥२५॥

यदा च निपतेत्तेजस्तच्छिवत्वपशुत्वयोः ।
तदा सीमान्तरं कर्तुमुत्सहेत्साधकं प्रति ॥२६॥

शिवत्वमतिशुद्धं स्यात्पशुत्वमतिसामलम् ।
विवेकाग्निरमोघात्मा प्रवृत्तः सर्वगोचरः ॥२७॥

निर्दहत्याशयं कृत्स्नं मायोत्थं प्रसवात्मकम् ।
ततो निर्वात्यसावग्निः साधकः स न संशयः ॥२८॥

मतङ्ग उवाच —

आशयो नाम कर्मोत्थः सुखदुःखात्मको हि सः ।
किमर्थं ध्रियते देहः सति ज्ञानोदयेऽप्यणोः ॥२९॥

परमेश्वर उवाच —

यथोष्मदग्धबीजानि स्थितये न प्रसूतये ।
लोकेऽस्मिन् मुनिशार्दूल शरीराणि तथैव हि ॥३०॥

प्राक्तनस्योपभोगाय निबद्धस्योपभोगतः ।
क्षयश्चागामिनश्चापि दग्धबीजस्य नान्यथा ॥३१॥

उपायोऽप्यपरः सूक्ष्मो भावनातो व्यवस्थितः ।
अनात्मन्यात्मभावो यः प्रीत्या बन्धस्य कारणम् ॥३२॥

निर्विशङ्कुः पुरावस्थः क्रीडन्नपि न बाध्यते ।
गतिः सर्वत्र विख्याता वासनावशवर्तिनी ॥३३॥

यथा रागवशात्स्निग्धे विपन्ने म्रियते ध्रुवम् ।
न तथा बन्धुवर्गेऽपि विरक्तः संयतः सदा ॥३४॥

जीवन्नपि विमुक्तात्मा यो विरक्तो भवार्णवात् ।
स्थित्यर्थं वर्ततस्तस्य न बन्धो मुनिसत्तम ॥३५॥

चर्या येयमविद्याख्या सर्वबन्धस्य कारणम् ।
बन्धप्रध्वंसिनी विद्या शिवत्वोन्मीलने क्षमा ॥३६॥

तावद्बलवती ज्ञेया पाशवी पशुसन्ततौ ।
भोगोपपादने शक्ता यावद्भोगात्परं न हि ॥३७॥

जानाति विद्ययाविष्टस्तदा प्रोत्सार्य सादरम् ।
अविद्यां व्यज्यते विद्या प्रसन्ने परमेश्वरे ॥३८॥

एवं परा प्रपत्तव्या ह्यपरा भोगसिद्धये ।
तस्यां ये संस्थिता रुद्रास्तान्प्रवक्ष्यामि तेऽधुना ॥३९॥

भुवनेषु विचित्रेषु रमन्तेऽक्लिष्टसंपदः ।
रुद्रो ह्येकशिवो नाम नायकः परमेश्वरः ॥४०॥

विद्याभुवनसङ्घस्य ततोऽनन्तः प्रतिष्ठितः ।
अजेशश्च महातेजा उमाकान्तश्च वीर्यवान् ॥४१॥

ईश्वरश्चातिविक्रान्तः प्रचण्डोऽतिप्रचण्डकृत् ।
एकवीरश्च शर्वश्च सोऽष्टमः परमेश्वरः ॥४२॥

ततो भवस्य नाथस्य भुवनं भूतिदं महत् ।
उग्रस्यापि ततोऽधस्ताद्भीमस्यापि ततोऽपरम् ॥४३॥

भुवनं वामदेवस्य तत्रैवामिततेजसः ।
एते रुद्रा महाभागा भुक्तिमुक्तिप्रदाः शिवाः ॥४४॥

द्विषट्कमाला भुवनेश्वराणां विद्याश्रिता कारणतुल्यवीर्या ।
समासतस्ते कथिता विभज्य रागोऽधुना विस्तरतोऽभिधास्ये ॥४५॥

विद्यापादः ११

रागतत्त्वप्रकरणम्

अथाणोर्विस्तृतस्यास्य कलाविद्धस्य वेगतः ।
प्रवृत्तस्याभिलाषेण विद्ययोन्मीलितस्य च ॥१॥

तस्मादेवाशयाद्रागः सूक्ष्मरूपोऽभिजायते ।
येनासौ रञ्जितः क्षिप्रं भोगभुग्भोगतत्परः ॥२॥

प्रीतिं बध्नाति सहसा यया तेषु निमज्जति ।
आनन्दाह्लादकत्वेन तन्मयो न विभाव्यते ॥३॥

नोत्सहेत परित्यक्तुं भोगान्स्निग्धतया तदा ।
समीपवर्ती मायातः क्षुरितः पशुना सह ॥४॥

†

येनोपरक्तो लौल्येन रागी समुपलक्ष्यते ।
सति तस्मिन् प्रधानात्मा स्थूलस्तं प्रति युज्यते ॥५॥

एकीभूतस्ततः पश्चाद्बलवाञ्जायते क्षणात् ।
येनाभिभूतो बाह्येषु प्रत्ययेष्वनुरज्यते ॥६॥

तेनायं सुखदः प्रोक्तस्तद्वीर्येणोपबृंहितः ।
संमूढस्तत्परो भूत्वा सुखमेवानुमन्यते ॥७॥

यस्मादणुर्विरक्तात्मा प्राकृतेन बलीयसा ।
विचेतनेन सान्द्रेण शक्यते नाभिरञ्जितुम् ॥८॥

कलयोद्भूतसंयोगाद्वासना विद्यया यदा ।
प्रदृश्यते विधौ पुंसस्तदा रागवशाद्ध्रुवम् ॥९॥

प्रध्वस्तात्मगुणो भूत्वा न विजानाति मोहितः ।
यत्तत्स्वाभिजनं दिव्यमविनाश्यजुगुप्सितम् ॥१०॥

नित्यमत्यन्तममलमसादृश्यगुणान्वितम् ।
अनभिप्लुतसामर्थ्यमनाख्यममितात्मकम् ॥११॥

मतङ्ग उवाच —

धर्मात्सुखं ततो रागः स च ह्लादात्मकः स्मृतः ।
विरक्तस्य भवेद्दुःखं न्यायेनानेन गम्यते ॥१२॥

परमेश्वर उवाच —

सुखदः सर्वदा रागः किं तु ये यत्र वासिताः ।
श्वयोनावपि यो भोगो यश्च राज्ये सुखोदये ॥१३॥

सदृशः स तु मन्तव्यः स्वशरीरस्य पालनात् ।
न केवलं सुखायोक्तो रागो भोगभुजः सदा ॥१४॥

दुःखेष्वपि हि बोद्धव्यो वासितस्य सदात्मनः ।
स्नेहेन यस्य नावाप्तिर्न च रागाद्वियुज्यते ॥१५॥

अणोस्तद्रागजं दुःखं न विरक्तस्य जायते ।
यत्सुखं वीतरागाणां सर्वारम्भेषु सुव्रत ॥१६॥

न तत्सुखं कदाचित्स्याद्रागेणाभिहतात्मनाम् ।
दुःखं रागाभिभूतस्य यदप्राप्तौ तु जायते ॥१७॥

तदपेक्ष्य सुखं प्राप्तौ विद्ध्येवं मुनिसत्तम ।
विरक्तं प्रति यो रागः सोऽतिदुःखस्य कारणम् ॥१८॥

रक्तेभ्योऽपि विरागो यस्तत्सुखं परमं मतम् ।
योऽन्योऽन्यमविरक्तानां विद्विषाणां द्वयोर्भवेत् ॥१९॥

†

योगस्तेन समं नास्ति सुखं वा यदि वासुखम् ।
सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् ॥२०॥

न चाणुस्तद्विजानाति मोहशक्त्यातिमोहितः ।

मतङ्ग उवाच —

सुखं रागाभिभूतस्य यद्यणोर्दुःखमेव च ॥२१॥

रागश्चानादिमान्सिद्धो विरागस्य किमागतम् ।

परमेश्वर उवाच —

भोग्येन भोगायाकृष्टो यावन्न परिहीयते ॥२२॥

तावत्तस्मिन्स रागी स्याद्भुक्ते वैराग्यमेति हि ।
विरागात्तत्परित्यज्य यदन्यदुचितं फलम् ॥२३॥

तस्मिन्रागवशाविष्टः प्रीतिं बध्नाति पुद्गलः ।

मतङ्ग उवाच —

रागेण युज्यते प्रीतौ विरागेण वियुज्यते ॥२४॥

तत्किमर्थं सरागाणां विरागः प्राक् त्वयोदितः ।

परमेश्वर उवाच —

दुःखं प्रति न रागोऽस्ति न च सौख्यं विरागता ॥२५॥

तथापि सुखदुःखाभ्यां युज्यते कर्मणो वशात् ।
यत्कर्मणो विपक्वस्य फलमत्युत्कटं पशोः ॥२६॥

तत्कारणकराविष्टं न च स्वातन्त्र्यतः क्वचित् ।
तस्माद्रागो विरागो वा कारणात्मवशान्मुने ॥२७॥

प्रवर्ततेऽणुसङ्घस्य वर्त्मन्यस्मिन्सितासिते ।
स्वाम्नायोचितकालस्य मर्यादावसरागता ॥२८॥

या यस्य तां न विप्रेन्द्र व्यतिक्रम्य प्रयाति हि ।
तस्मात्सुखं च दुःखं च रागे सत्युपलक्ष्यते ॥२९॥

न च रागविरागाभ्यां विना कश्चित्प्रदृश्यते ।
रागोऽन्योऽपि परः सूक्ष्मो विशिष्टोऽस्मात्तदात्मकात् ॥३०॥

येन निःश्रेयसे पुंसां प्रवृत्तिरुपजायते ।
दृश्यते च विरक्तानां नराणां बन्धगोचरात् ॥३१॥

आचार्यान्वेषणे रागः शिवमुद्दिश्य सादरम् ।
प्रवर्तते प्रहृष्टात्मा शिवरागानुरञ्जितः ॥३२॥

तस्माद्धेतुपरो रागो मायाजालापनुत्तये ।
रागविद्याकलाख्येन कञ्चुकत्रितयेन वै ॥३३॥

प्रच्छादितः समर्थात्मा क्षेत्री क्षेत्रफलं प्रति ।
इदं तावदणोर्ज्ञेयं भोक्तृत्वं नियतं सदा ॥३४॥

प्रध्वस्तावयवः सूक्ष्मो ह्यशक्तश्चातिनिर्गुणः ।
अनादिमलसंरुद्धः कञ्चुकेन बलीयसा ॥३५॥

शक्नोति प्राकृतान्भोगान्भोक्तुं मुनिवरेश्वर ।
तत्त्वधर्मः समाख्यातो रागस्य परिविस्तरात् ॥३६॥

भुवनार्थोऽपि संक्षेपात्कथयिष्यामि तेऽधुना ।
रुद्राणां भूमयश्चित्रा भुवनैः परिमण्डिताः ॥३७॥

भुवनं तत्र रुद्रस्य गहनेशानुसंमतम् ।
अङ्गुष्ठमात्ररुद्रस्य ततो जातस्य धीमतः ॥३८॥

ईशानस्य ततोऽधस्ताद्भुवनं भोगभूतिदम् ।
एकपिङ्गेक्षणस्यान्यद्भवस्यापि ततोऽपरम् ॥३९॥

उद्भवस्य च रुद्रस्य ततो वामस्य धीमतः ।
रुद्रोऽन्योऽपि महातेजा भुवनेशोऽतिवीर्यवान् ॥४०॥

एते रुद्राः समाख्याता रुद्रैरात्मसमैर्वृताः ।
अनौपम्यगुणोपेताः शिवमण्डलतत्पराः ॥४१॥

यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्मन्त्रतन्त्रविशारदाः ।
कारणानुमताः सर्वे सर्वे चामोघशक्तयः ॥४२॥

रागो यथायं सकषाययुक्त्या

प्रवर्ततेऽणोः सुखदुःखभावात् ।
तथाखिलोक्तोऽवसरागतोऽयं

कालोऽधुना वच्मि किमद्भुतं स्यात् ॥४३॥

विद्यापादः १२

कालतत्त्वप्रकरणम्

अथ कालः क्रमात्प्राप्तः कञ्चुकत्रयदर्शनात् ।
येनासौ कल्प्यते सूक्ष्मः शिवसामर्थ्ययोगतः ॥१॥

कलयित्री महाशक्तिः कालमाश्रित्य पुद्गलान् ।
प्रेरयत्यखिले विश्वे कारणाज्ञानुवर्तिनी ॥२॥

मतङ्ग उवाच —

कालः सर्वगतः सूक्ष्मो ह्यनन्तोऽमूर्तिमान्विभुः ।
अकर्ता निरवस्थानो निष्कामश्चाप्यचेतनः ॥३॥

स कथं प्रेरकत्वेन गम्यते परमेश्वर ।

परमेश्वर उवाच —

यद्यद्विनश्वरं स्थूलं कृतकं दृश्यमुल्बणम् ॥४॥

तस्य तस्य तदावस्था धर्मान्तरविसर्पिणी ।
भोक्तुराधारकत्वेन निबद्धा नियता तनुः ॥५॥

तस्याः कालकृतावस्था कुमारादिजरान्तिका ।

तयोपलक्ष्यते कालः

त्रिविधः सोऽप्यथोच्यते ॥६॥

एष्यन्नतीतो लोकेऽस्मिन्वर्तमानश्च सुव्रत ।

मतङ्ग उवाच —

एष्यन्नतीतो देवेश कालेऽस्मिन्सुप्रतीयते ॥७॥

वर्तमानस्तृतीयो यः स कथं गम्यते विभो ।

परमेश्वर उवाच —

योऽयमर्थक्रियायोग्यो घटः सर्वत्र घुष्यते ॥८॥

वर्तमान उपादेयः स्थितये मुनिसत्तम ।
न तस्य युज्यतेऽतीतः समयोऽर्थप्रसिद्धये ॥९॥

मृत्पिण्डकत्वाद्विप्रेन्द्र एष्यंश्च शकलात्मकः ।
तदपेक्ष्य सदा ग्राह्यो वर्तमानो महात्मभिः ॥१०॥

नावस्थान्तरभेदेन वर्तमानः प्रहीयते ।
यथातीतस्तु शिशिरो निदाघश्चाप्यथैष्यति ॥११॥

वर्तमानो मधुस्तद्येन त्वमपि भावितः ।
वेणुं वादितुमारब्धः स कालस्ते सुनिश्चितः ॥१२॥

एवं सर्वत्र मन्तव्यः स्थिर एकोऽधुनात्मकः ।
वर्तमानोऽतिसूक्ष्मत्वात्कालो नैवोपलक्ष्यते ॥१३॥

तथापि स्थितये सिद्धः प्रपञ्चेऽस्मिन्द्विजोत्तम ।
तस्मात्कालयिता कालो नाकाले म्रियते यतः ॥१४॥

नाकालाज्जायते कश्चिच्चाकालाद्वृद्धिमेति हि ।
ऋतुमद्भिः सदा लिङ्गैः स्वैः स्वैः कालोऽभिलक्ष्यते ॥१५॥

†

अमूर्तस्यापि कर्तृत्वं लिङ्गी यस्मात्प्रवृत्तितः ।
निष्कामस्यापि यो यस्य स्वभावो ह्यनिवृत्तिमान् ॥१६॥

स तेन लक्ष्यते कर्ता यथाग्निः पचनादिषु ।
त्रुट्यादिभिरनित्याभिः कलाभिः प्रवहन्सदा ॥१७॥

प्रकरोत्यध्वसंस्थानं नित्यत्वमपि नास्फुटम् ।
कलातो व्यतिरिक्तत्वात्सर्वगश्चाप्ययुक्तिमान् ॥१८॥

वस्तुनश्चोद्भवे नाशे क्षये वृद्धौ च लक्ष्यते ।
कर्तृत्वं मुनिशार्दूल न च रूपं स्वकं क्वचित् ॥१९॥

कालस्य शक्यते वक्तुममूर्तत्वान्महामुने ।
स तस्माद्ग्रन्थिविवराच्चलतोऽणोर्विभाव्यते ॥२०॥

तत्त्वानां क्रमशो व्यक्तौ स्थितये च विभागशः ।
संहारे हरणात्पत्युर्नष्ट इत्युपचर्यते ॥२१॥

नात्मा प्रसूयते लोके न च नाशमुपैति हि ।
युक्तो योगविभागाभ्यां संयोगाच्च कलात्मकात् ॥२२॥

अयमुत्पन्न एवात्र नष्टोऽयं वक्तुमादरात् ।
तस्याणो रञ्जितस्येत्थमञ्जनेन कलादिना ॥२३॥

स्फुटः प्रवर्तते कालः पुद्गलं प्रति विश्वराट् ।
कालरूपी महातेजा रुद्रोऽनन्तपराक्रमः ॥२४॥

कलितोऽधोमुखो जन्तुः कञ्चुकैरवगुण्ठितः ।
न विजानाति रुद्धात्मा महामायां यतः पशुः ॥२५॥

पशुत्वात्कलितः क्षिप्रं कालेनानन्ततेजसा ।
नियत्याख्येन तत्त्वेन स च पश्चान्नियम्यते ॥२६॥

येन पुंभावमायाति जगदापूरणं प्रति ।
जगच्छब्देन मायातः प्रधानमभिधीयते ॥२७॥

तेनैकत्वमवाप्नोति ताम्रं कालिकया यथा ।
प्रच्छादितः प्रबुद्धात्मा सर्वाङ्गालिङ्गने क्षमः ॥२८॥

स्फुटं शब्दादिविषयांस्तदा गृह्णाति पुद्गलः ।
एवं कालेन बहुधा कल्यमानः पुनः पुनः ॥२९॥

न जानात्युत्तमां सिद्धिं नात्मानं न च देवताम् ।
यावन्न कलया पत्युः प्रेरितोऽणुर्गुरुं प्रति ॥३०॥

एवं कालः प्रपत्तव्यस्तच्च तत्त्वमनिन्दितम् ।
तत्र ये संस्थिता रुद्रास्तान्प्रवक्ष्यामि विस्तरात् ॥३१॥

अनन्तविभवामोदसुखेनात्यन्तवासितः ।
पतद्रुर्भुवनेशानः प्रथमः परिकीर्तितः ॥३२॥

हालाहलस्ततोऽधस्ताद्यमश्चातिबलोत्कटः ।
घोरश्चान्यो महातेजा मातङ्गश्चातिवीर्यवान् ॥३३॥

ततोऽधोभुवने चण्डः स्फुरच्चन्द्रवपुर्गुरुः ।
शाबरो योऽतिविक्रान्तस्ततोच्छुष्मो महाबलः ॥३४॥

एते रुद्रा वृता रुद्रैरनेकैर्भुवनेश्वरैः ।
भुक्तिमुक्तिप्रदाः सर्वे प्रकीर्णविभवाः शिवाः ॥३५॥

मायाभोगभुजः सर्वे सर्वे चामोघशक्तयः ।
कारणानुमताः सन्तः क्रीडन्त्यमितविक्रमाः ॥३६॥

कालो यथा तत्त्वविभागयुक्त्या स्थितोऽध्वनि प्रेरणशीलकत्वात् ।
तथा मयोक्तोऽखिलभावनासु मुनेऽधुना तां नियतिं शृणुष्व ॥३७॥

विद्यापादः १३

नियति[तत्त्व]प्रकरणम्

अथेदानीं मुनिव्याघ्र कारणस्यामितद्युतेः ।
शक्तिर्नियामिका पुंसः सह तत्त्वेन सर्पिता ॥१॥

नियामकेन भावेन नियमस्थितिहेतुना ।
यथाणुर्भोगसन्ताने नियम्य विनिपात्यते ॥२॥

नेच्छन्नपि बलातेन नियतिः सा शिवोदये ।
तन्त्रेऽस्मिन्विहिता विप्र भर्तुराज्ञानुवर्तिनी ॥३॥

†

असमञ्जसवैनाशं कृत्वा नित्यम् तत्परा ।
स्वोचितेष्वथ भोगेषु शरीरेषु च पेशला ॥४॥

व्यवस्थाकारिणी नान्या विद्यते तत्त्वसन्ततौ ।
कोटिद्वयं समाख्यातं धर्माधर्मात्मकं पशोः ॥५॥

यदर्थं व्यक्तिमायाति शरीरं सर्वदेहिनाम् ।
तद्विपाकेष्वनायासं क्षेत्रज्ञं सुनिरूप्य तु ॥६॥

यस्मान्नियमयत्येषा तस्मान्नियतिरुच्यते ।
तयोरप्यधिकं यच्च दुःखं वाप्यथवा सुखम् ॥७॥

न ददाति समं धत्ते स्ववीर्येणैव सर्वदा ।
न चोपभोगवैकल्यान्नाभुक्तात्तं समुद्धरेत् ॥८॥

भुक्तेऽपि स्वविपाकेऽणोर्यदन्यदतिरिच्यते ।
तस्मिन्नियोजयत्याशु त्रुट्यंशमपि नोचितात् ॥९॥

ददाति यस्माद्धरति कारणेनाधिरोपिता ।
तत्तन्त्रः सततं भोक्ता न च तां वेत्ति मूढधीः ॥१०॥

नियम्य बलवत्प्रीत्या भोगिनं भोगतत्परम् ।
स्वेषु भोगेषु वातृप्तं पुद्गलं दुःखपीडितम् ॥११॥

ध्वस्तकर्माशयं यस्मान्नियतेष्वपरेषु तम् ।
नियम्यं धारयेत्तावद्यावन्न परिहीयते ॥१२॥

द्विविधेष्वप्यथैवं स्यादनन्ते सृष्टिवर्त्मनि ।
प्रेर्यं प्रेरयितुं शक्ता स्वभावेनात्मवर्तिना ॥१३॥

यथाविष्टः पुमाँल्लोके ग्रहेणातिबलीयसा ।
विकारान्दर्शयत्याशु नियत्या तद्वदेव हि ॥१४॥

धर्माधर्मविपाकेऽस्मिंस्तुलाकोट्युपलक्षिते ।
नियतिस्तत्समुद्धाराद्यदा पश्यति कर्मणी ॥१५॥

समे भोक्तुस्तदा तस्य युगपच्चाप्यसंभवात् ।
शून्यवत्संस्थिता यस्मान्निरपेक्षेव लक्ष्यते ॥१६॥

समानधर्मव्यापारः कष्टोऽयं स्यात्सुदुष्करः ।
युगपत्सुखदुःखाभ्यां योक्तुं पुं शक्यते कथम् ॥१७॥

एतस्मिन्नन्तरे कर्तुर्यासावुद्धारशीलिनी ।
प्रोत्सार्य नियतिं वेगात्स्ववीर्येणातिभूरिणा ॥१८॥

क्षेत्रज्ञं वासयेत्पश्चात्कृत्वा भोगपराङ्मुखम् ।
नानायासान्महाघोरादस्मात्संसारसागरात् ॥१९॥

अस्ति कश्चिदुपायोऽन्यो येन संत्यज्य किल्बिषम् ।
प्राप्यते परमं सौख्यं यत्तत्पदमनिर्मितम् ॥२०॥

तेन शक्तिनिपातेन सम्यक्संरक्षितो ह्यणुः ।
नियत्याख्येन तत्त्वेन न नियम्येत कर्हिचित् ॥२१॥

यतस्तस्या वशो न स्यात्स समानतया स्थितः ।

मतङ्ग उवाच —

समानपरिपक्वस्य कर्मणोऽणुर्न युज्यते ॥२२॥

भोगे शक्तिनिपाताच्च निरवस्थान एव सः ।
न ज्ञानं न परा दीक्षा न च योगः प्रवर्तते ॥२३॥

चर्या वाथ महादेव तत्क्षणान्मुच्यते न च ।
विरोधः स महानत्र समाधानं ब्रवीहि मे ॥२४॥

परमेश्वर उवाच —

एकस्मादाशयादन्यं ह्याशयं योऽनुसर्पति ।
स तेन वासितः क्षिप्रं तन्मयत्वमुपैति हि ॥२५॥

यथा तथैव सामर्थ्यं प्राप्य शक्तिमयं परम् ।
तद्वासितो निरुद्धात्मा ध्वस्तकर्माशयोऽपि सन् ॥२६॥

हिङ्गुपूर्णं यथा पात्रमुपयुक्तेऽपि न त्यजेत् ।
तद्वासस्तद्वदेव स्याच्छरीरं मुनिपुङ्गव ॥२७॥

न च तत्रास्ति तद्द्रव्यं न च वासः प्रहीयते ।
एवमाहितसंस्कारः पूर्वाशयवशात्पुमान् ॥२८॥

युज्यते सुखदुःखाभ्यां न चात्यन्तं प्रबाध्यते ।
शरीरनिरपेक्षत्वाद्विमुक्तो नात्र संशयः ॥२९॥

नापेक्षते परान्भोगान्निराकाङ्क्षः सदैव हि ।
रञ्जितः शिवरागेण यावद्देहस्य पर्ययः ॥३०॥

प्रागेव परिपक्वं स्याच्छरीरं हि शरीरिणः ।
किं तु दीक्षात्मकैर्लिङ्गैर्न विना ज्ञायते क्वचित् ॥३१॥

ततः प्रवर्तते सर्वो निष्ठान्तो यः शिवोदितः ।
संस्कारः सर्वजन्तूनां शिवशक्त्युद्धृतात्मनाम् ॥३२॥

तस्मान्नियतितत्त्वस्य वीर्यं शक्त्युद्धृतं प्रति ।

नियामकत्वभावेन न तु सर्पति कर्हिचित् ।

नियतिश्च सदा पुंसो भोगाय विसृता पुरा ॥३३॥

याणोर्नित्यं प्रसक्ता स्थितिविलयवशाद्भोगदा सादरेण

दक्षा भोगान्विभक्तुं समुचितविषयान्न्यायतो नीतिभावात् ।
रूपेणात्यन्तशुद्धा विषमतटगता लक्ष्यते या पशूनां

व्याख्यातेयं समासात्प्रथितगुणगणं साम्प्रतं पुं विधास्ये ॥३४॥

विद्यापादः १४

पुरुषतत्त्वप्रकरणम्

अथ पुंस्तत्त्वनिर्देशः स्वाधिष्ठानोपसर्पतः ।
न च तत्त्वं मुनिव्याघ्र द्वितीयं पुरुषाह्वयम् ॥१॥

कञ्चुकत्रितयाविद्धं कालेन कलितं शनैः ।
नियत्या लिङ्गितं याति पुंभावेनात्मवर्तिना ॥२॥

यस्मात्प्रधानमुत्कण्ठादापूरयति भावितः ।
तस्मात्पुंभावसामर्थ्यात्पञ्चावयवलक्षितः ॥३॥

पुणाति प्रकृतिं यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते ।
तज्जेष्वेवोपभोगेषु पञ्चतत्त्वोपबृंहितः ॥४॥

†

न समर्थोऽन्यथा भोक्तुं दृक्क्रियोऽपि यतः सदा ।
अकर्ता निर्गुणः सूक्ष्मो ह्यशक्तश्चेति पठ्यते ॥५॥

सोऽणुः पुंभावमापन्नः प्रधानादाय गोचरम् ।
प्राप्याभिलाषमोहेन न च भेदोऽस्ति कश्चन ॥६॥

†

तस्मात्सर्वेषु तत्त्वेषु क्षरतोऽस्य विभागकृत् ।
यथाश्वत्थकणात्क्षुद्रात्सर्वतः प्रविभागतः ॥७॥

त्वक्पर्णमूलशाखादिविभागोऽस्य पृथक्पृथक् ।
तद्वत्सृष्टिविभागः स्यात्तत्त्वानां मुनिपुङ्गव ॥८॥

प्रकरोति महादेवः स्वतन्त्रः परमेश्वरः ।
स्थूलं मायासमुद्भूतं तत्त्वं प्रकृतिसंज्ञकम् ॥९॥

हायं कार्यं च धार्यं चाप्यस्वतन्त्रमचेतनम् ।
पुरुषापूरणाद्व्यक्तं पुंरागाकुलितं सदा ॥१०॥

तयोर्योगाज्जगत्कृत्स्नं ब्रह्माद्यं सचराचरम् ।
व्यक्तिमायाति विस्पष्टं कारणेच्छासमीरितम् ॥११॥

तयोरन्योन्यसंयोगात्साध्यसाधनकल्पना ।
जगतः शक्यते वक्तुं नान्यथा तु कदाचन ॥१२॥

यत्पुमान्दृक्क्रियामात्रः प्रधानोपरतः सदा ।
प्रधानमपि सूक्ष्मत्वात्सत्तामात्रं स्वभावतः ॥१३॥

तद्भोगेषु समासक्तो भोगी समुपलक्ष्यते ।
भोग्यत्वादपि तत्त्वं तत्प्रधानमुपलक्ष्यते ॥१४॥

एवमन्योन्यसंयोगादुभयोरपि तत्त्वयोः ।
साध्यसाधनधर्मित्वमित्युक्तं युक्तितो मया ॥१५॥

अनादिराशयोपेतः प्रेरितश्च कलादिना ।
भोक्तेत्येवं पुमान्प्रोक्तो भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ॥१६॥

अस्वतन्त्रः पुमान्यस्मात्प्रकृतिश्चाप्यचेतना ।
तयोर्योगः कृतो धात्रा देवदेवेन शक्तिभिः ॥१७॥

युक्तस्तन्मयतामेति यतोऽधः संस्थितोऽप्रभुः ।
तत्तत्त्वं तत्त्वसन्ताने पुमाख्यं परिकीर्तितम् ॥१८॥

प्रकृतेरप्यनानात्वं शरीरस्यानुरूपतः ।

प्रदीपमात्रवद्योगात्स्थूलसूक्ष्मविभागशः ।

व्याप्तिस्तस्य सदा ज्ञेया वैश्वरूप्यान्महामुने ॥१९॥

अस्यात्मनस्तत्त्वविभागसंस्था यया स भोक्तेति समर्थितः स्यात् ।
सेयं मया ते कथिता यथावद्भोग्यं जगत्तच्च विधौ विधास्ये ॥२०॥

विद्यापादः १५

अव्यक्ततत्त्वप्रकरणम्

अथ रुद्रा महात्मानो योगियोगेश्वराः शिवाः ।
सूक्ष्माः सूक्ष्मतराः सन्तः प्रक्रीडन्त्यध्वसंस्थिताः ॥१॥

श्रीकण्ठश्च महातेजाः सर्वरुद्रप्रनायकः ।
तस्योर्ध्वभागे भुवनं चारु सर्वगुणालयम् ॥२॥

†

स नाथोऽव्यक्तरूपी स्याद्व्यक्तः स्वेच्छाविधायिनः ।
अव्यक्तमखिलस्यास्य जगतो जन्मकारणम् ॥३॥

संक्षोभ्य शक्तिकिरणैर्व्यक्तिं नयति तत्क्षणात् ।
व्यक्तस्य वृत्तयस्तिस्रो वितताः सर्वगोचराः ॥४॥

तासां या परमा काष्ठा तत्प्रधानमिहोच्यते ।
प्रतिसंचारमापन्नं जगदेतद्गुणात्मकम् ॥५॥

प्रकृत्या धारितं शक्ते स्वोदरे विनिपात्य तु ।
तस्मात्प्रधानशब्देन तत्त्वमुक्तं सनातनम् ॥६॥

अस्मात्परं नास्त्यपरं येषां भावः प्रतिष्ठितः ।
न ते मुक्ता मुनिव्याघ्र पुनरायान्त्यधोमुखाः ॥७॥

स्वव्यापारावसाने तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
यस्मिंल्लयमवाप्नोति श्रीकण्ठेच्छासमीरितः ॥८॥

श्रीकण्ठस्यापि नाथस्य संप्राप्याहर्मुखं विराट् ।
व्यक्तिमायाति सहसा प्रबुद्धः स्वेन तेजसा ॥९॥

ततः करोति विविधां सृष्टिं क्षेत्रज्ञभोगदाम् ।
सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणाः स्वस्वप्रवृत्तिषु ॥१०॥

प्रवृत्ताः सम्यग्नियुक्ता विशेषान्तव्यवस्थया ।
लक्ष्यन्ते सुरमानुष्यतिर्यग्जातिष्ववस्थिताः ॥११॥

†

प्रसरणाकुञ्चनाभ्यां प्रधानस्य महात्मनः ।
सर्गः प्रसरणं प्रोक्तः प्रतिसर्गोऽपसर्पणम् ॥१२॥

एवंविधं प्रधानं तद्ब्रह्मणा सहितं पुरा ।
श्रीकण्ठकिरणाघातं क्षोभमायात्यसंशयः ॥१३॥

ईषदुन्मीलनं सत्त्वं प्रवृत्ती रजसः स्मृता ।
निवृत्तिस्तमसो वृत्तं यतस्तेभ्यो न विद्यते ॥१४॥

पृथक्तत्त्वं प्रधानाख्यमतः सर्वं गुणात्मकम् ।
महदादि महत्कार्यं कारणेभ्योऽपि लक्षणम् ॥१५॥

प्रवृत्तिरसतो यस्मान्नेष्यते मुनिपुङ्गव ।
युगपच्चलतस्तस्य स्थूलात्स्थूलतराण्यतः ॥१६॥

गुर्वनुक्रमसिद्धानि विशेषान्तानि कालतः ।
तत्त्वानि तत्त्वमार्गेऽस्मिन्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतराण्यतः ॥१७॥

प्रतिलोमात्प्रसिद्धानि योक्तव्यानि समासतः ।

तत्त्वं जगदुपादानमित्युक्तं पारमेश्वरे ।

तन्त्रेऽस्मिन्वृत्तयस्तस्य शृणु विप्र यथाक्रमम् ॥१८॥

गुणत्रयं ह्येतदुदारवृत्तं प्रशान्तकालानुगतं समस्तम् ।
प्रसूतिरस्यावसरागतेयं मत्तः सकाशादवधारयस्व ॥१९॥

विद्यापादः १६

गुणतत्त्वप्रकरणम्

अथातः संप्रवक्ष्यामि सृष्टिं विस्तरतः क्रमात् ।
प्रबुद्धोऽहर्मुखे स्वाख्ये श्रीकण्ठोऽनन्तविक्रमः ॥१॥

स्वभावो वृत्तयस्तस्य प्रबुद्धस्य समन्ततः ।
शक्तयो विसृताः सूक्ष्मा वीर्येणातिबलीयसा ॥२॥

तत्संयोगाच्चलत्याशु प्रधानं स्वासु वृत्तिषु ।
वृत्तयस्तु गुणाः प्रोक्ता न्यग्भूताः प्रकृतिर्यतः ॥३॥

स्वभावो योनिकारी स्यात्प्रकृतिः सोच्यते मुने ।
तस्मादेव परतक्षोभात्प्रबुद्धाः पारमेश्वराः ॥४॥

†

चेष्टन्ते विविधैर्भोगैः प्रकीर्णकिरणाः शिवाः ।
प्रधानतत्त्वे प्राधान्यं तेषां श्रीकण्ठनिर्मितम् ॥५॥

शिखेदस्य पुरं तत्र सहस्रादित्यसंप्रभम् ।
एकवीरस्य रुद्रस्य पुरमन्यत्सुशोभनम् ॥६॥

पुरं पञ्चान्तकस्यापि सूरगस्य च धीमतः ।
पिङ्गलस्य ततोऽधस्तात्पुरमन्यत्सुशोभनम् ॥७॥

ज्योतिष्मतः पुरं दिव्यं नानाचन्द्रांशुनिर्मलम् ।
ततः संवर्तकस्यापि चण्डस्य च महात्मनः ॥८॥

क्रोधेशस्याप्यथोऽधस्तात्पुरमन्यत्सुनिर्मलम् ।
तस्मादेव महाग्रन्थेर्गुणपिण्डात्मकं शुभम् ॥९॥

साधिकारभराक्रान्तं ब्रह्मणोऽण्डं पुराभवत् ।
तन्मध्ये कललं सूक्ष्मं गुणात्मकमनिन्दितम् ॥१०॥

तद्भिन्नं शक्तिसंपाताद्यतोऽभिव्यक्तवान्विराट् ।
सत्त्वोत्कटेन भावेन चतुष्षष्टिगुणान्वितः ॥११॥

अन्योऽपि सात्त्विको भावश्चतुर्धा संप्रतिष्ठितः ।
तेन सांसिद्धिकेनायं ब्रह्मामरगुरुः प्रभुः ॥१२॥

करोति प्रक्रियां चित्रां नानाभुवनमालिकाम् ।
गुणाः सर्वं यतो विप्र ततस्तेषां प्रवृत्तयः ॥१३॥

समासेनोपवर्ण्यन्ते सत्त्वादीनां यथाक्रमम् ।
सत्त्वादन्यः पुमान्सिद्धः स च मुक्तो विपश्चिताम् ॥१४॥

अनेनाशययोगेन विमुक्ताः परमाणवः ।
तेऽधुना क्षोभमायान्ति यतः संयोजिता बलात् ॥१५॥

शिवशक्तिसमूहेन ये च लीनाः क्रमेण तु ।
व्यक्तीभूतेषु सर्वेषु गुणवृत्तं स्वकं स्वकम् ॥१६॥

विस्पष्टं शक्यते वक्तुं नान्यथा मुनिसत्तम ।
स्थैर्यं धैर्यं तथा दाक्ष्यमार्जवं लघुता तथा ॥१७॥

संतोषो मार्दवं शौचं व्यवसायः क्षमा स्मृतिः ।
सौहित्यं पटुता कान्तिर्दया दानं घृणा सदा ॥१८॥

औत्सुक्यं चेति सत्त्वस्य वृत्तयः समुदाहृताः ।
क्रौर्यं शौर्यं महोत्साहः साभिमानः सकल्कता ॥१९॥

दार्ढ्यं च निर्दयत्वं च भोगो दम्भश्च वृत्तयः ।
रजसः प्रतिपत्तव्यास्तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥२०॥

अरतिर्मन्दता दैन्यं पैशुन्यं गुरुता सदा ।
निद्राधिक्यं मदालस्यं निरोधो मूढता च या ॥२१॥

तमसो वृत्तयः प्रोक्ता विभिन्नाः सर्वजन्तुषु ।
विमिश्राश्च यथा तेषां गुणानां युगपत्स्थिताः ॥२२॥

प्रवृत्तिर्नेष्यते यस्माद्व्यस्तानां कारणादृते ।
शास्त्रेऽस्मिन्मुनिशार्दूल तथाप्युत्कृष्टदर्शनात् ॥२३॥

व्यस्ताः संपरिगीयन्ते यतोऽधः प्रबलीकृतम् ।
दृश्यं तेभ्योऽपरं नास्ति द्रष्टुर्भोगाभिलाषिणः ॥२४॥

श्रीकण्ठस्तत्कृतावासः प्रधानादवतीर्य तु ।
द्विधा विभज्य स्वं वीर्यं रुद्राणां स्थितये विभुः ॥२५॥

तच्छक्तिबलमाहात्म्याद्रुद्राश्चेष्टन्त्यदुःखिताः ।
वीरभद्रादयश्चैव ब्रह्मान्ता लोकनायकाः ॥२६॥

पत्युः सत्त्वोत्कटस्थानं तस्मादुन्मीलितं शनैः ।
स्थानमौमं महादीप्तं रजसस्तु सुखावहम् ॥२७॥

लेशानुविद्धं सत्त्वेन कुमारस्य महात्मनः ।
विष्णोरप्युचितं तत्र स्थानं शुद्धरजोमयम् ॥२८॥

ब्रह्मणस्तदधस्तात्तु किञ्चित्तामसमीरितम् ।
विभोस्तमसि विज्ञेयं रजसोन्मीलितं शनैः ॥२९॥

कृतनाम्नोऽपरं स्थानं तमस्येव महामुने ।
रजसश्चाश्रयोपेतमीषत्सत्त्वोज्झितं हि तत् ॥३०॥

अकृतं शुद्धतमसि स्थानमुक्तमथाष्टमम् ।
तमसो वृत्तिमाश्रित्य यथानुक्रमतः स्थिताः ॥३१॥

योगिनो योगवीर्येणाकृताद्या भुवनेश्वराः ।
रजोवृत्तिकृताधारा ब्रह्माद्याश्चाप्यनुक्रमात् ॥३२॥

सत्त्वोत्कटेन भावेन स्थानं योगयुजामपि ।
औमं मन्त्रोदितं दिव्यं शुद्धतत्त्वमतः परम् ॥३३॥

विनयेनापि सिद्धानां क्रम एष उदाहृतः ।
योगवीर्यमदामोदविलासेन महाबलाः ॥३४॥

अतिरस्कृतधर्माणो रुद्राः क्रीडन्त्यनिन्दिताः ।
देवानां बलमाक्रम्य सूक्ष्मशक्तियुताः शिवाः ॥३५॥

न तेषां शक्यते वक्तुं प्रमाणं मुनिपुङ्गव ।
यावत्सम्यङ्निरूप्यन्ते स्वतेजोव्यूढगोचराः ॥३६॥

†

निसर्गेणैव चेष्टन्ते ये च सिद्धा महाधियः ।
शिवाद्यवनिपर्यन्ते क्रीडन्त्यध्वनि संस्थिताः ॥३७॥

चन्द्रांशुनिर्मलं सत्त्वं प्रविकासि बलोत्कटम् ।
अरुणाभं रजस्तीव्रं प्रवृत्ति गुणवत्तरम् ॥३८॥

तमः पुष्पविवर्णाभं स्वभावात्सुनियामकम् ।
आह्लादनस्वभावो यः सर्वदा सर्वजन्तुषु ॥३९॥

शुद्धसत्त्वसमायोगाद्व्यक्तस्यैवोपजायते ।

आवेगो यः प्रदृश्येत सर्वारम्भेषु सुव्रत ।

रजसः शुद्धभावत्वान्मूढता तमसः स्मृता ॥४०॥

व्यक्ता गुणाः कारणवीर्ययोगा

द्व्याप्तं जगद्यैः स्थितये पशूनाम् ।
व्यावर्णितास्ते तव विप्रमुख्य

बुद्धेरिदानीं शृणु विस्तरं च ॥४१॥

विद्यापादः १७

बुद्धितत्त्वप्रकरणम्

अथ बुद्धेर्विकासो यः स्वधर्मेणानुमीयते ।
क्षुब्धेभ्यः सहसा पूर्वं गुणेभ्यो भूतगोचरा ॥१॥

बुद्धिरध्यवसायेन भावानां जननी शुभा ।
वर्ण्यतेऽष्टगुणोपेता विभागेन यथाक्रमम् ॥२॥

मतङ्ग उवाच —

कार्यकारणभावो यः स सर्वत्र प्रतीयते ।
स्वात्मलोपकृतो ह्येको द्वितीयो मातृपुत्रवत् ॥३॥

कर्तृकर्मतृतीयोऽन्यो लोकेऽस्मिन्सुप्रतीयते ।
स्वात्मलोपकृतो यो हि प्रध्वस्तात्पयसो दधि ॥४॥

व्यक्तिमायाति यद्येवं गुणनाशस्ततोऽखिलः ।
बुद्धिरेका प्रपत्तव्या गुणानां वृत्तयः कुतः ॥५॥

मातृपुत्रकृतान्न्यायाद्व्यापित्वं नेष्यते विभोः ।
कर्तृकर्मविभेदाच्च वस्तुभेदोऽनवस्थितः ॥६॥

परमेश्वर उवाच —

लोकसंव्यवहारार्थं मृदः स्थाल्यादयो यथा ।
वस्तुनश्चाप्यभेदेऽपि व्यक्तिभेदः पृथक् पृथक् ॥७॥

लोहस्याप्यथ लोकेऽस्मिन् किं न दृष्टं महामुने ।
साध्यसाधनभेदेन विभिन्ना स्थानसंहतिः ॥८॥

शक्तयः परमेशस्य स्वभावेन बलोत्कटाः ।
प्रवृत्ताः सर्वकार्येषु कर्तृत्वेनात्मवर्तिना ॥९॥

पटुना सुविशुद्धेन सर्वदिक्केन भूरिणा ।
न मीमांस्या यतः पत्युरत्यद्भुतगुणोदयाः ॥१०॥

ताभिः संचलितेभ्योऽन्या गुणसंस्था प्रवर्तते ।
यथान्नपरिपाकस्य भेदे देहेऽप्यवस्थिताः ॥११॥

रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ।
रसस्यात्मगुणो व्यापी देहो रसमयो यतः ॥१२॥

स्थानभेदेऽपि नाभावो रसस्य मुनिसत्तम ।
यथा तथा न भेदोऽस्ति गुणानां स्थानभेदतः ॥१३॥

व्यक्तः पुंस्युपकाराय भेदेन महतादिना ।
यतोऽर्थोऽनेकधा भोग्यो भोक्तुः कर्मविपाकजः ॥१४॥

ततो गुणा विकारैः स्वैस्तावद्धि विसृता मुने ।
धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं सात्त्विका गुणाः ॥१५॥

निसर्गेणैव ते व्यक्ता वेधस्युत्कृष्टवृत्तयः ।
प्रजापतौ रजः किञ्चित्तेन ज्ञानं न वेधसः ॥१६॥

सदृशं मुनिशार्दूल सोमस्य रजसोत्कटम् ।
इन्द्रस्यार्धाधिकं तच्च रजसा सत्त्वमीदृशम् ॥१७॥

गन्धर्वस्य तदेवोक्तं तमसालिङ्गितं शनैः ।
यक्षस्यापि तमः प्रोक्तं तच्चार्धेन रजः शनैः ॥१८॥

राक्षसानां रजोऽर्धेन पादोनं कीर्तितं तमः ।
तमसोत्कृष्टमेवोक्तं रजः प्रध्वस्तगोचरम् ॥१९॥

पिशाचानां विजानीयाद्बुद्धितत्त्वनिदर्शनात् ।
देवानां योनयः सिद्धा ब्रह्मादीनां महात्मनाम् ॥२०॥

तेन ते सात्त्विका देवा अष्टावपि महौजसः ।
मानुषा राजसाः प्रोक्तास्तिर्यक्तामसलक्षणाः ॥२१॥

तथापि युक्तितो वाच्यं क्रमेणैव यथास्थितम् ।
तिष्ठतः प्राकृते देहे पुरुषस्याभिलाषिणः ॥२२॥

तदापूरितवीर्यस्य प्रधानस्य विचेतसः ।
बुद्ध्यादयः प्रवृत्त्यर्थं वृत्तयः प्राङ्निरूपिताः ॥२३॥

कारणेन जगद्धात्रा पुरुषाणां विभूतये ।
बोधयित्री स्मृता ख्यातिर्भावानां योनिरव्यया ॥२४॥

भोक्तुर्भोगाभिलाषेण बुद्धिरष्टगुणान्विता ।
अणोरध्यवसायेन प्रवृत्ताध्यवसायिनी ॥२५॥

प्रवर्तते ततो भावैरनन्तैः प्रत्ययात्मकैः ।
प्रत्ययोऽक्षार्थयोगोत्थः पुंसः प्रत्ययकृत्सदा ॥२६॥

भावनातः स्मृतो भावो वास्यते येन पुद्गलः ।
सत्त्वेनापूरितस्यैष महतः शनकै रजः ॥२७॥

यदा तु ध्वस्ततमसस्तदासौ परमेश्वरः ।
बुद्धावाश्रित्य किरणैरमोघबलशालिभिः ॥२८॥

नियुनक्त्यतिवीर्येण पुरुषं धर्मसाधने ।
धर्मश्च द्विविधः प्रोक्तो यमश्च नियमोऽपरः ॥२९॥

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्कता ।
यमः पञ्चविधः प्रोक्तो नियमश्चाप्यथोच्यते ॥३०॥

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचं संतोष एव च ।
आर्जवं चेति नियमः पञ्चधा परिकीर्तितः ॥३१॥

अहिंसा नाम यद्दुःखं परेभ्यो नोपपद्यते ।
आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स आत्मवान् ॥३२॥

नापकारेऽपि किञ्चित्स्याद्दुःखमुत्पादितुं क्षमः ।
अहिंसेयं समाख्याता पुंसो धर्मजिज्ञासया ॥३३॥

आपत्स्वपि न यस्येत्थमलीके वाक् प्रवर्तते ।
तथ्येऽपि न भवेद्येन परेभ्यो दुःखमण्वपि ॥३४॥

तत्सत्यं मनसः शुद्ध्यै धर्मवृत्ति स्थितात्मनः ।
नादत्तमाददीत्किञ्चिद्दत्तं वा न्यायतः शुभम् ॥३५॥

दृष्टमप्यथ कस्यापि च्युतमेतन्निशाम्य तु ।
तृणवन्मन्यते धर्मी तदचौर्यमुदाहृतम् ॥३६॥

†

कर्मणा मनसा वाचा श्रवणाद्दर्शनादपि ।
मातृवन्मन्यते नित्यं प्रार्थयन्तीमपि स्त्रियम् ॥३७॥

दिव्यायामप्यलौल्येन य एवं वर्तते सदा ।
तस्य तद्ब्रह्मचर्यं स्याच्छेषा व्रतविडम्बकाः ॥३८॥

स्वच्छता समता प्रीतिरपकारशतैरपि ।
कालुष्यं नोत्सहेद्वोढुं सेयमुक्तेत्यकल्कता ॥३९॥

एते पञ्च यमाः प्रोक्ता यतीनां सुशिवात्मनाम् ।
प्रध्वस्तकलुषो नित्यं क्रुध्यमाणोऽपि भूरिशः ॥४०॥

ताड्यमानोऽपि बलवत्प्रहृष्यति मुहुर्मुहुः ।
न कुप्यति कदाचिच्च सोऽक्रोधः परिभाष्यते ॥४१॥

देवानां ब्राह्मणानां च मातापित्रोश्च भक्तितः ।
वृद्धानामपि सर्वेषां सदाज्ञानुचरो भृशम् ॥४२॥

शुश्रूषेयं समुद्दिष्टा नियमो धर्मवृद्धये ।
मृदम्भसा सुपूतेन गन्धलेपापकर्षणम् ॥४३॥

गात्रप्रक्षालनं शौचं स्थानासनसन्निषेवणम् ।
अकुत्सितेषु संस्पर्शाच्छौचवृत्तिरनिन्दिता ॥४४॥

परिपूर्णेन चित्तेन निरारम्भः सदैव हि ।
लाभालाभे समोऽप्ययं स संतोष उदाहृतः ॥४५॥

जानन्नपि हि मेधावी जडवन्मूकवत्सदा ।
निवृत्तः परपीडायाः श्रद्दधानश्च भावितः ॥४६॥

आर्जवं तस्य तत्प्रोक्तं नियमो नियतात्मनः ।
दानोपवासतीर्थानि कीर्तनावसथादयः ॥४७॥

धर्मस्य हेतवो दृष्टा धर्मिणश्च महात्मनः ।
प्रध्वस्तरजसं सत्त्वं धर्मेणाच्छादितं तमः ॥४८॥

तदा बुद्धावधिष्ठाय भगवान्परमेश्वरः ।
ज्ञाने नियोजयत्याशु धर्मानुक्रमतः शनैः ॥४९॥

पञ्चात्मकमिदं सर्वं यत्किञ्चित्सचराचरम् ।
एभ्यः परतरं नास्ति सिद्धोऽहमिति मन्यते ॥५०॥

तत्तस्य साधकस्येष्टं ज्ञानं पञ्चात्मकं मतम् ।
निरूप्यमाणस्य यत्तत्सहसोत्पद्यते त्रयात् ॥५१॥

सद्भ्योपदेशमाकर्ण्य दृष्ट्वा वा लिखितं स्वयम् ।
अधीत्य वाथ संसिद्धो मन्यते भावितात्मवान् ॥५२॥

तन्मात्रेभ्यः परं नास्ति ज्ञानं तन्मात्रमुच्यते ।
इन्द्रियार्थात्परं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥५३॥

अस्मात्संयोगजाज्ज्ञानात्सिद्धोऽहमिति मन्यते ।
तज्ज्ञानं योगजं नाम भावितानां महामुने ॥५४॥

अन्योऽन्यकारणं ज्ञात्वा परमेतत्किमद्भुतम् ।
तस्मादेव समुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम् ॥५५॥

तन्मन्यमानाः संसिद्धास्तज्ज्ञानं गुह्यमुच्यते ।
अहमिति प्रत्ययो यः परमात्मा स उच्यते ॥५६॥

कः कर्ता क्रियते कस्य किं कृतं जगतो मया ।
स एवाहं विमुक्तात्मा तज्ज्ञानं गर्वं उच्यते ॥५७॥

योऽयमध्यवसायाख्यो जगतो हेतुरव्ययः ।
सः परः परतस्तस्मान्नान्यदस्तीति कारणम् ॥५८॥

अस्माद्बोधात्परा सिद्धिर्ज्ञानमध्यवसायजम् ।
गुणाः सर्वजगन्मुख्या गुणा एव परं पदम् ॥५९॥

सिद्धोऽहमिति तज्ज्ञानं गौणं भावितचेतसः ।
प्रधानं पुरुषं केचिन्मन्यमानाः सुभाविताः ॥६०॥

पञ्चविंशात्मकात्तत्त्वादन्यत्तत्त्वं न विद्यते ।
सा सिद्धिः परमा तस्य लोष्टवत्परिकीर्तिता ॥६१॥

तज्ज्ञानं पौरुषं विद्धि साधकस्य न संशयः ।
एतदष्टविधं बौद्धं ज्ञानमुक्तं समासतः ॥६२॥

अन्येऽप्यभावमिच्छन्ति परमाणुं तथापरे ।
नास्ति मर्त्यात्परं किञ्चित्केचित्स्वर्गात्परं न हि ॥६३॥

मन्यमानाः स्वभावोत्थवासनाभिः पृथक् पृथक् ।
रूपैः सप्तभिरित्युक्ता दृष्टेऽर्थे सानुवर्तते ॥६४॥

बुद्धिर्ज्ञानेन चादृष्टे भावितस्य महाधियः ।
यस्यैवं संस्थितो भावः स मुक्त इति बुध्यते ॥६५॥

मोक्षश्च प्रकृतेरन्यः सुखदुःखविवर्जितः ।
स्वभाव इति वक्तव्यः पञ्चावयवलक्षणः ॥६६॥

किं तु बुद्धौ यदा पत्युर्ज्ञानशक्तिर्विराजते ।
स्ववीर्यकिरणौघेन तदा पुंसः प्रवर्तते ॥६७॥

शिववक्त्राम्बुजोत्थममलं सर्वतोमुखम् ।
शिवत्वोन्मीलनं तथ्यं ज्ञानमज्ञाननाशनम् ॥६८॥

अनेन सिद्धाः पश्यन्ति यत्तत्पदमनामयम् ।
यन्न दृष्टं महामोहे भावज्ञानाकुलेक्षणैः ॥६९॥

ज्ञानमन्यत्स्वभावोत्थं भावितस्योपजायते ॥
अनित्यमतिशोकाढ्यमैश्वर्यमसुखावहम् ॥७०॥

मानुष्यं किमनेनेति जन्ममृत्युभयावहम् ।
त्यजामोऽस्य किमाश्चर्यं निःसङ्गत्वात्सुखं भवेत् ॥७१॥

तदा ज्ञानबलात्तस्य बुद्धौ स परमेश्वरः ।
सुसूक्ष्मः शक्तिमान्भूत्वा रजसोऽप्यथ योगतः ॥७२॥

सत्त्वेनोत्कृष्टवपुषो बुद्धिं क्षोभितवान्विभुः ।
साप्यणोर्ज्ञानयुक्तस्य विरक्तस्य प्रवर्तते ॥७३॥

वैराग्यगुणमाहात्म्याज्ज्ञानानुक्रमवर्तिनी ।
सहसा व्याधितं दृष्ट्वा जीर्णं वाप्यथवा मृतम् ॥७४॥

ततो विरागमायाति विपाकस्य महात्मनः ।
संतुष्टः सर्वकार्येषु निःस्पृहत्वाज्जुगुप्सते ॥७५॥

किमर्थं क्लिश्यते लोकः पुत्रदारादिभिर्वृतः ।
मूढो न पश्यत्यात्मानं न ज्ञेयं रागपीडितः ॥७६॥

जुगुप्सा नाम सा तुष्टिर्नराणां भावितात्मनाम् ।
आध्यात्मिकेन दुःखेन वातपित्तकफादिना ॥७७॥

विरागः पीड्यमानस्य सहसा योऽभिजायते ।
स तेन वनमाश्रित्य वायुभुङ्नियतेन्द्रियः ॥७८॥

तुष्टोऽसौ लौकिकं त्यक्त्वा तुष्टिराध्यात्मिकी हि सा ।
तस्करैर्बलिभिश्चैव राज्ञा वाथ बलीयसा ॥७९॥

पीड्यमानस्य यद्दुःखं विरक्तस्तेन लौकिकात् ।
प्रपञ्चात्सोऽप्यथैवं स्यात्किमनेन बलीयसा ॥८०॥

भोगेन परतन्त्रेण श्रेयोऽस्त्यन्यत्सुशोभनम् ।
एवं संचिन्त्य विरतो गृहधर्मात्पराङ्मुखः ॥८१॥

तुष्टिश्चैवाभिभूतस्य भावितस्याधिभौतिकी ।
दिव्यैर्ग्रहादिभिर्भूतैरभिभूतस्य तत्क्षणात् ॥८२॥

यस्तापो भावितस्यैव तेन तस्माद्विरज्यते ।
बन्धुभिर्वार्यमाणोऽपि गृहं त्यक्त्वा वनं व्रजेत् ॥८३॥

सुखमस्मात्परं नास्ति मन्यमानः सुभावितः ।
संतोषाच्च परं लोके सुखमन्यत्र दृश्यते ॥८४॥

एवं संचिन्त्य मनसा भूयो भूयः प्रहृष्यति ।
तुष्टिः सोक्ता विरक्तस्य नाम्ना चैवाधिदैविकी ॥८५॥

निःस्वभावाभिभूतो यः परेषां वीक्ष्य संपदम् ।
महतापि प्रयत्नेन नार्थं प्राप्तोऽतिदुःखितः ॥८६॥

प्राप्तं चाह्रियते चौरैर्न च शक्नोति पालितुम् ।
पालनाद्बहवो दोषाः क्षणादन्यत्समार्जितुम् ॥८७॥

न शक्यं किमनेनेति दुःखायासकरेण तु ।
न चाराधयितुं शक्यो लोकोऽयं भिन्नमानसः ॥८८॥

कृतेऽप्याराधने नास्ति फलमल्पमपि क्वचित् ।
अस्माद्विरागात्संतुष्टः किञ्चित्क्षेत्रं समाश्रितः ॥८९॥

न च क्षेत्रफलं नित्यं नित्यमन्यद्विरागतः ।
निःस्वा तुष्टिरियं प्रोक्ता नराणां भावितात्मनाम् ॥९०॥

स्निग्धाद्वियुज्यमानस्य यदि मृत्युर्न जायते ।
स तेन पीडितोऽत्यन्तं किं मदीयेन पाणिना ॥९१॥

शरीरेणातिपुष्टेन कं दृष्ट्वा हृष्टिमेति सः ।
स्नेहमूलानि दुःखानि न चास्नेहात्परं सुखम् ॥९२॥

क्षणिकं किमनेनापि तस्माद्दुःखकारणम् ।
ततोऽसौ निर्दयो भूत्वा रुदन्नपि विहाय तु ॥९३॥

बन्धुवर्गं वनं गच्छेत्तर्हि प्राप्य प्रहृष्यति ।
तुष्टिः साभिहिता तन्त्रे भावितस्य प्ररोदिका ॥९४॥

विण्मूत्रपूरितं कोष्ठं बहिश्चर्मावगुण्ठितम् ।
दुर्गन्धि पूयकलुषं विचिन्त्य शनकैस्त्यजेत् ॥९५॥

अस्मादेव भगद्वाराभिषक्तोऽहं सुकिल्बिषात् ।
तत्रेदानीं रमेत्कष्टं विडम्बेयं सुदारुणा ॥९६॥

विरक्तः सहसा वृद्धो निःसङ्गो यतिवत्स्थितः ।
तुष्टिः कामोद्भवा नाम भावितस्य महात्मनः ॥९७॥

स्वयमेव स्वकं कायं सबाह्याभ्यन्तरं शनैः ।
पुष्टमन्नेन सततं पानेन च विवर्धितम् ॥९८॥

दुर्गन्धं किल्बिषोपेतमनित्यमसुखावहम् ।
एकाहस्याप्यपायेन ग्लानिं बध्नात्यनात्मवत् ॥९९॥

चिरकालोपचारेऽपि कृते नास्त्युपचारिता ।
तस्माद्विरक्तो लब्धाशी काञ्चिदाश्रित्य निम्नगाम् ॥१००॥

मृदम्भुक्षालनासक्तस्तुष्ट एवोपलक्ष्यते ।
सा तस्य क्षपिका नाम्ना तुष्टिर्भवतिरक्तिका मता ॥१०१॥

†

प्रतिग्रहभयादन्यः सहसैव विरज्यते ।
हिंसातो वाप्युपादानात्संयम्येन्द्रियवाहिनीम् ॥१०२॥

तुष्टः संतिष्ठते तस्य तुष्टिर्वैखानसात्मिका ।
एवंविधास्तु वैराग्यादनन्तास्तुष्टिजातयः ॥१०३॥

स्वभावो योऽथवाक्षाणां वार्यमाणः प्रवर्तते ।
स्वभावेन पुमाञ्शुद्धस्तस्य किं विनिवार्यते ॥१०४॥

ज्ञानेनानेन सिद्धानां भावः संजायते परः ।
इन्द्रियार्थेषु नाशक्तिः प्रवृत्तिं विरतिं च ॥१०५॥

†

संतुष्टः सर्वदा विद्वान्स्थित्याध्यात्मपरायणः ।
विरक्तः सङ्गदोषाच्च ततस्तं प्रति कारणम् ॥१०६॥

रजस्तमोभ्यां संप्रेर्य बुद्धिमैश्वर्यगोचरे ।
विरागोऽङ्गस्य सहसा ध्यानोपोद्बलितस्य तु ॥१०७॥

†

ऐश्वर्यमाप्नुयात्क्षिप्रं बुद्धितत्त्वव्यपाश्रयात् ।
सत्त्वं तदात्मभावेन संवृत्तमणुतां नयेत् ॥१०८॥

अणुत्वमणुमात्रं स्याच्छरीरमपि तत्क्षणात् ।
येनासौ सहसा योगी गच्छन्नपि ततस्ततः ॥१०९॥

स्थाणुभिर्न निवार्येत न च दृश्येत केनचित् ।
लघिमा नाम यः प्रोक्तो लघुत्वमुपजायते ॥११०॥

स मनोवेगः सर्वत्र न च पङ्कजलादिषु ।
निमज्जति कदाचित्स्यात्कण्टकैश्च न बाध्यते ॥१११॥

महत्त्वं सर्वलोकेषु कर्तुं शक्नोत्यवारितः ।
सिद्धैश्च पूज्यते नित्यं महाकायोऽथवा क्षणात् ॥११२॥

क्रीडित्वाप्यथवा तिष्ठेद्ब्रह्माख्यं सचराचरम् ।
स तस्य महिमा नाम तृतीयो योगिनो गुणः ॥११३॥

त्रितयं कार्यतः सिद्धमैश्वर्यमणिमादिकम् ।
प्राप्त्यादयो गुणाः पञ्च योगिनां करणात्मजाः ॥११४॥

यद्यदीप्सति योगीन्द्रो मनसाप्यथ तत्क्षणात् ।
सर्वमाप्नोत्यसंदेहाद्यथवा यत्र रोचते ॥११५॥

क्षणात्प्राप्नोति तत्स्थानं प्राप्तिर्नाम गुणोऽव्ययः ।
युगपत्स्त्रीसहस्राणि रूपेणाप्रतिमानि तु ॥११६॥

निर्मातुं शक्नुयाद्भोक्तुं विभज्यात्मानमादरात् ।
सुरतो हीयते नैव स्वेच्छाकामी रमेच्चिरम् ॥११७॥

तत्प्राकाम्यमिति प्रोक्तं यथेप्सितगुणावहम् ।
योगोत्थाभिरमोघाभिरीशानीभिर्महाबलः ॥११८॥

अध्यास्य चेष्टते कृत्स्नं ब्रह्माख्यं सचराचरम् ।
आज्ञानुवर्तिभिर्देवैः पूज्यते योगिसङ्घराट् ॥११९॥

क्रीडते सुरकन्याभिर्वृत्तचारुविलासिभिः ।
ईशित्वं नाम तत्प्रोक्तं तन्त्रे मुनिवरेश्वर ॥१२०॥

वशीकृत्य जगत्सर्वं बद्धुं शक्नोत्यवारितः ।
भोक्तुं योगबलोपेतोऽप्यथवाच्छाद्य लीलया ॥१२१॥

निर्माय स्थापयेदन्यांस्तैः सार्धं वशवर्तिभिः ।
क्रीडत्यविक्लिष्टविभवस्तद्वशित्वमुदाहृतम् ॥१२२॥

यत्र यत्रेच्छति स्वामी तत्र तत्रानिवारितः ।
स्वेच्छाभिलषितैर्भोगैर्न च सीदति कर्मणा ॥१२३॥

प्रद्रवन्नपि मेधावी न परैरेव सादितुम् ।
शक्यते योगसामर्थ्यान्न च कामोऽवसाद्यते ॥१२४॥

यत्र कामावसायित्वं कीर्तितं गुणसन्ततौ ।
एतदष्टगुणोपेतमैश्वर्यं विनयोद्भवम् ॥१२५॥

सांसिद्धिकं च देवानां तत्तद्वक्ष्याम्यतः परम् ।
पिशाचानां यथोद्दिष्टमणिमादिगुणाष्टकम् ॥१२६॥

तदेव द्विगुणं प्रोक्तं राक्षसानां महात्मनाम् ।
स्वात्मीयेन सहैवोक्तं चतुर्विंशद्गुणात्मकम् ॥१२७॥

यक्षाणां मुनिशार्दूल तदैश्वर्यमनिन्दितम् ।
द्वात्रिंशद्गुणमात्रोक्तमणिमाद्यष्टकं पुनः ॥१२८॥

गन्धर्वाणां ततस्तेभ्यो यक्षेभ्यो बलवत्तरम् ।
इन्द्राणामप्यथैश्वर्यं चत्वारिंशद्गुणोत्तरम् ॥१२९॥

भूयस्तदेव सोमानामणिमादिगुणाष्टकम् ।
स्वात्मीयेनौजसा सिद्धं षडष्टकगुणोत्तरम् ॥१३०॥

षट्पञ्चाशद्गुणोपेतमैश्वर्यमणिमादिकम् ।
प्रजापतीनां विज्ञेयं स्ववीर्येणोपबृंहितम् ॥१३१॥

चतुःषष्टिगुणं बौद्धमैश्वर्यं ब्रह्मणः स्मृतम् ।
येनाभिषिक्तो विश्वात्मा सत्त्वामृतसुशीकरैः ॥१३२॥

स करोत्यध्वसंस्थानं विमाननगराकुलम् ।
ऐश्वर्यमदमोहेन विषयेष्वभिसंप्लुताः ॥१३३॥

क्षरन्त्यजस्रं संयुक्ताः स्वोचितस्य परिक्षयात् ।
विनश्वरेण सिद्धा ये योगेन च नरेश्वराः ॥१३४॥

क्षरन्ति क्षीणभोगास्तु क्षीणाश्चाप्यत्र भोगिनः ।
कुले महति संभोगान्प्राप्य मोदन्त्यशङ्किताः ॥१३५॥

तस्माद्भोगात्परं नास्ति ततस्ते मूढचेतसः ।
रागेण क्षिप्तचैतन्याः स्वकर्मपरिवर्जिताः ॥१३६॥

ततः प्रवर्तते बुद्धिः किंचिद्राजसमीलिता ।
प्रध्वस्तसत्त्वभावेन तमसातीव भूरिणा ॥१३७॥

परमेशकराघाता भोगनिद्राकुलान् प्रति ।
विवर्तमाना तरला ह्यधर्मेणात्मवर्तिना ॥१३८॥

ततोऽणो रतिमाहात्म्यात्प्रवृत्तिः परपीडने ।
हिंसातोऽलीकभाषित्वमस्माच्चौर्यं प्रवर्तते ॥१३९॥

परदारे त्वनायासमतो गुर्वङ्गनागमः ।
कालुष्यमतिदौर्भाग्यं क्रोधश्चाप्यनिवारितः ॥१४०॥

सतां व्यतिक्रमे प्रीतिरप्रीतिर्गुरुसन्ततौ ।
शौचहानिश्च सततमति दौःख्यं प्रमादतः ॥१४१॥

अनार्जवं च सततमधर्माकुलितेक्षणः ।
ततोऽधर्मेण पुष्टस्य भोक्तुर्भोक्तृत्वलीलया ॥१४२॥

प्रध्वस्य सत्त्वरजसी यदा बुद्धौ महेश्वरः ।
तमसोत्कृष्टवीर्येण नियुनक्ति तदा पशुम् ॥१४३॥

अज्ञानतिमिरौघेण येन मूढो न पश्यति ।
स्वोपकाराय यत्किंचिच्च स्यात्पञ्चात्मके मतिः ॥१४४॥

न च तन्मात्रजं ज्ञानं तमसाकुलितस्य तु ।
योगजं न च गुह्याख्यं न च गर्वोद्भवं तथा ॥१४५॥

मौढ्येनाभिहतस्यास्य नष्टमध्यवसायजम् ।
गौणस्यापि तदाभावो न विजानाति पौरुषम् ॥१४६॥

एवमज्ञानमोहेन न्यग्भूतस्याभिलाषिणः ।
न विरागोऽस्ति भोगेषु भूयो भूयोऽनुरज्यते ॥१४७॥

बुद्धिस्तस्य तमोयुक्ता किंचिद्रागानुवासिता ।
कारणेच्छेरिता भोक्तुरवैराग्येण वर्तते ॥१४८॥

न जुगुप्सोद्भवा तुष्टिर्न चैवाध्यात्मिकी पशोः ।
आधिभौतिकभावोत्था न चैवास्याधिदैविकी ॥१४९॥

निःस्वस्यापि तदाभावात्तुष्टिर्न स्यात्प्ररोदिका ।
न च कामोद्भवा तस्य क्षपिका वा महामुने ॥१५०॥

†

ध्वस्तवैखानसः पश्चादतुष्टश्चाथ सर्वदा ।
भोगपङ्के निमग्नस्य पशोर्बुद्धिर्महेश्वरात् ॥१५१॥

विचलेच्छक्तिसंपातात्किंचित्सत्त्वविकासिता ।
रजसोद्वेलितेनाशु तमसा पूरिता सती ॥१५२॥

निवर्तते स्वभावेन ह्यव्याहतगुणात्मना ।
नाणिमा लघिमा वापि महिमा च गुणो महान् ॥१५३॥

कार्यं न वशमायाति करणं चाप्ययोगिनः ।
अनैश्वर्यबलावेशात्प्रणष्टा प्राप्तिरस्यतः ॥१५४॥

अप्राकाम्यतयाविष्टो दुःखितः पुरुषाधमः ।
अनीशित्वं च सततं सर्वकार्येषु जायते ॥१५५॥

स्वात्मीयस्यापि देहस्य न वशित्वं महामुने ।
प्राप्तार्थस्याप्यभावः स्यात्किं पुनरिच्छाभिलाषिणः ॥१५६॥

एवं सर्वेषु कार्येषु नरः सीदत्यनीश्वरः ।
भावा बुद्धिसमुद्भूताः क्रमेणैवोपवर्णिताः ॥१५७॥

ततः कालवशात्क्षीणे पुनरायात्यथोन्नतिम् ।
ऐश्वर्यं हि परा काष्ठा भोगिनो ह्यपरा मता ॥१५८॥

अनैश्वर्यं मुनिव्याघ्र चक्रमेतद्दुरुत्तरम् ।
अष्टारं वर्णितं युक्त्या पुनर्वक्ष्याम्यतः परम् ॥१५९॥

विशेषोऽस्य समासेन साम्प्रतं मुनिसत्तम ।
मूढसंज्ञा विधर्माणो विधर्माभिरताः सदा ॥१६०॥

प्रयान्त्यक्षीणकलुषाः सुघोरेषु महत्सु च ।
नरकेषु ततस्तेभ्यः कालेन बहुना मुने ॥१६१॥

तिर्यग्भोगमनुप्राप्य कारणेच्छानुरोधिनः ।
तेभ्योऽप्याशयसामर्थ्यान्नाना जात्यन्तरैर्वेदिताः ॥१६२॥

†

प्राप्य मानुष्यतां दीना दरिद्राः क्लेशभागिनः ।
दुःखिता व्याधिता मूर्खाः संकीर्णाश्च भवन्ति हि ॥१६३॥

एवं जन्मसहस्रेषु ह्यतीतेषु कदाचन ।
भवन्ति धर्मिणः शूराः प्राक्तनानुक्रमेण तु ॥१६४॥

भ्राम्यमाणाः स्वकर्मोत्थवासनाभिस्ततोऽणवः ।
अष्टारस्य च चक्रस्य नान्तं पश्यन्ति दुःखिताः ॥१६५॥

मतङ्ग उवाच —

यादृक्कर्मवशाधीनं जन्म प्राप्तं महेश्वर ।
स बध्नाति रतिं तत्र नार्तो भोक्तुमर्हति ॥१६६॥

सर्वं तत्सुखभावेन मन्यमानस्तदा तदा ।
अनेनैव शरीरेण चिरं जीवितुमिच्छति ॥१६७॥

प्रयत्नरूपया वृत्त्या शरीरं प्रति रक्षणे ।
तस्मादेवं न तद्दुःखं सर्वमेव सुखं सदा ॥१६८॥

परमेश्वर उवाच —

मोहशक्तिनिरुद्धानां श्वयोनावपि निश्चयः ।
प्राक्तनां रक्षणे विप्र तत्सुखं प्रतिपद्यसे ॥१६९॥

क्षुत्पिपासादिकं तावन्महद्दुःखं न मन्यसे ।
सर्वापराधजं तस्य तस्मादप्यपरं महत् ॥१७०॥

जिह्वोपस्थवशात्तज्जातीयैर्विनिहन्यते ।
तद्दुःखं मृद्यमानस्य पुच्छच्छेदादिकं च यत् ॥१७१॥

कण्टकेनाभिविद्धस्य तीव्रा भवति वेदना ।
किं पुनः कुन्तखड्गाद्यैर्भिद्यमानस्य यद्भवेत् ॥१७२॥

अत्र किं बहुनोक्तेन शृणुष्वावहितोऽधुना ।
यन्त्रिबद्धं तदष्टाभिः शरीरं हि शरीरिणः ॥१७३॥

पशोः प्रकृतिमालाभिः प्रतिपत्यात्मशीलया ।
गृहीतमात्मभावेन दुःखानामालयं परम् ॥१७४॥

तेन नोत्सहते त्यक्तुं पीड्यमानोऽपि दुःखभाक् ।
तमःशक्तिबलावेशादनात्मन्यात्मभावतः ॥१७५॥

अणिमादिगुणोपेतो यः प्राप्तैश्वर्यं आदरात् ।
रतिं बध्नाति विपुलां नातः परतरं सुखम् ॥१७६॥

मन्यते मोहमाविष्टः शक्त्या स परमेष्ठिनः ।
शब्दादिविषयान्भोक्तुमुद्यतस्याभिलाषिणः ॥१७७॥

सहसोत्पद्यते श्रद्धा श्रुत्वा श्रोत्रेण वर्त्मना ।
तत्साधने परोत्साहः स्वर्गोऽप्यप्सरसः शुभाः ॥१७८॥

भोक्ष्य इत्युद्यतं चित्तं परा निष्ठा तपस्विनः ।
महामोहकरी पत्युः शक्तिस्तं प्रति सर्पिता ॥१७९॥

कृच्छ्रेण तपसा कालादभ्यासेन च योगिनः ।
धारणाभिः सुखिन्नस्य व्यज्यते वा परैर्बलात् ॥१८०॥

ह्रीयते योगसामर्थ्यं तद्दुःखमतिदारुणम् ।
तामिस्रशक्तिवशगो न च प्राणान्परित्यजेत् ॥१८१॥

आशाशक्त्यावृतोऽत्यन्तं तच्चैश्वर्यं न पश्यति ।
अथवाष्टगुणोपेतमैश्वर्यं प्राप्य भोगभुक् ॥१८२॥

तुष्टिमायाति सहसा यावत्पश्यति संक्षयम् ।
तस्माद्वियुज्यते भोगाद्विनष्टोऽस्मीति च ध्रुवम् ॥१८३॥

बुभुक्षयाभिभूतस्य विद्वस्यापि तपस्विनः ।
क्लेशेन महता प्राप्तं भोक्ष्य इत्युद्यतस्य यत् ॥१८४॥

†

दुःखं तदपहारेण नेप्सितं केन हेतुना ।
कृतं तदन्धतामिस्रं प्रभावेण बलीयसा ॥१८५॥

कर्माशयमनुप्राप्य रोधयित्री महात्मनः ।
शक्ती रोधयितुं शक्ता नेच्छन्तमपि पुद्गलम् ॥१८६॥

कश्चिद्भोगाभिलाषेण कश्चित्स्नेहेन वा पुनः ।
कश्चिद्दाक्षिण्यसामर्थ्याज्जानन्नपि हि धार्यते ॥१८७॥

कश्चिदज्ञानमोहेन कश्चित्कालानुरोधतः ।
कश्चित्कारणवैकल्याद्धार्यते च जगत्सदा ॥१८८॥

निःश्रेयसपदं प्राप्य मुक्त्वैकं परमेष्ठिनः ।
प्रसादं मुनिशार्दूल एवं मे निश्चिता मतिः ॥१८९॥

बुद्धिर्गौणी प्रवृत्ता त्रिगुणगुणमयोद्गारभारं वहन्ती

वीर्येणात्युल्बणेयं जगदिदमखिलं भावयन्त्यात्मवृत्त्या ।
सेयं संक्षेपयुक्त्या विवृतगुणगणाकीर्णसंपद्विभक्ता

कारो नाम्नापरोऽयं स्वविभवविमलानुक्रमेणैव वाच्यः ॥१९०॥

विद्यापादः १८

अहंकारादिसप्तदशतत्त्वप्रकरणम्

अथ बुद्धेर्विकारो यः स्वभावाद्व्यतिरिच्यते ।
स्वभावोऽध्यवसायाख्यः प्रकृतिः सोच्यते यतः ॥१॥

विकारश्चाभिमानाख्यस्तच्च तत्त्वमनिन्दितम् ।
स्वसूतेरुच्यते योनिः कारणं तत्त्वसङ्घराट् ॥२॥

†

स्वाभिप्रायेण तीव्रेण विकिरत्यखिलं जगत् ।
स त्रिधा भेदमापन्नो यस्माद्गुणमयो महान् ॥३॥

महतश्च समुद्भूतः वृत्तिभिस्तेऽधुनोच्यते ।
स्वरूपं धर्मिणस्तस्य धर्मो वृत्तं स्वकं ध्रुवम् ॥४॥

अहमिति प्रत्ययो यः सर्वभूतेष्ववस्थितः ।
पञ्चधा स तु विज्ञेयस्तन्त्रेऽस्मिन्कारणोदिते ॥५॥

अहं श्रोता मयावश्यं श्रोतव्यं गेयमादरात् ।
तस्याः कमलनेत्रायाः स्प्रष्टव्यं स्तनयुग्मकम् ॥६॥

स्प्रष्टाहमिति कोऽन्योऽस्ति तां समर्थोऽवगाहितुम् ।
द्रष्टाहमिति भावेन द्रष्टव्येन्दुमुखी मया ॥७॥

रसोऽवश्यं विलासिन्या मयास्वाद्यो ह्ययत्नतः ।
यतः स्वादयितात्यन्तमहमेव किमद्भुतम् ॥८॥

नीलोत्पलवहोच्छ्वासस्तन्वङ्ग्या यो मयाधुना ।
आघ्रेयः स किमाश्चर्यं यतो जिघ्रामि तां त्वहम् ॥९॥

क्रियापञ्चकमन्यच्च वृत्तमस्योदितं ध्रुवम् ।
वक्तव्यमिति तत्रैकमादेयमपरं मुने ॥१०॥

गन्तव्यं हि तृतीयं स्यादुत्स्रष्टव्यमतः परम् ।
तथानन्दयितव्यं स्यात्पञ्चमीयं क्रिया मता ॥११॥

या सा ज्ञानक्रियासत्ता भोक्तुरुन्मीलिता सती ।
लक्ष्यते मुनिशार्दूल वृत्तैरेभिः स्वकैः स्वकैः ॥१२॥

अहंकारसमायोगाज्ज्ञानसत्ता विकसते ।
सत्त्वेनोन्मीलिता क्षिप्रं रजश्चाश्रित्य वेगतः ॥१३॥

शब्दादिविषयान्गृह्य तमसा सा निवर्तते ।
क्रियासत्ता तथैव स्याद्वागादिभिरनिन्दिता ॥१४॥

गुणाधारसमायोगादहंकारेण सादरम् ।
विकरोति मुनिव्याघ्र कर्तृत्वेन यशस्विनी ॥१५॥

मयैषा महिषी भद्रा ममैतद्विपुलं पुरम् ।
मद्दत्तं प्रतिगृह्णीष्व मतः शीघ्रतरो मृगः ॥१६॥

मां कश्चिच्च विजानाति नास्ति मे निश्चितं मनः ।
तुष्टे मयि न भेतव्यं नाहं गच्छामि सागरम् ॥१७॥

अस्मभ्यं पृथुवासांसि ह्येतद्भावाष्टकं मतम् ।
सत्त्वेनापूरितस्यास्य व्यज्यते निर्मलं मनः ॥१८॥

इन्द्रियार्थेषु पाटव्यं तच्च गर्वात्प्रवर्तते ।
विस्पष्टं शब्दविषयं श्रोत्रवृत्तमुदाहृतम् ॥१९॥

त्वचश्च स्पर्शनं वृत्तं चक्षुषश्चापि दर्शनम् ।
पाटवं स्वादने ज्ञेयं जिह्वाया वृत्तमेव तत् ॥२०॥

घ्राणस्याघ्राणनं वृत्तं पञ्चकं यत्सुनिर्मलम् ।
ज्ञानशक्तिबलोपेतं पाटवं स्यात्स्वकं स्वकम् ॥२१॥

वक्तव्यपाटवं वाचो दानादानं च हस्तयोः ।
गमनं पादयोर्ज्ञेयं पायोरुत्सर्जनं मतम् ॥२२॥

आनन्दश्चाप्युपस्थस्य स्वकं वृत्तमुदाहृतम् ।
क्रियाशक्तिबलोपेतं पञ्चकं स्यात्सुनिर्मलम् ॥२३॥

तमसा भूरि संवृक्ता नष्टसत्त्वरजास्तथा ।
भोक्तुर्ज्ञानक्रियासत्ता प्रसुप्ता चैव लक्ष्यते ॥२४॥

तदा गर्वस्य माहात्म्यं प्रध्वस्तकरणं शनैः ।
चित्ते लीनं करोत्यन्तर्दुःखमाशयजं पशोः ॥२५॥

एषाशक्तिरियं ज्ञेया तस्या वक्ष्यामि लक्षणम् ।
मनसोऽपाटवं मौढ्यं संकल्पस्याप्यपाटवम् ॥२६॥

ध्वस्तं तत्तमसा यस्मात्तस्मान्मूढे तु नायके ।
शेषो यः परिवारोऽस्य सोऽतिमूढतरस्तदा ॥२७॥

किं तु स्वाशयमाहात्म्याद्भागशोऽवसरागतम् ।
भोक्तव्यं भोगिना यस्मात्तस्मात्सर्वं न सर्वदा ॥२८॥

न सर्वत्र क्वचित्किंचित्सर्वमेतत्क्वचित्क्वचित् ।
अपाटवमशक्त्याहुस्ततो वक्ष्याम्यतः परम् ॥२९॥

शिवशक्तिकरावेशाच्चलितस्याभवच्छनैः ।
रजः प्रणष्टसत्त्वं स्यादतिरिक्तं तमोऽखिलम् ॥३०॥

तदा सर्वपरीवारो न क्वचित्स्वासु वृत्तिषु ।
प्रवर्तते मुनिव्याघ्र हतव्यापारगोचरः ॥३१॥

श्रोत्रेन्द्रियस्य बाधिर्यं त्वचः कोष्ठं प्रजायते ।
जायते चक्षुषोऽन्धत्वं जिह्वाया जडता तथा ॥३२॥

घ्राणेन्द्रियस्याघ्राणत्वं मौक्यं वागिन्द्रियस्य च ।
कुणित्वं हस्तयोर्ज्ञेयं पादयोः पङ्गुता तथा ॥३३॥

गुदावर्तः स्मृतः पायोरुपस्थस्याप्यथोच्यते ।
क्लैब्यमेषा प्रवक्तव्या ह्यशक्तिर्मुनिपुङ्गव ॥३४॥

†

सर्वात्मना निषण्णेयं स्थावराणां यतस्ततः ।
तमसोत्कटवीर्येण योगेन कमलात्मनः ॥३५॥

सिसृक्षोः प्रथमं जाता मुख्यास्तेन प्रकीर्तिताः ।

मतङ्ग उवाच —

स्थावराश्चेतनान्के वदन्त्यन्येऽप्यचेतनान् ॥३६॥

संशयाङ्कुरमेतद्धि छिन्धि ज्ञानासिना प्रभो ।

परमेश्वर उवाच —

ऋतुमद्भावसंयुक्ताः पादपास्तरवो यतः ॥३७॥

पुष्ट्यर्थं स्वाभिलाषेण पिबन्त्यम्बु यतः क्षितौ ।
म्रियन्ते च निराहारास्तरवो मूढशक्तयः ॥३८॥

अन्योन्यमुपकारेण जङ्गमाः स्थावरैः सह ।
लक्ष्यन्ते चेतना वृक्षा द्रव्यलोभाच्च सादरम् ॥३९॥

किं तु ते नानुमानेन त्वहंकारेण संस्थिताः ।
प्रध्वस्तशक्तयस्तस्माल्लुप्तसंज्ञा निरिन्द्रियाः ॥४०॥

पापेन महता विद्धास्तेऽत्यन्तं मूढचेतसः ।
अनुमानं न सर्वत्र जङ्गमेष्वपि दृश्यते ॥४१॥

ब्रह्मादिस्थावरान्तानामन्योन्यापेक्षयादरात् ।
न च संदृश्यते ज्ञानं तस्मादनियमो ह्ययम् ॥४२॥

तत्त्वधर्मस्त्रिधा तावदहंकारस्य सुव्रत ।
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिरिति चैव हि ॥४३॥

सत्त्वेनोत्कटवीर्येण गर्वो वैकारिकः स्थितः ।
रजसा भूरिसंवृक्तस्तैजसः परिकीर्तितः ॥४४॥

भूतादिस्तमसोत्कटस्तेषां वक्ष्यामि वृत्तयः ।
रजस्तमोभ्यामाक्रम्य बलं सम्यक् प्रवर्तते ॥४५॥

ईषद्रजःसमायोगाद्विकारः स्वैरनिन्दितः ।
वैकारिकोऽक्षसेनायाः कारणं योनिरुच्यते ॥४६॥

योनिस्तन्मात्रसङ्घस्य यदा सम्यक् प्रवर्तते ।
तमोबलं समाक्रम्य यथावन्मुनिपुङ्गव ॥४७॥

रजसः सह सत्त्वेन किंचित्तमस ईरणात् ।
अन्योन्यजनकास्त्वेते जगत्यस्मिन्सितासिते ॥४८॥

गुणागुणमयं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
संक्षुब्धः कारणेच्छातो यदा गर्वस्तु सात्त्विकः ॥४९॥

तदा संगृह्य ते द्वेऽन्ये मिथुनं संप्रवर्तते ।
मिथुनाज्जायते गर्वान्मनश्चैवोभयात्मकम् ॥५०॥

द्वे कोटी मनसः सिद्धे शुद्धाशुद्धा च साधने ।
संकल्पेन सरागेण स्फुरद्धैर्येण वेगवत् ॥५१॥

विनिष्कृष्याक्षमार्गेण प्रेरयित्वा तदीन्द्रियम् ।
अर्थेन सह संयोज्य सरागं च निवर्तते ॥५२॥

यास्य रागोज्झितावस्था मनसोऽतीव निर्मला ।
तया संयुज्यते योगी परे संकल्पितात्मवान् ॥५३॥

शुद्धाशुद्धविभागोऽन्यो दिव्यभूतिप्रसाधने ।
येन संकल्प्य संकल्प्य लक्ष्यमभ्यासतो भवेत् ॥५४॥

तदासन्नतमं चित्तमिन्द्रियेभ्योऽस्मितात्मनः ।
येनात्मवर्तिना नित्यमभिमानेन गर्वितः ॥५५॥

बुद्धीन्द्रियाणामुत्पत्तिं येन बुध्यति भोगभुक् ।
श्रोत्रं श्रवणधर्मित्वात्प्रतिगृह्णाति स्वोचितम् ॥५६॥

विषयं शब्दनामानं व्यक्तं वाव्यक्तमेव वा ।
तदध्यात्ममिति ख्यातं श्रोतव्यमधिभूतता ॥५७॥

विहिता कारणेनात्र दिशस्तत्राधिदेवताः ।
त्वगिन्द्रियमथोत्पन्नं स्पर्शोऽस्य च महामुने ॥५८॥

विषयः सर्वदा ज्ञेयाः शीतोष्णमृदुकर्कशाः ।
त्वगिन्द्रियं चाप्यध्यात्मं स्प्रष्टव्यमधिभूतता ॥५९॥

तस्याधिदेवता सिद्धो मातरिश्वा महाबलः ।
तस्माद्वैकारिकाद्गर्वादुत्पन्नं चक्षुरिन्द्रियम् ॥६०॥

विषयोऽस्य स्मृतं रूपं वर्णाकृतिप्रमाणतः ।
चक्षुरध्यात्ममेवं स्याद्द्रष्टव्यमधिभूतता ॥६१॥

सूर्योऽधिदेवता प्रोक्तस्तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ।
जिह्वेन्द्रियमथो व्यक्तं विषयोऽस्य रसः सदा ॥६२॥

कट्वम्ललवणादीनि प्रतिगृह्णात्यसंशयः ।
अध्यात्मं रसनं प्रोक्तमास्वाद्यमाधिभौतिकम् ॥६३॥

तत्रापि हि विजानीयाज्जलाध्यक्षोऽधिदेवता ।
घ्राणमिन्द्रियमित्युक्तं गन्धोऽस्य विषयः सदा ॥६४॥

स च पूतिर्यथान्यायमुग्रतीव्रतया तथा ।
क्वचित्सुरभिराह्लादी यथावत्प्रतिगृह्यते ॥६५॥

घ्राणमध्यात्ममेवोक्तमाघ्रेयमधिभूतता ।
पृथिवी देवता तत्र बोद्धव्या शास्त्रचिन्तकैः ॥६६॥

स्वं स्वं वृत्तमथोपात्तं प्रतिगृह्णन्ति देवताः ।
न जानन्त्युचितात्स्वार्थाद्वृत्तमन्यतमं क्वचित् ॥६७॥

दर्शयन्त्यखिलं भोक्तुर्यतस्तेभ्यो विशिष्यते ।
तस्माद्वैकारिकादेव गर्वात्कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥६८॥

व्यक्तिमायान्ति संक्षोभात्सिसृक्षोः कारणात्मनः ।
वागिन्द्रियमिति ख्यातं वक्तव्येति क्रिया मता ॥६९॥

या वर्णपदवाक्यैस्तु परत्र विनिवेद्यते ।
विधिस्तुतिजुगुप्सार्थैर्विकारैः प्रविभिद्यते ॥७०॥

सेयमध्यात्ममुद्दिष्टं वक्तव्यमधिभूतता ।
देवता हुतभुक् प्रोक्ता सा च वायुसमीरणात् ॥७१॥

वक्त्रहृत्कण्ठताल्वोष्ठपुटयोगेन नाभितः ।
समुत्था या तु जिह्वाग्रे व्यक्तीभावमुपैति हि ॥७२॥

हस्तेन्द्रियं समाख्यातं दानादानादिका क्रिया ।
हस्तावध्यात्ममुद्दिष्टमादानाधिभौतिकम् ॥७३॥

इन्द्रोऽधिदेवता विप्र विहिता शूलपाणिना ।
पादावेवाक्षमित्युक्तं तच्चाध्यात्मं महामुने ॥७४॥

क्रियाधिभौतिकं तत्र तत्प्रोक्तं गमनादिकम् ।
केशवाधिष्ठितं तच्च स च प्रोक्तोऽधिदेवता ॥७५॥

पायुः कर्मेन्द्रियं तस्य ह्युत्सर्गश्चोदिता क्रिया ।
अध्यात्मं पायुरित्युक्तमुत्सर्गश्चाधिभौतिकः ॥७६॥

मित्रोऽधिदेवता प्रोक्ता पायोर्मुनिवरोत्तम ।
उपस्थं पञ्चमं प्रोक्तमिन्द्रियं सृष्टिकारणम् ॥७७॥

तस्योदिता क्रियानन्दो वृत्तमत्रोदितं मया ।
उपस्थेन्द्रियमध्यात्ममानन्दश्चाधिभौतिकः ॥७८॥

प्रजापतिरिति ज्ञेयो देवतात्वेन तत्र तु ।
इन्द्रियाणि दशैकं च वर्तनं समुदाहृतम् ॥७९॥

इन्द्रियं यत्पुरा प्रोक्तं मनश्चात्रोभयात्मकम् ।
विषयस्तस्य संकल्पः सोमश्चास्याधिदेवता ॥८०॥

द्विधाधिकारि तच्चित्तं भोक्तुर्भोगोपपादकम् ।
बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥८१॥

इन्द्रियाणां तु सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवर्तिना ।
करोत्यन्तःस्थितं भूयस्ततोऽन्तःकरणं मनः ॥८२॥

मनो गर्वस्तथा बुद्धिर्द्वारमेतत्सदात्मनः ।
भूत्यै भूतनाथेन निर्मितं करणं त्रिधा ॥८३॥

अहंकारस्तथाध्यात्ममभिमानः स्वको ध्रुवम् ।
आधिभौतिकमेवोक्तं रुद्रस्तस्याधिदेवता ॥८४॥

बुद्धिरध्यात्मभावेन स्वभावेनैव संस्थिता ।
बोद्धव्यमधिभूताख्यं तत्र ब्रह्माधिदेवता ॥८५॥

बाह्यार्थग्रहणे भोक्तुर्द्वारमेतदुदाहृतम् ।
यदन्तःकरणं नाम त्रिकालविषयं मतम् ॥८६॥

अतोऽवसीयते यस्माच्चिरकालानुसंचितम् ।
भोक्तुः स्मारयितुं शक्तमाशयं प्रत्ययात्मकम् ॥८७॥

वर्तमानमतीतं च यच्चेष्यदनुमानतः ।
वर्तमानं बहिर्देवाः प्रेरिता मनसा यदा ॥८८॥

तदा गृह्णन्त्यनायासं स्वोचितं यत्क्रमागतम् ।
विकासः सत्त्वसामर्थ्यात्प्रवृत्तिश्च रजोमयी ॥८९॥

प्रत्यागमनमागृह्य यदेतत्तमसा स्मृतम् ।
गृहीतोऽर्थोऽभिमानेन ख्यातिरध्यवसायिनी ॥९०॥

निवेदयति विद्याया विद्यया विन्दते पुमान् ।
इत्येषोऽनुक्रमः प्रोक्तो भोक्तुर्भोगप्रवृत्तये ॥९१॥

प्रत्यागतानामर्थानां ग्राहकः परिकीर्तितः ।
देवाश्चाप्यविकुर्वाणा बोद्धारो बुद्धिसंज्ञकाः ॥९२॥

प्रच्यवन्ते स्वकात्स्थानान्मनःसंकल्पिताः सदा ।
कर्माख्याः कर्मनिरताः कर्तुः कारणसैनिकाः ॥९३॥

साहित्येन निबद्धास्तु यतस्तस्याभिलाषिणः ।
उद्यतस्याप्येकस्मिन्नर्थे व्याकुलतां ययुः ॥९४॥

एकस्यार्थं प्रकुर्वन्ति संघातेन महामुने ।
विकृष्टं बुद्धिदेवानां संनिकृष्टं क्रियात्मनाम् ॥९५॥

सिद्ध्यत्यन्योन्यसंघातान्नान्यथा तु कदाचन ।
येषां नात्मेति वचनं तेषामभ्युदितः क्रमः ॥९६॥

एकैकस्यैकमेकं स्याद्विज्ञानं सुप्रतीतये ।
समस्तं यस्य तज्ज्ञातुः सोऽस्मिन्नास्त्यस्फुटं वचः ॥९७॥

भूतादेरप्यहंकारात्तन्मात्राणि भवन्ति हि ।
तमसोत्कटवीर्येण यथा सत्त्वं रजस्तथा ॥९८॥

अभिभूतं तु संघृष्य मिथुनाच्चाभवत्तदा ।
लेशानुविद्धं रजसा तमस्तत्र विजृम्भते ॥९९॥

तेन तत्करणं न स्यान्मूढत्वात्कार्यतां गतम् ।
करणस्थितये सिद्धं यदाश्रित्य विचेष्टते ॥१००॥

अभवच्छब्दतन्मात्रं सूक्ष्मं नैवोपलक्ष्यते ।
वक्तव्यं ते मुनिव्याघ्र पुरस्तात्सुविचार्य तु ॥१०१॥

तन्मात्रशब्दः शेषार्थविनिवृत्यर्थमुच्यते ।
अतोऽन्यत्स्पर्शतन्मात्रं किंचिच्छब्दसमन्वितम् ॥१०२॥

रूपतन्मात्रमप्येवं शब्दस्पर्शसमायुतम् ।
ततोऽन्यद्रसतन्मात्रं प्रागुक्तत्रितयान्वितम् ॥१०३॥

गन्धतन्मात्रमप्येवं चतुष्टयसमन्वितम् ।
तन्मात्राण्यतिसूक्ष्माणि भूतेभ्योऽनुपलब्धितः ॥१०४॥

कार्यतः कारणं सिद्धं कार्यं स्यात्खादिपञ्चकम् ।
कार्यत्वं कारणत्वं च तन्मात्राणां प्रकीर्तितम् ॥१०५॥

नोपात्तं करणत्वं स्यात्करणानि त्रयोदश ।
इन्द्रियाणि दशैकं च गर्वो बुद्धिश्च सुव्रत ॥१०६॥

तत्त्वधर्मोऽहंकृतश्च सेन्द्रियस्योपवर्णितः ।
तन्मात्रैः सहितस्यास्य दिङ्मात्रेण मयाधुना ॥१०७॥

कथ्यते रुद्रवर्गस्य विभागोऽनुक्रमान्वितः ।
श्रीकण्ठानुमताः सन्तो ये रुद्रा भुवनेश्वराः ॥१०८॥

तेषां स्थानानि दिव्यानि नानारत्नोज्ज्वलानि तु ।
स्थूलेश्वरमतः पूर्वं स्थानं मूर्ध्न्यवस्थितम् ॥१०९॥

चारुचामीकरप्रख्यं स्थानमन्यत्स्थलेश्वरम् ।
शङ्कुकर्णमतोऽधस्तात्तस्मात्कालञ्जरं स्मृतम् ॥११०॥

मण्डलेशं च माकोटं द्विरण्डमपरं ततः ।
छागलण्डं च विख्यातं स्थानं मुनिवरोत्तम ॥१११॥

†

स्थानान्येतानि रुद्राणां भुवनैर्निर्चितानि तु ।
तेषां स्वपरिभाषाभिः क्षेत्राण्यत्र स्थितानि तु ॥११२॥

निगूढकरणाः सूक्ष्मा रुद्राः क्रीडन्त्यनिन्दिताः ।
तन्मात्रेष्वथ ये रुद्रा योगैश्वर्यबलान्विताः ॥११३॥

क्रीडन्त्यविक्लिष्टकर्माणस्तेषां नामानि मे शृणु ।
विश्वदेवो विरूपाक्षः सहिष्णुर्विभुरेव च ॥११४॥

मनोवेगश्च विख्यातः सूक्ष्माचारगुणान्विताः ।

येभ्यो येऽनुचरास्तत्र तेषां संख्या न विद्यते ॥

सर्वज्ञाः सर्वकर्तारः स्वेच्छारूपविधायकाः ॥११५॥

तत्त्वं मया कारणकार्यभेदात्सूक्ष्माक्षयुक्तं विहितोपदिष्टम् ।
तच्चान्वयानन्वयधर्मसंस्थ्यं भूतान्यथो विस्तरतः शृणुष्व ॥११६॥

विद्यापादः १९

आकाशतत्त्वप्रकरणम्

अथ भूताधिकारो यः प्राप्तो न्यायेन सांप्रतम् ।
वर्णयिष्ये यथा तेभ्यस्तन्मात्रेभ्यो विनिर्गतः ॥१॥

भूतानां पञ्चकं सिद्धं क्षोण्यन्तं खपुरस्सरम् ।
स्थितये सर्वभूतानां शरीराण्यसृजत्पुरा ॥२॥

ततोऽभिध्याय विश्वात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
पानान्नशयनाधारस्थानासनविसर्पणे ॥३॥

स्थूलानि तद्विशिष्टानि सृष्टवान्भूतनायकः ।
विशेषाः क्रमशो व्यक्ता धातुर्योगबलेरणात् ॥४॥

लोकत्रयविभूत्यर्थं तदूर्ध्वं सूक्ष्मजानि तु ।
यतस्ते योगिनो देवाः सूक्ष्मदेहा ह्यनिन्दिताः ॥५॥

विचरन्ति महात्मानः शुद्धाचारगुणान्विताः ।
आकाशं शब्दतन्मात्रादवकाशत्वलक्षणम् ॥६॥

व्यक्तं व्यक्तिकरं विप्र पृथक्संस्थानसिद्धये ।
भूतानां भुवनानां च गत्यर्थं चाध्वसन्ततौ ॥७॥

तच्छब्दगुणसाधर्म्यात्सिद्धं यस्मात्तदाश्रितः ।
शब्दोऽभिव्यक्तिमायाति नान्यथा मुनिपुङ्गव ॥८॥

नासत्तच्च प्रसिद्धं स्यात्तच्च वस्तुसमाश्रयात् ।
स्थाण्वभावाद्यथा चित्रं न क्वचित्संप्रदृश्यते ॥९॥

शब्दस्यापि ततोऽस्तित्वादाकाशं गुणवत्सदा ।
तच्चापि शब्दतन्मात्राद्व्यक्तं संप्रति लक्ष्यते ॥१०॥

संहारे तु प्रणष्टं स्याद्भोगिनं प्रति निश्चितम् ।
येनावकाशकं वस्तु न किंचिदपि विद्यते ॥११॥

ध्वस्ते व्यापारनिलये प्रलीनस्य तदात्मनः ।
न चास्यात्यन्तिकोऽभावो न चोत्पत्तिरिष्यते ॥१२॥

नित्यत्वान्मुनिशार्दूल स तथाप्युपचर्यते ।
नेत्रोत्पाटाद्यथा पुंसो रूपाभावः सुनिश्चितः ॥१३॥

न चाभावोऽस्ति रूपाणां शुक्लादीनां दृगात्मनाम् ।
न्यग्भूतकरणत्वाच्च चलतश्चाखिलानि तु ॥१४॥

व्यक्तिमायान्ति तत्त्वानि रचनाश्च पृथग्विधाः ।
प्रतिसंचरतः पुंसः प्रध्वस्तान्युपचारतः ॥१५॥

शेषाणां स्थितये सन्ति किमाश्चर्यं महामुने ।
किं तु बाह्याध्वरसंहारात्सर्वं नाशमुपैति हि ॥१६॥

प्रणष्टस्यास्य जगतस्तमसा पूरितस्य हि ।
किमपेक्ष्य सदाकाशमस्ति चेत्किमतः परम् ॥१७॥

वक्तव्यमुचितस्यापि मुह्यसे केन हेतुना ।
अपेक्ष्योच्चं ततो निम्नं निम्नतश्चाप्यथोच्छ्रितम् ॥१८॥

लोकेऽपि सुप्रतीतं स्याद्यथा च सुखदुःखयोः ।
प्रवृत्तयः प्रपञ्चेऽस्मिनुपलब्धिः परस्परम् ॥१९॥

एवंविधं तदाकाशं सिसृक्षोः परमेष्ठिनः ।
व्यक्तं तच्छब्दतन्मात्रात्तन्मात्रं समुदाहृतम् ॥२०॥

न चाधारादृते किंचिद्वस्तु स्वाश्रयतः स्थितम् ।
तन्मात्राणि हि घटवद्विशेषाश्च प्रलेपवत् ॥२१॥

ध्वस्ते पञ्चात्मके पिण्डे सति पुर्यष्टके पशोः ।
शक्यते घटितुं भूतैर्नान्यथा धारकादृते ॥२२॥

एतावद्दशधा कार्यं शरीरं सर्वदेहिनाम् ।
यत्समाश्रित्य करणं भोक्तुर्भोगोपपादने ॥२३॥

समर्थं सर्वकार्येषु कर्तुं वै ह्यजुगुप्सितम् ।
पुर्यष्टकसमायोगात्पुंसः कर्मानुरूपतः ॥२४॥

देहाद्देहान्तरप्राप्तिः पित्रोः संयोग एव हि ।
भूतानां चोपभुक्तानां रेतस्तत्परिणामजम् ॥२५॥

ऋतुकालमनुप्राप्य तद्बीजादुपबृंहितम् ।
कललं जायते तस्माद्भूयो बुद्बुदतां व्रजेत् ॥२६॥

शोणितं तु ततो भूयाच्चर्ममांसाङ्कुराः शनैः ।
अन्नपानोपयोगेन मातुर्निश्वसितेन च ॥२७॥

†

धात्र्यम्भोऽग्नि मरुद्व्योम्नां संयोगाद्व्यक्तिमेति हि ।
प्रादुर्भवन्त्यथाङ्गानि वर्धन्ते च शनैः शनैः ॥२८॥

भूतान्येव विपक्वं तच्छुक्लं वृद्धिमुपैति हि ।
लोमानि मांसं रक्तं च मातृजं त्रिकमुच्यते ॥२९॥

मज्जास्थिशुक्लसंघातं पितृजं तदुदाहृतम् ।
प्रपुष्टमन्नपानाभ्यां षट्कमेवं विवर्धते ॥३०॥

तद्भूतेभ्यः समुत्पन्नं भूतैरेवोपबृंहितम् ।
बाह्यावयववृद्ध्यर्थं भूतान्येवं स्मृतानि हि ॥३१॥

न यान्ति भर्तुराघाटात्कृतात्परतरं मुने ।
व्यवस्थाकारिणी यस्मान्नियतिः प्राग्यथोदिता ॥३२॥

एवं चराचरं कृत्स्नं सत्याकाशे विसर्पितम् ।
तत्त्वधर्मः स्मृतो व्योम्नः शिववक्त्राम्बुजोद्भवे ॥३३॥

तन्त्रे भुवनधर्मोऽपि संक्षेपात्कथयामि ते ।
स्थानानि भुवनेशानां पवित्राणि शुभानि च ॥३४॥

अमेयसुखपूर्णानि रम्याणि विविधानि च ।
प्रधानत्वेन तान्यष्टौ तत्रादौ स्थाणुसंज्ञकम् ॥३५॥

सुवर्णाक्षिमतो यस्माद्भद्रकर्णमतः परम् ।
गोकर्णमपरं रम्यं स्थानमुक्तं सुशोभनम् ॥३६॥

महालयं पञ्चमं स्यात्स्थानं स्थानवतां वरम् ।
षष्ठमप्यविमुक्ताख्यं रुद्रकोट्याह्वमेव च ॥३७॥

वस्त्रापदमतोऽधस्ताद्विख्यातं भुवनत्रये ।

तत्प्राप्यं भारते पुण्ये मनुष्याणां हिताशया ॥३८॥

निर्मितानि पुरा धात्रा येषु संनिहितो हरः ।

व्यक्तं यथानुक्रमतः प्रधानादिह वृद्ध्यै तज्जगतो यथावत् ।
तथा मयोक्तं गगनं समासाद्वायोरिदानीं प्रभवं विधास्ये ॥

†

विद्यापादः २०

वायुतत्त्वप्रकरणम्

अथ वायोः समुत्पत्तिं कथ्यमानां निबोध मे ।
यतत्प्राक्स्पर्शतन्मात्रं तामसं समुदाहृतम् ॥१॥

†

तत्क्षोभादभवद्वायुर्द्विगुणो व्यूहलक्षणः ।
शब्दस्पर्शसमायोगात्स्वभावेन सदागतिः ॥२॥

येनाविष्टं जगत्कृत्स्नं विस्फुरद्वृद्धिमेति च ।
येन संचार्यते ह्यात्मा धार्यते च जगत्सदा ॥३॥

यत्र बद्धा विमानानां कोट्योऽष्टौ च विंशतिः ।
भ्रमन्ति चक्रवत्सोऽयं वायुः प्राणभृतां वरः ॥४॥

लोकत्रयकृतावासः सप्तधा यो महामुने ।
येन संप्रेर्यते बीजं शरीरेऽन्तरवस्थितम् ॥५॥

येनावयवनिष्पत्तिः प्रसूतिश्चोपजायते ।
जरायुणा मुखे छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते ॥६॥

वायोर्गतिनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति ।
प्राणः प्राणमयो यस्मात्प्राणिनां जीवनं हि तत् ॥७॥

यदत्रोच्छ्वसनं प्रोक्तं प्राणस्तेनाथ नामितः ।
समुत्थाय हृदुद्गारैश्चेष्टते च महाबलः ॥८॥

स वायुः पञ्चधा भिन्नो यथा भवति तच्छृणु ।
प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च ॥९॥

प्राणो बलं समाख्यातं तच्चैवाणोर्न हीयते ।
न च प्राणादृते कश्चित्स्पन्दते मुनिसत्तम ॥१०॥

नासारन्ध्रवहो यो हि वेगवान्प्राण उच्यते ।
लाघवं दीप्तिरायामो मेधा च प्राणवृत्तयः ॥११॥

अपानाख्येन भेदेन पानाद्याध्रातमेव सः ।
नयत्यधस्ताद्विण्मूत्ररेतांसि च यथाक्रमम् ॥१२॥

†

नाभेरधस्ताद्यो वायुस्तेन संधुक्ष्यतेऽनलः ।
कृत्वाम्भोऽधस्ततो ह्यन्नमुपरिष्टाद्विपच्यते ॥१३॥

तद्विपाको द्विधा याति स्थूलः सूक्ष्मश्च सुव्रत ।
स्थूलो विण्मूत्रसंज्ञोऽन्यः सूक्ष्मः कोशविवृद्धये ॥१४॥

समानो नाम यो भेदो वायोस्तेन विधार्यते ।
रसः सोऽपि द्विधा भूयो रक्तं स्थूलतरं तयोः ॥१५॥

रक्तान्मांसं नाड्यश्च त्वग्वपुश्चोपजायते ।
सूक्ष्मभेदात्पुनर्भेदो रसस्येह विभिद्यते ॥१६॥

स्थूलाच्छुक्लविपाकोऽन्यः सूक्ष्मान्मज्जोपजायते ।
तस्मात्सूक्ष्मतमो यो हि तेनास्थीनि भवन्ति हि ॥१७॥

तस्मादप्यपरः सूक्ष्मो रसपाकविभेदजः ।
तेन लोमानि केशाश्च नखानि मुनिपुङ्गव ॥१८॥

प्रादुर्भवन्त्यथाङ्गानि कान्तिश्चैवोपजायते ।
मेदोऽन्यो धातुरुद्दिष्टः सोऽप्यत्र रसपाकजः ॥१९॥

समानमरुदुत्क्षेपाद्रसः सर्वशरीरगः ।
नाडीरन्ध्रेषु सूक्ष्मेषु पुष्ट्यर्थमुपसर्पति ॥२०॥

इन्द्रियाणां हृदुत्थाभिर्नाडीभिर्दशभिः स्थितः ।
पादाङ्गुष्ठाग्रतो व्यक्ता नाभितो हृदयं गता ॥२१॥

सुषुम्ना नाम सा ज्ञेया ब्रह्मरन्ध्राब्जनिर्गता ।
प्राणिनां प्राणसंचारे निर्मिता परमेष्ठिना ॥२२॥

अपानस्यापि संचारे सर्पतीयं सुविस्तृता ।
गुदे यो वर्तते वायुरधस्तादुपयाति हि ॥२३॥

सर्वासामेव नाडीनामुद्भवो नाभिदेशतः ।
तस्माद्दशाङ्गुलं नालं निबद्धा यत्र वर्णिता ॥२४॥

पद्मस्याष्टदलस्योर्ध्वं तन्मध्ये भोगभुक् सदा ।
संस्थितः सर्वगोऽप्यस्मात्कारणात्सुप्रतीयते ॥२५॥

येनाशु विषयान्दृष्ट्वा विचारयति सादरम् ।
शोकं क्रोधं विषादं वा विस्मयं तापमेव वा ॥२६॥

हर्षं वाप्यथ संचिन्त्य हृदयेनैव भावयेत् ।
ताभ्योऽन्या नाड्यः सूक्ष्मास्ताभ्यः सूक्ष्मतमास्तथा ॥२७॥

एवं ता लोमकूपान्ता नाड्यो विस्तृता मुने ।
समीकरोति सर्वाङ्गं विपक्वं तद्रसं सदा ॥२८॥

नाडीरन्ध्रेषु तेनोक्तः समानोऽयं सदागतिः ।
उदानो ह्यूर्ध्वगमनो वह्निना सह सर्पितः ॥२९॥

श्लेष्माणमुदरादूर्ध्वं पित्तं वाप्यथ लोहितम् ।
वमयत्यन्नपानं वा सोद्गारः क्षुदिजृम्भिका ॥३०॥

कासशोषादयश्चापि विकारास्तत्समुद्भवाः ।
तस्मिन्नेव निबद्धा वाग्व्यज्यते तदुदीरणात् ॥३१॥

उन्मीलने च नेत्राणां तथा संमीलनेऽपि च ।
भ्रूविकारे च साटोप उदानः प्रविजृम्भते ॥३२॥

आक्षेपाकुञ्चने व्याने गमने च प्रसारणे ॥३३॥

चलनास्फोटने चैव बहिश्चेष्टासु सर्वदा ।
प्रवृत्तः कुरुते व्यानः पञ्चमो योऽनिलो महान् ॥३४॥

कर्माशयवशाद्बीजं निषिक्तं योनिमध्यतः ।
मातुर्दर्पबलान्नारी पितुर्दर्पबलात्पुमान् ॥३५॥

समदर्पबलोत्साहात्कललात्तु नपुंसकम् ।
मातापित्रोरनाचारादशुभैश्च पुराकृतैः ॥३६॥

भवेत्कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको वामन एव च ।
तयोर्भावसमायोगो विकारैरपि जायते ॥३७॥

पितृशीलः पुमानत्र मातृशीला कुमारिका ।
शीलेनोभयथोपेतमभवत्तन्नपुंसकम् ॥३८॥

विभिन्ने वायुना शुक्ले द्विधा भेदः प्रवर्तते ।
कुक्षिद्वयं समाश्रित्य युग्ममुच्यते तदा ॥३९॥

अपानानिलविक्षोभाद्भेदैर्यावद्भिरीर्यते ।
तावत्यः सूतयस्तस्य रेतसः संभवन्ति हि ॥४०॥

पित्रोः कर्मानुरूपत्वात्स्वाशयस्यानुरूपतः ।
भवेदपत्यं विप्रेन्द्र निषेकसमयात्पुनः ॥४१॥

यद्धातुस्तद्भवेच्छुक्लमनिलेनाकुलीकृतम् ।
प्रकृतिस्तद्वशात्तस्य तादृगेवोपजायते ॥४२॥

वातस्थानगते शुक्ले कृशो रूक्षोऽनवस्थितः ।
चलस्वभावो लघ्वाशी विकृतेक्षण एव च ॥४३॥

पित्ताशयगते शुक्ले गौरः पिङ्गेक्षणस्तथा ।
अकालपलितो दक्षस्तेजस्वी चोपजायते ॥४४॥

श्लेष्मधातौ जलघ्राणः स्निग्धत्वक् स्थिर एव च ।
शुक्लाक्षः सुभगश्चैव सुकेशवदनस्तथा ॥४५॥

आमाशयगते शुक्ले स्थूलो जीर्णस्थितिस्तथा ।
विमिश्राण्यपि चिह्नानि विमिश्रैः संभवन्ति हि ॥४६॥

भावैरन्तर्विशेषाच्च कालभेदैश्च सुव्रत ।
कामभेदैश्च जायन्ते वर्णाकारसमाधयः ॥४७॥

†

तत्सर्वं वायुसामर्थ्यात्प्रसूतेरुपवर्णितम् ।
प्राधान्यं कर्मणः प्रोक्तं तद्विपाकवशात्स्फुटम् ॥४८॥

†

आयुः कर्म तथा वित्तं विद्या जन्म च यादृशम् ।
प्राप्नोति नान्यथा यस्मात्तस्मादेतत्सुनिश्चितम् ॥४९॥

बोद्धव्यं मुनिशार्दूल वायोरप्यस्वतन्त्रता ।
स्वतन्त्रः परमेशानो यदायत्तं जगत्सदा ॥५०॥

तत्त्वधर्मप्रसङ्गेन वायोरुक्तं विचेष्टितम् ।
स्थानानि तत्र रुद्राणामष्टावत्यद्भुतानि तु ॥५१॥

भीमं भीमेश्वरस्योक्तं स्थानमन्यत्सुखावहम् ।
महेन्द्रं चारु रत्नाख्यं मन्त्रेशस्य च धीमतः ॥५२॥

महानादस्य नाथस्य चाट्टहासाख्यमेव हि ।
विमलं विमलस्योक्तं स्थानं रुद्रस्य शोभनम् ॥५३॥

नाकलं नाकलेशस्य ततोऽन्यद्विपुलं मुने ।
स्थानं च नकुलेशस्य तन्नाम्ना चारुमण्डितम् ॥५४॥

कुरुक्षेत्रमतोऽधस्तात्स्थानं रुद्रस्य कीर्तितम् ।

गयेति नाम यत्स्थानं तत्रासौ प्रपितामहः ।

रुद्रैरात्मगुणोपेतैर्वृतः स परमेश्वरः ॥५५॥

वायोर्मयाध्यात्म बहिः स्थितस्य धर्मः समासात्कथितो विभज्य ।
एकोऽपि सन् भिद्यते वृत्तिभेदात् वह्नेरिदानीं शृणु विस्तरं मे ॥५६॥

विद्यापादः २१

वह्नितत्त्वप्रकरणम्

अथेदानीं जगद्धातुरमोघेनात्मतेजसा ।
सृजतो रूपतन्मात्रात्संक्षुब्धादभवत्तदा ॥१॥

त्रिगुणोऽग्निः स्ववीर्येण रूपेणातीवशोभिना ।
शब्दस्पर्शसमायोगात्तत्तेजः पक्तिलक्षणम् ॥२॥

येनान्तर्वर्तिना सर्वं जगत्पाकमुपैति हि ।
ऊष्मतोऽङ्कुरितं बीजमुच्छूनं वृद्धिमेति हि ॥३॥

क्षुत्पिपासापरीतापपक्तिवृत्तेन चाप्यणोः ।
नाभिस्थो वायुना सार्धं यत्कोष्ठेऽन्नादिकं गतम् ॥४॥

तत्पचत्यात्मसामर्थ्यात्सुसमिद्धो दकेन्धनः ।
बाह्यतः स विशेषत्वाद्दहनालोकपक्तिभिः ॥५॥

जगतश्चोपकाराय स्थापितोऽग्निः स्वयंभुवा ।
स्वर्गावाप्त्यै त्रिधा स्थाप्य हूयते वेदवित्तमैः ॥६॥

तद्भेदो गार्हपत्याग्निर्गीयते कल्पितः पुरा ।
ततश्चाहवनीयाख्यो दक्षिणाग्निश्च कीर्तितः ॥७॥

यतोऽग्नावास्थिताः सत्यः प्रीयन्ते सर्वदेवताः ।
असावग्निरिति ज्ञेयो जीर्यते येन यौवनम् ॥८॥

धर्मोऽस्य सहजो ह्यौष्ण्यं मरुद्योगाच्चलात्मकः ।
दृश्यते मुनिशार्दूल न कदाचिन्निरिन्धनः ॥९॥

संग्रहेऽम्भोऽणवो ज्ञेयाः सर्वास्विन्धनजातिषु ।
तासु काठिन्यभावो यः सूक्ष्मः क्ष्माणुमयो हि सः ॥१०॥

दह्यतश्चाग्निना तस्य द्विधा भेदः प्रजायते ।
पार्थिवाणोः परा काष्ठा भस्मत्वमुपयाति हि ॥११॥

अम्भोऽणवश्च नीहारस्त्यायेनोर्ध्वं विनिर्ययुः ।
प्रयान्ति स्वोचितं स्थानं यदुक्तं प्राक् स्वयंभुवा ॥१२॥

†

प्रजार्थं रश्मिभिः शोषमर्कस्याम्भोऽपकृष्यते ।
संविभज्यैकमेवात्र विधात्रा तद्द्विधा कृतम् ॥१३॥

स्थितये त्वग्निभावेन तथा लोकाय भास्करः ।
वह्निः संलीयते भानौ समाप्येन्धनराशयः [राशिकम् ?] ॥१४॥

†

तस्मात्ते किरणा भानोर्वर्षन्ति च तर्पन्ति च ।
व्यक्तिर्ज्योतिष्मतां सिद्धा नान्यतो हुतभोजनात् ॥१५॥

तत्त्वमेतत्समाख्यातं स्वधर्मेण यथा तथा ।
तस्मिन्ये भुवनेशाना रुद्रा बालेन्दुमौलयः ॥१६॥

तेषां स्थानानि दिव्यानि दिव्याचारगुणानि तु ।
नामभिः कीर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥१७॥

भैरवं नाम तत्रैकं केदारं चाप्यतः परम् ।
तृतीयं मध्यमं नाम महाकालं चतुर्थकम् ॥१८॥

पञ्चमं स्थानमन्यच्च नाम्ना त्वाम्रातिकेश्वरम् ।

जल्पेश्वरमतोऽधस्ताच्छ्रीशैलं च ततः परम् ।

हरिश्चन्द्रं च विख्यातमष्टमं मुनिसत्तम ॥१९॥

येनाशेषमिदं स्वधर्मकिरणैश्चक्रं जगद्द्योतित

मापः संपरिवेष्टिता दशगुणोत्सेधेन क्षित्त्वोदरेः ।
सोऽयं वह्निरमोघवीर्यबलवान्संक्षेपतो वर्णितो

वक्तव्यं विधिवन्मुने समुचितं प्राप्तं पयोऽनुक्रमात् ॥२०॥

†

विद्यापादः २२

अप्तत्त्वप्रकरणम्

अथातः संप्रवक्ष्यामि सान्वयोपातलक्षणम् ।
तोयं यद्रसतन्मात्रात्संक्षुब्धात्कारणेच्छया ॥१॥

†

व्यक्तं लोकोपकाराय तच्चैवाणोश्चतुर्गुणम् ।
रसः स्वाक्योऽस्य बोद्धव्यस्त्रयोऽन्ये संकरोद्भवाः ॥२॥

†

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च यतोऽन्योऽन्यं समीरिताः ।
विशेषा व्यक्तिमायान्ति तमसा पूरिता भृशम् ॥३॥

बीजं भूतविपाकोत्थं भूतैरेव विवर्धितम् ।
तदेव भोग्यं भोक्तृत्वं शरीरं हि शरीरिणाम् ॥४॥

कृतकं चाप्यनित्यं च दुःखानामालयं परम् ।
येन विक्लिद्यते यद्धि यत्प्रभावाच्च संग्रहः ॥५॥

प्रयान्ति क्ष्माणु संघातास्तत्तोयाणुवीर्यतः ।
शीतत्वं च द्रवत्वं च स्निग्धता चाम्भसः सदा ॥६॥

धर्मो यश्च शरीरेऽस्मञ्छ्लेष्मरक्तादिको गुणः ।
पयसस्तं विजानीयात्काठिन्यं पार्थिवो गुणः ॥७॥

†

धातवः पयसः सिद्धाः पार्थिवाः स्थूलतां गताः ।
आग्नेयेनाथ वीर्येण पच्यमानाः शनैः शनैः ॥८॥

ततः पिण्डत्वमापन्ना विभक्ताश्चापि वायुना ।
स्वमाहात्म्यमनुप्राप्ताः स्वेन स्वेन महामुने ॥९॥

धर्मेणैवापि लक्ष्यन्ते देहे व्योम्ना प्रकाशिताः ।
जीवनं सर्वजन्तूनां कार्यस्य करणस्य च ॥१०॥

तत्सर्वमम्भसो वीर्यं पोषणं पुष्टिवर्धनम् ।
तृड्तापवारणं लोके तदेवामृतमुत्तमम् ॥११॥

विभज्य धात्रा स्थितये बहिरन्तश्च कल्पितम् ।
परापरेण भेदेन जगत्यस्मिन्सितासिते ॥१२॥

स्थानान्यत्र मुनिव्याघ्र रुद्राणाममितौजसाम् ।
निर्मितान्यधिकाराय श्रीकण्ठेन महात्मना ॥१३॥

लाकुलं प्रथमं तत्र भारभूत्याह्वमेव च ।
तृतीयं डिण्डि नाम्ना वै ह्याषाढीशमतः परम् ॥१४॥

पुष्करं पञ्चमं प्रोक्तं नैमिशं षष्ठमुच्यते ।
प्रभासमपरं रम्यं तस्माद्प्यमराह्वयम् ॥१५॥

†

स्थानान्यन्यानि तत्प्राप्त्यै भूलोकेऽपि महात्मनाम् ।

स्थापितानि जगद्धात्रा पुण्यतोयानि सर्वतः ।

एषु नित्यं शिवः साक्षादनुगृह्णाति भावितः ॥१६॥

प्रथितगुणगणोक्त्या वर्णितं तत्त्वमाप्यं

शिववदनसमुत्थैर्वाक्यरत्नैर्यथावत् ।
प्रविकसितविवेका तत्त्वधर्मेण लेशा

दवसरपदमाप्ता वर्ण्यतेऽतो धरित्री ॥१७॥

विद्यापादः २३

पृथिवीतत्त्वप्रकरणम्

अथोच्यते समासेन लोकधात्री महामुने ।
संक्षुब्धाद्गन्धतन्मात्राद्गुणैः पञ्चभिरन्विता ॥१॥

स्वाक्योऽसौ गन्ध एवोक्तश्चत्वारोऽन्येऽनुषङ्गजाः ।
तस्याणोर्व्यक्तिमापन्ना निबिडत्वेन बाह्यतः ॥२॥

†

आपादतलमस्तकं शरीरत्वेन सर्पिता ।
तस्मादेव पराद्बीजाच्छुक्लाख्यात्क्लेदिता सती ॥३॥

अम्भसा पक्तिमायाता वह्निना मुनिपुङ्गव ।
वायुना शोषमापन्ना नानाभेदेन संस्थिता ॥४॥

सारं तावत्परा काष्ठा नखदन्तास्थिस्नायवः ।
कोशाश्च वर्णिताः पूर्वं ते च संक्षेपतोऽधुना ॥५॥

†

बाह्योपवर्णनं वस्तु युक्तितस्तत्रोपवर्ण्यते ।
देवमानुषतिर्यञ्चो यदाश्रित्य समासते ॥६॥

तत्तत्त्वं पार्थिवं विद्याद् गुरुत्वादप्यधोगतम् ।
युगपच्च समुत्पत्तिस्तत्त्वानां ग्रथितः स्मृता ॥७॥

†

यल्लघु व्यापकं पूर्वं तद्व्याप्यं तदधःस्थितम् ।
तत्त्वं गुरुतरं यस्मात्तस्मादप्यपरं तथा ॥८॥

व्याप्यव्यापकभावेन जगत्यन्तः स्थितानि तु ।
तत्त्वानि तत्त्वमार्गेऽस्मिन्यथावद्रचितानि तु ॥९॥

व्यक्तमण्डमतोऽव्यक्तात्मकपालयुगलान्वितम् ।
यदधस्तात्कपालं तत्तामसं परिकीर्तितम् ॥१०॥

राजसं स्यादथोर्ध्वं तु तयोर्योगस्तु सात्त्विकः ।
कुतोऽवसीयते यस्माद्विकासः सत्त्व उच्यते ॥११॥

विकासो नाम तन्मध्ये सर्वज्योतिष्मतां स्थितिः ।
बाह्यतश्चावृतं रुद्रैस्तेजस्संभूतवृत्तिभिः ॥१२॥

ऊर्ध्वमण्डकटाहस्य विवृतं यैर्महात्मभिः ।
तेषां नामानि कथ्यन्ते रुद्राणामप्यनुक्रमात् ॥१३॥

विचक्षण इति ख्यातो लिप्सुरन्यो नभस्तथा ।
विवाहश्च महातेजाः संवाहश्चापि वीर्यवान् ॥१४॥

सुरार्चितोऽपरस्त्र्यक्षो गणाध्यक्षस्तथापरः ।
विभुश्च शम्भुनामा च बलं कमलजन्मनः ॥१५॥

आक्रम्य संस्थितास्तस्य तेनैवेज्यन्त्यनिन्दिताः ।
ऊर्ध्वभागे महात्मानो ब्रह्मणोऽण्डस्य धारकाः ॥१६॥

सुखदुःखकरः श्रीमान्सर्वविद्याविधायकः ।
तथा बलिप्रियो नाम्ना भूतपालश्च वीर्यवान् ॥१७॥

पञ्चमः पिङ्गलो नाम्ना षष्ठो मातृवृतस्तथा ।
वेदानां पारगो रुद्रः सर्वज्ञश्च प्रतापवान् ॥१८॥

ज्ञानभुग्विमलः श्रीमांस्तथा विद्याधिपोऽपरः ।
दशैते शूलिनस्त्र्यक्षा ईशाननिलयाचिन्ताः ॥१९॥

†

ईशानबलमाक्रम्य विचरन्ति यशस्विनः ।
ईशेनैव प्रपूज्यन्ते यथेप्सितफलप्रदाः ॥२०॥

कामरूपी प्रसादश्च लक्ष्मीवांश्च प्रचण्डदृक् ।
सौम्यदेहोऽपरो धन्यो रूपवांश्च महाबलः ॥२१॥

निधीशो रत्नधारी च जटामकुटभृत्तथा ।
कौबेर्यां संस्थिता रुद्राः कुबेरेण प्रपूजिताः ॥२२॥

तद्बलं चाप्यवष्टभ्य संस्थिताः कारणेच्छया ।
मेघकेतुः कपर्दी च रुद्रः पञ्चशिखी परः ॥२३॥

पञ्चान्तकोऽन्यो विख्यातस्तस्मादन्यः क्षयान्तकः ।
तीक्ष्णः सूक्ष्मश्च विख्यातो वायुवेगश्च वीर्यवान् ॥२४॥

लघुनामापरस्तत्र शीघ्रश्चैवातिविक्रमः ।
वायव्यां ब्रह्मणोऽण्डस्य रुद्रा वायुप्रपूजिताः ॥२५॥

वायोर्बलं समाक्रम्य क्रीडन्त्युकृष्टचेतसः ।
भीषणो वडवावक्त्रस्तृतीयोऽथ जलान्तकः ॥२६॥

†

दीर्घबाहुश्च विख्यातो जयभद्रश्च वीर्यवान् ।
श्वेतो महाबलश्चैव पाशहस्तश्च सुव्रत ॥२७॥

अतिबलोऽन्यो बलस्तस्माद्वारुण्यां दिशि संस्थिताः ।
वरुणस्य बलं जित्वा प्रक्रीडन्त्यनिवारिताः ॥२८॥

पूज्यन्ते वरुणेनैव सर्वकामफलप्रदाः ।
दंष्ट्री च लोहितो धूम्रो विरूपाक्षस्तथैव च ॥२९॥

ऊर्ध्वशेफश्च विख्यातस्ततश्चान्यो भयानकः ।
क्रूरदृक् शत्रुहन्ता च मारणश्चेति कीर्तितः ॥३०॥

दशमो नैरृतो नाम्ना रुद्रश्चातिबलोत्कटः ।
नैरृत्यां संस्थिता रुद्रास्तद्दिशेशेन पूजिताः ॥३१॥

बलमाक्रम्य चेष्टन्ते निरृतेर्भीमविक्रमाः ।
वियोक्ता चैव संयोक्ता रुद्रो धर्मपरस्तथा ॥३२॥

तस्माद्धर्मपतिश्चैव कालरुद्रश्च वीर्यवान् ।
कर्ता विधाता धाता च तस्मान्मृत्युहरोऽपरः ॥३३॥

याम्यश्चेति यमस्यैते बलमाक्रम्य संस्थिताः ।
धर्मराजेन पूज्यन्ते रुद्राश्चन्द्रार्धमौलयः ॥३४॥

क्षयान्तको महातेजा रुद्रो भस्मान्तकस्तथा ।
बभ्रुश्च ज्वलनश्चैव हरश्चैव महाद्युतिः ॥३५॥

पिङ्गलः खादकोऽन्योऽपि हुताशी चातिवीर्यवान् ।
अग्निरुद्रश्च हीत्येते समीहितफलप्रदाः ॥३६॥

आग्नेय्यां संस्थिताश्चाग्नेर्बलमाक्रम्य शक्तिभिः ।
अग्निना च प्रपूज्यन्ते रुद्राः स्वच्छन्दगामिनः ॥३७॥

त्रिदशेशः पिनाकी च शास्ता चाव्यय एव च ।
विभूतिश्च महातेजा रुद्रस्तस्माच्च मर्दनः ॥३८॥

वज्रदेहश्च बुद्धश्चाप्यजश्चातिमहाबलः ।
कपालीशेन सहिता दिशीन्द्रस्य व्यवस्थिताः ॥३९॥

विचरन्ति महाभागाः शक्रेणैव प्रपूजिताः
बलमाक्रम्य शक्रस्य मोदन्ते दुःखवर्जिताः ॥४०॥

क्षितिभुच्चेति विख्यातस्ततोऽन्यः सर्वतोमुखः ।
प्रसनो धैर्यनामा च विषभुक् चापरः स्मृतः ॥४१॥

†

वृषश्चैव सुतेजस्वी पातालाधिपतिस्तथा ।
वीरश्च पालकश्चैव तथानन्तः प्रतापवान् ॥४२॥

एते रुद्रा दश प्रोक्ता अधस्ताद्भीमविक्रमाः ।
अनन्तबलमाक्रम्य विचरन्ति यशस्विनः ॥४३॥

अनन्तेनैव पूज्यन्ते भोक्तारः पारमेश्वराः ।
नियुक्ताः परमेशेन श्रीकण्ठेन महात्मना ॥४४॥

वृतमेभिर्महावीर्यैरण्डं कमलजन्मनः ॥
तदन्तः संस्थिता लोकाः सप्तामी तान्निबोध मे ॥४५॥

कटाहस्योर्ध्वभागे तु रुद्रेभ्योऽधः स्थितं पुरम् ।
लोकनाथस्य रुद्रस्य शुद्धस्फटिकसंनिभम् ॥४६॥

वृतं गणैः सहस्रैस्तु वीरभद्रपुरःसरैः ।
सत्यलोकस्ततोऽधस्ताद्ब्रह्मा यत्र विराजते ॥४७॥

ततोऽधोऽन्यस्तपो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः ।
सनकाद्या महात्मानः सततं योगतत्पराः ॥४८॥

वसिष्ठपुलहाद्याश्च साध्याश्चापि व्यवस्थिताः ।
जनलोके मुनिव्याघ्र ततोऽधः संस्थितो महान् ॥४९॥

†

कृताधिकारिणो यस्मिंस्त्रिदशाः संव्यवस्थिताः ।
स्वर्लोकश्चाप्यतोऽधस्ताद् ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः ॥५०॥

ऋषयश्च महाभागा ग्रहाश्च मुनिपुङ्गव ।
तस्याप्यधो भुवर्लोको यत्रादित्यपुरःसराः ॥५१॥

आसते वसवो रुद्रा दिव्याचारगुणान्विताः ।
विंशत्यष्टौ विमानानां कोटयश्च महात्मनाम् ॥५२॥

आध्रुवान्तात्रिबद्धास्तु सुखिनस्ते दिवौकसाम् ।
भूलोकस्त्वधस्तात्तु सप्तद्वीपार्णवान्वितः ॥५३॥

†

नानारत्नविचित्राढ्यो नगरारामपर्वतैः ।
सरिद्भिश्चातिसंकीर्णो मृगपक्षिसमाकुलः ॥५४॥

मनुष्याः पशवश्चैव मृगाः पक्षिण एव च ।
सरीसृपाः स्थावराश्च यत्र भोगभुजः स्थिताः ॥५५॥

तन्मध्ये क्षितिभुच्छ्रीमान्मेरुनामा दिवौकसाम् ।
निवासो निर्मितो धात्रा तन्मध्ये ब्रह्मणः सभा ॥५६॥

†

पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे ज्योतिष्कं शिखरं महत् ।
तत्राहं मुनिशार्दूल लोकानुग्रहकारणात् ॥५७॥

कृताधिवासस्तत्रापि रुद्रा वृषभवाहनाः ।
नैके त्रिशूलिनस्त्र्यक्षाः स्फुरच्चन्द्रार्धधारिणः ॥५८॥

सभायाश्चाप्यधोभागे चक्रवाटः प्रतिष्ठितः ।
अष्टौ तत्र स्थिताः पुर्यः शक्रादीनां महात्मनाम् ॥५९॥

पूर्वेणेन्द्रस्य विख्याता पुरी नाम्नामरावती ।
अग्नेस्तेजोवती नाम्ना दिश्याग्नेय्यां व्यवस्थिता ॥६०॥

याम्यायां तु यमस्योक्ता नाम्ना संयमनी पुरी ।
रक्षोऽधिपस्य नैरृत्यां पुरी कृष्णेति संज्ञिता ॥६१॥

शुद्धवत्यथ वारुण्यां पुरी ज्ञेया प्रचेतसः ।
वायोर्गन्धवती नाम्ना वायव्यां संस्थिता गिरेः ॥६२॥

महोदयाप्युत्तरतः कुबेरस्य पुरी शुभा ।
सुखावहा तथेशान्यामीशानस्य पुरी मुने ॥६३॥

योजनानां स्मृतो लक्षं मेरुरुच्छ्रायतोऽचलः ।
अधोभागे क्षितौ विष्टः सहस्राणि तु षोडश ॥६४॥

क्षितेरुपरि यो भागश्चतुरशीतिरुच्छ्रितः ।
जम्बुः शाकः कुशः क्रौञ्चः प्लक्षो गोमेद एव च ॥६५॥

पुष्करश्चेति सप्तैते द्वीपा मुनिवरोत्तम ।
क्षारः क्षीरं दधि सर्पिस्तथेक्षुरससंज्ञकः ॥६६॥

मदिरोदस्ततः स्वादुः सागराः सप्त कीर्तिताः ।
गर्भोदश्चातिविस्तीर्णः सोऽष्टमः परिमण्डलः ॥६७॥

बहुनात्र किमुक्तेन वस्तुमात्रं हि कारणम् ।
भूमेरधोऽसुराणां तु पुराणि विविधानि वै ॥६८॥

सर्वरत्नोज्ज्वलानि स्युस्तेषां नामानि तच्छृणु ।
तलं वितलसंज्ञं तु नितलं सुतलं तथा ॥६९॥

†

तलातलं पञ्चमं स्यात्ततश्चान्यद्रसातलम् ।
पातालं सप्तमं ज्ञेयं बलिर्यत्रासुरो महान् ॥७०॥

एषु रक्षोरगा दैत्याः शतशोऽथ सहस्रशः ।
क्रीडन्ति सुखिनः शूराः कन्यकाभिः समावृताः ॥७१॥

विमानकोटयोऽधस्तान्नरकाणां व्यवस्थिताः ।
अष्टाविंशतिविख्याताः पापकर्मरतात्मनाम् ॥७२॥

भुवनानां शतं तत्र चत्वारिंशच्च नामभिः ।
तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुष्वैकमना मुने ॥७३॥

रौरवं प्रथमं तत्र महारौरवमेव च ।
कालसूत्रमिति ख्यातं भुवनं पापकर्मणाम् ॥७४॥

अङ्गारनिचयस्तस्मात्कुम्भीपाकः सुदुःसहः ।
क्षुराधारो महाघोरो लोहदण्डश्च दारुणः ॥७५॥

असृङ्मेदस्तथा पूतिपूर्णोऽतीव भयंकरः ।
क्रकचच्छेदोऽस्थिभङ्गो विट्पूर्णश्च भयावहः ॥७६॥

वृष्टिस्ततोऽम्बरीषश्च क्षुत्पिपासश्च दुःसहः ।
उष्णः शीतश्च नरकस्तथा संजीवनो महान् ॥७७॥

तस्मात्पद्ममहापद्मौ त्रिपुलेपस्तथापरः ।
असिपत्रवनं घोरं ततः पङ्कः सुदारुणः ॥७८॥

†

तप्तलाक्षोऽपरो नाम्ना पूतिमांसोऽतिभीषणः ।
निरुच्छ्वासस्ततोच्छ्वासस्ततो युग्माचलोऽपरः ॥७९॥

कूटशाल्मलिनामा च नदी वैतरणी तथा ।
कृमीणां निचयो घोरो ह्यवीचिश्च भयंकरः ॥८०॥

अवीचिश्चाम्बरीषश्च रौरवश्चातिदुःखदः ।
अष्टभेदाः स्मृता ह्येते चतुर्भेदास्तथा परे ॥८१॥

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्गुरुद्रोहादिभिस्तथा ।
परदारापहरणैरन्यायैश्चापरैरपि ॥८२॥

पात्यन्ते पापकर्माणः क्रूराः क्रूरेण कर्मणा ।
दृष्ट्वा सुखभुजो देवान्मानुषांश्चाजुगुप्सितान् ॥८३॥

तप्यन्ते पापिनः सर्वे ह्यतस्ते ह्यूर्ध्वदृष्टयः ।
देवा ह्यधोदृष्टयस्तु स्वैश्वर्यमदगर्विताः ॥८४॥

†

एभ्योऽधः संस्थितो रुद्रः कालाग्निरिति विश्रुतः ।
भुवने भुवनेशानैर्वृतोऽनेकैर्महाबलैः ॥८५॥

तत्त्वं मया ते कथितं धराख्यं समासतस्तत्त्वविधानमार्गैः ।
प्रमाणमस्याप्यधुनाभिधास्ये कालेन सार्धं तव विप्रमुख्य ॥८६॥

विद्यापादः २४

अध्वसंख्याप्रकरणम्

अथाध्वपरि संख्यानं वर्णयिष्ये यथाक्रमम् ।
पार्थिवाणुचतुष्केण त्रुटिरेकाभिधीयते ॥१॥

लीक्षा त्रुटिचतुष्केण द्वे लीक्षे कणिका भवेत् ।
कणिकानां चतुष्केण सिद्धार्थश्चाभिधीयते ॥२॥

सिद्धार्थकचतुष्केण यवमात्राभिधीयते ।
यवाष्टकेन विज्ञेयमङ्गुलं मुनिसत्तम ॥३॥

अङ्गुलानां चतुर्विंशो हस्त इत्यभिधीयते ।
चतुर्हस्तो धनुर्ज्ञेयः शास्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥४॥

धन्वन्तरसहस्रेण व्याघाटः समुदाहृतः ।
व्याघाटानां चतुष्केण क्रोश इत्यभिधीयते ॥५॥

†

क्रोशानां च चतुष्केण योजनं परिकीर्तितम् ।
ब्रह्मणोऽण्डकटाहस्य कोटिर्भित्तिः प्रकीर्तिता ॥६॥

कालानलपुरं कोटिस्तज्ज्वाला दशकोटयः ।
तमःशेषं निरालम्बं योजनानां प्रमाणतः ॥७॥

†

कोटयः पञ्च तस्योर्ध्वं नरकाः संप्रकीर्तिताः ।
एकलक्षोच्छ्रयाः सर्वे द्वात्रिंशदपि सुव्रत ॥८॥

नवतिर्नवलक्षाणि चैकेकस्य यदन्तरम् ।
गत्वा त्रिंशत्सहस्राणि योजनानां तयोपरि ॥९॥

†

कूष्माण्डभुवनं रम्यं रुद्रस्य नवतिस्तथा ।
नवलक्षाणि चोत्सेधस्तस्मात्पातालसप्तकम् ॥१०॥

नवयोजनसाहस्रमुच्छ्रितानि पुराणि तु ।
सहस्रान्तरितानि स्युर्यावद्भूपृष्ठमागतम् ॥११॥

कालाग्नेर्भूतलं यावत्सर्वमेकत्र पिण्डितम् ।
योजनानां तु पञ्चाशत्कोट्योऽध्वा प्रतिष्ठितः ॥१२॥

†

भूपृष्ठादुच्यथाध्वानमाध्रुवान्तं महामुने ।
दश पञ्च च संख्याया लक्षाणां नात्र संशयः ॥१३॥

†

एतल्लोकत्रयं प्रोक्तमत ऊर्ध्वं प्रवर्ण्यते ।
स्वर्लोकात्परतोऽध्वा तु योजनानां महामुने ॥१४॥

द्वे कोट्यशीतिर्लक्षाणां पञ्चभिश्चाप्यथाधिकाः ।
उच्छ्रायेण स्थितस्तत्र महर्लोको मुनीश्वर ॥१५॥

अष्टकोट्यन्तरे तस्माज्जनलोकः प्रतिष्ठितः ।
द्वादशैव स्मृताः कोट्यो जनादन्यस्तपः स्थितः ॥१६॥

तस्मात्सत्यं विजानीयाद्दश षट् चाप्यतीत्य तु ।
दशकोट्यन्तरे तस्माच्छ्रीकण्ठस्य निकेतनम् ॥१७॥

अण्डमप्युच्छ्रितं कोटिर्योजनानां तदूर्ध्वतः ।
एतावत्पार्थिवं तत्त्वं शतकोट्युच्छ्रितं मतम् ॥१८॥

भूलोकस्याप्यथेदानीं प्रमाणमुपवर्ण्यते ।
योजनानां सहस्राणि मेरोरर्धेन पूर्वतः ॥१९॥

इलावृतस्यैकदेशः सहस्राणि नवोदितः ।
सहस्रं माल्यवांस्तस्माद्योजनानां प्रविस्तरात् ॥२०॥

द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि भद्राश्वं वर्षकं मुने ।
पूर्ववत्पश्चिमेनापि मेरोर्धं प्रतिष्ठितम् ॥२१॥

इलावृतस्यापि तथा माल्यवद्गन्धमादनः ।
वर्षं हि केतुमालाख्यं भद्राश्वमिव संस्थितम् ॥२२॥

मेरोरिलावृतस्यापि दक्षिणेन तु पूर्ववत् ।
निषधस्याचलेन्द्रस्य विस्तारो मुनिसत्तम ॥२३॥

योजनानां सहस्रे द्वे तस्माच्च वर्षकं परम् ।
हरिनाम्ना च वैपुल्यात्सहस्राणि नवैव तु ॥२४॥

हेमकूटोऽचलस्तस्मात्सहस्रद्वयविस्तृतः ।
ततः किंपुरुषं नाम विज्ञेयं हरिवर्षवत् ॥२५॥

हिमवान्पर्वतेन्द्रस्तु विस्ताराद्धेमकूटवत् ।
भारतस्यापि विस्तारो यथा किंपुरुषाह्वये ॥२६॥

उत्तरेणापि शैलेन्द्रराजार्धं पूर्ववत् स्मृतम् ।
तद्धीलवृतस्यापि प्रमाणं कीर्तितं मुने ॥२७॥

†

नीलो निषधवज्ज्ञेयः पर्वतः पूर्वपश्चिमः ।
तस्योत्तरेण रम्याख्यं सहस्रनवसंमितम् ॥२८॥

तस्माच्च क्षितिभृच्छ्वेतः सहस्रद्वयविस्तृतः ।
मानं हिरण्मयस्यापि सहस्राणि नवोदितम् ॥२९॥

शृङ्गवानपि विस्ताराच्छ्वेतवत्पर्वतोत्तमः ।
उदक्स्थितं शृङ्गवतः कुरुवर्षमिति स्मृतम् ॥३०॥

तद्धि भारतवज्ज्ञेयं सर्वमेकत्र पिण्डितम् ।
लवणार्णवपर्यन्तं लक्षमेकं समन्ततः ॥३१॥

जम्बूद्वीपस्य विख्यातं तद्बहिर्लवणोदधिः ।
द्विगुणस्तद्भ्रमः शाकस्तस्माच्च द्विगुणं पयः ॥३२॥

द्वीपाद्द्वीपं द्विगुणितमब्धेरब्धिस्तथैव च ।
मृष्टाम्भोनिधिपर्यन्तं शैलेन्द्रार्धांश्च संख्यया ॥३३॥

†

कोटिद्वयं योजनानां सार्धं मुनिवरोत्तम ।
लक्षाणां त्रितयं चापि सार्धं विद्धि न संशयः ॥३४॥

दशकोटिप्रविस्तीर्णा स्वादूदात्परतः स्थिता ।
शुद्धहेममयी भूमिर्देवानां क्रीडनाय तु ॥३५॥

तद्बहिः पर्वतो नाम्ना लोकालोकः प्रविस्तरात् ।
सहस्राणि दश ज्ञेयो योजनानां समन्ततः ॥३६॥

कृत्स्नार्णवप्रमाणेन लोकालोकस्य बाह्यतः ।
चक्रवत्स तु बोद्धव्यो गर्भोदिश्च समुद्रराट् ॥३७॥

†

ततस्तस्मान्महाघोरं तच्चेदानीं प्रवर्ण्यते ।
पञ्चत्रिंशत्समाख्याता योजनानां च कोटयः ॥३८॥

ऊनविंशतिभिर्लक्षैश्चाधिका व्रतभूषण ।
चत्वारिंशत्सहस्रैश्च सर्वमेकत्र पिण्डितम् ॥३९॥

सार्धमण्डकटाहेन कोट्योऽर्धेन मेदिनी ।
पञ्चाशदन्यतद्वत्स्यादर्धं मेरोस्तु पूर्ववत् ॥४०॥

†

एवं कोटिशतं प्रोक्तं पार्थिवं तत्त्वमत्र तु ।
तस्माद्दशगुणं तोयं तोयादग्निस्ततोऽनिलः ॥४१॥

अनिलाच्चाप्यथाकाशस्तन्त्रेऽस्मिन्कारणोदिते ।
आकाशाच्चाप्यहंकारस्तस्माच्च परतो महान् ॥४२॥

महतः परतो ज्ञेयं गुणानां त्रितयं मुने ।
गुणत्रयात्प्रधानाख्यं तत्त्वं दशगुणोत्तरम् ॥४३॥

शतोत्तरगुणानि स्युः शेषाण्युक्तानि शासने ।
मायान्तानि तु तत्त्वानि तदूर्ध्वं तु सहस्रधा ॥४४॥

यावत्सदाशिवं तत्त्वं तत्परं लक्षधा स्थितम् ।
चतुष्कं शान्तिपर्यन्तं ततोऽमेयः परः शिवः ॥४५॥

प्रमाणमुक्तं निखिलं विभागात्

तत्त्वाध्वनस्ते मुनिराजमुख्य ।
समासतश्चाप्यनुलोममार्गात्

प्रदर्श्यते ते विलयो यथावत् ॥४६॥

विद्यापादः २५

सकलाध्वसंहारप्रकरणम्

अथ सर्वध्वनोऽधस्तात्स्फुरदग्निमरीचिभिः ।
कालाग्निरुद्रो भगवाञ्छ्रीकण्ठेन महात्मना ॥१॥

†

संस्थापितोऽधिकारे स्याद्यावत्कालस्य पर्ययः ।
कालो नाम मनुष्याणां द्विविधः प्रलयात्मकः ॥२॥

उपभोगक्षयादेकः स च देहान्तदर्शनात् ।
लक्ष्यतेऽन्योऽपि संहारो लोकत्रयपरिक्षयात् ॥३॥

क्रीडतोऽस्य जगत्कार्यं श्रीकण्ठस्यामितद्युतेः ।
जगदात्मवशं कर्तुमथ तस्मात्स लीलया ॥४॥

तीव्रेण योगवीर्येण शरीरं पद्मजन्मनः ।
समाविश्य जगत्कर्ता तमसा भूरिणा यदा ॥५॥

ब्रह्मणः सात्त्विकं वृत्तमभिभूतं शिवेच्छया ।
स्वापयित्वा च कालाख्यं विवेश भुवनेश्वरम् ॥६॥

तेनाग्निना क्षोभितश्च कालरुद्रः प्रतापवान् ।
बृंहितः सहसा क्रोधाज्ज्वालयामास स्वां तनुम् ॥७॥

तस्य ज्वालासमूहेन सुदुर्भेनातितेजसा ।
निर्दहत्याशु चाविष्टो लोकानां त्रितयं मुने ॥८॥

†

एवं श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य विप्रराट् ।
प्रणिपत्य यथान्यायं पृष्टवान्परमेश्वरम् ॥९॥

मतङ्ग उवाच —

भुक्तभोगस्य देहाख्यप्रलयो देहसंक्षयात् ।
स च प्रत्यात्मकः पुंसां नित्यं भोगवशात्स्थितः ॥१०॥

न तस्य नियमः सिद्धो भोग एव प्रदर्शकः ।
वक्तव्यो ब्रह्मणः स्वापो यथावत्तुविनिश्चयात् ॥११॥

ततः प्रोवाच विश्वात्मा मतङ्गाय सुमेधसे ।

परमेश्वर उवाच —

स्वस्थस्य पुरुषस्याक्षिनिमेषांशत्रुटिः स्मृता ॥१२॥

†

सातिसूक्ष्मतया ग्राह्या तदतीतो न लक्ष्यते ।
कालः कालप्रवाहेऽस्मिन्नप्रमेयोऽप्यथोच्यते ॥१३॥

विभागस्थितये विप्र स च त्रुट्यादिभिः स्थितः ।
कलादिरुच्यते कृत्स्नः संख्यानेन तवाधुना ॥१४॥

त्रुटिर्निम कला सूक्ष्मा लवस्तद्द्विगुणः स्मृतः ।
लवद्वयं निमेषस्तु काष्ठा पञ्चदशात्मिका ॥१५॥

†

त्रिंशत्काष्ठात्मको वाहो वाहस्त्रिंशत्प्रपिण्डितः ।
मुहूर्तसंज्ञो लोकेऽस्मिंस्त्रिंशद्भिस्तु सुव्रत ॥१६॥

†

अहोरात्रं समाख्यातं तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ।
पक्षोऽहोरात्रवर्गेण ज्ञेयः पञ्चदशात्मना ॥१७॥

पक्षद्वयं स्मृतो मासो द्वौ मासावृतुरिष्यते ।
ऋतूनां त्रितयेन स्यादयनं मुनिसत्तम ॥१८॥

अयनद्वितयेनापि वत्सरः परिभाष्यते ।
सौरो मानुषजातीनां तेषां षष्ट्यधिकैः शतैः ॥१९॥

त्रिभिर्दिवौकसामब्दं कथितं तत्त्वदर्शिभिः ।
चत्वार्यब्दसहस्राणि वैबुधानि कृतं युगम् ॥२०॥

संध्याशतानि तावन्ति संध्यांशास्तावदेव हि ।
एकैकह्रासतोऽन्यानि त्रेताद्यानि युगानि तु ॥२१॥

संध्यासंध्यांशयुक्तानि कलिनिष्ठान्यतः परम् ।
सर्वमेकत्र संख्यातमब्दानां तु चतुर्युगम् ॥२२॥

सहस्राणि दश द्वे च तस्मान्मन्वन्तरं परम् ।
चतुर्युगैकसप्तत्या विज्ञेयं गणितार्थिभिः ॥२३॥

स्वव्यापारनियुक्तानामिन्द्राणामायुरुच्यते ।
एकैकस्य भवेदायुयुगानामेकसप्ततिः ॥२४॥

†

तैश्चतुर्दशभिः शार्कंदिनं कमलजन्मनः ।
लोकत्रयस्थितिरियं समासेन तवोदिता ॥२५॥

†

विरिञ्चेस्तावती रात्रिर्यस्यां लोकत्रयं मुने ।
क्षयं याति ततः प्राप्ते तदवस्थमहर्मुखे ॥२६॥

ब्रह्माप्युत्थाय शयनादाविष्टः कारणात्मना ।
रुद्रशक्तिबलाद्भूयो निर्मिणोति जगत्सदा ॥२७॥

एतद्ब्राह्ममहोरात्रम्

महाकल्पश्च कीर्त्यते ।

एवमेव भवेत्संख्या तेषां षष्ट्यधिकैः शतैः ॥२८॥

त्रिभिरब्दं समाख्यातमब्दानां तु शतं प्रभुः ।
जीवेद्ब्रह्मा मुनिव्याघ्र नात्र कार्या विचारणा ॥२९॥

कालाग्निरुद्रो दीप्तात्मा ज्वलच्छक्तिमरीचिभिः ।
ऊर्ध्वंगामिभिः सुघोराभिर्ददाह भुवनत्रयम् ॥३०॥

†

ये चात्र भुवनेशाना रुद्राः शुद्धेन्दुमौलयः ।
कूष्माण्डहाटकाद्यास्तु योगवीर्योपबृंहिताः ॥३१॥

कारणानुमताः सन्तः स्वस्थानानि विहाय तु ।
सूक्ष्मेण वपुषा वह्नेरसंप्राप्तास्तु गोचरम् ॥३२॥

लीलयैव तदा सर्वे प्रविष्टास्तनुमैश्वरीम् ।
शेषा निर्दग्धतनवो जन्तवः सचराचराः ॥३३॥

क्रन्दमानाः सुवित्रस्ता नष्टभोगाः सुकेवलाः ।
समुत्सृज्य शरीराणि मूढाः करणवर्जिताः ॥३४॥

जनलोकं हि संप्राप्ता नष्टसंज्ञाः परस्परम् ।
अज्ञानतमसा विष्टास्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ॥३५॥

तेनाटोपेन महता ध्रुवान्तमुपसर्पिणा ।
वह्नेर्ज्वालासमूहेन ये महर्लोकवासिनः ॥३६॥

प्रपलायन्ति संत्रस्ता ध्रुवमूर्ध्वेन वर्त्मना ।
विश्रामश्च ततस्तेषां जनलोकेऽभयात्मनाम् ॥३७॥

निर्दग्धुमुद्यतस्यास्य न वृक्षा न सरीसृपाः ।
न पक्षिणो मृगाश्चैव पशवो न च मानुषाः ॥३८॥

न देवा दानवा नागा न चान्ये तत्र वासिनः ।
नाचलाः सरितो नैव न सरांसि न सागराः ॥३९॥

तिष्ठन्ति मुनिशार्दूल क्षणार्धमपि भूतले ।
लोकत्रयस्य कृत्स्नस्य दह्यमानस्य सुव्रत ॥४०॥

न शक्नुवन्ति वै सोढुं तेजः परमदुर्जयम् ।
एवं वृत्ते निशाकाले ब्रह्मामरगुरुः प्रभुः ॥४१॥

प्रबुध्यते यदाविष्टः श्रीकण्ठेन महात्मना ।
तदनुध्याय विश्वात्मा प्रज्ञायोचितसंपदम् ॥४२॥

सिसृक्षुर्जगतो धाता योगेनातिबलीयसा ।
एवमब्दशतं पूर्णं भावाभावपरिभ्रमात् ॥४३॥

स्वाधिकारं समाप्यैवं महत्तत्त्वे स विश्वराट् ।
बुभोज विपुलान्भोगान्भोगस्थानं यतस्तु तत् ॥४४॥

लयश्चास्य पदे ज्ञेयो गुणाख्ये गुणवत्तरे ।
न्यायेनानेन संसिद्धा नेतारो जगतः पुरा ॥४५॥

ये चान्येऽपि न तेभ्योऽस्ति संख्या मुनिवरोत्तम ।
किं तु ये बुद्धितत्त्वात् श्रीकण्ठेच्छाप्रचोदिताः ॥४६॥

तेऽधिकारपदातीताः शतधा पद्मयोनयः ।
यावदब्दशतं भाव्यं तस्मिन्भुवान्तरे प्रभुः ॥४७॥

†

ब्रह्मणोऽण्डं स्ववीर्येण संहृत्य सचराचरम् ।
जले संयोजयेत्तोयं पृथिव्या सहितं ततः ॥४८॥

वह्नौ लयमवाप्नोति वह्निः पृथ्व्यम्बुना सह ।
वायौ प्रलीयते वायुस्तंः सार्धं पार्थिवादिभिः ।४९॥

†

व्योम्नि संलीयते व्योम गर्वे गर्वो महत्यपि ।
महान् गुणेषु विप्रेन्द्र गुणास्तत्त्वे परे ययुः ॥५०॥

शतरुद्रादयः शूराः शिवयोगबलान्विताः ।
श्रीकण्ठभुवनं प्राप्य क्रीडन्त्यविरतेन्द्रियाः ॥५१॥

ततः श्रीकण्ठवीर्येण सर्वकर्तृत्वकारिणा ।
प्रधानमचलद्भूयो भूयोऽप्येवं सहस्रधा ॥५२॥

भूत्वा भूत्वा

लयं याति प्रभौ मायात्मके क्रमात् ।

लुप्तायासमदा रुद्राः क्षेत्रिणश्च विचेतसः ॥५३॥

सुषुप्तकरणाः सन्तः प्रतीक्षन्ते निशाक्षयम् ।
प्राप्ते चाहर्मुखे पत्युरनन्तेशस्य धीमतः ॥५४॥

विस्फूर्जन्ति स्वकार्येषु भोगासक्ता मदातुराः ।
ये यतो विसृता भावाः सविकाराः सपुद्गलाः ॥५५॥

ते तत्रैव प्रलीयन्ते नान्यत्र मुनिपुङ्गव ।
मायोर्ध्वच्छदने रुद्रा व्याख्याता गहनादयः ॥५६॥

प्रत्येशा दीपवद्भान्ति ध्यानासक्ताः सदैव हि ।
येऽप्यधश्छदनाधस्तात्स्फुरन्माणिक्यमौलयः ॥५७॥

†

मायान्धकारगहने खद्योता इव निर्मलाः ।
ये वर्गा भुवनेशानां रुद्राणाममितात्मनाम् ॥५८॥

शक्तयस्तान्विजानीयात्क्रीडतः परमेष्ठिनः ।
एवं ह्यनादिमध्यान्तो दानादानादिवर्त्मना ॥५९॥

अक्षीणविभवाः सूक्ष्माः सर्वतत्त्वविसर्पिताः ।
प्रलये ये यथा पूर्वं संहृतास्ते तथैव हि ॥६०॥

भोगिनो भोगसिद्ध्यर्थं शरीराणि विशन्ति हि ।
प्रलयोऽन्योऽपि शुद्धानां भूयो येन गतज्वराः ॥६१॥

नाप्नुवन्ति जराजन्ममरणार्णवमायतम् ।
शुद्धाध्वपतयो देवा मन्त्राश्चामोघशक्तयः ॥६२॥

न सीदन्ति न लुप्यन्ति पीड्यन्ते न च केनचित् ।
समाप्य स्वाधिकारांस्ते प्रयान्ति पदमुत्तमम् ॥६३॥

अन्योऽपि हि लयस्तेषां यदा मन्त्रतनुः शिवः ।
पदात्पदं निवृत्त्यादिशान्त्यन्तं यच्चतुष्टयम् ॥६४॥

ब्रह्मन् प्रयात्यथायान्ति तथा तेऽप्यनुवर्तिनः ।
तच्चित्तास्त्यक्तकल्पा विचेष्टन्ते पदात्पदम् ॥६५॥

सकलभुवनमार्गो वर्णितो यो लयस्ते

प्रतिभुवननिवृत्तिं ये यथा प्राप्नुवन्ति ।
तनुकरणविचेष्टानिर्जितान्यादरेण

गुरुलघुविनियोगात्सांप्रतं मे निबोध ॥६६॥

†

विद्यापादः २६

भोगपदार्थप्रकरणम्

अथातः संप्रवक्ष्यामि धर्माधर्मविनिर्णयम् ।
अधर्मधिद्भवेद्दुःखं धर्माच्चैव सुखं पशोः ॥१॥

†

तत्सामान्यगिरा प्रोक्तं कलातश्चोपसर्पितम् ।
वासनावशगं भोक्तुस्तद्विपाकेन सर्पति ॥२॥

स भोगो भोगिनां सिद्धस्त्रिविधः कर्मभेदतः ।
दानेन भोगवाँल्लोके तच्चेदानीमथोच्यते ॥३॥

आर्तेभ्यश्चार्तिनाशाय वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
सुखिभ्योऽसुखनाशाय पूर्ववत्त्रिविधं मतम् ॥४॥

भूयः कालविशेषेण पुनः पात्रविशेषतः ।
भिन्नं क्षेत्रविशेषाच्च भूयो वित्तानुसारतः ॥५॥

भूयस्तद्गुणभेदेन विभिन्नं बहुधा मुने ।
जातिभेदाद्रूपभेदाच्छौर्यविज्ञानभेदतः ॥६॥

सौभाग्यभेदतश्चापि दौर्भाग्येन च लक्ष्यते ।
एवं मध्योत्तमा भोगाः कनिष्ठाश्चापि भोगिनाम् ॥७॥

न्यूनन्यूनतमानि स्युः श्रेष्ठश्रेष्ठतमानि च ।
पशूनामुपसर्पन्ति विभागस्तेऽधुनोच्यते ॥८॥

महद्भिः पातकैः क्रूराः परपीडाकरा नराः ।
नरकेषु निषीदन्ति तेभ्यः क्षीणैः स्वकर्मभिः ॥९॥

तिर्यग्जातिषु सर्वासु प्रविशन्ति क्रमान्मुने ।
नास्तिक्यभावनाविष्टा मूढत्वेनातिभूरिणा ॥१०॥

स्थावराः कर्मशेषेण तत्तुल्याशयजीविनः ।
क्रूरभावोत्कटा दीनाश्छिद्रघ्ना न्यायवर्जिताः ॥११॥

†

सरीसृपा भवन्तीह विपाकवशजीविनः ।
वाग्भूरिदोषसंस्लिष्टाः पक्षिणो दुष्टचेतसः ॥१२॥

†

पराभिभवसामर्थ्यवासिता मृगजातयः ।
भयदानाच्च विप्रेन्द्र विह्वलाः सुखवर्जिताः ॥१३॥

क्रव्यादाः क्रव्यभोक्तारो येऽन्यायेनार्थगृध्नवः ।
शौचाचारपरित्यागाच्छौर्यञ्चाति भयंकरात् ॥१४॥

†

भवन्त्यशुचिभोक्तारः श्वादयोऽन्ये च तत्समाः ।
अन्नपानापहर्तारः क्षुत्पिपासापरिप्लुताः ॥१५॥

गृहदारापहरणैर्वस्त्राणां हरणेन च ।
परपीडाकरा मूढाः कर्मभिश्चातिदारुणैः ॥१६॥

पशवस्ते भवन्त्यत्र परतन्त्राः सदा मुने ।
एवं नानाप्रकाराणि जातिजात्यन्तराणि च ॥१७॥

प्राप्य शेषाशयवशान्मानुषा दुःखजीविनः ।
जघन्यजातयस्तावत्त्रितयं शीतातपादिभिः ॥१८॥

तप्यन्ते निःस्वकरणा बाध्यमानाः परैर्नरैः ।
केचिन्मूढा दुराचारा मूढत्वात्पशुवत्स्थिताः ॥१९॥

परपीडाशयाविद्धास्तद्विकारप्रदर्शकाः ।
छिन्ननासाक्षिकर्णास्थ्यमेढ्रपादादयस्तथा ॥२०॥

निसर्गेणैव केचिच्च मूकान्धबधिरा नराः ।
पङ्गवो वामनाः कुब्जाः कुणयो व्याधितास्तथा ॥२१॥

व्यङ्गिनो नष्टवपुषो भवन्त्यन्येऽनिकेतनाः ।
सौम्याशयवशात्केचित्कदाचित्काल्पपर्ययात् ॥२२॥

†

अदातारो दरिद्राश्च यद्यप्युत्तमजातयः ।
स्वकायपोषणायासात्समर्थाः प्रतर्पितुम् ॥२३॥

†

एकमप्यतिथिं श्रान्तं किं पुनश्चाति विस्तृतान् ।
स्वात्मानं तु पुरस्कृत्य सहस्राणि शतानि च ॥२४॥

तर्पयन्ति महाभागा ये च्युताः स्वर्गगोचरात् ।
हिंसातोऽल्पायुषः सन्ति तथासत्यगिरो नराः ॥२५॥

पूतिगन्धाः सुवर्णस्य हरणे वाथ कुष्ठिनः ।
ब्रह्मघ्नाः क्षयिणः सन्ति दुश्चर्मा गुरुतल्पगाः ॥२६॥

सुरापः श्यावदन्तस्तु केकरः पुष्पतस्करः ।
मूको ज्ञानापहरणे श्वित्री चाग्निप्रदीपकः ॥२७॥

†

कुब्जः शय्यापहरणे गृहचोरः प्रवासवान् ।
परदारानुगः षण्डो भ्रूणहा चोदरी भवेत् ॥२८॥

छत्रापहारी खल्वाटः पङ्गुः पत्रापहारतः ।
पिच्छापहरणाद्व्याधिर्भेदेषान्ना भगंदरः ॥२९॥

†

अश्वादियानापहरणाद्भवेद्वामनको नरः ।
बधिरः कूटसाक्षित्वादृणी द्रव्यानुरूपतः ॥३०॥

दरिद्रः पुस्तकहरः कल्लः क्रोशाद्भवेदिह ।
एवमादीनि चिह्नानि लोकेऽस्मिन्मुनिसत्तम ॥३१॥

†

सुभगोऽभयदानेन दीर्घायुश्चैव जायते ।
पूर्तधर्मेण विभवो लोकेऽस्मिन्पूर्ववत्स्थितः ॥३२॥

उपवासयमैः सिद्धा जातिर्द्वीपे त्वनिन्दिता ।
इष्टधर्मवशाल्लोकाः क्रमाध्वानुरूपतः ॥३३॥

†

यां यां यत्रोपचारेण देवतामुपसर्पति ।
तस्य तस्य भवेत्तद्धि भोगस्थानानुरूपतः ॥३४॥

मतङ्ग उवाच —

सुखं वाप्यथवा दुःखमायुर्मरणमेव च ।
कर्माशयवशात्प्राप्तं कर्तुं शक्नोति वारितुम् ॥३५॥

हर्तुं वाप्यथवा दातुं शक्तः स्यात्स्वतन्त्रतः ।
न कर्तुंदृश्यते यस्मात्तस्मात्सर्वमनर्थकम् ॥३६॥

परमेश्वर उवाच —

यो येनाशयभावेन वशीकृत्य शिवेच्छया ।
नियुज्यतेऽसौ भोगेषु कर्मभ्योऽस्य तदात्मिकाम् ॥३७॥

प्राप्नोति वासनां भूयस्तद्विपाकवशात्पुनः ।
युज्यते सुखदुःखाभ्यां कर्मणा च तदात्मना ॥३८॥

एवं श्रद्धा स्थितिः प्राप्तिः वृद्धिश्चैवोपजायते ।
आदरानादराविष्टः प्रेरितो वाथ केनचित् ॥३९॥

भयाद्रागवशात्कर्ता तादृगोऽपि लक्ष्यते ।
अनश्नतः खावरणे भृगुपातात्तथानिले ॥४०॥

अग्निलोकेऽग्निपाताच्च जलावेशाज्जलात्मके ।
प्राप्तिः सामान्यतो दृष्टा विशेषश्चाप्यथोच्यते ॥४१॥

दानात्सत्यात्सह त्यागाद्ध्यवसायाच्च भावितात् ।
स्मरणाच्च भवेत्प्राप्तिस्तस्य तस्य तदात्मिका ॥४२॥

†

अनुक्रमाद्यथा पूर्वं विभवश्चोपजायते ।
स्थानं स्यात्तीर्थमाहात्म्यात्तच्चैवात्रोदितं पुरा ॥४३॥

अग्निहोत्रादिभिः पूर्तैस्तथा चान्द्रायणादिभिः ।
लोकत्रयेऽपि मोदन्ते विमानस्था यशस्विनः ॥४४॥

शाक्रं पदमवाप्नोति यष्ट्वा क्रतुशतं विधेः ।
या गतिः शिवभक्तानां शाठ्येनापि महात्मनाम् ॥४५॥

न सा यज्ञसहस्रेण प्राप्यते मुनिपुङ्गव ।
किं पुनः श्रद्धया युक्तास्तत्त्विवेशितबुद्धयः ॥४६॥

†

रुद्रास्ते नात्र संदेहस्तत्र तत्र निवासिनः ।
ध्यायिनो ध्यानसामर्थ्याद्भक्ता भक्तिवशान्वराः ॥४७॥

†

केचित्कर्मवशात्सिद्धास्तेऽपि रुद्रास्त्रिशूलिनः ।
क्रीडन्त्यमितभोगास्ते नष्टशोका महाधियः ॥४८॥

कालानलाच्छिवं यावद्वर्तन्त्यस्मिन्सितासिते ।
म्रियन्ते योजितास्तस्मिन्भुवनेशसमा नराः ॥४९॥

ध्यानेन वाथ संकल्पात्पदं यन्मनसीप्सितम् ।
प्राप्नुवन्ति मुनिव्याघ्र तस्मिन्नेव रमन्ति ते ॥५०॥

मतङ्ग उवाच —

प्राधानिकं मनः प्रोक्तं प्रधानातीतवर्त्मनि ।
न तद्व्यापयितुं शक्तं ध्यानं स्यात्तद्विना कुतः ॥५१॥

परमेश्वर उवाच —

मणेरन्तः समुद्भूतस्तत्तेजोऽभ्यधिको यथा ।
व्याप्नोति तदतीतानि मनस्तद्वन्महाध्वनि ॥५२॥

†

प्रवृत्तं योगिनो विप्र लक्ष्येण तदुदीपितम् ।
प्रकाशयति तत्त्वानि ध्यातृध्यानेरणात्सदा ॥५३॥

†

बिभर्ति धारितं पाति पालितं चलितं क्षणात् ।
चालयेच्चालितं योगाश्रयत्यूर्ध्वमधः स्मृतम् ॥५४॥

†

दीपितं वर्णभेदाच्च नानाकर्माणि कारयेत् ।
अथ किं बहुनोक्तेन योगपादे प्रविस्तरात् ॥५५॥

वक्तव्यं मुनिशार्दूल यद्वक्तव्यतया स्थितम् ।
तदस्मिन्नातिविस्ताराच्छृण्वेकमना मुने ॥५६॥

†

शासनस्यापि ये भक्तास्तेऽपि दुःखविवर्जिताः ।
अप्सरोभिर्वृता नित्यं क्रीडन्त्युत्कृष्टचेतसः ॥५७॥

लिङ्गं माहेश्वरं प्रीत्या नमस्कारेण ये यथा ।
पूजयन्ति नराः शूरास्तेऽपि सिद्धा गणेश्वराः ॥५८॥

रमन्ति विविधैर्भोगैः प्राप्य स्थानमुमापतेः ।
शतरुद्रान्तिकं स्थानं सकृल्लिङ्गार्चनाल्लभेत् ॥५९॥

आलये शिवलिङ्गस्य भक्त्या निर्वर्तिते शुभे ।
श्रीकण्ठपदमारुह्य सुखमत्यद्भुतं लभेत् ॥६०॥

एवं भक्तिविभागेन धर्मैर्वाभिरताः सदा ।
उपासते महादेवं तेऽपि सिद्धा नरोत्तमाः ॥६१॥

प्रधानविषयातीताः सर्वे दुःखविवर्जिताः ।
यथेप्सितभुजः सन्तो नावसीदन्ति कर्मणा ॥६२॥

सदाशिवपदं योगाच्चर्यातो वाथ दीक्षया ।
प्राप्यते चित्तभेदेन मोक्षो वाथ चतुष्टयात् ॥६३॥

प्रात्यात्मिके न भोगः स्याद्विद्यया परया क्वचित् ।
विवेकः खलु कृत्स्नस्य बन्धस्यास्यामितात्मनः ॥६४॥

†

विच्छित्तिकारणं प्रोक्तं षट्पदार्थमयं शुभम् ॥

मतङ्ग उवाच —

व्याख्यातं भवता स्पष्टमज्ञानं बन्धकारणम् ॥६५॥

तद्विच्छित्तिकरं ज्ञानं ते चाणोः संप्रतिष्ठते ।
प्रसूतिर्नासितो यस्माद्विद्यते चेद्विरुध्यते ॥६६॥

†

नेष्येते युगपच्छिष्टैरालोकतमसी क्वचित् ।

परमेश्वर उवाच —

यथाग्निर्भस्मसात्सर्वान् करोतीन्धनसंचयान् ॥६७॥

तत्स्थोऽप्युपायरहितो न विभाति स्वतेजसा ।
विद्याविद्यात्मकं तद्वद्युगपत्पशु संततौ ॥६८॥

†

या परा संस्पृशेत्कोटिं परां काष्ठां विवेकिनः ।
गतिः सैवावबोद्धव्या धर्मान्तरनिदर्शनात् ॥६९॥

शैवं स्यादुपचारेण भोक्तुरध्यवसायजम् ।
स्थितये निर्मितं धात्रा नासतो व्यज्यते क्वचित् ॥७०॥

किंचिदण्वपि लोकेऽस्मिन् किं पुनः शिवतापरम् ।
उक्तं तथाप्युपायोक्त्या न चोत्पत्तिः परात्मनः ॥७१॥

ज्ञानाभिव्यक्तये व्यक्तं शिवतत्त्वमणुं प्रति ।
व्यक्तोऽसौ शिववद्भाति शिव एव तनुक्षये ॥७२॥

अमुक्तानामयं न्यायः शिवबोधादनन्तरम् ।
परिपूर्णः सुनिर्वाणः पतिरेव न संशयः ॥७३॥

योऽभिलाषात्मको भावो ममत्वेनात्मवर्तिना ।
सोऽङ्कुरोऽणोरविद्याख्यः संसारोत्पत्तिकारणम् ॥७४॥

तत्संश्लिष्टा कला सूक्ष्मा वासितानादिकर्मणा ।
यदा विद्याग्निना प्लुष्टा साविद्या कलया सह ॥७५॥

मदादयस्तदा सर्वे ह्याशयाच्चोर्ध्वगोचराः ।

ध्वंसमायान्ति वै क्षिप्रं तत्क्षणात्क्षीणकर्मणः ॥७६॥

पुंसोऽमितं शिवत्वं स्यात्प्रकटं सर्वतोमुखम् ।

यस्याशेषभवार्णवोदरगता भावा भवेच्छार्दिता

ध्वस्तास्तत्किरणौघातासिलतया सोऽनादरात्सांप्रतम् ।
क्रीडन्क्रीडनकैरपीन्द्रियवशात्स्वच्छेन युक्तो हृदा

तत्सङ्गाम्बुविधूतपापपटलाः पुण्या नराः क्ष्मातले ॥७७॥

†

येनाशेषपदार्थदारुनिचितं तत्त्वाश्मशङ्गोच्छतं

विद्यारत्नसमुज्ज्वलं प्रतिदिनं ध्यातं विभोर्मन्दिरम् ।
तत्तेजोत्थमयूखपाशवशगः प्राप्नोत्यसौ तत्क्षणात्

प्रास्येतां कुटिकां प्रधानतृणजां पश्यत्यधस्तात्सदा ॥७८॥

†

पादोऽयमाद्यः प्रविभागयुक्त्या

विद्यात्मकस्ते कथितो यथावत् ।
कर्मात्मकोऽनुक्रमतस्त्ववाप्तः

प्राक्सूचितो यत्र मुने शृणुष्व ॥७९॥

†

षड्विंशः पटलः
इति विद्यापादः समाप्तः ॥

क्रियापादः

क्रियापादः १

दीक्षाप्रकरणम्

अथातः संप्रवक्ष्यामि दीक्षाविधिमनुत्तमम् ।
साङ्गं समस्ततः सर्वभूतानुकम्पया ॥१॥

येषामध्यवसायोऽस्ति न विद्यां प्रत्यशक्तितः ।
सुखोपायमिदं तेषां विधानमुदितं गुरोः ॥२॥

अधिकारे नियुक्तस्य लोकानुग्रहवर्त्मनि ।
षडङ्गानि निबोधस्व वक्तव्यान्यनुपूर्वशः ॥३॥

मुद्रामण्डलमन्त्राश्च क्षेत्रं द्रव्याणि साधकाः ।
गुरुणा वेदितव्यानि यथावत्तन्निबोध मे ॥४॥

शक्तिमुद्रा भवेत्पूर्वं बीजाख्या तदनन्तरम् ।
प्रशान्तावाहनी चैव संहारी पञ्चमी मता ॥५॥

बद्धाङ्गुलि करं श्रेष्ठं प्रसार्योर्ध्वं प्रदर्शयेत् ।
शक्तिमुद्रा भवेदेषा सर्वदुष्टनिवारिणी ॥६॥

कनिष्ठानामिकेऽन्योन्यं समाविश्य निपीडयेत् ।
प्रसार्याङ्गुष्ठमूलाभ्यां कोर्पौ चैवोर्ध्वं गतः समाः ॥७॥

†

बीजमुद्रेति विख्याता यामला कर्मसिद्धये ।
अनामिकामध्यमाभ्यामङ्गुष्ठाग्रं नियोजयेत् ॥८॥

कृत्वान्योन्यं तलस्थे तु संसक्ते हस्तयोर्द्वयोः ।
प्रशान्तिरिति समाख्याता कन्यसाङ्गुष्ठकोर्ध्वगा ॥९॥

†

कृत्वाञ्जलिपुटं सम्यग्हस्तयोर्ध्वयोरपि ।
तर्जन्यौ समाकृष्य स्वाङ्गुष्ठाभ्यां समाहितौ ॥१०॥

†

आवाहने शिवस्योक्ता मुद्रा त्वावाहनी शुभा ।
प्रसार्य दक्षिणं पाणिं कनिष्ठादिक्रमाच्छनैः ॥११॥

आकृष्य वर्तयेन्मुष्टिमङ्गुष्ठेन प्रपीड्य तु ।
मुद्रा संहारिणी प्रोक्ता भद्रा कर्मष्वनिन्दिता ॥१२॥

मण्डलं यत्र मोच्यन्ते पशवः पाशगोचरात् ।
आलिखेच्चतुरश्रं तद्वृत्तं वापि मनोहरम् ॥१३॥

सुसमे भूतले पूर्वं ऋज्वग्रन्थ्यव्रणं समम् ।
कन्यसाङ्गुलिवद्वृत्तं दैर्घ्यात्तु द्वादशाङ्गुलम् ॥१४॥

†

सुस्पष्टं शङ्कुमास्थाप्य तदायामसमं बहिः ।
वृत्तं मण्डलकं कार्यं समं सूत्रेण चक्रवत् ॥१५॥

प्राच्यां दिश्युद्गते भानोश्छायाग्रं शाङ्कुवं शनैः ।
प्रत्यग्रेलागतं लाञ्छ्यं विगताभ्रे नभस्तले ॥१६॥

†

एवं प्रत्यग्गते भानौ पूर्वाग्रं शाङ्कुवं गुरुः ।
निर्गच्छत्तद्भ्रमावाप्तं लाञ्छयेत्पूर्ववत्सुधीः ॥१७॥

†

तयोर्लाञ्छनयोर्मध्ये पूर्वापरं विसर्पि च ।
समं प्रसारयेत्सूत्रमुभे कोटी तु लाञ्छयेत् ॥१८॥

सूत्राग्रयोः प्रमाणेन मण्डले चानुवर्तिना ।
पूर्वापरविभागेन मध्ये कृत्वाङ्गुलानि तु ॥१९॥

सममष्टाभिरष्टाभिस्ततः सूत्रं पुरःस्थितम् ।
षोडशाङ्गुलकं न्यस्य तदग्रेणोत्तरां दिशम् ॥२०॥

लाञ्छयित्वा ततो याम्यां लाञ्छयेन्मानवित्तमः ।
एवं प्रत्यक्स्थितं सूत्रं पूर्वाध्वगसमं शनैः ॥२१॥

पूर्ववद्याम्यसौम्याग्रे कृत्वा हंसपदान्विते ।
ततस्तु हंसपदयोर्मध्ये सूत्राणि धारयेत् ॥२२॥

ततो मानार्धसूत्रेण पूर्वाग्राद्दक्षिणां दिशम् ।
लाञ्छयित्वा तु याम्याग्रात्पूर्ववत्पुरतो नयेत् ॥२३॥

†

तत्संपाताद्भवेत्कर्णस्तद्वन्नैर्ऋतगोचरे ।
वायव्ये चाप्यथैशाने कुर्यान्मन्त्री यथाक्रमम् ॥२४॥

†

सुगुप्तं सुसमं रम्यगृहं कृत्वा समाहितः ।
ईशदिक्प्लवनं किंचित्ततो मण्डलमालिखेत् ॥२५॥

†

अष्टादशकरे सिद्धे पूर्ववच्चतुरश्रकम् ।
षडङ्गुलेन सूत्रेण मध्ये वृत्तं विनिर्दिशेत् ॥२६॥

निष्पत्तेः कर्णिकायास्तु तद्वहिस्तावती मुने ।
संख्याङ्गुलानां वृत्तस्य केसराणां प्रसिद्धये ॥२७॥

दलमूलप्रसिद्ध्यर्थं भूयोऽप्येवं प्रकल्पयेत् ।
प्रसूतये दलाग्राणां आश्रयेन्मध्यदेशतः ॥२८॥

गाढं संपीडयित्वा तु सूत्रमङ्गुष्ठपर्वणा ।
ततश्चक्रवन्मन्त्री चतुर्विंशतिरङ्गुलाः ॥२९॥

†

विदिक्स्थिताभ्यां रेखाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यामथानयेत् ।
अष्टाभिस्तु दलाग्राणि कार्याण्यष्टौ यथाक्रमम् ॥३०॥

द्वात्रिंशदालिखेत्तत्र केसराणि समानि तु ।
बहिस्तत्कमलं पश्चाच्चतुरश्रेण वेष्टयेत् ॥३१॥

†

त्रिरेखोपान्तमार्गेण यथावन्निःसृतम् ।
कृत्वा तच्चतुर्भिर्भागैर्द्विहस्तपरिकल्पितैः ॥३२॥

†

मत्स्याङ्गुष्ठप्रमाणानि दिक्ष्वष्टासु प्रकल्पयेत् ।
कमलानि सुशुभ्राणि विद्येशानां महात्मनाम् ॥३३॥

†

गर्भमानसमं कार्यं तद्बहिश्चतुरश्रकम् ।
तस्माद्धस्तत्रयं त्यक्त्वा भूयोऽप्यावरणं शुभम् ॥३४॥

†

शक्रादीनां यथान्यायं स्वस्तिकैरुपशोभितम् ।
चतुरश्रं समालिख्य तच्चतुर्धा विभाजयेत् ॥३५॥

एवं षोडशकोष्ठं तु ज्ञात्वा संमार्जयेच्छनैः ।
दिग्रेखाग्राणि चत्वारि कोष्ठकाद्वितयं तथा ॥३६॥

†

भवेदेकत्र तद्दीर्घं चतुर्दिक्षु व्यवस्थितम् ।
शेषाश्चतुर्षु कोणेषु तावन्तोऽन्तःस्थिताः क्रमात् ॥३७॥

†

कोष्ठकास्ते यथान्यायं लोप्या मानविदा सदा ।
ईशानस्य तु कोष्ठस्य याम्यरेखां प्रमार्जयेत् ॥३८॥

आग्नेयस्य तु कोष्ठस्य प्रत्यग्रेखां प्रमार्जयेत् ।
नैर्ऋतस्याप्युदक्संस्थां रेखां पूर्वस्थितामपि ॥३९॥

मार्जयेन्मारुतस्यापि शृणुष्वाभ्यन्तरेऽधुना ।
ईशानस्य त्यजेत्पूर्वामाग्नेयस्यापि दक्षिणाम् ॥४०॥

नैर्ऋतस्यापरां रक्षःसादाख्यस्योत्तरां त्यजेत् ।
बहिर्द्वाराणि चत्वारि पद्ममानसमानि तु ॥४१॥

†

हस्तद्वयोर्ध्वैकोक्तः पद्मो वृत्तप्रमाणतः ।
तद्वयोश्चोपशोभां च वक्ररेखां प्रकल्पयेत् ॥४२॥

†

महामण्डलमित्येतत्साधकानां हितावहम् ।
पीतेन रजसा कार्या कर्णिका कनकप्रभा ॥४३॥

शुकपिच्छनिभेनास्यां नव बीजानि विन्यसेत् ।
केसराणां तु मूलानि कुन्दहारेन्दुरागिणा ॥४४॥

कार्याणि रजसा सम्यक् तन्मध्यान्यरुणेन वा ।
केसराग्राणि पीतेन धवलेन दलानि तु ॥४५॥

भूमिं शुभ्रेण रजसा तिसृभिश्चतुरश्रकम् ।
रेखाभिः कारयेन्मन्त्री सितरक्तासितक्रमात् ॥४६॥

अन्तरावरणेष्वेष विधिरुक्तः समासतः ।
चतुर्दिक्ष्वथ रन्ध्राणि विमोच्यानि महामुने ॥४७॥

†

द्विहस्तानि समानि स्युर्यथा शास्त्रप्रभाषितम् ।
रक्तेन मध्यरेखां तु क्षेत्रं शुक्लेण पूरयेत् ॥४८॥

नीलोत्पलनिभेनाथ रजसा चतुरश्रकम् ।
कार्यं स्वस्तिकवर्गस्य भूषणं कलवेतसां ॥४९॥

†

यजेद्यत्र शिवं शान्तमिष्टाध्वानं विशोधयेत् ।
तत्त्वाख्यं भुवनं वापि यथावद्विधिविस्तरात् ॥५०॥

†

अन्यद्गुह्यतमं वच्मि सर्वकामफलप्रदम् ।
मण्डलं नवपीठाख्यं सूत्रयित्वा तु पूर्ववत् ॥५१॥

हंसपादवशात्सिद्धं हस्तैर्नवभिर्मुने ।
अष्टाङ्गुलाधिकैः कार्यं चतुरश्रं समं शुभम् ॥५२॥

विभज्य सप्तभिर्भागैर्मध्ये पद्मं प्रकल्पयेत् ।
द्वात्रिंशदङ्गुलसमं सुविभक्तं तु पूर्ववत् ॥५३॥

भागमेकं परित्यज्य दिक्ष्वष्टासु यथाक्रमम् ।
मध्याङ्गुष्ठप्रमाणानि पद्मान्यष्टौ समालिखेत् ॥५४॥

†

चतुर्भिरुज्ज्वलं भद्रमष्टद्वारमथोदितैः ।
रजोभिः पूरयेत्सम्यग्यथा भवति शोभनम् ॥५५॥

एकाशीतिपदे देवं नवपदोक्तिदर्शनात् ।
पूजयेन्मन्त्रतन्त्रज्ञः शिवं वक्ष्योक्तवर्त्मना ॥५६॥

†

अन्यत्पञ्चकरं वृत्तं शुक्लेन रजसा लिखेत् ।
कुङ्कुमेणैव पद्मेन मध्यवृत्तेन शोभिना ॥५७॥

†

द्विहस्तेन प्रकर्तव्यं चण्डेशस्य तु मण्डलम् ।
मन्त्रास्तु शक्तिगर्भस्थाः शक्तिर्वै पारमेश्वरी ॥५८॥

कालात्तल्लक्षमध्वा वै शिवाद्व्याप्तो यथा मुने ।
एकाशीतिपदोपेता विद्यापादे मयोदिता ॥५९॥

†

सा योनिः सर्वमन्त्राणां तस्या वक्ष्यामि लक्षणम् ।
प्राक्पदं प्रणवस्तस्या एकवर्णं शिवात्मकम् ॥६०॥

व्योमव्यापि चतुर्थ्यन्तं द्वितीयं पञ्चवर्णकम् ।
तृतीयं व्योमरूपाय पञ्चवर्णमपरं तथा ॥६१॥

सर्वव्यापि चतुर्थ्यन्तं शिवायेत्यथ पञ्चमम् ।
त्र्यक्षरं तद्विजानीयात्पञ्चैतानि शिवस्य तु ॥६२॥

अङ्गान्युक्तानि तन्त्रेऽस्मिन्संक्षेपान्नामानि वै शृणु ।
सर्वात्मा तु शिवश्चैव ज्वालिनी पिङ्गलं तथा ॥६३॥

†

कुसाङ्कुशास्त्रं मन्त्रे स्यादुक्तं लक्षणतो मया ।
अनन्तायेति मन्त्रस्य वाचकं चतुरक्षरम् ॥६४॥

†

अनाश्रायेति सूक्ष्मस्य पदं स्याच्चतुरक्षरम् ।
अनाश्रिताय पञ्चार्णं पदं शिवोत्तमस्य तु ॥६५॥

ध्रुवायेति पदं त्र्यर्णमेकनेत्रस्य कीर्तितम् ।
शाश्वतायैकरुद्रस्य पदं स्याच्चतुरक्षरम् ॥६६॥

संस्थिताय पदं ज्ञेयं योगपीठपुरःसरम् ।
अष्टार्णं तद्विजानीयाद्वाचकं तु त्रिमूर्तिनः ॥६७॥

श्रीकण्ठस्य पदं नित्यं योगिने पञ्चवर्णकम् ।
ध्यानाहाराय पञ्चार्णं भवेत्कण्ठशिखण्डिनः ॥६८॥

चतुर्थ्यन्तानि सर्वाणि विद्येशानां महात्मनाम् ।
नमः शिवायेति पदं षडर्णं प्रणवादिकः ॥६९॥

†

चतुर्थ्यन्तं हि गायत्र्या वाचकं सर्वनामकम् ।
सर्वप्रभुचतुर्थ्यन्तं पञ्चार्णं मन्त्रसंततौ ॥७०॥

†

सावित्र्यास्तद्विजानीयाद्दीक्षाकर्मणि देशिकः ।
शिवाय पदमन्यच्च चतुर्थ्यन्तं त्रिवर्णकम् ॥७१॥

विद्येश्वराणां विद्ध्येकमुपचारविधौ सदा ।
पदमीशानमूर्धाय षडर्णं मुनिसत्तम ॥७२॥

†

हृदीशानस्य बोद्धव्यं सप्तार्णं पुरुषस्य तु ।
स्यात्तत्पुरुषं वक्त्राय अघोरहृदयाय च ॥७३॥

सप्तार्णं बहुरूपस्य तद्धृत्पदस्य कीर्तितम् ।
स्याद्वामदेवगुह्याय सद्यस्याप्यथ कीर्त्यते ॥७४॥

†

अथ हैः सप्तभिस्तद्धि स्यात्सद्योजातमूर्तये ।
पञ्चैतानि पदानि स्युश्चतुर्थ्यन्तानि ब्रह्मणाम् ॥७५॥

†

प्रोक्तानि मन्त्रमुख्येऽस्मिन्नर्चनार्थं मया तव ।
पञ्चार्णमपरं सिद्धं चण्डेशस्य नमो नमः ॥७६॥

प्रणवादि प्रयोक्तव्यं सिद्धयेऽध्वरकर्मणि ।
गुह्यातिगुह्याय पदं षडर्णं हृदयं प्रभोः ॥७७॥

गोप्त्रे वर्णद्वयं तस्य शिरः प्रोक्तं सनातनम् ।
चतुर्वर्णं शिखा ज्ञेया निधनाय पदं हि यत् ॥७८॥

सर्वविद्याधिपायेति कवचं सप्तवर्णकम् ।
ज्योतीरूपाय पञ्चार्णं सद्ययुक्तं महौजसः ॥७९॥

†

नेत्रमष्टाक्षरं प्रोक्तं परमीश्वरपूर्वकम् ।
पराय चण्डनाथस्य षडङ्गानि शुभानि तु ॥८०॥

†

चतुर्थ्यन्तानि सर्वाणि नेत्रान्तानि पदानि तु ।
अष्टार्णमासनं तस्याद्यं चाचेतनात्मकम् ॥८१॥

†

अचेतनाचेतनेति पूजाकाले प्रकल्पयेत् ।
व्योमिन् व्योमिन् पदं ज्ञेयं चतुर्वर्णं ततःपरम् ॥८२॥

व्यापिन् व्यापिन् द्विरभ्यस्तं चतुर्वर्णं परं पदम् ।
तच्चारूपिन् द्विरभ्यस्तं षडर्णमपरं तथा ॥८३॥

†

प्रथमेति द्विरभ्यासाद्दीक्ष्यं शास्त्रवित्तमः ।
तेजस्तेज इति प्रोक्तं चतुर्वर्णं पदं विभोः ॥८४॥

†

ज्योतिर्ज्योतिः पदं तद्विज्ञेयं चतुरक्षरम् ।
संतंतानि द्विरभ्यासाद्वनयुक्तानि शान्तये ॥८५॥

†

चण्डेशस्यासनं मुक्त्वा षडङ्गानि पदानि तु ।
आसने संप्रयोज्यानि देवदेवस्य नित्यशः ॥८६॥

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं कर्णिका तथा ।
अनन्तेन सहैतानि षट्पदानि प्रकल्पयेत् ॥८७॥

त्र्यर्णं पदमरूपाख्यं ततोऽनग्निपदं शुभम् ।
तृतीयं स्यादभूमाख्यमभस्माख्यं च यत्पदम् ॥८८॥

पदं चानादि संज्ञेयं नानानेति परं पदम् ।
धूत्रयेण च यत्प्रोक्तं त्र्यक्षराणि शिवस्य तु ॥८९॥

निर्देशो वेदितव्यानि सम्यक्तत्त्वपदानि तु ।
ओं भूस्तद्व्यक्षरं ज्ञेयं त्र्यक्षरं चाप्यथो भुवः ॥९०॥

ओं स्वो वर्णद्वयेनात्र पदमन्यत्प्रकीर्तितम् ।
त्रीण्येतान्यपि निर्देशे पदान्युक्तानि शासने ॥९१॥

अनिधनपदं ज्ञेयं चतुर्वर्णं महामुने ।
निधनाख्यं त्र्यक्षरं स्यात्पदं व्योमशरीरिणः ॥९२॥

पञ्चाक्षरं विजानीयात्पदं यन्निधनोद्भवम् ।
द्व्यक्षरं स्याच्छिवपदं द्व्यर्णं सर्वपदं विभोः ॥९३॥

परमात्मपदं ज्ञेयं समासाच्चतुरक्षरम् ।
महेश्वरेति तद्वर्णं महादेवपदं हि यत् ॥९४॥

सद्भावेश्वर एषोक्तं पञ्चार्णं मुनिसत्तम ।
महातेज इति प्रोक्तं पदं वर्णचतुष्टयम् ॥९५॥

पदं पञ्चाक्षरं ज्ञेयं योगाधिपति संज्ञकम् ।
आमन्त्रणपदं तद्धि प्रयोगाद्विनियोजयेत् ॥९६॥

अनिधनात्पदाद्यावद्योगाधिपतिसंज्ञकम् ।
पदानां च भवेत्संख्या दशैकं च न संशयः ॥९७॥

†

आमन्त्रणपदानां तु तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ।
मुञ्च मुञ्च चतुर्वर्णं षडर्णं प्रथमात्मकम् ॥९८॥

शर्वशर्वपदं तन्त्रे बोद्धव्यं चतुरक्षरम् ।
भवयुग्मपदं तद्वच्चत्वार्येतानि शासने ॥९९॥

द्विरभ्यस्तपदानि स्युर्बोद्धव्यानि गुरूत्तमैः ।
सर्वोद्भवपदं सिद्धं वर्णानां तु चतुष्टयात् ॥१००॥

पदमष्टाक्षरं चान्यत्सर्वभूतसुखप्रदम् ।
सर्वसान्निध्यशब्दाद्यं करान्तं पदमत्र तु ॥१०१॥

सप्ताक्षरं विज्ञानीयात्परमष्टाक्षरं पदम् ।
तद्धि रुद्रपरान्तं स्याद्ब्रह्मविष्णुपुरःसरम् ॥१०२॥

एतान्यपि हि चत्वारि संबोधनपदानि तु ।
अनर्चितद्विरभ्यस्तमष्टार्णं पदमुच्यते ॥१०३॥

असंस्तुतमपि तथा तथा पूर्वस्थितं पदम् ।
पूर्वस्थितपदं यावदरूपाख्यपदात्क्रमात् ॥१०४॥

द्वात्रिंशद्विनियोज्यानि केसराण्यासने विभोः ।
साक्षिन् साक्षिश्चतुर्वर्णं द्विरुक्त्या पदसंततौ ॥१०५॥

बोद्धव्यं कमलस्यैतद्वाचकं पदमुत्तमम् ।
तुरशब्दपदं ज्ञेयं द्विरुक्त्या चतुरक्षरम् ॥१०६॥

पतङ्गमपि षड्वर्णं पदं स्यात्पूर्ववत्स्थितम् ।
चतुर्वर्णं द्विरुच्चारात्पिङ्गाख्यमुदितं पदम् ॥१०७॥

तद्वज्ज्ञानपदं ज्ञेयं शब्दशब्दपदं तथा ।
सूक्ष्मसूक्ष्मपदस्यापि संख्या शब्दपदात्मिका ॥१०८॥

द्विवर्णं स्याच्छिवपदं तच्च संबोधनात्मकम् ।
तद्वच्छर्वपदं विद्धि बोधनेऽर्णद्वयात्मकम् ॥१०९॥

तुरादिशर्वपर्यन्तं पदान्यष्टौ शुभानि तु ।
शक्रादीशानपर्यन्तं दिक्पालानां महात्मनाम् ॥११०॥

वाचकानि मुनिव्याघ्र यत्तु कर्मण्यनुक्रमात् ।
त्र्यक्षरं सर्वेदपदं सर्वविद्याधिपः स्मृतः ॥१११॥

आमन्त्रणपदं तच्च बोद्धव्यं शास्त्रवित्तमः ।
पञ्चाक्षरं ब्रह्मशिरः प्रणवादि नमो नमः ॥११२॥

तृतीयमपि तद्वर्णं रक्षाख्या वाचकं पदम् ।
शिवाय प्रणवाद्यं यच्चतुर्वर्णं पुरस्कृतम् ॥११३॥

†

नमो नमः पाशुपतं पदं स्याच्चतुरक्षरम् ।
चतुर्थं तानि विप्रेन्द्र पञ्चैतानि पदानि तु ॥११४॥

एकवर्णं पदं चान्ते वज्रादीनां विभो स्मृतम् ।
एकत्रैव समाप्तानि एकाशीतिपदानि तु ॥११५॥

अष्टषष्ट्यधिकं प्रोक्तं वर्णानां तु शतत्रयम् ।
अर्चां तु देवदेवस्य समस्तव्यस्तरूपिणः ॥११६॥

यस्यां संनिहितो नित्यं शिवः पूजासु सुव्रत ।
न चान्तोऽस्त्यत्र मन्त्राणामिति योगाय भाषितम् ॥११७॥

लक्षणं मन्त्रमुख्यानां न च व्यासोपयुज्यते ।
एकोऽपि वर्णो देवानां वाचकः परिकीर्तितः ॥११८॥

सर्वे ह्येकस्य युज्यन्ते यतस्ते विश्वरूपिणः ।
सर्वकर्मकराः सर्वे सर्वे सर्वार्थसाधकाः ॥११९॥

सर्वरूपधराः सर्वे सर्वे चामोघशक्तयः ।
शिवकायोद्भवाः सर्वे न मीमांस्याः कुबुद्धिभिः ॥१२०॥

प्रमाणमागमं बुद्ध्वा श्रद्धा कार्या विमुक्तये ।
सिद्धये च मुनिव्याघ्र नाश्रद्धातः फलं क्वचित् ॥१२१॥

प्राप्यते स्वल्पमप्यत्र किं पुनः शिवता परा ।
हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यश्चाप्यचलोत्तमः ॥१२२॥

पुण्योऽपरो गिरिः सह्यः शक्तिमानपि शस्यते ।
श्रीशैलोऽनुत्तमः प्रोक्तो महेन्द्रश्चातिपुण्यवान् ॥१२३॥

एते गिरिवराः प्रोक्ताः साधकानां सुखावहाः ।
हिमालयसमीपस्था भूमयः प्रवरा मुने ॥१२४॥

सरिद्गङ्गा महापुण्या कालिन्दी चाप्यनिन्दिता ।
सरस्वती नर्मदा च ततश्च सरितो वराः ॥१२५॥

†

आभ्योऽप्यभावाद्याः प्राप्ताः स्वयमेव महार्णवम् ।
गङ्गायमुनयोर्मध्यं दीक्षायाः क्षेत्रमुत्तमम् ॥१२६॥

†

सरितां संगमः शस्त उद्यानं वा मनोरमम् ।
विमलाम्बु सरः श्रेष्ठं यत्र वा नलिनी शुभा ॥१२७॥

एभ्यो ह्येकतमं भद्रमथवा यन्मनोरमम् ।
तत्र भूमिं परीक्षेत घनां पूर्वोत्तरप्लवाम् ॥१२८॥

गुरुमृत्स्निग्धदेशस्थां लक्षणैश्च शुभैर्युताम् ।
सुसमां कारयेद्यत्नादाचार्यः शिवसंमतः ॥१२९॥

खात्वा नाभिप्रमाणं च शल्योद्धारं च कारयेत् ।
केशभस्मतुषाङ्गारशर्करास्थितृणादयः ॥१३०॥

प्राणिनश्चापि ये दुष्टास्तान्प्रयत्नेन संत्यजेत् ।
सत्कूर्ममीनमण्डूकाः प्राणिनः शुभदाः स्मृताः ॥१३१॥

वृश्चिका मूषिकाः सर्पास्त्याज्या यत्नान्महामुने ।
शङ्खश्च विद्रुमवैडूर्यराजावर्तादयः शुभाः ॥१३२॥

†

धातवश्च प्रशस्यन्ते सिद्धिदाश्च महीतले ।
नोद्धार्याः सत्सु तेष्वत्र ध्रुवं सिद्धिर्भवेद्यतः ॥१३३॥

†

रत्नान्यपि प्रशस्तानि तेभ्यो वज्रमनुत्तमम् ।
प्राच्यां जलं भवेद्भद्रं याम्ये गिरिवरः शुभः ॥१३४॥

प्रत्यग्वनं सिद्धिदं स्यादुदक्सस्यं प्रशस्यते ।
क्षेत्रं दूर्वादिभिर्नद्धं कुशबिल्वोपशोभितम् ॥१३५॥

†

ग्राह्यं तन्त्रविदा नित्यं सुपरीक्ष्य यथाक्रमम् ।
मृत्समुद्धृत्य निक्षिप्ता भूयो यत्राधिका भवेत् ॥१३६॥

तत्र यागः प्रकर्तव्यः साधकानां महात्मनाम् ।
मन्त्राणां भक्तिमास्थाय न शाठ्येन कदाचन ॥१३७॥

गव्येन हविषा कार्यं तर्पणं गुरुणा सदा ।
तदभावात्तिलैर्वान्यैर्यवैर्वाथ कुशोद्भवैः ॥१३८॥

†

पर्पीबिल्वैः समिद्भिर्वा न्यायोपात्तैर्मनोरमैः ।
द्रव्याण्यथाहरेन्मन्त्री यथालाभं प्रयत्नतः ॥१३९॥

†

अकुत्सितानि यज्ञार्थं पत्राणि कुसुमानि वा ।
ओषध्यः सुभगाः शस्ता धूपाः प्राण्यङ्गविवर्जिताः ॥१४०॥

गन्धाश्च सुकृता ग्राह्या ये चान्ये चन्दनादयः ।
कुङ्कुमागुरुकर्पूरं प्रमुखाण्यपराण्यपि ॥१४१॥

†

सुभद्राणि सुगन्धीनि धूपाश्चामोदनिस्रवाः ।
नेत्रपट्टांशुकादीनि वासांसि सुबहून्यपि ॥१४२॥

†

अजीर्णानि विचित्राणि चामराण्युज्ज्वलानि तु ।
रत्नान्यप्युपशोभार्थमाहरेत्प्रयतात्मवान् ॥१४३॥

प्रादेशमात्राः समिध ऋज्वग्रन्थ्यव्रणाः शुभाः ।
अस्फुटिताश्च शस्यन्ते पलाशतरुसंभवाः ॥१४४॥

†

न्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षोत्थाः प्रशस्ता यागकर्मणि ।
समूलाश्च कुशाः स्निग्धाः निर्व्रणाः क्षेत्रजाः शुभाः ॥१४५॥

दीक्ष्याश्च साधकास्तन्त्रे ये शिवार्पितचेतसः ।
सत्सङ्गनिरताः शूरा असत्सङ्गपराङ्मुखाः ॥१४६॥

शुश्रूषाभिरताः शान्ताः कालेन सुपरीक्षिताः ।
सहिष्णवोऽनुरक्ताश्च गुरोः सर्वात्मना सदा ॥१४७॥

बहिश्चर्यासु निष्णाताः स्वकर्मपरिरक्षकाः ।
अन्तःकरणचेष्टाभिर्लक्षयित्वा प्रयत्नतः ॥१४८॥

शिवशक्तिकरैः स्पृष्टा विनीताः प्रियवादिनः ।
अक्रोधिनोऽप्यचपलाः श्रद्दधाना जितेन्द्रियाः ॥१४९॥

†

तेऽनुग्राह्याः सदाक्रूराः स्वाचारपरिपालकाः ।
अन्यथा नाधिकारोऽस्ति दीक्ष्यदीक्षकयोरपि ॥१५०॥

†

प्रोक्तो दीक्षाङ्गषट्कः पशुपतिवदनोद्गीर्णतन्त्रोक्तवाक्यै

र्ज्ञेयो दीक्षाधिकारः पदगिरिशिखरारूढभावेन गोप्ता ।
पाल्यः स्नानार्चनाग्निहवनजपक्रियोद्गीर्णखड्गेन नित्यं

कार्यं यत्नात्क्रियादौ शिवपदविधिना स्नानमार्गं शृणुष्व ॥१५१॥

†

प्रथमः पटलः

क्रियापादः २

स्नानप्रकरणम्

अथ दीक्षाक्रमप्राप्तं स्नानं चात्र सुविस्तरात् ।
वर्णयिष्यामि ते विप्र यथावत्क्रमयोगतः ॥१॥

दानं नाम परा काष्ठा मन्त्रप्रध्वस्तकर्मणाम् ।
पशोर्या व्यक्तिमायाति प्रक्षीणकलुषस्य च ॥२॥

अनयोः शासने सिद्धा दीक्षा क्षपणदानयोः ।
सा च यत्र यथा येन यत्पूर्वा यदनुक्रमात् ॥३॥

अवधारय विप्रेन्द्र रहस्यमिदमुत्तमम् ।
सर्वावाप्तिकरं सिद्धं तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥४॥

न्यासार्चनादिकः कृत्स्नो विधिः स्नानपुरःसरः ।
यस्मात्तस्मात्तु सामान्यमादौ स्नानं प्रचक्ष्यते ॥५॥

नदीनदप्रवाहेषु पल्वलेषु सरस्सु वा ।
तटाके दीर्घिकायां वा देवखातेऽपि वा शुभे ॥६॥

पुष्करिण्यां विविक्तायां गृहे वा साधकोत्तमः ।

स्नायात्कर्मप्रसिद्ध्यर्थं

गृहीत्वा मन्त्रितां मृदम् ॥७॥

फट्कारान्तं समुच्चार्य शिवास्त्रमनलप्रभम् ।
जलतीरे विधानज्ञो भूःपदेन निधापयेत् ॥८॥

प्रथमेन विशोध्यादौ ततोऽस्त्रेणाभिमन्त्रयेत् ।
तदर्धेनात्मनः सर्वं शरीरं शिरसः क्रमात् ॥९॥

त्रिष्कृत्वा क्षालयेत्सम्यक् कटि जङ्घे च भूरिशः ।
ततोतीर्य जलाच्छेषां मृदमस्त्रेण मन्त्रयेत् ॥१०॥

†

ध्यायेदस्त्रं महादीप्तं ज्वलद्वह्निशिखानिभम् ।
आग्नेयधारणासंस्थस्तच्छिखोत्थेन भूरिणा ॥११॥

तेजसा भाव्य तत्तोयं भस्मीभूतं समन्ततः ।
तेन विघ्नाः प्रणश्यन्ति येऽम्भसोऽन्तर्बहिः स्थिताः ॥१२॥

नभःस्थाश्च प्रणश्यन्ति दह्यमाना भयाकुलाः ।
ततोंकारपदं ध्यायेदमृतं स्यन्दि निर्मलम् ॥१३॥

तदुत्थाभिरमोघाभिर्जलधाराभिरादरात् ।
तत्तीर्थं पूरयेन्मन्त्री पूरयित्वा च विन्यसेत् ॥१४॥

हुंकारपुटसंस्थेन ज्योतिर्ज्योतिःपदेन तु ।
संवर्ताग्निप्रदीप्तेन परितोर्ध्वमधस्तथा ॥१५॥

प्राकारमिति तां पश्चान्मृदमस्त्राभिमन्त्रिताम् ।
गृहीत्वा प्रक्षिपेद्दिक्षु तीर्थमध्ये तु देशिकः ॥१६॥

आलभेद्ब्रह्मभिः सम्यक् शिवेन च यथाक्रमम् ।
साङ्गेन कवचं पश्चाच्छादकं परिचिन्तयेत् ॥१७॥

शिरोवदनहृद्गुह्यं ब्रह्मभिश्चालभेत्क्रमात् ।
ततोद्धर्तनकैः पश्चात्सुगन्धामलकैरपि ॥१८॥

गायत्र्या मन्त्रितैर्मन्त्री स्नायाच्छिवमनुं स्मरन् ।
अभिषेकश्च कर्तव्यो मन्त्रसंहितया सदा ॥१९॥

उत्तीर्य शिवतीर्यात्तु वासोऽन्यत्परिवर्तयेत् ।
ब्रह्मभिर्वन्दयेत्संध्यां गायत्र्या तर्पणे सदा ॥२०॥

स्वाहान्तया तु देवानामृषीणां तु नमोऽन्तया ।
स्वधाकारान्तसंयोगात्पितॄणां तर्पणं हितम् ॥२१॥

एवं संतर्प्य विधिवदुपस्थानं तु कारयेत् ।
सर्वात्मना ततो मन्त्री शिवतीर्थं तु संहरेत् ॥२२॥

हुंकारसंपुटस्थेन शर्वशर्वपदेन तु ।
संहारमुद्रया चैव आकृष्य हृदि विन्यसेत् ॥२३॥

वस्त्रपूतेन तोयेन पूरितैः कलशैः शुभैः ।
मन्त्रपूतैर्विविक्तायां प्रच्छन्नायां विधानवित् ॥२४॥

भूमौ पीठस्थितः स्नायात्पूर्ववच्च यथा मृदा ।
समयज्ञो यथान्यायं विभवस्यानुरूपतः ॥२५॥

†

एवं सकृद्यथाशक्त्या स्नातोऽम्भसि विचक्षणः ।
भस्मस्नानाधिकारी स्यान्नान्यथा मुनिपुङ्गव ॥२६॥

भूयो भूयोऽम्भसा यस्मात्सेव्यमानस्य रुग्भवेत् ।
तस्मात्तत्संततं नेष्टमिष्टमाग्नेयमुच्यते ॥२७॥

†

आरण्यं गोमयं शुष्कं गव्यं जन्तुविवर्जितम् ।
ग्राह्यं शर्वपदेनाशु निवाते तु सुसंचितम् ॥२८॥

पूर्ववत्तच्छिवास्त्रेण परिरक्ष्यार्चयेत्ततः ।
अनर्चितपदं स्मृत्वा तेनैवार्घं प्रदापयेत् ॥२९॥

शिवानलप्रदीप्तं तु तेजस्तेजःपदान्वितम् ।
भवोद्भवेन निर्वाणं संहरेन्मन्त्रवित्तमः ॥३०॥

नमस्कारावसानाश्च कर्तव्याः प्रणवादिकाः ।
येषां विशेषो नास्त्यत्र शिष्टाः कार्या यथोदिताः ॥३१॥

अभिमन्त्र्य यथान्यायं शिवसंहितया सकृत् ।
तेन स्नायाद्यथाकालं चर्यापादोक्तिदर्शनात् ॥३२॥

गृहीत्वा भस्म पात्रे तु मृण्मये वाथ वैणवे ।
अलाबुके वा प्रच्छन्ने कौबेर्यभिमुखः स्थितः ॥३३॥

†

शुचौ प्रदेशे शान्तात्मा ध्यात्वास्त्रं पूर्ववत्सुधीः ।
भस्ममुष्टिं गृहीत्वा तु दक्षिणेन करेण तु ॥३४॥

शिरो मुखं च ग्रीवां च लेशया मर्दयेत्ततः ।
उभौ बाहू च हृदयं पृष्ठं जठरमेव च ॥३५॥

यदगम्यं दक्षिणस्य तद्वामेन तु पाणिना ।
सम्यगुद्धूलयेदङ्गं स्पृष्ट्वान्योन्यं करावुभौ ॥३६॥

कटिमुत्थाप्य गुह्यं च ततोरुयुगलं शनैः ।
जङ्घे च क्रमशः पश्चात्ततोऽन्तर्वास उत्सृजेत् ॥३७॥

†

अन्योन्यं हस्तौ संघृष्य भस्मना साधकोत्तमः ।
परिधाय शुचिर्वासः पाणी प्रक्षालयेत्ततः ॥३८॥

सलिलेन च पूतेन पादौ मृद्भिश्च सप्तभिः ।
आचामेत्प्रयतो भूत्वा हस्तौ तु परिशोधयेत् ॥३९॥

भूयोऽपि भस्मनोऽन्यस्य गृहीत्वा मुष्टिमादरात् ।
लिप्तायां भुवि सौम्यास्यः स्मृत्वा नाथं सदाशिवम् ॥४०॥

ईशमन्त्रेण मन्त्रज्ञः शिर उद्धूलयेद्बुधः ।
वदनं वक्त्रमन्त्रेण हृदयं बहुरूपिणा ॥४१॥

गुह्यं वामेन सद्येन शेषमुद्धूलयेत्सुधीः ।
ततोऽभिषेकं कुर्वीत पूर्ववत्सुसमाहितः ॥४२॥

हस्तौ प्रक्षालयित्वा तु त्रिः पिबेत्तोयमादरात् ।
प्रणवेन ततो मन्त्री ओष्ठौ द्विः परिमृज्य च ॥४३॥

पादावभ्युक्ष्य शान्तात्मा शीर्षण्यानि च संस्पृशेत् ।
शिखां नेत्रे यथान्यायं कर्णरन्ध्रे च सुव्रत ॥४४॥

†

प्राणमार्गद्वयं पश्चाद्बाह्वोश्च शिखरे क्रमात् ।
हृदयं नाभिदेशं च भूयोऽप्येवं तु पूर्ववत् ॥४५॥

कृत्वा यजेत्परं देवं भक्त्या तु परया सदा ।
एवं स्नानद्वयं प्रोक्तं सर्वं दुष्कृतनाशनम् ॥४६॥

ब्राह्ममन्यत्तृतीयं स्यादभावादन्ययोर्द्वयोः ।
तन्निर्वर्त्यं यथा मन्त्रैः सद्योजातादिभिः शुभैः ॥४७॥

†

शिरः संप्रोक्षयेदद्भिः शेषं स्यात्पूर्ववन्मुने ।

मतङ्ग उवाच —

अभावात्तोयभस्मभ्यां ब्राह्ममुक्तं सुरेश्वर ॥४८॥

सर्वाभावात्तु मनसा स्नानमन्यद्वद प्रभो ।

परमेश्वर उवाच —

हुंफट्कारान्तसंस्थेन ज्योतिर्ज्योतिःपदेन तु ॥४९॥

युगान्ताग्निप्रदीप्तेन निर्दग्धं कायमादरात् ।
प्रणवेन ततः पश्चात्स्वच्छतोयेन भूरिणा ॥५०॥

क्षालयेत्स्वां तनुं मन्त्री ततः स्नातो न संशयः ।
कार्यान्तःकरणे पूजा सा च योगे यथार्थतः ॥५१॥

वक्तव्या मुनिशार्दूल ततो बाह्याध्वरक्रिया ।
कुशपुष्पाम्भसोऽभावात्साधकानां प्रवर्तते ॥५२॥

†

स्नानं हि सम्यक् कथितं विभागात्

क्रियास्वथादौ मुनिराजमुख्य ।
शिवार्चनस्याप्यतुलं विधानं

समासतस्ते कथयामि युक्त्या ॥५३॥

द्वितीयः पटलः

क्रियापादः ३

अर्चनप्रकरणम्

अथार्चनविधानं स्याच्छिवस्यामिततेजसः ।
स्नात्वा प्राग्विधिना मन्त्री शिवार्पितमनाः सुधीः ॥१॥

विद्याधिपपदं ध्यात्वा तच्चोंकारपुरःसरम् ।
यायाद्वाक्संयमी लेशात्पूजास्थानमनिन्दितम् ॥२॥

सुगुप्तं विजनं रम्यं विकीर्णकुसुमं शुभम् ।
सुधूपामोदगन्धाढ्यं चर्चितं चन्दनादिभिः ॥३॥

वितानोपरि संछन्नं मुक्तादामावलम्बितम् ।
सितवस्त्रपताकाढ्यं सुविचित्रध्वजोच्छ्रितम् ॥४॥

कुङ्कुमोदकसंसिक्तं कर्पूरक्षोदधूसरम् ।
निष्कम्पार्चिःप्रदीपाढ्यं दर्पणांशुप्रपूरितम् ॥५॥

चतुर्दिक्षु कृताटोपमश्वत्थतरुनिर्मितैः ।
तोरणैः कलशैर्भद्रैः स्वच्छपानीयपूरितैः ॥६॥

†

एवंविधं संभवतो ह्यभावात्सुमनोरमम् ।
स्थानं प्रथमशब्देन निरीक्ष्य प्रविशेच्छनैः ॥७॥

तत्र बद्ध्वासनं सम्यगभ्यस्तमचलं दृढम् ।
निर्धूमाङ्गारदीप्तेन करावस्त्रेण शोधयेत् ॥८॥

सुगन्धिगन्धमिश्रेण प्रियङ्गुरजसा पुरा ।
उद्वर्तयित्वा विन्यासः कार्यो मन्त्रगणस्य च ॥९॥

कनिष्ठिकायां विन्यस्येत्सद्योजातं समाधिना ।
पश्चाद्वामादिकान्न्यस्येत्क्रमशः सुसमाहितः ॥१०॥

अनामिकायां संस्मृत्य वामदेवं प्रकल्पयेत् ।
मध्यमायामघोरं तु तर्जन्यां संप्रकल्पयेत् ॥११॥

वक्त्रमन्त्रं तथाङ्गुष्ठे न्यसेदीशं प्रयत्नतः ।
एकाशीतिपदोपेतशक्तिगर्भं परं शिवम् ॥१२॥

न्यसेच्छक्तिं समुच्चार्य शान्ततेजोवपुष्मतीम् ।
सर्वात्मानं मध्यमायां विन्यसेद्धृदयं सदा ॥१३॥

सुशिवाख्यं शिरो न्यस्यानामिकायां महात्मकम् ।
ज्वालिनीं च शिखां न्यस्य कनीयस्यां महामुने ॥१४॥

प्रदेशिन्यामपि तथा कवचं पिङ्गलं शुभम् ।
शिवास्त्रमपि विन्यास्यमङ्गुष्ठेऽग्निसमप्रभम् ॥१५॥

कृत्वैवं करयोर्न्यासं

ततः संहारमुद्रया ।

सर्वसर्वपदान्तस्थं सर्वात्मानं शिवे न्यसेत् ॥१६॥

†

चतस्रो धारणाः कार्याः क्रमशः साधकोत्तमैः ।
योगपदे प्रविस्तीर्य वक्तव्यास्ता महामुने ॥१७॥

उच्चार्य प्रणवं पश्चादधोवक्त्रमनाकुलम् ।
तेन शुद्धेन्दुवपुषा हृद्व्योमकमले सुधीः ॥१८॥

मन्त्रैकगतचित्तात्मा देवदेवस्य कल्पयेत् ।
धर्मादिचरणैर्युक्तमासनं दिव्यमद्भुतम् ॥१९॥

स्वमन्त्रैः कल्पयित्वा तु कर्णिकाकेसरान्वितम् ।
पद्मं कुन्देन्दुसंकाशां ततो मूर्तिं प्रकल्पयेत् ॥२०॥

प्रणवेन विभोर्न्यासः स च मन्त्रैः शिवात्मकैः ।
कर्तव्योऽमितमूर्तेस्तु विधिसंपादनाय वै ॥२१॥

ईशानेन शिरांस्यस्य प्रभोः पञ्च प्रकल्पयेत् ।
ततस्तत्पुरुषेणापि वदनानि विचिन्तयेत् ॥२२॥

नाभिं हृज्जठरे ग्रीवां पृष्ठं चापि यथाक्रमम् ।
अंसद्वयम् तथा चैव उरश्च बहुरूपिणा ॥२३॥

कटिं चैव तथा पार्श्वे स्फिचौ मेढ्रं गुदं तथा ।
ऊरुद्वितयमेवं स्याज्जानुनी च यथाक्रमम् ॥२४॥

जङ्घे च क्रमशः पत्युर्वामदेवेन कल्पयेत् ।
हस्तद्वयं ततः पादौ बाहू चैव सनासिकम् ॥२५॥

शिरश्चैव विभोर्नित्यं सद्योजातेन कल्पयेत् ।
शक्तिमत्कारणातीतं सकले निष्कलं शिवम् ॥२६॥

आवाहयेदजातेन गुह्येन विनिवेशयेत् ।
पूर्वस्थितद्विरभ्यासपदेनैव निरोधयेत् ॥२७॥

सान्निध्यं बहुरूपेण ततोऽङ्गानि प्रकल्पयेत् ।
हृदि विन्यस्य हृदयं शिरः शिरसि विन्यसेत् ॥२८॥

शिखायां तु शिखां न्यस्य सर्वाङ्गे कवचं न्यसेत् ।

शिवास्त्रं हस्तयोर्न्यस्य

वक्त्रेणार्घादिकं विभोः ॥२९॥

सत्त्वार्चनं प्रकर्तव्यमीशमन्त्रेण सुव्रत ।
दिव्यैर्गन्धैश्च पुष्पैश्च हृद्व्योमाम्बुजसंस्थितम् ॥३०॥

†

भक्त्या संपूज्य यत्नात्तु ब्रह्माङ्गसहितं विभुम् ।
चन्दनादीनि गायत्र्या स्नानकर्म च कारयेत् ॥३१॥

वस्त्रालंकारस्रग्धूपं भक्ष्यभोज्यान्नमेव च ।
गायत्र्या कल्पयेत्सर्वं शिवस्याध्वरकर्मणि ॥३२॥

एवमन्तः प्रकर्तव्यं विधानमशिवापहम् ।
बहिश्चावयवेष्वेवं न्यासं कृत्वात्मनः सदा ॥३३॥

करयोः शक्तिमुद्रां तु बद्ध्वा तालत्रयेण वै ।
विघ्नान्प्रोत्सारयेत्सर्वाञ्छिवास्त्रेणोग्ररूपिणा ॥३४॥

भूबन्धो भूःपदेनैव कार्योऽध्वरविदा तदा ।
पतङ्गेन नभोबन्धो दिग्बन्धश्चापि वर्मणा ॥३५॥

ततोऽर्घपात्रमस्त्रेण संशुद्धं पूरयेत्सुधीः ।
पूताम्भसा पवित्रैस्तु साङ्गेन परमेष्ठिना ॥३६॥

अष्टाङ्गं कल्पयित्वा तु मन्त्रयेत्साधकोत्तमः ।
जलं बिल्वफलं दूर्वा तिलाः पुष्पाणि तण्डुलाः ॥३७॥

ब्रीहिर्दर्भादयश्चेति सामान्योऽयं महामुने ।
अर्घोऽष्टाङ्गः इति प्रोक्तस्तेन कार्याणि कारयेत् ॥३८॥

प्रोक्ष्य यत्नाच्छिवास्त्रेण मन्त्री द्रव्यगणं ततः ।
उच्चार्यानन्तमन्त्रं तु ध्यायेदध्वानमादरात् ॥३९॥

विद्यातत्त्वावधि सर्वं स्पष्टं कालानलादिकम् ।
ब्रह्मणोऽण्डं हि तस्याधः कन्दभूतं विचिन्तयेत् ॥४०॥

प्रधानतत्त्वपर्यन्तं नालं कण्टकिनं मुने ।
भुवनैर्भुवनेशैश्च तत्त्वैश्चापि यथाक्रमम् ॥४१॥

पुंस्तत्त्वाद्यावत्तत्तत्त्वं कलाख्यमुदिताशयम् ।
पीठं विद्यावधौ तस्य देवदेवस्य नित्यशः ॥४२॥

कर्णिकाधो महाग्रन्थिं ध्यायेन्मायात्मकं शुभम् ।
विद्यातत्त्वमयीं तस्य कर्णिकां परिचिन्तयेत् ॥४३॥

मन्त्राश्च केसराणि स्युर्विद्यायां ये प्रतिष्ठिताः ।
बीजानि शक्तयः प्रोक्ता दलानि परमेश्वराः ॥४४॥

विद्यानामीश्वरा ह्यष्टौ पीठस्योपरि संस्थिताः ।
एवं ध्यात्वा ततो न्यस्येदनन्तं शक्तिमुद्रया ॥४५॥

रोधयेद्विधिवत्प्राज्ञस्ततः कर्म प्रवर्तयेत् ।
आग्नेय्यां स्थापयेद्धर्मं सिंहरूपं महाबलम् ॥४६॥

गोक्षीरधवलं पश्चाद्रक्तं निर्ऋतिगोचरे ।
चरणं सिंहवद्ध्यात्वा ज्ञानं स्वेन पदेन तु ॥४७॥

कुङ्कुमोदकसंकाशं पूर्ववद्वायुगोचरे ।
स्थापयेद्विधिवन्मन्त्री वैराग्यं सिंहरूपिणम् ॥४८॥

पादभूतं तथैशान्यामैश्वर्यं भ्रमरप्रभम् ।
गन्धपुष्पपवित्राद्यैः प्रत्येकं परिपूजयेत् ॥४९॥

ततः पद्मं समुच्चार्य विकसितं विन्यसेत् ।
केसराणि पदैः स्वार्थैर्न्यसेत्स्वस्थानवर्त्मना ॥५०॥

कर्णिकां स्वपदेनैव बीजानि च यथाक्रमम् ।
पीठस्योपरि कर्तव्यो न्यासोऽयं कमलात्मकः ॥५१॥

सर्वात्मानं समुच्चार्य सहबीजेन चेतसा ।
विन्यसेत्कर्णिकामध्ये स्वमूर्तिं पारमेश्वरीम् ॥५२॥

तस्यां सत्यां भवेन्न्यासः सर्वावयवसिद्धये ।
ईशानं पञ्चधा न्यस्य पूर्ववच्छिरसि क्रमात् ॥५३॥

पुरुषो वक्त्रनिष्पत्त्यै न्यसनीयः सुमेधसा ।
अङ्गनिष्पत्तये पश्चाद्बहुरूपोऽप्यथाष्टधा ॥५४॥

पूर्वोक्तेषु प्रदेशेषु वामदेवं प्रकल्पयेत् ।
सद्योजातं यथान्यायं पश्चादङ्गेषु विन्यसेत् ॥५५॥

सकलस्तु भवेदेवमन्यथा निष्कलः शिवः ।
ईश्वरः स तु विज्ञेयो विश्वमूर्तिरनेकधा ॥५६॥

संस्थितो योगसामर्थ्यान्न च सीदति कर्मणा ।
क्रीडतः परमेशस्य मूर्तिरेषा ह्यनिन्दिता ॥५७॥

†

शुद्धस्फटिकसंकाशं स्वाङ्गोत्थकिरणोज्ज्वलम् ।
चिन्तयेत्पञ्चमूर्धानं देवदेवं महेश्वरम् ॥५८॥

त्रिपञ्चनयनं सौम्यं पञ्चास्यं चारुनासिकम् ।
खण्डेन्दुमण्डितेनाथ मकुटेन सुतेजसा ॥५९॥

दशबाहुं विशालाक्षं नागयज्ञोपवीतिनम् ।
स्वाङ्गुष्ठपर्वणा तुल्यं ध्यायेद्धृ कर्णिकोपरि ॥६०॥

†

तस्मिन्मन्त्रतनुं ध्यात्वा परं तेजो निवेशयेत् ।
गुरुवक्त्रोपदेशेन कृत्वात्र करणं शनैः ॥६१॥

सद्योजातमनुस्मृत्य ध्यायेदन्तर्बहिःस्थितम् ।
एकाशीतिपदं देवं तस्मिन्संधाय यत्नतः ॥६२॥

विसृष्टमुच्चरेत्सर्वं प्रणवात्प्रणवान्तकम् ।
हृत्पद्मकर्णिकासंस्थं तेजो विश्वात्मना पुरा ॥६३॥

†

समृद्धं शक्तिमार्गेण मध्यमेन शनैः शनैः ।
विभु नेत्रप्रदेशस्थं कृत्वा ध्यात्वा च साधकः ॥६४॥

निर्धूमभस्मकिरणैः किरन्तमिव पावकम् ।
तत्तेजः सर्वतो दिक्षु तं देवं बिन्दुरूपिणम् ॥६५॥

†

सकले योजयेत्सम्यक्संपातात्प्राणवर्त्मनः ।
वामदेवं समुच्चार्य बीजमुद्रां प्रयत्नधीः ॥६६॥

दर्शयेन्मुनिशार्दूल वस्तुमात्रम् परं शिवम् ।
संस्मरेत्स्वागतं वाच्यं निरोधश्चाप्यनन्तरम् ॥६७॥

पूर्वस्थितेन कर्तव्यो मन्त्रराजस्य संनिधिः ।
भवेत्संस्मरणात्क्षिप्रं मन्त्रस्य बहुरूपिणः ॥६८॥

आवाहन्या शिवस्योक्तं सर्वदावाहनं विधौ ।
पश्चादङ्गानि देयानि पूर्ववत्परमेष्ठिनः ॥६९॥

बद्ध्वा मुद्रां प्रशान्ताख्यां ध्यायेत्सकलनिष्कलम् ।
ततः पाद्यं प्रदातव्यं वक्त्रमन्त्रेण धीमता ॥७०॥

अर्घ्यमाचमनीयं च पुष्पाणीशेन सर्वदा ।
गायत्र्या दापयेद्धूपं भूयोऽप्याचमनं विभोः ॥७१॥

धूपान्तरेषु सर्वेषु वक्त्रमन्त्रेण पूर्ववत् ।
स्नानं तोयादिभिः पूतैर्घृताद्यैश्च सुगन्धिभिः ॥७२॥

प्रकर्तव्यं हि गायत्र्या नित्यं गन्धाम्बु पश्चिमम् ।
हरिचन्दनकल्केन कुङ्कुमेन च कारयेत् ॥७३॥

विलेपयेच्च गायत्र्या कर्पूररजसा तथा ।
उद्धृतैर्हि शक्त्या सर्वाभावात्तु मानसम् ॥७४॥

†

विधानं पुष्कलं कार्यं पुष्कलां सिद्धिमिच्छता ।
धूपः कृष्णागरोः शस्तस्तदभावाच्च गुग्गुलोः ॥७५॥

प्राण्यङ्गरहितैर्द्रव्यैरन्यैर्वा सुकृतः शुभः ।
पूजा नीलोत्पलैः पद्मैः सितैर्वाप्यथवारुणैः ॥७६॥

मालतीमल्लिकाद्यैर्वा प्रत्यग्रैरजुगुप्सितैः ।
तदभावाद्दृढैः स्निग्धैः कोमलैः परमेष्ठिनः ॥७७॥

बिल्वपत्रैः प्रकर्तव्या भक्तितः संभवो यथा ।
विधिः प्रोक्तः प्रसिद्ध्यर्थं मुक्त्यै भक्तिस्तु कारणम् ॥७८॥

नेत्रपट्टांशुकादीनि वासांसि मुनिपुङ्गव ।
देयानि देवदेवस्य रत्नानि विविधानि च ॥७९॥

केयूरकटकादीनि यथा शक्त्या प्रदापयेत् ।
अथ किं बहुनोक्तेन यद्यद्द्रव्यमनुत्तमम् ॥८०॥

तेन तेन प्रकर्तव्या पूजा संभवतः सदा ।
पूर्वोक्तमखिलं कार्यं गायत्र्या सर्वमेव हि ॥८१॥

यस्मिन्यस्मिन्न मन्त्रोऽस्ति तस्मिंस्तस्मिन्सदा भवेत् ।
गायत्री कर्मणि श्रेष्ठा संपादयति योजिता ॥८२॥

सर्वं सर्वेषु कार्येषु नात्र कार्या विचारणा ।
निर्वर्त्यैवं विभोः पूजामीशानं कर्णिकोपरि ॥८३॥

गोक्षीरधवलं ध्यात्वा पूजयेत्कुसुमादिभिः ।
कर्णिकारसमप्रख्यं प्राग्दले पुरुषं न्यसेत् ॥८४॥

अघोरं दक्षिणे न्यस्य भिन्नाञ्जनचयोपमम् ।
दाडिमीपुष्पसंकाशं वामदेवं तथोत्तरे ॥८५॥

शङ्खकुन्देन्दुसंकाशं सद्योजातं तु पश्चिमे ।
न्यस्येद्दले यथान्यायं सुगन्धिकुसुमादिभिः ॥८६॥

मुक्ताफलसमं ध्यात्वा सर्वात्मानमथार्चयेत् ।
आग्नेये तु दले सम्यक्सुधूपादिभिरादरात् ॥८७॥

सुशिवो यच्छिरः प्रोक्तमैशाने तु दले ततः ।
स्वच्छं वैडूर्यसंकाशं ध्यात्वा पूज्यं सदा बुधैः ॥८८॥

तडिल्लताप्रतीकाशां ज्वालिनीं नैर्ऋते दले ।
कुलिशाभं सदा वर्म मारुते पूजयेद्दले ॥८९॥

दलाग्रेषु न्यसेदस्त्रं संवर्तानलवर्चसम् ।
चतुर्भुजाश्चतुर्वक्त्रास्त्रिनेत्रा बद्धमौलयः ॥९०॥

स्वामिनःसंमुखा ध्येयाःपूज्याश्चापि यथाक्रमम् ।
गन्धपुष्पपवित्राद्यैर्गायत्र्या साधकोत्तमः ॥९१॥

निवेदयेद्विभोर्भक्त्या पायसं घृतमिश्रितम् ।
शाल्योदनं मुद्गसूपसंमिश्रं गव्यसर्पिषा ॥९२॥

मोदकान्मण्डकाद्यांश्च घृतमिश्रांश्च लालसान् ।
मोदयन्त्या सुशष्कुल्यापूपकांश्चाजुगुप्सितान् ॥९३॥

†

अशोकवत्या सुकृताँल्लड्डुकांश्चैव भूरिशः ।
दधि चैव पयः सम्यक् क्वथितं शीतलं घनम् ॥९४॥

कन्दमूलात्मकादीनि सुस्वादूनि फलानि च ।
व्यञ्जनानि विचित्राणि पूतानि सुकृतानि च ॥९५॥

पूजयित्वा यथान्यायं बीजमुद्रां प्रदर्शयेत् ।
सद्यादीनां स्वमन्त्रैस्तु प्रशान्तामपि दर्शयेत् ॥९६॥

अङ्गानां कवचान्तानां शिवास्त्रस्य प्रदर्शयेत् ।
संहारिणीं विधौ मन्त्री सर्वाश्चापि प्रभोः स्मृताः ॥९७॥

अथवा शक्तिमुद्रां तु देवदेवस्य दर्शयेत् ।
संहितां च सकृज्जप्त्वा प्रणिपत्य च दण्डवत् ॥९८॥

असंस्तुतपदं पश्चात्सकृदुच्चारयेत्सुधीः ।
अग्नावपि यथाशक्त्या तर्पयेन्मन्त्रसंहिताम् ॥९९॥

क्षमयेच्च ततः पश्चादीशानेन सदाशिवम् ।
एवं यः प्रत्यहं भक्त्या संपूजयति कारणम् ॥१००॥

न तस्य जायते पापं यथादित्योदयात्तमः ।

नैवाभ्युपैति देहान्ते कर्माशयवशाज्जगत् ।

सामान्यं यजनं ह्येतन्नित्यमभ्युदयावहम् ॥१०१॥

नित्यार्चनं पत्युरमोघवीर्यं

पापापहं पुष्टिविवर्धनं च ।
उक्तं मया ते मुनिराजमुख्य

वह्नेर्विधानं शृणु सांप्रतं मे ॥१०२॥

तृतीयः पटलः

क्रियापादः ४

अग्निकार्यप्रकरणम्

अथाग्नेर्जननं मुख्यं तत्प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः ।
गत्वा पुण्यं वनं सिद्धं जप्त्वा ब्रह्माणि पञ्च वै ॥१॥

अघोरं च सहोंकारं वनमध्ये जपेत्पुनः ।
शमीगर्भोद्भवा ग्राह्या ह्यश्वत्थाच्छुभलक्षणात् ॥२॥

मध्यदेशे सुशस्त्रेण शिवास्त्रेण शनैः शनैः ।
छेदयेत्सकलीकृत्य वृक्षमभ्यर्च्य यत्नतः ॥३॥

दैर्घ्याद्धस्तप्रमाणां तु विस्ताराद्द्वादशाङ्गुलाम् ।
अष्टाङ्गुलामथोत्सेधात्सुसमां निर्व्रणां शुभाम् ॥४॥

अरणीं कल्पयेन्मन्त्री यथावत्सुपरिस्फुटाम् ।
पूजितां धूपितां दिग्धां चन्दनेन सुगन्धिना ॥५॥

सावित्र्या रक्तसूत्रेण ततस्तां वेष्टयेत्पुनः ।
सिक्तालक्तकसंवीतां स्थापयेद्भूतले शुभे ॥६॥

खादिरं निर्व्रणं कार्यं मन्थानं द्वादशाङ्गुलम् ।
षडङ्गुलपरीणाहं वृत्तं सारमयं शुभम् ॥७॥

सुबद्धमायसेनाथ छत्रं स्यात्षोडशाङ्गुलम् ।
अष्टाङ्गुलपरीणाहं भ्रमयन्त्रसुवर्तितम् ॥८॥

मन्थानोपरि संस्थाप्यमचलं कुशसंचयम् ।
उत्तुङ्गमध्यमापीडं वर्तुलोभयसंग्रहम् ॥९॥

खादिरं हस्तमात्रं स्याच्छैशपं वा दृढं शुभम् ।
घटितं निपुणेनाथ शिल्पिना शास्त्रवेदिना ॥१०॥

†

शिरः कार्यमधोभागात्प्राक्शिरस्कां तु विन्यसेत् ।
आपीडमपि तद्वन्मन्त्री मन्त्रविशारदः ॥११॥

स्थाप्येऽधःशिरसी नित्यं द्वेऽन्ये सम्यग्विजानता ।
गायत्र्या सर्वमेतद्धि कार्यं तन्त्रविदा सदा ॥१२॥

उदङ्मुखः प्रमथ्नीयाद्रज्ज्वा वर्तितया शनैः ।
गोवालैः संस्मरन्धीमान्प्रथमाख्यं पदं शुभम् ॥१३॥

शिरो ग्रीवां तथा पृष्ठमूरू च जानुनी कटिम् ।
वर्जयेन्मथने वह्नेररण्याः क्लेशदः सदा ॥१४॥

श्रोण्या अग्नेस्तु देवानां तस्माच्छ्रोण्यां तु मन्थयेत् ।
यस्मादस्थानमथनात्साधको दोषभाग्भवेत् ॥१५॥

तस्मात्स्थानं तु जघनं यत्र योनिः प्रतिष्ठिता ।
ज्योतिर्ज्योतिःपदेनैव गृह्णीयाज्जातवेदसम् ॥१६॥

गृहीतं निक्षिपेत्कुण्डे पतङ्गपदसंयुतम् ।
अस्याभावान्मणेर्ग्राह्यः स वह्निर्भानुजः स्मृतः ॥१७॥

प्रशस्तः सर्वकार्येषु तदभावाद्यथेच्छया ।
ग्राह्योऽग्निर्मुनिशार्दूल विधानेन यथा तथा ॥१८॥

विधास्यामि तवेदानीं मन्त्रमार्गेण विस्तरात् ।
मृत्पात्रे ताम्रपात्रे वा गृहीत्वाग्निं निवेशयेत् ॥१९॥

ऐशान्यां दिशि कुण्डस्य तेजस्तेजःपदेन तु ।
हुंफट्कारोभयुतेन ताडयेन्मन्त्रवारिणा ॥२०॥

†

सर्वात्मनार्चयित्वा तु गन्धपुष्पार्घादिभिः ।
कुण्डं प्राक्शोधयेन्मन्त्री न्यस्त्वा दिक्ष्वस्त्रपञ्जरम् ॥२१॥

अस्त्रेणोल्लेखनं कार्यं विद्याङ्गोत्थेन मन्त्रिणा ।
प्रोद्धारश्चैव तेनैव पूरणं कवचेन तु ॥२२॥

कुट्टयेद्भूपदं स्मृत्वा तेनैवाथ चतुष्पथम् ।
कल्पयित्वा तु सावित्रीं विन्यसेद्विष्टरोपरि ॥२३॥

नीलोत्पलदलप्रख्यां ध्यात्वा गन्धादिभिः शुभैः ।
पूजयेत्कुण्डमध्यस्थामृतुमच्चारुलोचनाम् ॥२४॥

आत्मानं शिववद्ध्यायेद्ध्यायेदग्निं च बीजवत् ।
सद्योजातेन मन्त्रेण भ्रामयित्वा त्रिधा शनैः ।२५॥

जानुभ्यामवनिं गत्वा संमुखं चात्मनः सुधीः ।
योनौ प्रपातयेत्सम्यग्विद्याङ्गहृदयं स्मरन् ॥२६॥

गन्धपुष्पार्चनं कार्यं विद्याधिपहृदा सदा ।
गर्भाधानं भवेदेवं शास्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥२७॥

ततः पुंसवनं कार्यं वामदेवेन सर्पिषा ।
शिरसार्घ्यादिकं प्रोक्तं कर्मण्यस्मिन्महामुने ॥२८॥

सीमन्ते बहुरूपं स्याद्रुद्राणी च शिखा स्मृता ।
जातकर्मविधानं तु वक्त्रमन्त्रेण कारयेत् ॥२९॥

शेषं पाशुपतास्त्रेण कार्यमर्घादिकं सदा ।
नामकर्म च कर्तव्यमीशमन्त्रेण सुव्रत ॥३०॥

पुरस्कृतेन पूर्वोक्तमर्चनं कुसुमैः स्मृतम् ।
पञ्च पञ्च प्रदातव्या ह्येकैकस्य पृथक् पृथक् ॥३१॥

गव्येनाहुतयः

पश्चात् पूर्णां मन्त्रेण दापयेत् ।

एकाशीतिपदेनात्र तिष्ठन्समपदेन तु ॥३२॥

आघारश्चात्र कर्तव्यः श्लेषयित्वा द्वयं द्वयम् ।
सद्योजातेन वामेन घोरेण पुरुषेण च ॥३३॥

ईशानशिवमन्त्राभ्यां वक्त्रसंपादनाय तु ।
प्रभोरस्त्रेण दीप्तेन वक्त्रोद्घाटनमीप्सितम् ॥३४॥

ततोऽग्निमुद्धरेत्तस्माच्चरोः पक्त्यै सदाहितः ।
सर्वात्मकेन मन्त्रेण प्रोक्षयेदम्भसा शनैः ॥३५॥

अग्निकुण्डस्य परितस्ततो दर्भान्परिस्तरेत् ।
प्रागुक्तलक्षणान्मन्त्री सौम्याग्रान्पूर्वतो न्यसेत् ॥३६॥

पूर्वाग्रान्दक्षिणे भागे पश्चिमे चाप्युदङ्मुखान् ।
प्राच्यामथोत्तरे भागे पूर्वतश्चापि विष्टरम् ॥३७॥

ब्रह्मणः कल्पयेद्यत्नात्तस्योपरि ततोऽर्चनम् ।
ब्रह्मणः प्रणवाद्यं स्यात्प्रह्वान्तं कुसुमादिभिः ॥३८॥

ततः शक्त्या समुत्थाय पूर्णां पूर्णेन चेतसा ।
पातयेन्मध्यमे वक्त्रे न चान्यत्र कदाचन ॥३९॥

आज्यभागं तु जुहुयादाहुतीनां त्रयेण तु ।
अधिश्रयणमादौ तु हविःस्थाल्यां समाहितः ॥४०॥

उद्द्योतनं च विधिवत्तेजस्तेजःपदान्वितम् ।
कर्तव्यं ज्योतिरुच्चारादवलोकनसंज्ञकम् ॥४१॥

कर्मास्मिन्कर्मसंताने तदुत्प्लवनमाचरेत् ।
दर्भाभ्यां मन्त्रमुख्येन नानात्रितययोजनात् ॥४२॥

†

सर्वेदेन ततः पश्चात्कार्यं संप्लवनं मुने ।
साक्षिन्साक्षिन्पदोपात्तं कुर्यान्नीराजनं शनैः ॥४३॥

प्रोक्षणं च सदा कार्यं गायत्र्या सुसमाहितैः ।
एवं कृते यथोद्दिष्टमासनादिप्रकल्पनम् ॥४४॥

कर्तव्यं मन्त्रमुख्यानां स्वदिग्भागेन पूर्ववत् ।
गन्धपुष्पार्चनं कृत्वा बहिर्देवान्निवेशयेत् ॥४५॥

विष्टरे पूर्वतो ब्रह्मा प्रागेव परिकल्पितः ।
तस्यार्चनं यथान्यायं कृत्वा दक्षिणतोऽर्चयेत् ॥४६॥

स्वनामोच्चारणाद्विष्णुं चतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तकम् ।
प्रणवादिं ततः पश्चाद्रुद्रं पश्चिमतोऽर्चयेत् ॥४७॥

सदाशिवमथोदीच्यां विष्टरे संप्रपूजयेत् ।
पूजयित्वा शिवस्यादावाहुतीः प्रतिपादयेत् ॥४८॥

हविषा शक्तितः पश्चान्मन्त्राणां तर्पणं भवेत् ।
दशभागोदितं शंभोः पूर्णां पश्चात्प्रपातयेत् ॥४९॥

विधूमे लेलिहानेऽग्नौ होता सिद्धिमवाप्नुयात् ।
अप्रबुद्धे धूमे च न होतव्यं कदाचन ॥५०॥

घृताभावात्तिलैर्होमः कर्तव्यः कृष्णवर्णकैः ।
ब्रीहिभिर्वा यवैर्वापि समिद्भिर्वाजुगुप्सितैः ॥५१॥

पद्मबिल्वफलैः स्निग्धैर्घृतेन पयसापि वा ।
तण्डुलैर्वाथ कर्तव्यो होमः शास्त्रविशारदैः ॥५२॥

बहुहव्येन्धने दीप्ते वह्नौ होमः प्रशस्यते ।
सततं गुग्गुलोहोमो घृतमिश्रस्य सिद्धिदः ॥५३॥

†

कर्कन्धुमात्रा गुलिका होतव्या गुग्गुलोः सदा ।
तिलानां शस्यते होमः सततं शङ्खमुद्रया ॥५४॥

कर्तव्यः सर्वधान्यानां मुष्टिना साधकैः सदा ।
शुक्तिमात्रां पायसस्य घृतयुक्तस्य होमयेत् ॥५५॥

ग्रासमात्रा सदा शस्ता भक्तस्याहुतिरत्र तु ।
स्रुवमात्रा व्यञ्जनानां भक्ष्याणां स्वप्रमाणतः ॥५६॥

धात्रीफलप्रमाणं तु गुडस्य प्रपातयेत् ।
लवणस्यापि तिलवत्प्रमाणं कीर्तितं पुरा ॥५७॥

लाजाश्चात्र सदा होम्या बद्ध्वा चावाहनीं शुभाम् ।
फलानां कुसुमानां तु स्वप्रमाणमभीप्सितम् ॥५८॥

कन्दमूलगणस्यापि संस्कृतस्य तु मन्त्रवित् ।
होमयेद्बृहतीतुल्या आहुतीः साधकोत्तमः ॥५९॥

होमयेत्पद्मबिल्वानि श्रीधनार्थं च नित्यशः ।
सौभाग्ये लवणं शस्तं कुसुमानि च नित्यशः ॥६०॥

उच्चाटे तुषकम्बूककेशास्थीनि च होमयेत् ।
तीक्ष्णतैलेन समिधो विभीतकसमुद्भवाः ॥६१॥

होतव्या मारणे नित्यं शास्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ।
विरुद्धप्राणिसर्वाङ्गैर्होमो विद्वेषकर्मणि ॥६२॥

ऊर्ध्वशुष्कैश्च कर्तव्यस्तरुभिः कृतनिश्चयैः ।
प्रेतदारुश्मशानोत्थैरसृङ्मिश्रैश्च शस्यते ॥६३॥

उन्मादे मुनिशार्दूल नात्र कार्या विचारणा ।
कटुकण्टकिनो वृक्षाः शस्ता विप्राभिचारके ॥६४॥

शान्तिपुष्टिवशाकर्षे क्षीरिणस्तरवः शुभाः ।
दध्नः प्रशस्यते होमः स्रुङ्मात्रस्यैव साधने ॥६५॥

चतुष्पदानां सर्वेषामायुषः शस्यते पयः ।
पलमात्रं च मधुनस्तदुत्कर्षे पलद्वयम् ॥६६॥

होतव्यं साधकेन्द्रेण भूयश्च त्रितयं यदि ।
एकत्र मिश्रं जुहुयात्सिद्धये सर्वकर्मसु ॥६७॥

स्रुक्प्रमाणे स्मृतं दैर्घ्यं दोर्दण्डपरिमाणतः ।
षडङ्गुलं भवेद्वृत्तं स्रुग्दण्डस्य सुवर्तितम् ॥६८-॥

भ्रमयन्त्रविनिष्क्रान्तं कार्यमव्रणमादरात् ।
स्रुगग्रमायतं कार्यं प्रादेशो सदृशं यथा ॥६९॥

भवेन्मानेन विप्रेन्द्र पुष्करं चतुरङ्गुलम् ।
वृत्तमुच्छ्रयमानेन द्व्यङ्गुलं खातमिष्यते ॥७०॥

चतुरश्रमधोभागे कर्तव्यं सुसमं शुभम् ।
द्व्यङ्गुला मूलदेशे तु कर्तव्या गण्डिका समा ॥७१॥

चतुरश्रा चतुर्दिक्षु नालिकात्र कदाचन ।
अग्रं गोकर्णवद्भद्रं प्रणालेन विभूषितम् ॥७२॥

द्व्यङ्गुलेन विचित्रेण मध्यरेखान्वितेन च ।
यवमात्रा भवेद्रेखा पुष्करच्छिद्रमेव च ॥७३॥

सम्यग्विजानता कार्या यथा भवति शोभना ।
चतुष्पला न त्वधिका न्यूना वा शस्यते शुभा ॥७४॥

वैकङ्कततरोर्ग्राह्या तदभावात्प्रशस्यते ।
श्रीपर्णीदारुसंभूता पैप्पली वाव्रणा शुभा ॥७५॥

ऋज्वी सर्वसमा शस्ता विपरीता न शस्यते ।
तन्मयी स्रुग्भवेद्विप्र स्रुवोऽपि हि तदुद्भवः ॥७६॥

हस्तमात्रः प्रकर्तव्यः समोऽव्यङ्गोऽव्रणः शुभः ।
चक्रवाकास्यतुल्येन फणेन सुशुभेन च ॥७७॥

कर्षाहुतिप्रमाणः स्यात्प्रशस्तः सर्वकर्मसु ।
ताभ्यां होमः प्रकर्तव्यः साधकैः शास्त्रवित्तमैः ॥७८॥

अग्नेर्वर्णाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चाकृतयस्तथा ।
विकाराश्च शिखाश्चैव वेद्याः कर्मसिद्धये ॥७९॥

†

पद्मरागद्युतिः श्रेष्ठो लाक्षावर्णसमोऽपि वा ।
बालार्कवर्णो हुतभुग्जयार्थं शस्यते मुने ॥८०॥

इन्द्रगोपकसंकाशः शोणिताभोऽथ पावकः ।
शक्रचापनिभः शस्तः कुङ्कुमाम्बुनिभस्तथा ॥८१॥

रक्तानां पुष्पजातीनां तुल्यो वर्णः प्रशस्यते ।
दिव्यानामप्यदिव्यानामाकृष्टाविष्यते सदा ॥८२॥

धातुचामीकरप्रख्यो हरितालनिभश्च यः ।
हरिद्राकुनटीवर्णो रोचनाभश्च शस्यते ॥८३॥

पीतानां पुष्पजातीनां स्तम्भनेऽग्निः प्रशस्यते ।
षट्पदाञ्जननिस्त्रिंशतुल्यो वर्णः प्रशस्यते ॥८४॥

मारणोच्चाटनोच्छेदकर्मण्यग्निमुदाहृतः ।
कृष्णानां पुष्पजातीनां वर्णेनाग्निरिहेष्यते ॥८५॥

†

शङ्खस्फटिककुन्देन्दुवर्णोऽन्योऽपि सितः शुभः ।
शान्तिके पौष्टिके चैव विहितः सर्वदानलः ॥८६॥

मार्जाराक्षिनिभो ग्राह्यः शुकपिञ्छाभ एव च ।
मयूरकण्ठसदृशस्तथा पारावतोपमः ॥८७॥

विचित्रो हूयमानो यः सहसैव प्रजायते ।
ज्ञात्वा कर्मानुरूपं तद्यस्य यस्यानुकूलता ॥८८॥

†

कर्मणः सततं ग्राह्यस्त्याज्यो वा तद्विलोमतः ।
सुगन्धिद्रव्यगन्धोऽग्निर्घृतगन्धश्च शोभनः ॥८९॥

आयुषे पद्मगन्धः स्याद्बिल्वगन्धश्च सुव्रत ।
उग्रगन्धोऽभिचारे तु प्रशस्तः सर्वदानलः ॥९०॥

नीलोत्पलसमो गन्धः सौभाग्ये शस्यते सदा ।
पूतिः सर्वेषु कार्येषु नेष्यते मुनिसत्तम ॥९१॥

हूयमानो यदा वह्निर्मुञ्चेदम्बुदनिस्वनम् ।
तदा होतुर्विजानीयात्कर्मसिद्धिमभीप्सिताम् ॥९२॥

जीमूतवल्लकीशङ्खमृदङ्गध्वनितुल्यगः ।
शब्दोऽग्नेः सिद्धये होतुरतोऽन्योऽसिद्धये स्मृतः ॥९३॥

छत्राकारभुजः श्रेष्ठो ध्वजचामरयोस्तथा ।
वृषकुञ्जरयानेन तुल्योऽग्निः पुष्टिदः सदा ॥९४॥

†

विमानानां वितानानां प्रासादानां च यो भवेत् ।
आकारेणाथ हंसानां मयूराणां च शस्यते ॥९५॥

सिंहाकृतिः सदा वह्निः सद्यः सिद्धिकरः स्मृतः ।
शेषाणां दंष्ट्रिणां रूपं न शस्तं होमकर्मणि ॥९६॥

खरोष्ट्रमहिषादीनां रूपमत्र न सिद्धये ।
स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुशब्दश्चापि यो भवेत् ॥९७॥

वेधः सोऽर्थप्रसिद्ध्यर्थमन्यथा विघ्नचोदकः ।
घनाः स्निग्धाः पिण्डिताश्च निर्धूमाश्चातिदीर्घाः ॥९८॥

†

भास्वराः सर्वदा शस्ताः सिद्धये सर्ववस्तुषु ।
रूक्षश्चटचटाशब्दो ह्यपसव्यगतिस्तथा ॥९९॥

उल्लिखन्वसुधां यश्च यश्चाधःशिख एव च ।
नेष्यते स मुनिव्याघ्र तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ॥१००॥

वर्णो गन्धोऽथवा शब्दस्त्रिष्व एको मनोहरः ।
क्षीणो हि कार्यसिद्ध्यर्थं वह्निस्त्याज्यः सदा बुधैः ॥१०१॥

†

चतुरश्रं भवेत्कुण्डं चतुर्विंशतिकाङ्गुलम् ।
कार्यं त्रिमेखलं मध्ये कुलिशेनाथ लाञ्छितम् ॥१०२॥

†

सर्वसिद्धिप्रदं नृणां पूर्वस्यां विहितं सदा ।
आग्नेय्यां दिशि सौभाग्ये कुण्डं कुर्याद्भगाकृतिम् ॥१०३॥

याम्यायामर्धचन्द्रं स्याच्छान्त्यै तद्विहितं मुने ।
त्रिकोणं मारणे शस्तं नैर्ऋत्यां तु प्रकल्पयेत् ॥१०४॥

वारुण्यां वर्तुलं शस्तं पुष्ट्यै राज्यार्थमेव च ।
वायव्यामपि कर्तव्यं पञ्चकोणं समं शुभम् ॥१०५॥

उच्चाटने मुनिव्याघ्र पद्माकारमुदग्दिशि ।
दिव्यसिद्धौ सदा शस्तं कुण्डं पद्मदलाङ्कितम् ॥१०६॥

ऐशान्यामष्टकोणं स्याद्योगसिद्धावभीप्सितम् ।
कर्तव्यं सुदृढं भद्रं पक्वेष्टकासुसंचितम् ॥१०७॥

अथ सर्वेषु कार्येषु वर्तुलं स्यात्त्रिमेखलम् ।
हस्तमात्रं प्रकर्तव्यं शृणु लक्षणतोऽधुना ॥१०८॥

स्वमानद्व्यङ्गुलं त्याज्यं बहिर्वृत्तं मनोरमम् ।
चतुरङ्गुलं तत्कार्यं तदर्धञ्चापरं शुभम् ॥१०९॥

त्र्यङ्गुलं चापि कर्तव्यं द्व्यङ्गुलोपरि मण्डितम् ।
द्व्यङ्गुलेनाथ दिव्येन सोच्छ्रयेण पृथक् पृथक् ॥११०॥

नाभिरभ्युन्नता मध्ये निम्नार्धेन्दुसमा बहिः ।
कार्याभ्यन्तरतो वापि किंचिदग्रे स्रुवाकृतिः ॥१११॥

एवं सर्वेषु कुण्डेषु स्वाकारेणैव मेखला ।
कर्तव्या साधकेन्द्रैस्तु बुद्ध्वा शास्त्रं शिवोदितम् ॥११२॥

मन्त्राणामप्यथैन्द्राणां चतुरश्रं प्रशस्यते ।
सौम्यानां वर्तुलं शस्तमुग्राणां तु त्रिकोणकम् ॥११३॥

तैजसानां भगाकारं पञ्चाश्रं मारुतात्मनाम् ।
पद्माकारं तु सिद्धीनां वृत्तं सर्वार्थिसिद्धिदम् ॥११४॥

अष्टकोणं च यत्रोक्तं साक्षात्सिद्धिफलप्रदम् ।
एवं ज्ञात्वा सदा मन्त्री यत्नात्कुण्डं प्रकल्पयेत् ॥११५॥

शान्तिके नित्यहोमे च तच्चतुर्विंशदङ्गुलम् ।
कार्यं साहस्रिके होमे द्विहस्तं मुनिपुङ्गव ॥११६॥

शतं साहस्रिके कार्यं चतुर्हस्तं मनोरमम् ।

कर्तव्यं कोटिहोमे तु नित्यमष्टकरं शुभम् ॥

कुण्डानां यावती वृद्धिस्तावती मेखलास्वपि ॥११७॥

अग्नेर्विधानं प्रयतं मयोक्तं समासतश्चाप्यधुना यथावत् ।
दीक्षाक्रमं चाप्यधिवासनाद्यं प्रभोः समासाद्य धारयस्व ॥११८॥

चतुर्थः पटलः ॥

क्रियापादः ५

अधिवासप्रकरणम्

अतः परं प्रवक्ष्यामि दीक्षाविधिमनुत्तमम् ।
क्षेत्रमादौ परीक्षेत पूर्ववल्लक्षणान्वितम् ॥१॥

दर्पणोदरसंकाशं कृत्वा कार्यं सुवेष्टितम् ।
यज्ञद्रव्याण्यशेषाणि समाहृत्य प्रयत्नधीः ॥२॥

पूर्वोक्तेन विधानेन स्नात्वा चैव सुयन्त्रितः ।
विद्यापादार्थकुशलः क्रियापादगतक्रमः ॥३॥

योगपादकृताभ्यासश्चर्यापादानुवर्तकः ।
सितचन्दनलिप्ताङ्गः श्वेतमाल्यविभूषितः ॥४॥

सुश्लक्ष्णसितवस्त्राढ्यः सुधूपामोद एव च ।
मकुटेन विचित्रेण स्फुरन्माणिक्कतेजसा ॥५॥

मुक्ताफलमये शुचे कुण्डले रुक्मसंचिते ।
चित्रे कर्णावलम्बे तु कण्ठे मणिविभूषितम् ॥६॥

नायकेन विचित्रेण मध्ये नीलेन वर्चसा ।
पद्मरागमयेनाथ लक्षणैर्लक्षितेन च ॥७॥

सुकृताभरणं भर्त्रं ब्रह्मसूत्रं च मौक्तिकैः ।
निर्मितं वर्तुलं भद्रं कटिसूत्रं च काञ्चनम् ॥८॥

†

कटके च शुभे धार्ये वज्रपङ्क्तिसुवर्चिते ।
धार्यं दक्षिणहस्तेन रत्नाढ्यं त्वङ्गुलीयकम् ॥९॥

ततश्चोपविशेन्मौनी कौबेरीदिङ्मुखः सदा ।
दिशोऽवलोक्य नेत्राभ्यां पिङ्गपिङ्गमनुं स्मरेत् ॥१०॥

ततः पूर्वोदितं सर्वं कृत्वार्घान्तावसानकम् ।

पञ्चगव्यं च विधिवत्कार्यं

मन्त्रगणेन तु ॥११॥

सद्योजातेन मन्त्रेण गोमयं चाभिमन्त्रयेत् ।
गोमूत्रं वामदेवेन मन्त्रयेच्छास्त्रवित्तमः ॥१२॥

बहुरूपः सदा ज्ञेयो दध्नश्चैवाभिमन्त्रणे ।
पयसः पुरुषो नित्यं घृतस्येशः प्रशस्यते ॥१३॥

गायत्र्या मन्त्रयेन्मन्त्री कुशाम्भो विधिवत्सदा ।
व्यस्ताभिमन्त्रणं कृत्वा पश्चादेकत्र कारयेत् ॥१४॥

सौवर्णे राजते पात्रे मृण्मये वा सुशोभने ।
भूयोऽभिमन्त्रणं शस्तं मन्त्रसंहितया सकृत् ॥१५॥

दृष्टकर्मा शुचिर्दक्षः शिष्यानुग्रहतत्परः ।
शिववद्भावयेन्नित्यमात्मानं देशिकोत्तमः ॥१६॥

सुगन्धं गन्धगन्धाढ्यं करं कृत्वा तु दक्षिणम् ।
तन्मध्ये विन्यसेद्धीमान्ब्रह्माङ्गसहितं शिवम् ॥१७॥

गन्धपुष्पपवित्राद्यैः पूजयेच्च यथाक्रमम् ।
तस्मिंस्तेजः परं ध्यात्वा सर्वकर्माणि कारयेत् ॥१८॥

शिवहस्त इति प्रोक्तः पाशानां नाशने शुभः ।
अनेनालब्धमात्रास्तु भवाः पाशगोचरात् ॥१९॥

निष्क्रान्ताः शिवतां यान्ति स्वच्छन्दा विगतज्वराः ।
भवन्ति मन्त्रसामर्थ्यात्तन्त्रेऽस्मिन्मुनिसत्तम ॥२०॥

आलभ्य कुशमादाय दिशोऽस्त्रेण महौजसा ।
क्षूंकाराद्यन्तदीप्तेन विद्याङ्गोत्थेन देशिकः ॥२१॥

†

ततः संमार्जयित्वा तु भूपृष्ठं गन्धवारिणा ।
प्रोक्षयेत्प्रयतो भूत्वा पश्चाद्द्रव्याणि वारिणा ॥२२॥

मन्त्रितेनाथ संशोध्य कुशाग्रैस्तु शनैः शनैः ।
तिललाजा यवाश्चैव दूर्वाः सिद्धार्थकाः शुभाः ॥२३॥

कुसुमानि च शुक्लानि सुगन्धीनि च भूरिशः ।
ईषच्चन्दनकल्केन मिश्रोऽयं विकिरः शुभः ॥२४॥

विकिरेच्छब्दशब्देति पदमेतत्समुच्चरन् ।
धूधूपदसमायुक्तो भूयः संमार्जयेत्क्षितिम् ॥२५॥

चामरेण सुशुभ्रेण हेमदण्डेन चादरात् ।
विभोर्भक्तिरियं प्रोक्ता नित्यं वित्तानुरूपतः ॥२६॥

फलं ददाति कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः ।
स्वच्छपानीयसंपूर्णं रत्नगर्भं सुवर्चितम् ॥२७॥

सितवस्त्रपरीधानं मेध्यौषधिसमन्वितम् ।
मन्त्रैरालभ्य विविधैः कलशं काञ्चनं शुभम् ॥२८॥

समभ्यर्च्य यथान्यायं स्थापयेदीशगोचरे ।
वर्धनीमप्यथास्त्रेण क्षूंमध्येन निवेशयेत् ॥२९॥

आलभ्य तोयसंपूर्णं तदैव सुसमाहितः ।
ईशे कर्णात्समारभ्य प्रदक्षिणमथानयेत् ॥३०॥

†

अविश्रान्ताम्भसो धारां यावत्कर्णं तु शाङ्करम् ।
सितवस्त्रकृताटोपं कलशस्य समीपतः ॥३१॥

स्थापयेदस्त्रराजानं गृणन्पाशुपतं परम् ।
गन्धपुष्पार्चनं कृत्वा तयोः शान्तेन चेतसा ॥३२॥

प्रणिपातं च सुप्रीत्या माङ्गल्ये संनिधीभव ।
विज्ञाप्यैवं शिवं शान्तं कलशाधारमीश्वरम् ॥३३॥

कलशस्य निवेशे तु निमित्तान्युपलक्षयेत् ।
भर्तुरध्वरकालेऽस्मिन्भक्त्याविष्टाः सुरेश्वराः ॥३४॥

विमानस्थाः प्रदृश्यन्ते निमित्तं तच्छुभं मुने ।
कुसुमानि सुशुक्लानि प्रत्यग्राणि बहून्यपि ॥३५॥

पतन्ति खतलाद्भूमौ तदप्यत्र शुभं मुने ।
निमित्तं भूतये ग्राह्यं निःस्वनाम्बुमुचः शुभाः ॥३६॥

अकालवृष्टेर्मेघस्य सुरेन्द्रधनुषोऽथवा ।
शस्यते देवदेवस्य यागे संदर्शनं सदा ॥३७॥

उल्कापातोऽथ भूकम्पो निर्घातः केतुदर्शनम् ।
न शस्तं सिद्धये नृणां मुक्त्यर्थं न विरुध्यते ॥३८॥

रेखाङ्गारास्थिरक्तानां पतनं नेष्यतेऽध्वरे ।
भानुरश्मिसमायोगादम्भसः पतनं शुभम् ॥३९॥

†

निमित्तमुत्तमं ह्येतद्ग्राह्यं सिद्धये विपश्चिता ।
एतद्दिव्यं समाख्यातं कलशस्य निवेशने ॥४०॥

शिखिहंसशुकादीनां मधुरालाप इष्यते ।
शङ्खदुन्दुभिजीमूतवल्लकीनां ध्वनिः शुभः ॥४१॥

आचार्यविप्रनारीणां नरेन्द्राणां च दर्शनम् ।
भौममेतत्सदा शस्तमाममांसस्य चैव हि ॥४२॥

श्वेताम्बुजस्य वस्त्रस्य वाजिनो वृषभस्य च ।
सहसा दर्शनं शस्तं दध्नश्चाप्युत्तमं मतम् ॥४३॥

हस्तिनः कूजितं भद्रं दर्शनं चापि शस्यते ।
खरोष्ट्रमहिषव्यालव्रतिनग्नादयोऽशुभाः ॥४४॥

मत्स्यमांसादयः शस्ताः श्वबिडालादयोऽशुभाः ।
वाक्प्रशस्तं सदा शस्तं वाग्दुष्टं नेष्यतेऽध्वरे ॥४५॥

अकस्मात्कलहो नेष्टः प्रदाहो वा सुदारुणः ।
प्रासादागारवृक्षाणां नराणां च यदा भवेत् ॥४६॥

पतनं गात्रभङ्गो वा तदा विद्ध्यशुभं ध्रुवम् ।
सुतकन्यासुवर्णानां मिष्टानामपि शस्यते ॥४७॥

लाभः सदाध्वरे पत्युर्नर्तकानां च दर्शनम् ।
एवमादीनि बुद्ध्वा तु निमित्तानि महामुने ॥४८॥

यागः कार्यः शुभेष्वादावशुभेषु घृतस्य च ।
अघोरेण शतं होम्यं फट्कारान्तेन शान्तये ॥४९॥

ततोऽर्चनं विभोः कार्यं द्रव्यैः पूर्वोदितैः शुभैः ।
निर्वर्त्य पूर्ववत्सम्यग्दीक्षामन्त्रमथोत्तमम् ॥५०॥

विद्येश्वराणां प्राच्यादौ कर्तव्यं भक्तितः सदा ।
शिवायपदसंयुक्तं सुगन्धकुसुमादिभिः ॥५१॥

अनन्तः पूर्वतः स्थाप्यः सूक्ष्मो दक्षिणतः स्थितः ।
शिवोत्तमश्च वारुण्यामेकनेत्रस्तथोत्तरे ॥५२॥

विभागे शाङ्करे पूज्यो ह्येकरुद्रो निवेश्य तु ।
ततो वै वह्निदिग्भागे निवेश्येज्यस्त्रिमूर्तिमान् ॥५३॥

श्रीकण्ठो नैर्ऋते भागे पूज्यो गन्धादिभिः शुभैः ।
आनिले पूजनीयस्तु विद्येशः कुसुमादिभिः ॥५४॥

शिखण्डीशस्ततः पश्चाल्लोकपालान्प्रपूजयेत् ।
चतुर्भुजाश्चतुर्वक्त्राः सर्वे खण्डेन्दुमौलयः ॥५५॥

कुमुदेन्दुशङ्खधवलास्त्र्यम्बकाः परमेश्वराः ।
ध्यातव्या भक्तितः सर्वे पूज्याश्च परमार्थतः ॥५६॥

द्वितीयावरणे सम्यग्विधिरुक्तः समासतः ।
तृतीयेऽप्युच्यते विप्र विधानमिदमत्र तु ॥५७॥

स्फुरद्वज्रनिभं प्राच्यां सुरेशं पूजयेत्क्रमात् ।
आग्नेय्यामग्निराजानं पद्मरागसमप्रभम् ॥५८॥

भिन्नाञ्जननिभं याम्यां पूजयेत्कुसुमैः शुभैः ।
विधिवद्धर्मराजानं नैर्ऋत्यामप्यनिन्दितम् ॥५९॥

रक्षोऽधिपं विधानेन राजावर्तनिभं सदा ।
वारुण्यां वरुणं देवं शङ्खकुन्देन्दुसुप्रभम् ॥६०॥

वायव्यां वायुराजानं पुष्परागसमप्रभम् ।
कुबेरमपि कौबेर्यां रक्ताशोकनिभं सदा ॥६१॥

†

पूजयेद्गन्धपुष्पार्घैर्भर्तुर्यागे प्रयत्नतः ।
ऐशान्यामप्यथेशानं शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ॥६२॥

†

स्वमन्त्रैर्विधिवत्सर्वे दिक्पालाः साधकोत्तमैः ।
संपूज्या गन्धकुसुमैर्धूपामोदपवित्रकैः ॥६३॥

अस्त्राण्यप्यादि विप्रेन्द्र प्रणवेनादिवर्तिना ।
हुंफट्कारान्तयुक्तेन स्वेन नाम्ना स्वकं स्वकम् ॥६४॥

†

दिशमाश्रित्य सर्वाणि संस्थितानि महात्मनः ।
पञ्चवक्त्रं ततो योगी यथाविधि विस्तरात् ॥६५॥

वज्रं संपूजनीयं तु पूर्वतः कुसुमादिभिः ।
शक्तिमप्यनले भागे याम्ये दण्डं प्रपूजयेत् ॥६६॥

नैर्ऋते निर्मलं खड्गं पाशं भागे तु वारुणे ।
अङ्कुशं वायवे भागे गदामप्युत्तरे तथा ॥६७॥

त्रिशूलमीशदिग्भागे न्यस्य पूज्यं प्रयत्नतः ।
स्वदिक्पतीनां वर्णेन ध्यातव्यानि महात्मभिः ॥६८॥

दंष्ट्राकरालविकटैराकारैरस्त्रनायकाः ।
लम्बोदरा भीमवक्त्रास्ताम्रनेत्रा महाबलाः ॥६९॥

पिङ्गभ्रूश्मश्रुलोमानो वामनाश्च बृहत्स्फिचः ।
लम्बोष्ठचिपिटघ्राणास्तडित्पुञ्जचयोपमाः ॥७०॥

स्वायुधाकारशिरसः सर्वे चामोघशक्तयः ।
अस्त्राणां नायकाः पूज्या नित्यं पाशुपतात्मना ॥७१॥

अस्त्राणां विधिवद्यागे भक्ष्यभोज्यान्नपानकैः ।
निवेदनैर्विचित्रैश्च तथा प्रतिसरैः शुभैः ॥७२॥

वित्तानुसारतः कार्यो विधिः प्राक्सूचितो यथा ।
सर्वस्वेनापि देवस्य लुप्तशाठ्येन मुक्तये ॥७३॥

सिद्धये च यतः पुंसां भक्तिरेवात्र कारणम् ।
विद्येशानां प्रयोक्तव्या शक्तिमुद्राध्वरे तथा ॥७४॥

प्रशान्ता लोकपालानां शाक्तिकीनां यथाक्रमम् ।
अस्त्रवर्गस्य योक्तव्या मुद्रा संहारिणी शुभा ॥७५॥

†

कृत्वैवं सकलं कर्म गुरुर्यज्ञविशारदः ।
गत्वाग्निकुण्डसामीप्यं विघ्नानस्त्रेण वारयेत् ॥७६॥

पूर्वोक्तमखिलं वह्नेः कार्यमुल्लेखनादिकम् ।
स्रुक्स्रुवौ तापयेद्धीमान्प्रागालभ्य कुशैस्त्रिधा ॥७७॥

गायत्र्या वामपार्श्वे तु स्थापयेत्तदभिमुच्चरन् ।
ततो मन्त्रगणं सर्वं निवेश्योक्तं यथा पुरा ॥७८॥

†

तर्पयेद्भक्तियुक्तात्मा सुविशुद्धेन सर्पिषा ।
प्राक्प्रदेयास्तु रक्षार्थं ब्रह्मवृक्षसमुद्भवाः ॥७९॥

समच्छेदाश्चतुर्दिक्षु बाहुमात्राः प्रयत्नतः ।
विभो परिधयः पूर्वमिध्मान्पश्चात्तु होमयेत् ॥८०॥

अष्टादशाङ्गुलान्मन्त्री

ततो द्रव्याधिवासनम् ।

सूत्रेण वेष्टनं कार्यं संपातश्च सकृत्सकृत् ॥८१॥

साक्षिन्साक्षिन्पदोच्चाराद्धुतं कर्मसिद्धये ।
चरुः पाच्यो यथान्यायं विद्याङ्गैर्वह्निना मुने ॥८२॥

†

पूर्वोदितेन संस्कारान्कृत्वा चुल्ल्यां पृथक् शनैः ।
सुदृढामव्रणां भद्रां स्थालीमादाय मङ्गलाम् ॥८३॥

क्षालितां मन्त्रतोयेन पञ्चगव्येन च क्रमात् ।
आलभेदस्त्रमुख्येन विद्याङ्गोत्थेन यत्नतः ॥८४॥

ब्रह्माङ्गसहितेनाथ शिवेन च महात्मना ।
कुशावर्त्या स्मरन्धर्मं बध्नीयात्कण्ठदेशतः ॥८५॥

घृतेनाभ्यज्य विधिवच्चरोः साधनमाचरेत् ।
गव्येन पयसा मन्त्री सुसूक्ष्मैः शालितण्डुलैः ॥८६॥

तेभ्योऽभावाद्यवैः क्षुण्णैर्गोधूमैर्वा दलीकृतैः ।
श्यामाकतण्डुलैः शस्तैर्नीवारैर्वाथ सुव्रत ॥८७॥

विद्याङ्गैर्वाग्यतो भूत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।
स्थालीप्रमाणः सुस्विन्नो ह्यदग्धोऽकठिनः शुभः ॥८८॥

न चातिशिथिलः पाच्यो न चातिबहु शस्यते ।
चुल्ल्यां स्थितस्य विद्याङ्गैरभिघारः प्रशस्यते ॥८९॥

तप्तशीताभिघारश्च शिवेनैवावतार्य तु ।
दातव्यः स्रुवमापूर्य परितः क्षालयेच्छनैः ॥९०॥

साक्षिन्साक्षिन्पदं स्मृत्वा पीडयाङ्गुष्ठेन कारयेत् ।
संपाताभिहुतं पश्चादादाय विनिवेदयेत् ॥९१॥

†

सघृतं काञ्चने पात्रे मृण्मये वाप्यभावतः ।
हुत्वा भागं तयैवाग्नेः शिष्टं वै साधकात्मसु ॥९२॥

†

पिधाय स्थापयित्वा तु

ततः शिष्यान्प्रवेशयेत् ।

यथोपसन्नं क्रमशः प्रागेव सुपरीक्षितान् ॥९३॥

निरपेक्षो विधिर्यस्मात्तस्माद्भक्तिर्गरीयसी ।
नात्र पिण्डस्य संस्कारो न जातिर्न च कर्मणः ॥९४॥

नापेक्ष्य युज्यते मुक्त्यै सिद्धये वाप्यथ लौकिकौम् ।
मुमुक्षोर्भक्तिमावेक्ष्य तेषामप्यग्रणीः सदा ॥९५॥

†

सर्वात्मना निषण्णो यः सर्वदाराधने गुरोः ।
आराधने शिवस्येच्छाप्रेरितस्य प्रवर्तनम् ॥९६॥

यदाघातः पशुः सम्यक्शिवशक्त्या तदैव सः ।
विमुक्तो विगतायासो भोगसंघार्णवाद्ध्रुवम् ॥९७॥

तथापि गुरुतोऽज्ञस्तु स्वाधिकारवशात्पशुः ।
मन्त्रदीक्षामवाप्नोति यया निर्वृतिमृच्छति ॥९८॥

न चात्राणोभवेद्दीक्षा न बन्धस्य शिवस्य वा ।
पशुत्ववासना पुंसः कलातत्त्वाश्रिता तु या ॥९९॥

†

तदभावे स्मृता दीक्षा प्रसूतेः क्षपणं क्षयः ।
पशोर्ध्वस्तप्रसूतेर्या काष्ठा व्यक्तिमुपैति हि ॥१००॥

तद्दानमुभयोर्धात्रा दीक्षा तन्त्रे प्रकाशिता ।
कर्तव्या सा यथान्यायं शिष्यसंतानवर्त्मनि ॥१०१॥

शिष्यांश्चोपोषिताः स्नाताः शुचयो विनयान्विताः ।
शिरःसु शिवहस्तेन शिरसा शिववारिणा ॥१०२॥

†

प्रोक्षयित्वा शिवास्त्रेण ताडयेद्भस्मना शनैः ।
प्रवेश्योपरि दर्भाणां निवेश्यालम्भनं कुशैः ॥१०३॥

नाभेरूर्ध्वं त्रिधा कृत्वा ततोऽधस्तादयं विधिः ।
उदङ्मुखस्य गुरुणा पूर्वास्येन सुमेधसा ॥१०४॥

सर्वात्मना प्रकर्तव्यः करन्यासश्च पूर्ववत् ।
ब्रह्मभिः सकलीकृत्य गायत्र्यार्घादिकं पशोः ॥१०५॥

गन्धपुष्पपवित्रैश्च धूपामोदसमन्वितैः ।
कार्यमस्यार्चनं पश्चात्तं देवाय प्रणिपातयेत् ॥१०६॥

अभ्यर्चयित्वा तु ततः कुण्डस्याथ समीपतः ।
स्थाप्याधःशिरसः शिष्यान्संपातांश्च प्रपातयेत् ॥१०७॥

सर्वैर्मन्त्रैर्यथान्यायं वह्नौ पूर्णां प्रदापयेत् ।
एकैकस्य च मन्त्रस्य संनिधानाय सर्पिषा ॥१०८॥

तिस्रस्तिस्रः प्रदातव्या गुरुणाहुतयः शिवाः ।
प्रणवोच्चारसंयुक्तं पदमन्त्रं नियोजयेत् ॥१०९॥

स्वाहान्तं प्रयतो भूत्वा होमकर्मणि नित्यशः ।
पूर्वं प्रणवमुच्चार्य पदं स्यात्तदनन्तरम् ॥११०॥

स्वनाम च ततः पश्चाच्चतुर्थ्यन्तं प्रयोजयेत् ।
ततश्चैवेन्धका योज्या विधौ कर्मानुरूपतः ॥१११॥

आमन्त्रणे संनिधाने पशुकाये च नित्यशः ।
हुंकारश्चात्र संहारे मृडुणे फट्प्रकल्पयेत् ॥११२॥

†

शिरश्छेदे सदा शस्तः फट्कारान्तो वियोजने ।
संयोजने वषट्कारो वौषडाप्यायने मतः ॥११३॥

स्वधाकारः पितॄणां स्याद्धुं स्तम्भे संप्रयोजयेत् ।
उपहारे बलौ धूपे प्रदीपेषु च नित्यशः ॥११४॥

†

योक्तव्या देशिकेन्द्रेण स्वाहान्ता मन्त्रनायकाः ।
न्यासार्चनजपस्नानकर्मयुक्ता महामुने ॥११५॥

नमस्कारावसानास्तु मन्त्राः सर्वार्थसाधकाः ।
यो यत्र युज्यते येन स्वेन्धकेन पुटीकृतः ॥११६॥

स तत्रैव प्रयोक्तव्यो नान्यथा फलदो यतः ।
विसृज्य देवदेवेशं भूयोऽग्निस्थं स्वशक्तितः ॥११७॥

तर्पयित्वा ततः शिष्यान्पञ्चगव्यं तु पाययेत् ।
चरुं विभज्य यच्छिष्टं दत्त्वा देयं प्रयत्नतः ॥११८॥

ऋज्वग्रन्थ्यव्रणं सान्द्रं क्षीरवृक्षसमुद्भवम् ।
कनिष्ठाङ्गुलिवत्स्थौल्यं दैर्घ्यं च द्वादशाङ्गुलम् ॥११९॥

†

दन्तकाष्ठं विधौ शस्तं देयं मुञ्चपदान्वितम् ।
उदग्वक्त्रेण शनकैर्दन्तान्संघृष्य लेशतः ॥१२०॥

प्रक्षाल्य यत्नात्संत्याज्यं नातिदूरं व्रजेद्यथा ।
प्रत्यक्प्रागुदगीशोर्ध्ववक्त्रं स्यात्सिद्धये हितम् ॥१२१॥

†

शेषेषु दिग्विभागेषु पतिते होममाचरेत् ।
गव्येन हविषा सम्यक्प्रथमेन शतद्वयम् ॥१२२॥

आहुतीनां ततः पश्चात्तस्य पापस्य शान्तये ।
अधोवक्त्रे ध्रुवं मृत्युरूर्ध्ववक्त्रे जयः सदा ॥१२३॥

पूर्वास्ये शान्तिमाप्नोति पतिते दन्तधावने ।
आग्नेयाभिमुखे विद्यात्संतापं साधकात्मनाम् ॥१२४॥

याम्यास्ये मरणं विद्धि क्षुद्भयं नैर्ऋतानने ।
प्रत्यग्वक्त्रे ध्रुवं लाभः पुष्टिश्चैवोपजायते ॥१२५॥

अनिर्वृतिः प्रवासो वा वायव्याभिमुखे ध्रुवम् ।
सौभाग्यं चैव वृद्धिश्च मेधा चैवोपजायते ॥१२६॥

उदग्वक्त्रे मुनिव्याघ्र ज्ञानवानीशगोचरे ।
चक्रवर्तिपदं प्राप्य रमते साधकोत्तमः ॥१२७॥

दैशिकस्याप्यभीष्टं स्यात्स्वसन्तानविवृद्धये ।
यागभूमौ गुरुः स्वप्याच्छिष्यैः सार्धं महीतले ॥१२८॥

नीलदर्भादिविस्तीर्णे कृतरक्षे सुधूपिते ।
सुगन्धिगन्धसंसिक्ते सुशुक्लकुसुमोज्ज्वले ॥१२९॥

सितभस्मकृताटोपे सिद्धार्थपरिवारिते ।
सकलीकृत्य सर्वाङ्गं मौनमास्थाय देशिकः ॥१३०॥

शिखां शिखिशिखाकारामुच्चरन्संयमेच्छिखाम् ।
शिष्याणां मप्यथाध्वानमखिलं भुवनात्मकम् ॥१३१॥

†

तत्त्वात्मकं वा यच्छोध्यं ध्यायेद्वा युक्तितः क्रमात् ।
आपादतलमस्तिष्कं शक्तिं वाप्यथ निर्मलाम् ॥१३२॥

सुसूक्ष्मां व्यापिनीं देवीं सर्वतत्त्वावभासिकाम् ।
गायत्रीजापनिरतः सद्भावार्पितमानसः ॥१३३॥

आचार्यः स्वतनुं ध्यायेत्पञ्चमन्त्रमयीं शुभाम् ।
संस्मरन्संहितां पूर्णां शक्तिं वाथ पदात्मिकाम् ॥१३४॥

समाधावास्थितो धीमान्क्षिपेद्रात्रिमनिद्रितः ।
शक्त्या स्वपेद्वा स्थितये सुप्रभाते तु भूतलात् ॥१३५॥

†

उत्थायावश्यकं कृत्वा स्नात्वाचम्य च पूर्ववत् ।
एकाशीतिपदोपेतां संहितां शक्तितो जपेत् ॥१३६॥

सितवस्त्रसुसंवीताः कृतशौचा मुमुक्षवः ।
हृष्टा वाक्संयताः स्नाताः पुष्पहस्ताः सुभाविताः ॥१३७॥

गुरोः पादौ समभ्यर्च्य विनयेनोपविश्य च ।

प्रणम्य शिरसा सर्वे गुरुवाक्यानुवर्तिनः ॥

आचार्येणापि प्रष्टव्याः स्वप्नान्सुस्निग्धया गिरा ॥१३८॥

गुरोर्विधानं त्वखिलं यथोक्तं

यदध्वरेऽस्मिन्नधिवासनाख्यम् ।
स्वप्नाधिकारोऽवसरागतोऽयं

सोऽप्युच्यते मुक्तिफलाभिमुख्यः ॥१३९॥

क्रियापादः ६

स्वप्नप्रकरणम्

अथ स्वप्नान्समासेन नराणां हितकाम्यया ।
वर्णयिष्यामि विस्पष्टं विचारोक्त्या तवाधुना ॥१॥

भोक्तुर्भोगात्मकः कायो निबद्धः कारणेच्छया ।
कलाधाराशयायत्तस्तत्प्रमाणायुषि स्थितः ॥२॥

भोगाश्च विविधाः प्रोक्ताः सुखदुःखात्मकाः पुरा ।
इच्छाद्वेषात्मकैर्भावैरन्योन्यातिशयात्मकैः ॥३॥

कलातो व्यक्तिमापन्नैः सततोद्भूतवृत्तिभिः ।
भोक्ता संसेवते नित्यं बलवद्भिर्महात्मभिः ॥४॥

कर्मसामर्थ्यसंपुष्टैरनिवारितशक्तिभिः ।
निबिडालिङ्गितो मूढस्तत्तन्त्रश्च यतः पशुः ॥५॥

जाग्रदश्नाति ज्ञानाह्वकोट्या लौल्यास्यशोभया ।
प्रागर्जितं तथा कोट्या प्रकरोति क्रियाह्वया ॥६॥

व्यक्तयाक्षत्वभावेन कर्माख्येनातिसर्पिणा ।
भूतये तद्विपाकाम्भो ज्ञानसत्तात्मकैर्मुखैः ॥७॥

स पञ्चभिः पिबेद्भूयो भूयोऽप्येवं यदुत्कटम् ।
यत्स्यानुरूपं तस्याविपक्वस्यापि कर्मणः ॥८॥

कर्मोपोद्बलितं भोक्तुर्निद्राव्याकुलितस्य च ।
व्यक्तिमायाति विस्पष्टं येनासावतिभावितः ॥९॥

प्रबुद्धोऽपि विजानाति वासनान्तरदर्शनात् ।
हसन्प्रबुध्यते हृष्टः प्ररुदन्वा भयार्दितः ॥१०॥

शोकाविष्टोऽथवा ग्लानो विस्मितो वाथ पीडितः ।
न्यूनं वाप्यतिरिक्तं वा भूय भोगभुजः सदा ॥११॥

†

व्यनक्त्याशयसामर्थ्यान्नित्यं भोगी यतः पुमान् ।
त्रिपादोक्त्या प्रपत्तव्यं पुंसः कर्मविपाकजम् ॥१२॥

जाग्रत्पादे स्थितं स्थूलं फलं भुङ्क्ते विपाकजम् ।
स्वप्नपादगतो वाथ सूक्ष्ममश्नाति पुद्गलः ॥१३॥

सुखदुःखपदं प्रोक्तमेतत्पादद्वयं मया ।
सुखदं यत्सुषुप्ताख्यं स्थानमाशयगोचरे ॥१४॥

कुतोऽवसीयते यस्मात्सहसा बोधितः पुमान् ।
दुःखेन युज्यते तस्माज्जाड्यं वात्मनि मन्यते ॥१५॥

सुखदुःखोज्झितं स्थानं मन्यते चेत्

तदस्फुटम् ।

धर्माधर्ममयं न स्याच्छरीरमवसीयते ॥१६॥

मतङ्ग उवाच —

यद्येवं स्यात्ततः सिद्धं स्थावराणां परं सुखम् ।
सर्वेन्द्रियविमूढत्वात्सुषुप्तास्तरवः सदा ॥१७॥

परमेश्वर उवाच —

पापेन महता विद्धाः कृत्स्नसंरुद्धशक्तयः ।
किं तु त्वगिन्द्रियद्वारवदनेन विपाकजम् ॥१८॥

फलं क्रमवशात्प्राप्तं भुञ्जते ते सुदुःखिताः ।
छेदाग्निहिमसेकाद्या भोगाः स्थावरजातिषु ॥१९॥

यद्वत्सर्वेन्द्रियाभावाद्भोगाभावः प्रतीयते ।
भोगाभावाच्च मरणं यतो भोगात्मिका तनुः ॥२०॥

तद्वत्कृत्स्नत्वगुत्पाटात्स्थावराणां प्रतीयते ।
भोगाभावात्ततो मृत्युरिति मे निश्चिता मतिः ॥२१॥

निरोधस्तमसो वृत्तिरिन्द्रियाणां यतस्ततः ।
निरुद्धेन्द्रियसामर्थ्यं निद्रा संविश्य चेतसि ॥२२॥

करोत्यात्मवशं यस्मात्तस्मात्सुप्तो विभाष्यते ।
यदप्युक्तं पुरा सत्त्वं सुखदं सर्वजन्तुषु ॥२३॥

तथापि संनिरुद्धाक्षवृत्तेस्तु तमसात्मनः ।
सत्त्वमुन्मीलकं किञ्चिद्दृश्यते रजसस्तथा ॥२४॥

प्रवृत्तिरिष्यते भोक्तुः स्वप्नेऽपि त्रितयं युतम् ।
युगपच्चेष्टते किं तु तेभ्यो योऽभ्यधिकः सदा ॥२५॥

संलक्ष्यते गुणः पुंसो नित्यं येनापि दृश्यते ।
वातपित्तकफा यतः स्वप्नश्चेत् त्रिविधः सदा ॥२६॥

सिद्धमाध्यात्मिकं वृत्तं तद्द्वारेणोभयोरपि ।
पादयोर्यस्तृतीयोऽन्यः सोऽतिश्लेष्मसमाश्रयात् ॥२७॥

नदीनदतटाकानां सागराणां च दर्शनम् ।
औदासीन्याच्च वृष्टिर्वा स्वप्नः श्लेष्मसमुद्भवः ॥२८॥

†

सर्वज्योतिष्मतां दीप्तिः प्रज्वलत्यथ सर्वतः ।
पित्तस्य च समुद्दिष्टं द्रष्टुः स्वप्ने निदर्शनम् ॥२९॥

†

विघूर्णमानास्तरवो वायुनाथ शिलोच्चयात् ।
पतन्ति देवताभासास्तोरणानि गृहाणि वा ॥३०॥

ध्वजशाखाकुलं वाथ तद्वायोश्चेष्टितं ध्रुवम् ।
मिश्राणि वातमिश्रैस्तु धातुभिः पश्यते पुमान् ॥३१॥

जाग्रन्नपि सदा पश्येदौदासीन्यतया भृशम् ।
अनेनैवानुमानेन सिद्धः कर्मवशात्मकः ॥३२॥

स्वप्नमत्यद्भुतं यादृक्तादृग्जाग्रन्न पश्यति ।
धातुभिश्चेत्तदा किं स्यादाकाशगमनादिकम् ॥३३॥

धातवोऽपि हि बोद्धव्याः प्रक्षीणाधिकवृत्तयः ।
अधर्माशयसामर्थ्याद्भोक्तुर्दुःखप्रदा यतः ॥३४॥

धर्माशयवशात्पुंसो धातवः समतां ययुः ।
समधातुर्यतो लोकः स्वस्थ इत्यभिधीयते ॥३५॥

स्वप्नानामप्ययोक्तानि द्वाराणि स्युर्विभूतये ।
भोक्तुराशयतन्त्राणि यतः कर्मवशाज्जगत् ॥३६॥

†

भ्राम्यते भोगसंसिद्धौ न च पाशादृते क्वचित् ।
प्रवृत्तिर्दृश्यते यस्मात्तस्माद्बलवती क्रिया ॥३७॥

ध्यानाद्वाप्यथवा सङ्गाद्वाभ्यासाद्वा प्रपश्यति ।
कर्माशयवशाविष्टो यादृग्यादृग्विचेष्टितम् ॥३८॥

†

कुरुते तन्मयासक्तस्तादृक्तादृक्प्रपश्यति ।
न तद्ग्राह्यं विधावस्मिञ्शुभाशुभपरीक्षणे ॥३९॥

नियमे संस्थितस्यास्य स्वस्थचित्तस्य नित्यशः ।
न्यस्तमन्त्रकलापस्य ग्राह्यं स्वप्ननिदर्शनम् ॥४०॥

[मतङ्ग उवाच] —

भूतये भोक्तुरित्येवमुक्ताः शब्दादयो यदा ।
जाग्रतश्चैव सुप्तस्य तदा सर्वं नियुज्यते ॥४१॥

शुभाशुभोपलब्ध्यर्थं प्राप्तमेवोपलभ्यते ।
न चैवान्योपलब्धित्वमनवस्थानदर्शनात् ॥४२॥

अस्माद्विरुध्यते सर्वं छिन्ध्यज्ञानात्मकं मम ।

परमेश्वर उवाच —

जाग्रत्पादस्थितस्यात्र निमित्तान्युदितानि वै ॥४३॥

अपेक्ष्य कर्म कालं च स्थानं वस्तु बलाबलम् ।
समाधानाच्च यत्प्राप्तं निमित्तं स्वप्न एव वा ॥४४॥

तद्ग्राह्यं भूतये हेतुर्नात्र कार्या विचारणा ।
प्राङ्निमित्तं दिवा ग्राह्यं ग्राह्यः स्वप्नोऽप्यपश्चिमः ॥४५॥

प्रासादारोहणं शस्तं शस्तं दन्तिशिलोच्चयैः ।
श्वेतानडुत्समारूढा यदा बुध्यन्ति साधकाः ॥४६॥

†

निशायां पश्चिमे यामे तदा सिद्धिर्न दूरतः ।
श्वेतपुष्पं सुपुष्पाढ्यं वृक्षमारोहते यदा ॥४७॥

†

तदा सिद्धिर्विनिर्देश्या साधकानां गुरूत्तमैः ।
प्रासादशिखिचक्राह्वहंसाश्वारोहणं शुभम् ॥४८॥

हिरण्यरत्नधान्यानां पद्माम्बरगवां तथा ।
लाभः प्रशस्यते स्वप्ने फलानां च विशेषतः ॥४९॥

नरेन्द्राचार्यनारीणां शुभज्योतिष्मतामपि ।
दर्शनाल्मुनिशार्दूल पुत्रलाभश्च शोभनः ॥५०॥

†

विमाननगरारामशङ्खयानार्णवानपि ।
दृष्ट्वा प्रबुध्यते स्वप्ने शुभं तस्य न संशयः ॥५१॥

†

खरोष्ट्राश्वतरादीनां नेष्टमारोहणं मुने ।
गृध्रोलूकबकश्येनकाकाद्यैश्चावलुम्पनम् ॥५२॥

नेष्टः क्रव्यादसंपर्कः परैर्वापि विलुम्पनम् ।
पतनोद्वाहशयनं कलहश्चैव नेष्यते ॥५३॥

दधिक्षीरपयःपानं मद्यपानं च शस्यते ।
असृक्पानं शुभं विद्याद्घृतपानं च सुव्रत ॥५४॥

रक्तं कृष्णाम्बरं नेष्टं पुष्पगन्धादिकं च यत् ।
तैलाभ्यङ्गः प्रवासो वा गात्रभङ्गश्च नेष्यते ॥५५॥

ज्ञानलाभोत्तमः स्वप्ने भोगश्चैव महात्मनः ॥
हसितं नर्तितं नेष्टमिष्टं स्याद्रुदितं सदा ॥५६॥

अनिष्टस्यागमो नेष्ट इष्टश्चेष्टसमागमः ।
अगम्यागमनं शस्तं गोमांसस्य च भक्षणम् ॥५७॥

अन्नस्य वाप्यपक्वस्य तथाप्युक्तमनुत्तमम् ।
भक्षणं तु नृमांसस्य भोजनं तु जुगुप्सितम् ॥५८॥

दानादानमनिष्टं स्याद्यच्छुभाशुभवस्तुनोः ।
विलोमतस्तदेव स्याद्विलोमफलदं ध्रुवम् ॥५९॥

तमस्यम्भसि गर्ते वा पङ्ककिल्बिषकन्दरे ।
भयस्थाने च नेष्टः स्यात्प्रवेशो निर्गमः शुभः ॥६०॥

भूषणं सर्वदा शस्तं श्वेतपुष्पादिकं च यत् ।
अभिषेकः प्रहारश्च रुधिरस्राव आत्मनः ॥६१॥

इष्यते स्वप्नमार्गेऽस्मिन्क्षुरकर्म च नेष्यते ।
रक्ताम्बराणां नग्नानां पिशाचानां च रक्षसाम् ॥६२॥

विकृताननानामन्येषां दर्शनं नेष्यते मुने ।
कपालव्रतिनः शस्ताः सितभस्मोज्ज्वलाः शुभाः ॥६३॥

जटामकुटमूर्धानः शिवभक्ताश्च ये नराः ।
देवान्पश्यन्ति स्वप्नान्ते योगिनीश्चापि शोभनाः ॥६४॥

विद्वांसः साधवो वीराः प्रशस्यन्ते मुनीश्वर ।
एवं बुद्ध्वा यथान्यायं यागः कार्यो विपश्चिता ॥६५॥

शुभेषु प्रयतो भूत्वा ह्यशुभेषु च सर्पिषा ।
आहुतीनां दशशतं बहुरूपमनुस्मरन् ॥६६॥

स्वप्नाधिकारः सकलो मयोक्तः

समासतः पत्युरनिन्दितेऽध्वरे ।
दीक्षाक्रमः कारणवक्त्रपद्मा

द्विनिर्गतः सोऽप्यधुनोपवर्ण्यते ॥६७॥

षष्ठः पटलः

क्रियापादः ७

भुवनदीक्षाप्रकरणम्

अथ दीक्षाक्रमः सम्यङ्मत्तो ग्राह्योऽधुना त्वया ।
आलिखेद्भवनं दिव्यं पूर्ववत्सुमितं समम् ॥१॥

कृत्वा सूत्रेण तच्चात्र सूत्रं कार्पासिकं शुभम् ।
तदभावे शुभं क्षौमं शाणं वापि सुवर्तितम् ॥२॥

अविसर्पितवत्कार्यं ग्रन्थ्यशिथिलं दृढम् ।
तेनामृष्टकरेणैव पूजितेन विनिर्मितम् ॥३॥

मण्डलं भूषयेत्पश्चाद्रजोभिः क्रमशोदितैः ।
मध्ये संपूजयेद्देवं साङ्गं सब्रह्मपञ्चकम् ॥४॥

विद्येश्वराश्च विधिवत्सर्वे ते कमलासनाः ।
दिक्पालाः स्वस्तिकावस्थाः पूज्या गन्धादिभिः शुभैः ॥५॥

बहिर्मण्डलतः पूज्या दिक्ष्वष्टास्तत्रनायकाः ।
पदेन तु निवेश्याथ द्वारेषु कुसुमादिभिः ॥६॥

†

द्वारपालान्समभ्यर्च्य दण्डिनस्ते महाबलाः ।
पूर्वतः स्कन्दनन्दीशौ दक्षिणे काललोहितौ ॥७॥

भृङ्गीशश्च गणेशश्च पश्चिमे द्वारपालकौ ।
चण्डेश्वरो विशाखश्च पूज्यावुत्तरदिक्स्थितौ ॥८॥

पूर्ववत्सकलं कृत्वा कर्माग्नावपि तर्पणम् ।
शिष्यमाहूय दर्भेषु विनिवेश्य च पूर्ववत् ॥९॥

करन्यासादिकं सर्वं शिवं ब्रह्माङ्गसंयुतम् ।
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्दीक्षाङ्कावस्थितं विभुम् ॥१०॥

सुसितेन विवस्त्रेण नवेन सदशेन च ।
अव्यङ्गेन विशालेन मृदुनास्त्रमुच्चरन् ॥११॥

संयम्य चक्षुषी तस्य कुसुमं देयमञ्जलौ ।
उत्थाप्य शनकैर्नीत्वा प्रत्यग्द्वारं प्रवेशयेत् ॥१२॥

शान्त्या मूर्ध्नि तत्पुष्पं लेशतः प्रक्षिपेत्ततः ।
पुष्पपातवशात्कार्यं नाम मन्त्रं प्रचोदयेत् ॥१३॥

प्रदक्षिणं विभोः कृत्वा दण्डवद्भुवि भक्तितः ।
उत्थाप्य पतितं शिष्यं वह्निस्थानमुपक्रमेत् ॥१४॥

गुरुः शिष्यनिमित्तं तु पूर्णां वह्नौ प्रपातयेत् ।
येनासौ समयी भूत्वा दीक्षासंस्कारमर्हति ॥१५॥

श्रवणेऽध्ययने योग्यः पूजायां हवने तथा ।
सावित्रीं तर्पयित्वाग्नौ विधिवत्कुसुमादिभिः ॥१६॥

शर्वंशर्वंपदोच्चारात्सम्यक्संहारमुद्रया ।
गृहीतं योजयेत्कार्मं सद्योजातेन मन्त्रवित् ॥१७॥

†

कालाग्निसहं भुवनं पुरा संकल्प्य कल्पयेत् ।
शिवो ज्ञापयति स्वाह रुद्रागच्छ पशोर्विधौ ॥१८॥

त्वदीये भुवने कर्म कर्तव्यं कारणाज्ञया ।
कृतकृत्यस्य शुद्धस्य निरोधेन त्वयाधुना ॥१९॥

स्थातव्यमिति वक्तव्यम्

ततस्त्वाहुतयः क्रमात् ।

साङ्गेन देवदेवेन ब्रह्मभिश्च यथाक्रमम् ॥२०॥

मुञ्च मुञ्च पदोच्चारादुद्धारो विहितः सदा ।
भुवने भुवने कर्म पाशच्छेदावसानिकम् ॥२१॥

कर्तव्यं धूत्रयेणात्र पूर्णा व्योमपदेन तु ।
एवमध्वाखिलः शोध्यो यावद्भूपृष्ठगोचरः ॥२२॥

ततः पञ्चकहोमेन ब्रह्मभिर्जातयः पशोः ।
संशोध्याः स्थावराद्यास्तु गुरुणा पशुपश्चिमाः ॥२३॥

संकीर्णा जातयः शोध्याः शिवास्त्रेण महौजसा ।
कर्मणा शूद्रजातिस्तु विड्जातिः शिखयाध्वरे ॥२४॥

संशोध्या क्षत्रजातिस्तु शिरसाणोर्विपश्चता ।
पञ्चाहुतिसमा योगादुदा जातिर्द्विजन्मनाम् ॥२५॥

गर्भाधानादयः पञ्च संस्काराः शास्त्रवेदिना ।
प्रकर्तव्यास्तु विद्याङ्गैः प्रोक्तसंख्याहुतिक्रमात् ॥२६॥

गायत्र्याहुतयो होम्याः पञ्च पञ्चसु पञ्चधा ।
पञ्चभिर्ब्रह्मभिर्होम्यो विवाहः शिवशासने ॥२७॥

पाकयज्ञास्तु होतव्याः शाक्त्या ब्रह्मतरूद्भवैः ।
समिद्भिः सप्तसंख्यातैर्हविर्यज्ञास्तिलैः शुभैः ॥२८॥

†

ब्रह्मणा सोमसंस्थास्तु निर्वर्त्या विधिवत्सदा ।
ततः सम्यक्कल्पनीयं शिशोः सोमघृतेन तु ॥२९॥

शतसंपातसंपर्कं गायत्र्या देयमादरात् ।
शेषकर्मकलापस्य बहुरूपेण सर्पिषा ॥३०॥

आहुतीनां शतं होम्यं पूर्णा चान्ते प्रपातयेत् ।
शैवीष्ट्या पूर्ववच्छोध्यो विद्यापादोक्तवर्त्मना ॥३१॥

मायान्तं भुवनेशानां पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
गव्येन हविषा सर्वं कार्यमेकादशात्मना ॥३२॥

शुद्धेऽध्वनि प्रकर्तव्यं शाक्त्या पञ्चाहुतिक्रमात् ।
यावत्सदाशिवं तावद्भुवनं साधकोत्तमः ॥३३॥

†

सिद्ध्यर्थमित्थमपि वक्तव्यं कारणं परम् ।
भगवन्सर्वसिद्धीनां त्वत्प्रसादाद्भवत्पदम् ॥३४॥

भोगभाङ्मन्त्रसामर्थ्याद्विनिवारितशासनः ।
मुक्त्यै तदूर्ध्वमध्वानं पूर्णाहुतिचतुष्टयात् ॥३५॥

निवृत्त्यादौ ततः शाक्त्या शान्तो शान्तेन चेतसा ।
शिवे पशुमथात्मानं शक्तिगर्भगतं सुधीः ॥३६॥

निस्तरङ्गौजसा विद्धो निक्षेपोत्क्षेपकर्मणी ।
छित्त्वा पाशाञ्शिवास्त्रेण वौषडन्तेन योजयेत् ॥३७॥

†

अनेन वर्त्मना यातुर्मन्त्रशक्तिबलेरणात् ।
यो यत्रावयवो हेतुर्निरोधस्य महामुने ॥३८॥

तत्तत्रैव लयं कुर्याच्छेदे स्यात्सारमद्भुतम् ।

अविनाश्यचलं तेजः सर्वगं स्वोचितं बलम् ॥

अध्वयन्त्रविनिष्क्रान्तं तिष्ठत्येकं निराकुलम् ॥३९॥

दीक्षानलप्लुष्टमलस्य पुंसः

स्वाक्यं बलं व्यक्तिमुपैति योगात् ।
शक्त्या विभोः शुद्धितहृत्प्रवेशाद्

नान्येन पुंसो विनिवृत्तिमेति ॥४०॥

†

कर्माशयापूरितभोगयोगा

दन्योऽप्युपायोऽध्वनि शुद्धयोगात् ।
तत्त्वावलिं प्राप्य शिशोर्वियोगः

संक्षेपतोऽस्याप्यधुनाभिधास्ये ॥४१॥

सप्तमः पटलः ।

क्रियापादः ८

तत्त्वदीक्षाप्रकरणम्

अथ संक्षेपतो वक्ष्ये शिष्याणां भावितात्मनाम् ।
निःसङ्कानां दरिद्राणां विधानमिदमुत्तमम् ॥१॥

पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पञ्चभिर्ब्रह्मभिः क्रमात् ।
पञ्चाहुतिं क्रमेणैव श्लेषयित्वा तु होमयेत् ॥२॥

यावच्छान्तपदं तावत्ततः पूर्णां तु पूर्ववत् ।

समिद्भिर्वा घृताभावात्

अथवा देशिकोत्तमः ॥३॥

योगपादोक्तविधिना कृतन्यासः प्रसन्नधीः ।
स्नानोपवाससंपन्नं शिष्यं मोक्षपरायणम् ॥४॥

पूर्ववत्सकलीकृत्य गुरुरात्मानमादरात् ।
प्राणायामादिभिः शुद्धो हृद्व्योमकमले स्थितम् ॥५॥

इष्ट्वा देवं परं शान्तं शिष्यमालोक्य यत्नतः ।
पूर्ववद्ग्रहणं कृत्वा स्वदेहेऽध्वप्रकल्पनम् ॥६॥

कुर्याद्विक्रान्तचित्तस्तु संयोजनवियोजने ।
कदम्बगोलकाकारं शक्तिस्थं शक्तिमत्स्थितम् ॥७॥

†

विवृतं शक्तिसामर्थ्यात्पदात्पदमनाकुलम् ।
समुद्धरेद्गुरुः शिष्यं शुद्धं तत्त्वाग्रनायकैः ॥८॥

पदे समरसीभूतं ध्यात्वा योगबलेरणात् ।
ततः स्वस्योचितं प्राप्य पदं पदविनिर्गमात् ॥९॥

सर्वज्ञः सर्वगो भूत्वा न भूयः परिभूयते ।
प्राग्धर्मनिर्गमो यो हि शिवधर्मसमागमः ॥१०॥

सा मुक्तिर्मुनिशार्दूल नासद्व्यक्तिमुपैति हि ।
सतोऽपि नेष्यते नाशो विचारात्पशुता पशोः ॥११॥

याति मायात्मिका यद्वद्गन्धाद्गन्धान्तरम्

तथा ।

अनादिवासनाविद्धा पशोः पाशवशात्स्फुटम् ॥१२॥

निमज्जत्यभिलाषेण चितिर्या चाध्वनि स्थिता ।
सा तस्य शक्तिसंस्पर्शात्कर्मणोः समतां परम् ॥१३॥

†

प्राप्याभिव्यक्तिमायाति यया युक्तोऽणुर्मागते ।
गुरोरनुग्रहं सोऽपि नियुक्तः परमेष्ठिना ॥१४॥

†

गुरुस्तं प्रत्यनायासं शक्त्याविष्टः प्रवर्तते ।
उभयोरपि सामर्थ्याद्व्यक्तं पत्युर्यथोदितम् ॥१५॥

न कर्मणः क्षयोऽनादेर्न मलस्याशयात्मनः ।
न भवेत्कालसामर्थ्यात्स्वतो वापि द्विजोत्तम ॥१६॥

यस्मिन्निरभिलाषी स्यात्समयेऽणुर्विभोर्बलम् ।
बलाच्छक्तिकराद्व्यक्तं क्षणाद्भोगाद्वियुज्यते ॥१७॥

स्थित्यर्थं योऽभिलाषोऽस्य मुमुक्षोर्भावितात्मनः ।
बन्धहेतुर्न बोद्धव्यः शिवप्रीत्यात्मकस्तु सः ॥१८॥

इति खलु तत्त्ववियोगाच्छिवयोगे निर्मितः क्रियायोगः ।
स च मुख्योऽध्वरपूर्वो नवपदपीठक्रमात्प्राप्तः ॥१९॥

अष्टमः पटलः ।

क्रियापादः ९

नवतत्त्वपीठदीक्षाप्रकरणम्

अथातः सर्वमन्त्रादेर्विभोः शक्तिर्विनिःसृता ।
या साशेषं जगद्व्याप्य संस्थिता स्वेन तेजसा ॥१॥

शुद्धेऽध्वनि प्रपत्तव्या रुद्राणूनां महात्मनाम् ।
नियोगबलमाहात्म्यव्यञ्जिकामितविक्रमा ॥२॥

योगयोगेश्वरस्यैषा पञ्चमन्त्रतनोः सदा ।
मूर्तिः संक्रीडनार्थं च व्यक्ता साध्वन्यनेकधा ॥३॥

शुद्धा विद्या यतस्तस्या मायाञ्जनविवर्जिताः ।
भुवनेषु विचित्रेषु क्रीडन्त्यलिप्तशक्तयः ॥४॥

पुंभावो यः समस्तस्य पशुसंघस्य निश्चितः ।
कलादितत्त्वमार्गेण नियत्यन्तेन वासितः ॥५॥

भोक्तृत्वभावमापन्नो भोगश्चास्य गुणात्मकः ।
योऽधिकारो विद्यायुक्तो रुद्राणां शुद्धवर्त्मनि ॥६॥

सा क्रीडा परस्योक्ता विशुद्धे पथि संस्थिता ।
पुद्गलानां विमुक्त्यर्थं भूत्यर्थं चाभिलाषिणाम् ॥७॥

स्वतन्त्राचारमार्गस्था रुद्राश्चातिबलोत्कटाः ।
शिवशक्तिपदोद्भूता मन्त्राश्चामोघशक्तयः ॥८॥

त्राणधर्मसमुद्धानां पदानां भूरिवर्चसाम् ।
नियोगाय स्मृता संख्या ह्येकाशीतिमिता ततः ॥९॥

†

शक्तिर्देहात्मिका तन्त्रे गीयतेऽध्वरकर्मणि ।
मुमुक्षोर्विनिवृत्त्यर्थं भोगं प्रत्यनिवारिता ॥१०॥

सहसोन्मील्य चैतन्यं चेतसः शक्तिरैश्वरी ।
प्रकाशयत्यनायासं वीर्येण परमं पदम् ॥११॥

नवनाभपुरे याज्या शक्तिर्गन्धादिभिः शुभैः ।
प्राक्पदं कर्णिकामध्ये प्रणवाख्यं महात्मनः ॥१२॥

शेषाण्यत्र दलस्थानि पूज्यान्यष्टौ विधानतः ।
एवं मध्ये प्रपूज्यादौ भक्त्या तु परया मुने ॥१३॥

प्राक्पीठकर्णिकासंस्थं शाश्वतं पदमव्ययम् ।
पूजयेत्तत्पराण्यष्टौ प्राग्दलादौ यथाक्रमम् ॥१४॥

एवमाग्नेयपीठेऽपि ह्यघोरहृदयं पदम् ।
कर्णिकायां समभ्यर्च्य तत्पराण्यपि पूर्ववत् ॥१५॥

अष्टाविंशतिमं याम्ये पदं पीठे निवेशयेत् ।
कर्णिकायां ततः पश्चात्पूर्ववन्निखिलो विधिः ॥१६॥

कर्तव्यः पदवर्गस्य शक्तिर्गर्भोद्भवस्य तु ।
नैर्ऋते कर्णिकामध्ये सप्तत्रिंशत्ततः पदम् ॥१७॥

एवं स्यान्निखिलो न्यासः शक्तेः कार्यो विजानता ।
यावद्दिक्शांकरी तावदेकैकस्य पदस्य तु ॥१८॥

पूर्ववद्भक्ष्यभोज्याद्यैर्गन्धधूपपवित्रकैः ।
वह्नावपि निवेश्यादौ पीठानां नवकं गुरुः ॥१९॥

संतर्पयेच्छिवेन सर्पिराहुतिभिः क्रमात् ।
पूर्ववच्छिष्यमाहूय यद्बीजमपि तस्य तत् ॥२०॥

पदेनाद्येन शक्तेस्तु पुटीकृत्य शनैः शनैः ।
श्लेषवत्क्रमशो नीत्वा चाहुतीनां त्रयं त्रयम् ॥२१॥

पीठे पीठेन दातव्यं पूर्णा पूर्णेन चेतसा ।
यावन्मध्यपदं तावत्कुरु तत्त्वे परे शिवे ॥२२॥

योजयेत्पूर्ववद्ध्यात्वा निखिलां शक्तिमुच्चरन् ।
यस्मिन्संयोजितस्याणोः कारणत्वेन कारणम् ॥२३॥

न भवेत्सोऽपि कार्यत्वादतीतः पशुगोचरात् ।

मतङ्ग उवाच —

पशुत्ववासनाविद्धो नित्यमज्ञानमोहितः ॥२४॥

अज्ञानोच्छित्तये ज्ञानं न कर्म परिकीर्तितम् ।
अत्रोक्ता कर्मणा मुक्तिर्भवताध्वरपूर्विका ॥२५॥

वक्तव्यं युक्तितः किञ्चिद्भ्रान्त्युच्छित्तिकरं विभो ।

परमेश्वर उवाच —

सत्यमज्ञानमत्रोक्तं हेतुर्बन्धस्य सर्वदा ॥२६॥

किंत्वणोरीश्वरेच्छातस्तदन्तर्गतचेतसा ।
संस्पृष्टस्य बुभुत्सा स्यादस्त्यस्मात्कलुषात्मकात् ॥२७॥

संसारदुःखं संपूर्णान्तरं नैःश्रेयसं पदम् ।
एवं मार्गं ततस्तस्य कश्चित्कारणचोदनात् ॥२८॥

निवेदयति हृष्टात्मा स्वतो वा व्यज्यते मतिः ।
सप्तावयवकांस्त्यक्त्वा ज्ञानेनैवात्मवर्तिना ॥२९॥

तज्ज्ञानमभिलाषाख्यदज्ञानात्पुद्गलं सकृत् ।
संचोदयति निष्कृष्य देशिकं प्रत्यनिन्दितम् ॥३०॥

†

मुमुक्षाविष्टमूर्तेस्तु यियासा चोपजायते ।
यातस्याचार्यनिलयं गुरुर्ज्ञानबलान्वितः ॥३१॥

प्रकरोति शिशोर्दीक्षां यया याति परं पदम् ।
तदेव हि स मुक्तात्मा यदाघातः शिवेच्छया ॥३२॥

†

शक्तेर्धर्मोऽप्ययं स्पष्टः पुंसो दीक्षावसानिकः ।
तदेव ज्ञानमज्ञानप्रतिद्वन्द्वि शिवात्मकम् ॥३३॥

यो विरागोऽपि दुस्तारात्संसाराद्रज्यते परे ।
सर्वानुग्राहकस्योक्तः पत्युर्धर्मोऽनिवारितः ॥३४॥

ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य भूतवर्गस्य कृत्स्नशः ।
निरपेक्षः करोत्याशु त्वणोरात्मसमं बलम् ॥३५॥

मतङ्ग उवाच —

कर्मणोरन्तरं प्राप्य निपातः प्राग्विपाकजम् ।
तदपेक्ष्य न युक्तार्था स्वामिनो निरपेक्षता ॥३६॥

परमेश्वर उवाच —

स्वामिनः शक्तयोऽव्यक्ताः सृष्टिसंहारवर्त्मनि ।
निःश्रेयसेऽपि जन्तूनां निरपेक्षाः स्वभावतः ॥३७॥

जलजेषु यथार्कस्य कुमुदेष्वनिवारिताः ।
रश्मयो नाशकत्वेन विकासाकुञ्चनादिषु ॥३८॥

नापेक्षन्ते परं किञ्चित्स्वामिनं परमेश्वरः ।
निरपेक्षस्ततः प्रोक्तः स्वतन्त्रत्वाच्च कारणात् ॥३९॥

न पशोर्योग्यता काचिदस्यतन्त्रो यतः सदा ।
यदन्तरं स्वभावस्य कर्मणो भोक्तुरीप्सितम् ॥४०॥

तदन्तरमनुप्राप्ता स्वभावेनैव निर्मला ।
प्रध्वंसिका स्वतन्त्रोक्ता कर्मणः पशुसंततेः ॥४१॥

शक्तिर्नापेक्षते यद्वद्भानोर्दिनमथादिनम् ।
तद्वत्स्वभावतः पत्युः शक्तिर्मोक्षाय चेष्टते ॥४२॥

निम्नगायाः प्रवाहेण निरपेक्षेण नित्यशः ।
तृणादयोऽप्यपोह्यन्ते न स्वयं ते प्रयान्ति हि ॥४३॥

नोदयास्तमये पत्युः किन्तु कर्मोपघाततः ।
न पुमान्प्रेक्षते वीर्यं ज्योतिः शक्तिसमुद्भवम् ॥४४॥

बलं येन क्षणाद्भोगाद्विरक्तः शिवतां व्रजेत् ।

मतङ्ग उवाच —

शक्तिर्यागावसाने तु यागोऽन्यस्तत्र नैति वा ॥४५॥

चण्डेशायोद्धृता मन्त्राः किमर्थं परमेश्वर ।

परमेश्वर उवाच —

न केवलं पुरा मन्त्राश्चण्डेशायोद्धृता मुने ॥४६॥

पूर्णेन्दुसंनिभं चास्य मण्डलं परिभावितम् ।
साङ्गं तत्र निवेश्यादौ चण्डेशं टङ्कधारिणम् ॥४७॥

सर्वयज्ञोपचारेण यागान्ते पूजयेत्सदा ।
शोभास्य शक्तितः कार्या विभवस्यानुरूपतः ॥४८॥

भक्त्याविष्टस्य भगवांश्चण्डेशः परमेश्वरः ।
प्रसन्नः सर्वकार्याणि साधकस्यामितद्युतेः ॥४९॥

प्रददाति मनःस्थानि स्तोत्रेणाकृष्टमूर्तिमान् ।
नमस्ते भूतभव्येश शिवकायात्मने नमः ॥५०॥

महोग्ररूपिणे विश्वनाथाय परमात्मने ।
रुद्रायामितवीर्याय पार्वत्यात्मभवाय च ॥५१॥

शक्तिगर्भाय चण्डाय विशोकाय महात्मने ।
ज्वलत्परशुहस्ताय दण्डिने सुकपर्दिने ॥५२॥

नमस्ते विश्वरूपाय नमस्तेऽग्निवपुष्मते ।
नमस्ते शर्वशर्वाय जगतः कारणाय च ॥५३॥

स्तुत्वैवं वरदं नाथं चण्डेशं चण्डरूपिणम् ।
अष्टाङ्गप्रणिपातेन प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥५४॥

तत्त्वाध्वावस्थितेयं भुवनपदकलाशक्तिमूर्तेर्विचित्रा

दीक्षा क्ष्मादेः क्षयित्री क्षपितमलतनोर्या शिवत्वप्रदात्री ।
प्रोक्ता संक्षेपयुक्त्या गुरुपदविभवः प्रोच्यते ते मुनीन्द्र

येनासाविष्टशक्तिः प्रगलिततमसं पुद्गलं मन्त्रशक्त्या ॥५५॥

प्रोद्धृत्योत्कृष्टवीर्यं शिवपदमतुलं शाश्वतं प्रापयेत्तं

निर्वर्त्योऽयं शिवाज्ञापथगतमनसा स्वाधिकारो नु यावत् ।
दत्तोऽन्यस्मै न तावत्क्षणमपि गुरुणा शक्यते त्यक्तुमाद्यः

स्वं स्वं निर्वर्त्य धीराः पशुपतिनिलयं यान्ति सिद्धाः स्वतन्त्राः ॥५६॥

नवमः पटलः

क्रियापादः १०

अभिषेकप्रकरणम्

अथातः परमेशानवक्त्रपद्मात्सुशोभनात् ।
नियोगार्थमिहायातो ह्यभिषेकात्मको विधिः ॥१॥

वक्तव्यः स यथातत्त्वं शृण्वेकाग्रमना मुने ।
चतुष्पादार्थकुशलं महोत्साहं ह्यनिन्दितम् ॥२॥

षट्पदार्थं प्रणीतार्थं सर्वभूतहिते रतम् ।
गुरुस्तमभिषिञ्चेत्तु चीर्णं विद्याव्रतं नरम् ॥३॥

विद्याशक्तिरिहोपात्ता जप्तव्या प्राक्शिवालये ।
संनियम्येन्द्रियग्राममब्दमेकं शुचिष्मता ॥४॥

नित्यं चरुभुजा भूम्यां कुशप्रस्तरशायिना ।
पूजाग्निहवने युक्तचेतसा भावितात्मना ॥५॥

विद्याङ्गकृतरक्षेण समाप्त्यै मण्डलं गुरोः ।
नवपद्मकृताटोपं यजनीयं च पूर्ववत् ॥६॥

ततोऽभिषेकयोग्यः स्यान्नान्यथा युज्यते यतः ।
शापानुग्रहसामर्थ्यं गुरोस्तेन प्रशस्यते ॥७॥

व्रतमेतत्परं पुण्यं सिद्धावपि नियोजयेत् ।
साधकस्यात्मसिद्ध्यर्थमिदानीं स विधीयते ॥८॥

मूलार्के योगादिन्दोर्वा श्रवणेन सहैकतः ।
ज्ञात्वा प्रोष्ठपदायां वा लोहिताङ्गदिनं शुभम् ॥९॥

कृत्तिकास्थस्य बुध्वा तु दिनं विप्र बुधस्य वा ।
गुरोर्वा दिवसो भद्रः पुनर्वस्वृक्षसंगमात् ॥१०॥

फल्गुन्यां शुक्रवारो वा स्वात्यृक्षे वा शनैश्चरः ।
शुक्लपक्षे च सुतिथौ सम्यक्प्राप्योत्तरायणम् ॥११॥

महामण्डलवत्सर्वं कर्तव्यमनुपूर्वशः ।
स्वच्छपानीयसंपूर्णान् रत्नगर्भान्सुशोभनान् ॥१२॥

सर्वौषधियुतान्कृत्वा चन्दनेन सुवर्चितान् ।
स्रग्दामकण्ठान् सुदृढाञ्श्वेतवस्त्रावकुण्ठितान् ॥१३॥

यथालाभं चितान्भद्रानष्टावित्यधिवासयेत् ।
कलशान्यागभूमौ तु तदभावात्सुशोभनम् ॥१४॥

एकं वाप्यथवा शङ्खं निर्वर्णं शुभलक्षणम् ।
यागभूमेर्बहिः कार्यं पीठमुत्तरतः शुभम् ॥१५॥

द्विहस्तं सुसमं भद्रमुच्छ्रायेण तदर्धतः ।
सुसितेन वितानेन प्रविसारितखेतलम् ॥१६॥

पताकाभिर्विचित्राभिर्ध्वजैश्च धवलैः शुभैः ।
दिग्विदिक्संस्थितैश्चोच्चैस्तोरणैश्चाप्यनिन्दितैः ॥१७॥

तन्मध्ये कमलं शुभ्रं पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
कल्पयित्वा ततः शिष्यं शङ्खवादित्रनिःस्वनैः ॥१८॥

माङ्गल्यैर्विविधैः स्नातं निर्मञ्छ्य च पुनः पुनः ।
सारदारुमये पीठे श्रीपर्णितरुसंभवे ॥१९॥

†

श्वेतवस्त्रकृताटोपं संनिवेश्य पुरा ततः ।
दूर्वामृता यवा लाजाः सिद्धार्थाः सशमीदलाः ॥२०॥

निर्मञ्छनादिमाङ्गल्यैः संयोज्य प्रयतात्मना ।
सम्यगुद्वर्तितं विप्र चन्दनादिभिरादरात् ॥२१॥

†

सुसिते वाससी पश्चात्परिधाप्याभिमन्त्रयेत् ।
मन्त्रैः सर्वैर्यथान्यायं ततः पीठे निवेशयेत् ॥२२॥

प्रागेव कल्पिते गन्धधूपपुष्पादिभिः क्रमात् ।
एकैकं कलशं मन्त्रैः पूर्वमेवाभिमन्त्रितम् ॥२३॥

विद्येश्वराणां क्रमशस्ततः शक्तिमुदीरयन् ।
सौम्याननो गुरुः प्राच्यां तं शिष्यमभिषेचयेत् ॥२४॥

सेचितं भूषयेत्सम्यक्श्वेतवस्त्रादिभिः क्रमात् ।
रत्नैश्च विविधैश्चित्रैर्यथा संभवतोऽपि वा ॥२५॥

ततः शिवतनुं कृत्वा प्रणम्य च सदाशिवम् ।
पीठोष्णीषातपत्रादि ज्ञानं चैव शिवात्मकम् ॥२६॥

देयमुत्थापयेत्पश्चात्पाणिना दक्षिणेन तु ।
प्रभोः प्रपातयेत्पादे शिष्यमाचार्यसत्तमः ॥२७॥

आमन्त्र्य परमेशानं भगवन्गुरुसंततौ ।
नियुक्तोऽयं मया नाथ तवाज्ञानुविधायिना ॥२८॥

वक्तव्यः सोऽप्येवं स्यादस्स त्वयि तु संस्थितः ।
पाल्यो नु संततावाप्तः सोऽधिकारः शिवाज्ञया ॥२९॥

†

ततोऽग्नौ तर्पयेत्सम्यङ्मन्त्रग्राममनिन्दितम् ।
सुसुगन्धेन हविषा यथाशक्त्या समाहितः ॥३०॥

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्शिववच्छिवः संमतः ।
शापानुग्रहकृद्धीरः कारणेच्छानुवर्तकः ॥३१॥

साधकस्याप्ययं प्रोक्तो विधिः शास्त्रे शिवोदिते ।
छत्रोष्णीषोज्झितं किं तु स्वमन्त्रेणाभिषेचयेत् ॥३२॥

तदर्थमप्यथेशानं प्रणम्य शिरसा भवम् ।

विज्ञापयेद्गुरुः प्राप्तः साधकोऽयं तवाज्ञया ॥

मयाभिषिक्तो देवेश सिद्धिर्भवतु शाश्वती ॥३३॥

उक्तोऽभिषेको गुरुसाधकानां

समासतः शास्त्रविधाविदानीम् ।
व्याख्यते सिद्धिविधाननित्यं

शिवाननाब्जाद्विसृतं पुराणम् ॥३४॥

†

दशमः पटलः ।

क्रियापादः ११

सिद्धिप्रकरणम्

अथ भक्तित्रयाविष्टः साधकः शास्त्रवित्तमः ।
गुरोर्गृहीतमन्त्रस्तु सत्त्ववान्कृतनिश्चयः ॥१॥

गत्वा वनवरं मन्त्री सुसहायः शुचिस्तथा ।
तत्र कृत्वा शुभं गुप्तं सुविचित्रमनातुरम् ॥२॥

स्थानमासाद्य मेधावी गृहं रक्षाविधानतः ।
खादिरैः कीलकैस्तीक्ष्णैरष्टभिः सुसमैर्दृढैः ॥३॥

पञ्चरङ्गिकसूत्रेण विद्याङ्गपरिवेष्टितैः ।
बहिरावसथादिक्षु ज्ञात्वा संक्रमणं क्षितिम् ॥४॥

निखनेद्धस्तमात्रेण गुणन्पाशुपतं मनुम् ।
फलमूलादिभिः पूर्तंवर्तयेज्जपमाचरेत् ॥५॥

†

भस्मशय्यासमारूढो भस्मधारी च नित्यशः ।
संहितामेकचित्तस्तु षण्मासं कृतनिश्चयः ॥६॥

†

प्रातर्मध्यंदिनं सायमर्धरात्रं च नित्यशः ।
पूजाग्निहवने सक्तः क्षिपेत्सिद्ध्युत्तमे स्थितः ॥७॥

अक्षमालार्पितकरो मालां चाक्षैः सुशोभनैः ।
रुद्राक्षैः कारयेन्मन्त्री शतेनाष्टोत्तरेण तु ॥८॥

दिव्यसिद्धौ प्रसक्तात्मा पुत्रजीवाक्षनिर्मिता ।
धार्या वा साधकेन्द्रेण मर्त्यसिद्ध्युद्यतात्मना ॥९॥

पद्माक्षनिर्मिता माला प्रशस्ता ब्रह्मणे मुने ।
सर्वकामप्रदा दिव्या स्फटिकैर्या प्रकल्पिता ॥१०॥

शङ्खाक्षमाला सुकृता वादयोदिष्टदायिका ।
विद्याङ्गैः सततं मन्त्र्य स्थाप्या प्रणवसंपुटे ॥११॥

†

अनादिपदसंयुक्ता ग्राह्या मन्त्रजपे सदा ।
जपश्चात्र प्रकर्तव्यो दर्भासनसमाश्रयात् ॥१२॥

दत्त्वोपरि सितं वस्त्रं व्याघ्रचर्मोपशोभितम् ।
मार्गं वा लिखितं सम्यक्सुधौतं क्षौममेव वा ॥१३॥

तत्रासनं दृढं बद्ध्वा कृत्वा च करणं शनैः ।
योगपादविधानोक्तं हृद्व्योमकमलोदरे ॥१४॥

मन्त्रं कृत्वा जपेद्विद्वान्मन्त्रस्थोऽहमिति स्फुटम् ।
यश्च मन्त्रः स एवाहं योऽहं मन्त्रः स एव हि ॥१५॥

यद्येवं स्याच्छिवं तत्त्वममृतस्यन्दि निर्मलम् ।
मन्त्रोपरि स्थितं ध्यायेत्तदा सिद्ध्यति नान्यथा ॥१६॥

त्रिः परिसृततोयेन तेज तेजःपदेन हि ।
सर्वकार्याणि कुर्वीत साधको विधिमाचरन् ॥१७॥

†

द्रव्याणां शोषणे योज्यं सदा पिङ्गपदं बुधः ।
निविशेत्साक्षिशब्देन तुरुशब्देन चङ्क्रमेत् ॥१८॥

†

व्योमशब्देन चोत्तिष्ठेत्साधकः साधने स्थितः ।
भूःपदेनासनं शोध्यं दिशः शोध्याश्च सर्वदा ॥१९॥

ज्योतिर्ज्योतिःपदेनैव रक्षा कार्या विपश्चिता ।
गुह्यातिगुह्यशब्देन भुञ्जीयाच्छर्वमुच्चरन् ॥२०॥

निष्कलेनाम्भसः पानं कर्तव्यं सर्वदा विभो ।
शायनीयमथास्त्रेण शोध्यं मन्त्रविदा सदा ॥२१॥

†

एवं वै चरतस्तस्य साधकस्य महात्मनः ।
सर्वे विघ्नाः प्रणश्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥२२॥

तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य देवदेवं सदाशिवम् ।
यष्ट्वा पूर्वोक्तविधिना तर्पयित्वा च भक्तितः ॥२३॥

एकैकाहुतिदानं तु महिषाक्षस्य गुग्गुलोः ।
ततः संतर्पिता मन्त्राः साधकस्य वरप्रदाः ॥२४॥

भवन्ति मुनिशार्दूल चीर्णविद्याव्रतस्य तु ।
व्रतमन्यत्परं तस्य सिद्धिदं कथयामि ते ॥२५॥

सद्योजातं गवां गोष्ठे भैक्षभुङ्नियतात्मवान् ।
जपेदक्षरलक्षं तु वामदेवं जलाश्रये ॥२६॥

क्षीरभुग्बहुरूपं तु पञ्चाग्निविधिमाचरन् ।
चरुभुङ् नियतात्मा च वक्त्रमन्त्रं तु चत्वरे ॥२७॥

घृतं प्राश्य जपेद्विद्वान्खेतले च सदाशिवम् ।
अयाचितान्नं भुञ्जानो विधिज्ञः साधकोत्तमः ॥२८॥

जपेद्धन्योदकं पीत्वा दशाहं हृदयं बुधः ।
सुशिवं पञ्चगव्याशी शिखां वै बिल्वपत्रभुक् ॥२९॥

†

जपेद्वर्म प्रयुञ्जानः कापिलं मूत्रमादरात् ।
श्मशाने तिलभुङ्मन्त्री जपेदस्त्रं महौजसः ॥३०॥

दशरात्राणि सर्वाणि शिवस्याङ्गान्यनुक्रमात् ।
जपेच्छक्तिं द्वादशाहं फलभक्षस्ततः सुधीः ॥३१॥

वैयाघ्रेणोत्तरीयेण मार्गेणाथ सुशोभिना ।
कटकेन विचित्रेण शिवाङ्गेनातिवर्चसा ॥३२॥

चरेन्मासं स युक्तात्मा होमं मानं तु गुग्गुलोः ।
सहस्राणि शते द्वे च घृतमिश्रस्य वाग्यमी ॥३३॥

†

पर्वताग्रेः ततो विद्वान् गत्वा तु लवणार्णवम् ।
मासमेकं जलं पीत्वा जपेद्विद्याङ्गपञ्चकम् ॥३४॥

स्थानात्स्थानं पर्यटतो रक्षेयं विहिता मुने ।
हृद्व्योमकमले मन्त्रो न्यस्तव्यः सर्वसंपुटः ॥३५॥

तुरुशब्दः प्रदातव्यः पादयोस्तलदेशतः ।
तयोरुपरि विन्यस्यं भवयुग्मपदं विभोः ॥३६॥

योगपीठपदं चोर्वोर्भूःपदं जानुमण्डले ।
गुह्ये गोप्तृपदं कट्यां सान्निध्यपदसंयुतम् ॥३७॥

पृष्ठेऽरूपपदं देयं ज्योतिःशब्दस्तु मूर्धनि ।
नेत्रत्रयेष्वथेशस्य वक्त्रे वक्त्रपदं न्यसेत् ॥३८॥

हृदि देयं विभो सम्यक्पदं वै नात्रयात्मकम् ।
धूत्रयं नाभिदेशे तु ततो विद्याङ्गपञ्चकम् ॥३९॥

शक्तयः परमेशस्य विन्यस्ताः साधकस्य तु ।
रक्षन्त्युदितवीर्येण शरीराणि विभो सदा ॥४०॥

ततः पश्चात्समस्तेऽस्मिन्नतीते विधिवर्त्मनि ।
एतद्व्रतं च संदिग्धं चरेत्सिद्ध्यै महायशाः ॥४१॥

भ्रूभङ्गसहितोक्त्या तु सालंकार[ः] सुवर्चितः ।
पुष्पायुधविकारैस्तु चेष्टमानोऽजुगुप्सितः ॥४२॥

मोहयन्बाह्यवृत्तेन योगशुद्धेन चेतसा ।
आहृत्यावयवैर्भद्रैर्लक्षणैः सुविभूषिताम् ॥४३॥

†

सुभगां यौवनोद्दामगर्वेण परमन्थराम् ।
सदाचारकुलोत्पन्नां लालसां प्रियवादिनीम् ॥४४॥

अप्रसूतां सदा कान्तां भर्तुः शासनतत्पराम् ।
शुक्लाम्बरधरां साध्वीं कामशास्त्रसुपेशलाम् ॥४५॥

विद्याङ्गकृतरक्षां तु शृङ्गारकृतभूषणाम् ।
सर्वशुक्लोपचारेण यष्ट्वा देवं त्रिलोचनम् ॥४६॥

चरेद्गुप्ताधिकारस्तु तस्यास्तेजःपदं हृदि ।
साध्यमन्त्रं समुच्चार्य मन्त्रमेवानुचिन्तयेत् ॥४७॥

†

न्यस्तमन्त्रः स्त्रियं विद्वानालिङ्ग्याङ्गानि संस्मरेत् ।
स्वमन्त्रं कर्णिकासंस्थं योऽयं सोऽहमिति स्फुटम् ॥४८॥

एवमभ्यस्यतस्तस्य निश्चितस्य कृतात्मनः ।
मासार्धेन भवेत्सिद्धिरिति शास्त्रे प्रभावितम् ॥४९॥

अभीष्टमाप्नुयान्मन्त्री फलं मन्त्रबलेरणात् ।
कृतकृत्येन मोक्तव्या यदि तस्या न रोचते ॥५०॥

रोचते चेत्ततः सिद्धिस्तया सार्धं नरोत्तमः ।
क्रीडते सुचिरं कालमप्रक्षीणबलः सदा ॥५१॥

कर्मणा मनसा वाचा सिद्धः साधयते जगत् ।
शापानुग्रहसामर्थ्यमतुलं साधकात्मनः ॥५२॥

अथवा लौकिकीं सिद्धिमाकाङ्क्षेत्साधकोत्तमः ।
पूर्ववच्चाखिलं कार्यमसिधारोत्थितं मुने ॥५३॥

इत्यत्रोत्तरसिद्धिमार्गचरितं गीतं मया पुष्कलं

नानाभोगविचेष्टनाय विधिवद्रागानुविद्धात्मनाम् ।
शक्तेः सांप्रतमीप्सितार्थमनसः कर्माणि वक्त्रोक्तया

युक्त्या तत्पदभाजितेन विधिना वक्ष्यामि संक्षेपतः ॥५४॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे क्रियापादे सिद्धिपटल एकादशः ।

एकादशः पटलः

क्रियापादः १२

कर्मसंतानविधिः

अथातः कर्मसंतानविधिरत्रोच्यते स्फुटम् ।
स्वमन्त्रः प्रणवाधारो विद्याङ्गोपचितो विभोः ॥१॥

याम्यदिङ्नाथमभ्यर्च्य संतर्प्य बलिशङ्कया ।
बस्तमांसाहुतीनां तु दातव्यमयुतं मुने ॥२॥

†

परिप्लाव्य घृतेनादौ ततः कर्मणि योजयेत् ।
तुरुसंपुटमध्येन साध्यमन्त्रेण साधकः ॥३॥

उच्चाटयेद्बलात्सर्वान् रिपून् स्थानात्स्वकाद् ध्रुवम् ।
व्रतसिद्धस्य शास्त्रेऽस्मिञ्शक्तिर्वै पारमेश्वरी ॥४॥

स्वपदैः सर्वकर्माणि साधयेत्साधकोत्तमः ।
तेजःसंपुटमध्यस्थो मन्त्रः प्राणहरः स्मृतः ॥५॥

स्वसंपुटसमायोगात्प्रोच्चारयति मन्त्रराट् ।
विद्वेषं कुरुते युक्तः संपुटे नात्रयात्मके ॥६॥

गोप्तृसंपुटमध्यस्थः स्तम्भने शस्यते सदा ।
सर्वभूतसुखस्थेन शान्तिं कुर्यात्सदा बुधः ॥७॥

ध्यानाहारपुटस्थेन पुष्टिः संजायते नृणाम् ।
आकृष्टौ योजयेन्नित्यं यत्पदं च भवात्मकम् ॥८॥

शाश्वतेन वशीकारः प्रीतौ पूर्वस्थितं पदम् ।
उच्चार्य पदसंतानं नाम ग्राह्यमनन्तरम् ॥९॥

रक्षार्थं सिद्धवस्तूनां ज्योतिर्ज्योतिरनिन्दितम् ।
पदं पदविभौ योज्यं शिवमुत्कीलने हितम् ॥१०॥

†

विघ्नानां निग्रहे साक्षि पतङ्गं पातने हितम् ।
दीपने सर्वमन्त्राणां शब्दशब्दपदं हितम् ॥११॥

ताडने निर्मितं धात्रा यत्पदं निधनोद्भवम् ।
निर्मलीकरणेऽभस्म पदमत्रोदितं शुभम् ॥१२॥

अनग्निरग्निसंधाने निर्बीजकरणे तथा ।
ज्योतीरूपपदं सिद्धं निर्बीजकरणे तु तत् ॥१३॥

ज्वरग्रहपिशाचानां भूतानां चैव शासने ।
निग्रहे दुष्टसत्त्वानां सद्भावेशपदं स्मृतम् ॥१४॥

सूक्ष्मसूक्ष्मपदं योज्यममृतीकरणे सदा ।
अरूपपदपूर्वाणि पञ्चोक्तानि विशेषतः ॥१५॥

न्यासेऽमृतप्रसिद्ध्यर्थमायुष्कामस्य नित्यशः ।
जपतः सर्वदा तस्य न मृत्युरुपसर्पति ॥१६॥

सिद्धिलिङ्गानि सिद्धस्य सौभाग्यमविषादता ।
विधिः संबुध्यते बुद्धिज्ञानोत्कर्षश्च जायते ॥१७॥

†

सुगन्धिगन्धैर्देहस्य दिव्यैश्च सह संगमः ॥
न म्लायति सदा माला धृता मूर्धनि राजते ॥१८॥

म्लाना वाप्यथ सा माला क्षणाद्विकसते धृता ।
दुर्गन्धान्यपि द्रव्याणि संस्पृष्टानि महात्मना ॥१९॥

क्षणात्सुगन्धिगन्धानि भवन्ति मुनिसत्तम ।
मृत्योर्वियोजयत्याशु प्राप्तकालमपि क्षणात् ॥२०॥

न केवलमपि ध्यानात्प्रकरोत्यजरामरम् ।
संक्रुद्धो वा क्षणाच्छत्रून्प्रेषयेद्यमसादनम् ॥२१॥

कल्पायुषमवीच्छातः किं पुनर्मानवं भुवि ।

बहुनात्र किमुक्तेन यद्यदीप्सति साधकः ॥

तत्तत्सर्वमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥२२॥

†

कर्माणि शक्तेर्विविधानि युक्त्या

प्रोक्तानि सम्यक्प्रविभज्य विप्र ।
संस्थापनं मन्त्रपदक्रमेण

स्वरूपतश्चापि शृणु त्वमेतत् ॥२३॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे क्रियापादे कर्मसंतान
विधिपटलो द्वादशः ॥

द्वादशः पटलः

क्रियापादः १३

लिङ्गस्थापनम्

अथातः सर्वे मन्त्रादौ लिङ्गस्य स्थापनं शुभम् ।
यस्मिन्संनिहितः क्षिप्रं सिद्धिं यच्छत्यनिन्दिताम् ॥१॥

भगवान्परमेशानो मन्त्राश्चामोघशक्तयः ।
स्वरूपाराधनाविष्टसाधकस्य वरप्रदाः ॥२॥

भवन्ति; मुनिशार्दूल तद्विधानमिहोच्यते ।
निम्नगान्तरगता ग्राह्या शिला स्निग्धा गरीयसी ॥३॥

निबिडा निर्व्रणा भद्रा ह्येकवर्णाथवा गिरेः ।
प्रख्यातयशसा ग्राह्या चरुं कृत्वा विधानतः ॥४॥

सर्वभूतसुखेनादौ गायत्र्या प्राप्य वाग्यमी ।
सुनिमित्ते शुभे स्वप्ने योगे चैव पुरोदिते ॥५॥

गत्वा शिलासमीपे तु पूर्ववद्विपचेच्चरुम् ।
यष्ट्वा देवं शिवं भक्त्या वह्नावपि घृताहुतिम् ॥६॥

पातयेच्छक्तितो मन्त्री शिलां चैवाधिवासयेत् ।
स्वपेत्तत्रैव युक्तात्मा स्मरन्ब्रह्माण्यतन्द्रितः ॥७॥

शिल्पिनं पूजयित्वा तु शनैः पाषाणमुद्धरेत् ।
पृष्ठमूर्ध्वविभागं स्यान्मुखं चै कल्पयेदधः ॥८॥

याम्यभागस्थितं लाञ्छ्य शिरश्चास्य यथाक्रमम् ।
त्रिहस्तं सर्वसिद्धीनां शस्तं लिङ्गमनुत्तमम् ॥९॥

तल्लिभागं कृतं चादौ कर्तव्यं चतुरश्रकम् ।
अधोभागे तथाष्टाश्रं मध्यभागे सुवर्तितम् ॥१०॥

†

कार्यमत्राग्रिमं चापि त्रिभागमतिशोभनम् ।
छत्राकारं शिरः श्रेष्ठं मयूराण्डकमेव वा ॥११॥

वर्तुलं वा समं भद्रं सर्वकामफलप्रदम् ।
संघृष्टं शाणकोट्या तु पञ्चगव्येन क्षालयेत् ॥१२॥

गोबालरज्ज्वा संघृष्यन्वारिणा च मुहुर्मुहुः ।
घृष्यमाणस्य लिङ्गस्य रेखा तद्वर्णवर्णिनी ॥१३॥

शस्त्रप्रभानिभा शस्ता शुभा द्रव्या च शस्यते ।
वर्णप्रभा विपर्यस्ता रूपेणातिजुगुप्सिता ॥१४॥

वर्णोत्कृष्टा प्रशस्तेन रूपेण शुभदा मता ।
सुवर्णबिन्दुरचितं रेखाभिश्च सुशोभितम् ॥१५॥

मस्तकावर्तकं लिङ्गं प्रशस्तं सर्वकर्मणि ।
मध्यावर्तं त्यजेल्लिङ्गं पृष्ठावर्तमनिन्दितम् ॥१६॥

कीलकाविद्धमशुभं वक्रं चापि जुगुप्सितम् ।
घृष्यमाणस्य लिङ्गस्य न्यग्भूतानि शनैः शनैः ॥१७॥

आविर्भवन्ति रूपाणि मण्डलो ना यदा तदा ।
सगर्भं तद्विजानीयात्त्याज्यं यत्नाद्विपश्चिता ॥१८॥

†

पृथङ्मण्डलसारूप्याद्गर्भाणामप्यनेकता ।
संसिद्धा दोषवर्गस्य विभिन्नान्तरता मुने ॥१९॥

†

वर्ण्यते नोपयोगार्थं यस्मात्त्याज्या प्रयत्नतः ।
प्रायश्चित्तेषु सर्वेषु बहुरूपेण सर्पिषा ॥२०॥

आहुतीनां शतं होम्यं शान्तये नियतात्मना ।
स्वायामवर्तुला कार्या लिङ्गस्य स्यात्सुशोभना ॥२१॥

अधोभागसमा भद्रा मध्ये खातसमन्विता ।
बहिरङ्गुलनिष्क्रान्ता चतुरश्रा समन्ततः ॥२२॥

कार्या ब्रह्मशिला, भद्रा सर्वदोषविवर्जिता ।
पिण्डिकापि हि कर्तव्या चतुरश्रा महामुने ॥२३॥

चतुर्दिक्षु करायामा समच्छिद्रोन्नता शुभा ।
ततो रथे समारोप्य श्वेताश्वपरिकल्पिते ॥२४॥

श्वेतानडुद्युते वाथ पृष्ठे वा राजहस्तिनः ।
मङ्गलैर्विविधैर्भद्रैः शनैरानीय चादरात् ॥२५॥

प्राङ्निमित्ते शुभे क्षेत्रे प्रागुदग्याम्य पर्वते ।
प्रत्यग्वने तथोदक्स्थकुशदूर्वावने शुभे ॥२६॥

समभूपृष्ठरचिते प्रासादे नवहस्तके ।
प्रत्यग्द्वारे दृढे रम्ये पञ्चार्धाग्रविस्तृते ॥२७॥

†

स्थाप्यं तदधिवास्यादौ मण्डपे मण्डलान्विते ।
स्थापयित्वा तु गायत्र्या चर्चितं चन्दनादिभिः ॥२८॥

रक्तवस्त्रकृताटोपं शय्यायां संनिवेशयेत् ।
त्रिकालं च बलिर्देयः सर्वसंभारसंयुतम् ॥२९॥

कृत्वाग्निकार्यं विद्येशैर्दिक्ष्वष्टास्वथ मूर्तिपैः ।
लक्षणं चाप्यधोभागे तृतीये परिलेखयेत् ॥३०॥

हेमसूच्या विभो मन्त्री ततः शस्त्रेण चोत्किरेत् ।
पूरयेन्मधुमिश्रेण सर्पिषा तत्क्षणं विभोः ॥३१॥

†

ततः समुपचारैस्तु निर्मञ्छ्य विविधैः शुभैः ।
शब्दैश्च शङ्खतूर्याद्यैरभिनन्द्य निवेशयेत् ॥३२॥

†

शय्यायां शिवमुच्चार्य प्रसूतायां गुरूत्तमः ।
विषुवे स्थापनं शस्तं मीनसंक्रमणे रवेः ॥३३॥

†

काञ्चनं कूर्ममादौ तु शिलायां विनिवेश्य तु ।
गायत्र्या वाथ सावित्र्या न्यसेद् ब्रह्मशिलां विभोः ॥३४॥

रत्नानि च यथालाभं विन्यसेद्दिक्ष्वनिन्दितम् ।
धातवश्च यथान्यायमोषध्यश्चाप्यनुत्तमाः ॥३५॥

प्रणवेन यथालाभं प्रकर्तव्यो विधिः सदा ।
एवं कृत्वा सितैर्वस्त्रैर्लिङ्गं प्रच्छाद्य यत्नतः ॥३६॥

सुयन्त्रितं संनिवेश्यं न च मध्यात्प्रचालयेत् ।
सिद्धार्थमालं प्रागेव पीठवेदिशगोचरे ॥३७॥

†

सुविचित्रैर्ध्वजैश्चोच्चैः प्रविलम्बैश्च सादरम् ।
यथालाभोचितैर्द्रव्यैः शोभां कुर्वीत सुव्रत ॥३८॥

निष्कम्पमुच्चरेच्छक्तिं लिङ्गं ब्रह्मशिलोपरि ।
सुसमं स्थापयेद्विद्वान्सर्वकामार्थसाधकम् ॥३९॥

मन्त्रैः सर्वैर्यथान्यायं तदालभ्य प्रपूजयेत् ।
पिण्डिकां चैव गायत्र्या शुक्लवस्त्रावकुण्ठिताम् ॥४०॥

योजयेच्छिल्पिभिः सार्धं; शिल्पिनश्च प्रपूजयेत् ।
दक्षिणा च यथाशक्त्या प्रदेया साधकेन तु ॥४१॥

सर्वेषां शिवभक्तानामन्येषामपि युक्तितः ।

एवं वै स्थापिते लिङ्गे सिद्धिर्भवति शाश्वती ॥

प्रजाश्च नन्दिता नित्यं सर्वोपद्रववर्जिताः ॥४२॥

प्रोक्तं यथावत्फलदं विधानं

लिङ्गस्य शम्भोर्भुवि साधकानाम् ।
रूपाण्यथोपात्तविधानयुक्त्या

वक्ष्यामि सम्यक्प्रतिमासु तेषाम् ॥४३॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे क्रियापादे लिङ्गस्थापनपटलस्त्रयोदशः ॥

त्रयोदशः पटलः

क्रियापादः १४

प्रतिमालक्षणम्

अतः परं प्रवक्ष्यामि मन्त्राणाममितात्मनाम् ।
रूपकाणि विचित्राणि सिद्धिदान्यनुपूर्वशः ॥१॥

ईशानः स्फाटिकः कार्यः सौवर्णः पुरुषस्तथा ।
राजावर्तमयोऽघोरो वामदेवोऽथ वैद्रुमः ॥२॥

कार्यस्तारमयः सद्यः संपूर्णावयवः शुभः ।
मुक्तासमर्चितः पूज्यः सर्वस्मिन् साधकोत्तमैः ॥३॥

शिरः शङ्खमयं कार्यं वैदूरी ज्वालिनी शिखा ।
पुष्यरागमयं वर्म शस्तं वा पद्मराजजम् ॥४॥

इन्द्रनीलमयं शस्त्रं फलदं मन्त्रवादिनाम् ।
वैतस्तिकप्रमाणाः स्युश्चतुर्वक्त्रा महौजसः ॥५॥

†

सर्वे चाष्टभुजाः कार्या लक्षणज्ञेन शिल्पिना ।
ईषद्दंष्ट्राकरालास्यं प्रलम्बोदरसंयुतम् ॥६॥

लम्बोष्ठचिबुकघ्राणं वृत्तनेत्रं त्रिलोचनम् ।
शूलपाशाङ्कुशधरं बहुरूपमथोज्ज्वलम् ॥७॥

कपालहस्तं श्रीमन्तं बृहत्स्कन्धं महाननम् ।
विस्तीर्णशिरसं भद्रं सर्वदुष्टभयंकरम् ॥८॥

अस्त्रमस्यानुरूपेण बहुरूपोक्तशोभिना ।
किं तु तस्य शिरः स्थूलं निकृष्टदशनं मुखम् ॥९॥

†

वामनश्चोग्रनेत्रश्च कार्यो वास्त्रेन्द्रनायकः ।
दशाङ्गुला शिखा देवी शेषाः पूर्वोक्तलक्षणाः ॥१०॥

वृत्तं कुक्षि भवेद्वर्म

त्रिशूलासिकरोद्यताः ।

विद्येश्वराः शङ्खनिभा व्यालयज्ञोपवीतिनः ॥११॥

शशाङ्कमौल्यः कार्याः पूर्ववल्लक्षणान्विताः ।
दिक्पालाश्चापि कर्तव्या हस्तमात्राश्चतुर्भुजाः ॥१२॥

सर्वाभरणसंपन्ना विभक्ताङ्गा मनोहराः ।
यागोक्तवर्णकैः स्वैः स्वैः प्रशस्तैस्तरुसंभवाः ॥१३॥

निरृतेर्यातुधानस्याकृतिः कार्या भयानका ।
मानुषास्थिमयी क्रूरा लौहा वा क्रूरकर्मणि ॥१४॥

†

वज्रादीनां तु रूपाणि प्रकुर्वीत शिवास्त्रवित् ।
स्वास्त्रोर्ध्वशिरसः सर्वे कर्तव्याश्चास्त्रनायकाः ॥१५॥

वज्रं तारमयं कार्यमारकूटमथापि वा ।
शक्तिश्चौदुम्बरी कार्या दण्डमप्यायसं शिवम् ॥१६॥

खड्गं च कारयेत्ताम्रं जतुलोहमयं शुभम् ।
नागेन वा प्रकर्तव्यं त्रपुषा कर्तृमुज्ज्वलम् ॥१७॥

†

गदा तारमयी शस्ता कार्या सर्वार्थसिद्धिदा ।
पुष्यलोहमयं शूलं कार्यं वा काञ्चनं शुभम् ॥१८॥

†

शुभलक्षणसंपूर्णा गायत्री काञ्चना मुने ।
गौरी चैवं प्रकर्तव्या पद्महस्ता शुभेक्षणा ॥१९॥

चतुर्भुजा महाभागा प्रोत्फुल्लकमलेक्षणी ।
प्रसन्नवदना साध्वी सर्वालंकारमण्डिता ॥२०॥

नीलोत्पलदलप्रख्या सावित्री लक्षणान्विता ।
कार्या दुर्गेति संसिद्धा पूज्या सर्वार्थदायिका ॥२१॥

†

येषां मन्त्रो न शास्त्रेऽस्मिन् प्रागुक्तः पारमेश्वरे ।
तेषां शक्तेः पदं ग्राह्यं यस्मात्सा जगतोऽव्यया ॥२२॥

योनिमन्त्रसमूहस्य कृत्स्नः स्याप्यनिवारिता ।
कार्योऽश्वत्थतरोर्विष्णुश्चतुर्बाहुर्महाबलः ॥२३॥

†

बृहन्नासोत्तमाङ्गेन श्रीवत्सेन च शोभिना ।
शङ्खचक्रगदाहस्तः क्षौमपुष्पसमप्रभः ॥२४॥

†

रक्तचन्दनसारोत्थो निम्बस्याथ महाद्युतिः ।
कार्योऽर्कः साधकेन्द्रेण स्वारोग्याय महात्मना ॥२५॥

†

भूतये च सदा पूज्यः कार्तिकेयश्च वैद्रुमः ।
षड्वक्त्रः कृतिमान् बालः कार्यः क्रीडाविलासकृत् ॥२६॥

†

शक्तिहस्तो महावीर्यो वरदः शिखिवाहनः ।
अक्षसूत्रधरः श्रीमान्सोदकेन च शोभिना ॥२७॥

स कमण्डलुना हस्ते चतुर्वक्त्रः पितामहः ।
शुद्धहेममयः कार्यो बृहत्काष्ठोऽथवा तरुः ॥२८॥

कार्यः श्रीपर्णिसंज्ञस्तु; वक्रतुण्डश्च पिप्पलात् ।
न्यग्रोधाच्च प्रकर्तव्यः कुबेरो धनदः सदा ॥२९॥

एवमादीनि रूपाणि देवानां साधने मुने ।
प्राक्पदेन समस्तानां स्वनामाङ्कितं मूर्तिना ॥३०॥

†

साध्यः सम्यग्यथान्यायं संस्थाप्य विधिविस्तरात् ।
विद्याङ्गं पञ्चकं प्रोक्तं सर्वेषामेव सुव्रत ॥३१॥

योज्याः सर्वे विधानेषु यथावद्विधिना पुरा ।
तैरेव सकलीकृत्य गन्धधूपपवित्रकैः ॥३२॥

स्थाप्य पूज्याश्च माङ्गल्यैः पूर्ववत्परिकल्पितैः ।
उत्तमानां तु सिद्धीनां मन्त्राः पीठसमाश्रिताः ॥३३॥

विद्येशा मध्यमानां तु शेषा योज्यास्तु देवताः ।
कन्यसानां तु सिद्धीनां साधकेनाभिलाषिणा ॥३४॥

सदाशिवान्तविमलाः सिद्धयश्चोत्तमा मताः ।
विद्येश्वरपदामोदसुखभोज्यास्तु मध्यमाः ॥३५॥

कन्यसाश्च ततः प्रान्ताः सिद्धयः साधकात्मनाम् ।
यो यो यस्य यदा भक्तो वाङ्मनःकायकर्मभिः ॥३६॥

तन्निष्ठश्च तदा ज्ञेयः स तदंशो नरोत्तमः ।
सर्वावयवसंपूर्णः सत्यवाक् प्रियदर्शनः ॥३७॥

बृहल्ललाटो विस्तीर्णनेत्रो घ्राणोन्नतः सुधीः ।
व्यवसायपरो नित्यं स नरः सर्वसिद्धिभाक् ॥३८॥

अथवा देवताचारः शंकराकृष्टमूर्तिमान् ।
तत्पदं प्राप्य हृष्टात्मा भोगान्भुङ्क्ते तदात्मकान् ॥३९॥

सर्वाध्वकर्तृवदनाम्बुजनिःसृतैस्तु

वाक्यानलोत्थकिरणैः प्रतिमास्वरूपैः ।
प्रोक्ता विचित्ररचना भुवि साधकानां

शृणुष्व विप्र परतः समुदायसाध्यम् ॥४०॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे क्रियापादे प्रतिमालक्षणपटलश्चतुर्दशः ॥

चतुर्दशः पटलः

क्रियापादः १५

समुदायप्रकरणम्

अथ संक्षेपतो वक्ष्ये विधानमिदमुत्तमम् ।
येन विज्ञातमात्रेण फलं प्राप्नोत्यभीप्सितम् ॥१॥

तेजो यत्सर्वगं सूक्ष्मं पुंवीर्यात्मन्यवस्थितम् ।
तदेव सर्वदेवानां मन्त्राणां च महात्मनाम् ॥२॥

येनाधिष्ठितं सामर्थ्यादिन्द्रियाणि स्वके स्वके ।
प्रवर्तन्तेऽर्थसंताने; यदज्ञानोपबृंहितम् ॥३॥

यथैप्सितफलावाप्त्यै न कदाचित्प्रसज्यते ।
तद्वीर्यमैश्वरं वेद्यं यत्तन्त्रमखिलं जगत् ॥४॥

प्रवर्तते; मुनिव्याघ्र स एवाहं यदा मतिः ।
निःसंदिग्धतया वाचि जपतः संप्रवर्तते ॥५॥

न तदस्ति तदा तस्य त्रैलोक्येऽप्यप्रसाधितम् ।
जपो रक्षा परिज्ञानं निश्चयः सत्त्वमेव च ॥६॥

†

व्रतानि चेत्ययं मार्गो विधेः षोढा व्यवस्थितः ।
यदा मन्त्री व्रतोपात्तवीर्येणातीव भूरिणा ॥७॥

बृंहितः सहसा मन्त्रस्ततस्तं प्रति शङ्कितः ।
न शक्नोति बलं तस्य वोढुं स्वल्पवपुर्मनुः ॥८॥

†

कल्पोक्तमखिलं चास्य यथावत्परिविस्तरात् ।
निर्वर्तितं किमद्यापि न मन्त्रोऽस्मिन्वशानुगः ॥९॥

न च पश्यामि विघ्नानां स्वल्पमप्यत्र चेष्टितम् ।
उत्कृष्टवपुषात्मानं सोत्साहमजुगुप्सितम् ॥१०॥

तदा विभुं शिवं ध्यात्वा कर्णिकायां शुभोज्ज्वलम् ।
प्राणायामेन संतिष्ठेत् तच्च मन्त्रमनुस्मरन् ॥११॥

स्मरणात्तस्य तत्तेजो वीर्येणातिबलीयसा ।
पश्येत्पराङ्मुखं मन्त्रं प्रम्लानवदनं मुने ॥१२॥

तदा तेन प्रकर्तव्यो विधिरेष निवर्तकः ।
ज्योतिर्ज्योतिःपदं मध्ये साध्यवर्णविगर्भितम् ॥१३॥

ततः प्रथमशब्देन समन्तात्परिवेष्टयेत् ।
साध्यं मन्त्रं कृतं न्यस्य पश्चाद्विद्याङ्गपञ्चकम् ॥१४॥

देयं स्वस्थानतः सम्यग्ध्यात्वा रूपमयोज्ज्वलम् ।
ततस्तु पयसा साध्यमन्त्रोऽष्टशतवर्मणा ॥१५॥

†

त्रिसंध्यभिषिक्तः सन्सप्तरात्रं सुदीप्तिमान् ।
उत्थाय सहसा तस्मात्स्वदेहात्कल्पितान्मुने ॥१६॥

†

ददात्यभिमतां सिद्धिं साधकस्य न संशयः ।
होतव्यं च तदा तेन तिलानां कृष्णवर्चसाम् ॥१७॥

सहस्रं घृतमिश्राणां बिल्वानां चायुतं विधौ ।
सिद्धिस्तदा स्थिरीभूता सिद्धेन परिभूयते ॥१८॥

अतिदीप्तस्य साध्यस्याकृतिश्चन्दनवारिणा ।
शिवसंपुटमध्येन स्वमन्त्रेण विलेपिता ॥१९॥

त्रिसंध्यं सप्तरात्रं तु हृत्प्रदेशे च ताडिता ।
शार्वसंपुटमध्येन स्वमन्त्रेण दिने दिने ॥२०॥

कलिकाभिः सुरक्ताभिः करवीरस्य साधने ।
सहस्रेण ततः सिद्धा फलं यच्छत्यनिन्दितम् ॥२१॥

कटुतिक्तं निम्बतैलं राजिकाभिः सहैकतः ।
कृत्वा विलेपयेन्मन्त्री कृतं साध्यस्वभावतः ॥२२॥

निम्बपत्रं सकाम्बूकं जम्बूमिश्रेण धूपयेत् ।
अर्कक्षीरेण सप्ताहात्सिध्यते नात्र संशयः ॥२३॥

कल्पोक्तेनापि विधिना यदा मन्त्रः पराङ्मुखः ।
तदा भवोद्भवो योज्यः पदमाद्यं ततोऽन्ततः ॥२४॥

प्राणायामशतानां तु जपतः सिध्यते ध्रुवम् ।
अनग्निपदमाग्नेयमण्डलं विन्यसेदधः ॥२५॥

प्रथमेन सहैकत्र पावकं विनिवेशयेत् ।
तदेवोपरि विज्ञेयं हुंकाराद्यन्तरोधितम् ॥२६॥

सहस्रार्ककरादीप्तं मण्डलं ध्यायतः क्षणात् ।
प्रध्वंसं [च] समायाति परस्याप्यथ वाङ्मनः ॥२७॥

तेजस्तेजःपदं दीप्तं स्फुरद्विद्युच्छटाकुलम् ।
नाभिदेशाद्विनिष्क्रान्तं बालार्कसमवर्चसम् ॥२८॥

खेतलं पूरयेत्तेन निर्विघ्नेन निरन्तरम् ।
क्षणान्निवारयेद्वृष्टिं सोपलां साधकोत्तमः ॥२९॥

प्राणायामैः षोडशभिरसिद्धस्यापि जायते ।
किं पुनः सिद्धविद्यस्य स्मरणादेव निश्चितम् ॥३०॥

ध्यानाहारपदं ध्यात्वा मकारोभयसंपुटम् ।
पूर्णेन्दुसुप्रभं स्निग्धं सुषुम्नाख्येन वर्त्मना ॥३१॥

†

निष्क्रम्य बिन्दोः सिद्धेयं क्षणात्तत्र विधार्य तु ।
चकारेण समावेष्ट्य स्रवद्वेगेन चाम्भसा ॥३२॥

†

खेतलं छादयित्वा तु तिष्ठन्मन्त्रमनुस्मरन् ।
मुहूर्तार्धार्धमात्रेण क्षितावम्भः प्रपातयेत् ॥३३॥

तदेव मण्डलं पीतं वकारेणान्वितं पुरा ।
भूःपदेन च संरुद्धं निबिडं वेगतः क्षिपेत् ॥३४॥

वायोः संस्तम्भनं प्रोक्तं संमुखस्य सदागतेः ।
यद्यत्रोत्सहते क्रुद्धो निर्दग्धुं सचराचरम् ॥३५॥

†

जगत्त्रयं तदा कार्यं तेजस्तेजःपदोत्तरम् ।
पदं प्रथमकं सम्यग् रकारेण तु वेष्टितम् ॥३६॥

कालानलवलोल्लोलज्वालामालाशताकुलम् ।
लीलयैव सदा मन्त्री भस्मसात्कुरुते द्रुतम् ॥३७॥

†

कृतकृत्येन कर्तव्यं तर्पणं हविषा मनोः ।
आहुतीनां सहस्रेण स्नपनं चाम्भसा मुने ॥३८॥

चन्दनेन विलिप्यादौ वीजयेच्च मुहुर्मुहुः ।
पिङ्गपिङ्गपदं स्मृत्वा ततः स्वस्थो न संशयः ॥३९॥

†

सर्वभूतसुखाह्वेन पदेनामृतभूरिणा ।
स्नातः शुद्धिमवाप्नोति हत्वा लोकं चराचरम् ॥४०॥

पीठेशा लक्षजापेन जप्त्वा चासु महाबलाः ।
भवन्ति संनिधौ विप्र प्रतिमासु न संशयः ॥४१॥

†

विद्येशाश्च भवन्त्याशु सहस्रदशकेन तु ।
लोकपालाः सहस्रैस्तु सहस्रेणैव संनिधिः ॥४२॥

मालतीकुसुमैः पूजा सुसुगन्धैर्मनोरमैः ।
चन्दनेन सुगन्धेन लेपनं देवदारुणा ॥४३॥

धूपः शीतोपचाराश्च शान्तिकर्मण्यनिन्दिताः ।
रक्तचन्दनकल्केन कुङ्कुमेन तु सुव्रत ॥४४॥

कृष्णागरुसुधूपेन सर्वरक्तोपचारतः ।
सौभाग्यदा साधकस्य आकृष्टावपि देवता ॥४५॥

सर्वपीतोपचारेण कृतयः साधकात्मसु ।
स्तम्भने संनिधानाः स्युर्नात्र कार्या विचारणा ॥४६॥

सर्वकृष्णोपचारेण मारणे विहिता मुने ।
सर्वचित्रोपचारेण यथार्थप्रभवेन तु ॥४७॥

धूपेन गुग्गुलोश्चैव देवाः सर्वार्थसाधकाः ।
कल्पान्ते साधकेन्द्रेण स्वदेहान्मन्त्रनायकः ॥४८॥

प्रोत्थाय स्वेन रूपेण साधकायाग्रतो यदा ।
भाषयेत्प्रतिगृह्णीष्व तदर्घ्यं देयमादरात् ॥४९॥

†

उच्चार्य निखिलां शक्तिं गृह्णीष्वेति शिवाज्ञया ।
न यच्छेच्चेत्तदा विघ्नो ध्यात्वास्त्रं पातयेद्द्रुतम् ॥५०॥

†

अन्यथा नश्यते क्षिप्रं शरीरं साधकात्मनः ।
चरतः साधकेन्द्रस्य यदा रागो विलीयते ॥५१॥

†

आविर्भवति सद्बुद्धिर्मोक्षं प्रत्यनिवारिता ।
प्रदेया सुसहायस्य रक्षा संपुटगोपिता ॥५२॥

†

तेनापि लक्षमात्रं तु जप्तव्यं स्वपदं मुने ।
अथवा स्वगुरोर्भक्त्या प्रागेव परिकल्पिता ॥५३॥

तदा प्रदेया विधिवत्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
शिववत्पूजयित्वा तु तद्भावान्महीपतेः ॥५४॥

†

राष्ट्रराजस्य भक्तस्य दीक्षितस्य तपस्विनः ।
अन्यस्य वाथ कारुण्याद्विधिज्ञः साधकोत्तमः ॥५५॥

ग्राहको लक्षजापेन शतेनाप्यथ गुग्गुलोः ।
हुतेन स्थिरतामेति सिद्धिरप्युदिता मया ॥५६॥

येनाशेषतडित्तरङ्गवपुषा वीर्येण प्रद्योतितं

मोहायासविषादखेदकुटिलं चित्तं पशोः श्रेयसे ।
तद्ब्रह्मा मलनिर्गमोक्तिविधिना दीक्षेयमत्रोदिता

सिद्धेश्चापि विचित्रभोगरचना पादे क्रियासंज्ञके ॥५७॥

†

इति खलु योगविधानं संदेहनिषूदनं क्रमात्प्राप्तम् ।
व्यावर्ण्यते समासाद्विविधार्थं प्रसिद्धिदं पुण्यम् ॥५८॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे क्रियापादे समुदायपटलः पञ्चदशः ।

पञ्चदशः पटलः

क्रियापादः समाप्तः ॥

योगपादः

योगपादः १

योगोपन्यासः

अथ योगविभूत्यर्थमुत्तमोऽयं विधिर्मुने ।
षडङ्गो विस्तृतस्तन्त्रे समासात्प्रोच्यतेऽधुना ॥१॥

विभिन्नो वासनाभेदाद्द्विविधेन मलीमसः ।
मुख्यो योऽन्तर्गतः सूक्ष्मः स्वभावेनाप्यथाचलः ॥२॥

चरतोऽस्य बहिः स्थूलो भोक्तृत्वमलपीडितः ।
भेदोपचारतः प्रोक्तो भ्रान्त्युत्थोऽतीवदुःखदः ॥३॥

तस्यापमार्जनं कृत्वा यदवस्थानमादरात् ।
स्वोचितां व्यक्तिमायाति तदङ्गित्वेन शासते ॥४॥

संस्थितो योगमार्गेऽस्मिंस्तस्याङ्गान्युपचारतः ।
व्यक्तये परिभावाभिः संस्थितानि पृथक् पृथक् ॥५॥

प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामश्च धारणा ।
तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥६॥

अङ्गेभ्योऽन्योऽतिरिक्तः सन् योग इत्युपवर्ण्यते ।
तत्स्वरूपमनाविद्धमङ्गत्वेन गुणात्मना ॥७॥

अङ्गाङ्गिकल्पनोपायोऽभ्युपेयस्याभियुज्यते ।
उपेयस्य षडङ्गोक्तिर्न्यायेन प्रविजृम्भिता ॥८॥

†

उपेयस्योपलब्ध्यर्थमुपायोऽप्यधि वीर्यवान् ।
उपेयः परमा काष्ठा मायोपाधिः सुगर्भितः ॥९॥

उपायश्चास्य तीक्ष्णाग्रो योगयुक्तोऽतिवीर्यवान् ।
तस्याङ्गान्युदितान्यत्र न च योगः पृथक् स्थिते ॥१०॥

वस्तुन्यपरवस्तूनां यथोक्तं शासते मया ।
तस्माद्योगः प्रकर्तव्यो व्यक्त्यर्थममितद्युतेः ॥११॥

तेजसः साधकेन्द्राणां भूत्यर्थं चाप्यवारितः ।
स च चित्तनिरोधाद्वा वायोश्चाभ्यासगोचरात् ॥१२॥

निश्चयाच्च मुनिव्याघ्र कालान्नित्योद्यमात् स्फुटम् ।

विरागाच्चागमोपात्तन्यायेनाचरतस्ततः ॥

नान्यथा व्यक्तिमायाति निश्चितेयं मतिर्मम ॥१३॥

व्यपगतसङ्गदोषकलुषावलिहृद्विवरात्

सुघटितचित्तरत्नकृतशेखरलब्धजयात् ।
अनुगतयोगमार्गनिखिलोत्तरभूमिलयाद्

विचरति साधकस्तु कठिनाकुलजन्मभयात् ॥१४॥

†

उक्तं मया योगविधानमार्गे

योग्यं यथाङ्गैः समवाययुक्त्या ।
प्रवर्तते योगबलं प्रसह्य

तेनोच्यतेऽङ्गावयवेषु चिह्नम् ॥१५॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे योगपादे योगोपन्यासपटलः प्रथमः ॥

प्रथमः पटलः

योगपादः २

योगाङ्गानि

अथाङ्गानि वरिष्ठानि योगस्यामिततेजसः ।
समासतोऽभिधास्यामि शृणुष्वैकमना मुने ॥१॥

स्वेषु स्वेषु प्रवृत्तानामिन्द्रियाणां नियोगतः ।
शब्दादिष्वभिलाषेण स्वाधिष्ठातृबलेरणात् ॥२॥

निषण्णानां समाकृष्य स्वेन स्वेन तु वर्त्मना ।
प्रतीपाचारसिद्धिस्तु प्रवेश्य कमलोदरे ॥३॥

ज्ञानसूचिसमाविद्धनिर्दृष्टार्थोपला पुरा ।
मनःसूत्रेण संप्रोता मतिहस्तसमास्थिता ॥४॥

†

प्रसंख्येयाक्षमालेयं हृत्पद्माश्रयवर्तिनः ।
चित्तं प्रतिसमाहृत्य चलितं हृदयाश्रयात् ॥५॥

†

सम्यक्समाश्रयो येन प्रत्याहारः स उच्यते ।
आहारात्पोषणं प्रीतिः प्रसादः संप्रजायते ॥६॥

संतोषोऽर्थसमूहे तु प्रतिपत्त्याप्यखण्डितः ।
तदाहृत्य निरोधाच्च प्रत्याहारः स उच्यते ॥७॥

ध्यानं नाम न गौणेन चक्षुषा दिव्यमूर्तिनः ।
लक्षं प्रत्यचला प्रीतिर्यथा रागबलेरणात् ॥८॥

प्रलज्जन्नपि सौभाग्यः शक्त्याकृष्टो निवारितः ।
कान्तासक्तदृशां प्रीत्या न निवारयितुं क्षमः ॥९॥

तद्ध्यानं ध्यायिनां प्रोक्तं ध्यानमार्गफलप्रदम् ।
प्राणो वायुरिति ख्यातः स च संसारवर्त्मनि ॥१०॥

चैतन्येन सहैकस्मिन्नविभागेन लक्ष्यते ।
तद्गतेः संनिरोधो यः प्राणायामः स उच्यते ॥११॥

सोऽप्यस्मिंस्त्रिविधः प्रोक्तः शास्त्रे वस्तुबलोत्कटे ।
चतुर्णामासनानां तु समभ्यस्यैकमादरात् ॥१२॥

ततः समाधौ योग्यः स्यान्नान्यथा मुनिपुङ्गव ।
पर्यङ्कं कमलं भद्रं स्वस्तिकं चाचलं दृढम् ॥१३॥

बद्ध्वा प्रागेव विधिवत्करणं चाप्यनिन्दितम् ।
कृत्वा जयेद्विधौ प्राणान्यज्जयान्निर्जितं जगत् ॥१४॥

पर्यङ्कं योगपट्टेन बध्नीयात्पृष्ठयोगतः ।
आकुञ्च्य जानुनी सम्यक्पादं कृत्वा तु दक्षिणम् ॥१५॥

बाह्यतो वामजङ्घाया वामं सव्योर्ध्वतो बहिः ।
किंचिद्विनिर्गतं कृत्वा तिष्ठेदुन्नाम्य वै कटिम् ॥१६॥

पर्यङ्कमिति विख्यातमासनं योगसिद्धिदम् ।
भूपृष्ठे सुसमे रम्ये विनिवेश्य समाधिना ॥१७॥

दक्षिणोरुगतं वामं पादं वामोरुसंस्थितम् ।
दक्षिणं तु समाविध्य तज्जङ्घे तु परस्परम् ॥१८॥

एतद्धि कमलं नाम विधावासनमुत्तमम् ।
पर्यङ्कवत्स्थितं भद्रं किं तु जङ्घे नियम्य तु ॥१९॥

पादयोरुपरि स्थाप्य भद्रमेतत्प्रकीर्तितम् ।
संकोच्य वामपादं तु तत्पार्ष्णिं तु स्फिचावधिम् ॥२०॥

†

कृत्वाधो दक्षिणस्येत्थं धरण्यां जानुमण्डलम् ।
सव्यं कृत्वोत्तरं पादं वामजङ्घोरुपीडितम् ॥२१॥

स्वस्तिकं नाम विख्यातं चतुर्थमिदमासनम् ।
करणं च प्रवक्ष्यामि यथावदतिसंक्षेपे वै ॥२२॥

†

उभयोर्जङ्घयोर्मध्ये हस्तावन्योन्य तिर्यगौ ।
कृत्वोत्तानौ समौ विद्वान्वामस्योपरि दक्षिणम् ॥२३॥

न्यसेत्करं यथाङ्गुल्यो दक्षिणा वाममूलतः ।
किंचिदाकुञ्चिताङ्गुष्ठौ कर्तव्यौ नियतात्मना ॥२४॥

उरश्चास्य विततं कृत्वा बाहू परिश्लथौ ।
पृष्ठमाकुञ्चयेत्स्कन्धदेशमुन्नमयेत्सुधीः ॥२५॥

निष्कम्पां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुञ्चिताम् ।
ग्रीवां विधारयेद्यत्नाच्छिरः कार्यं समं सदा ॥२६॥

द्यावापृथिव्याभिमुखो दृङ्नासाग्रसमाश्रया ।
किंचित्संमील्येन्नेत्रे दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ॥२७॥

†

तालुमध्यगतेनैव जिह्वाग्रेण महामुने ।
करणं योगमार्गोक्तं यथावत्परिविस्तरात् ॥२८॥

एवमादौ सुनिष्कम्पकरणेन महामुने ।
संस्थितस्य यथान्यायं प्राणायामोऽथ वर्ण्यते ॥२९॥

आपूरयेत्समाकृष्य बहिर्वायुं स्वकां तनुम् ।
यावत्सर्वाङ्गिको वेगात्स्वयमेवाचलायते ॥३०॥

तावत्संपूरको ज्ञेयः प्राणायामविधौ सदा ।
आपूरितोऽचलो भूत्वा बृहत्कुक्षिस्तु कुम्भवत् ॥३१॥

आपूरितोऽम्भसा तिष्ठेद्यावच्छक्तिबलं ध्रुवम् ।
स कुम्भक इति ख्यातः प्राणायामोऽतिनिश्चलः ॥३२॥

आधारतलतो भूयः समाकृष्य शनैः शनैः ।
नासिकाविवराग्राद्य उच्छिन्नः सोर्ध्वं वर्त्मना ॥३३॥

†

करोति शिथिलाङ्गानि नाडीरन्ध्राणि वेगवान् ।
निर्याति शोषपवने शान्तत्वेन जितात्मनः ॥३४॥

†

यो भावः सा परावस्था रेचकस्य वशानुगा ।
योगिनो योक्तुकामस्य स्वोपकाराय संस्थिता ॥३५॥

धारणा विधृताक्षस्य मनसो योपजायते ।
वायोरपि समायोगात्सुसमिद्धात्मवर्तिनाम् ॥३६॥

चतुर्धा भेदमापन्ना वायुनाक्षभृतां सह ।
आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृता परा ॥३७॥

चतस्रो धारणाः सिद्धाः कर्मभेदेन सुव्रत ।
ज्योतिर्ज्योतिःपदं योज्यं हुंफडन्तं समन्ततः ॥३८॥

रश्मिभिर्विकचं दिव्यं शूलाग्रं वेगवच्छुभम् ।
पादाङ्गुष्ठाग्रविवरे तेन कुर्वीत साधकः ॥३९॥

आत्मानं हृत्प्रदेशात्तु विनिगृह्य तु मुद्रया ।
योजयेत्परमे तत्त्वे विन्द्वाख्ये ह्यमृतात्मके ॥४०॥

†

ऊर्ध्वगाभिः सुशुभ्राभिः शिखाभिरनलो महान् ।
स्फुरत्सूर्यायुतप्रख्यस्तडित्पुञ्जचयोपमः ॥४१॥

प्रदहंस्तु सुदीप्तात्मा कार्याणि करणानि च ।
यायात्प्रद्योतयन्विश्वं पथा स्वोद्घटितात्मना ॥४२॥

नाभिदेशमनुप्राप्तं तत्तेजोऽमितविक्रमम् ।
धारयेद्योगयुक्तात्मा शिखाज्वालाकुलोज्ज्वलम् ॥४३॥

विवरेभ्यः समस्तेभ्यो ह्यालोमान्तेभ्य उल्बणम् ॥
तिर्यक्चोर्ध्वमार्गेभ्यः प्रयात्यतीव तेजसा ॥४४॥

†

चिन्तयेत्साधकेन्द्रस्तु यावत्सर्वं महामुने ।
भस्मीभूतं शरीरं तु ततश्चैवोपसंहरेत् ॥४५॥

अनया योगिनः पापशीतश्लेष्मादयः क्षणात् ॥
विघ्नाश्च ध्वंसमायान्ति ये चान्ये दुष्टजातयः ॥४६॥

धारयेत्प्रत्ययार्थं वा निर्बीजाग्निविधावपि ॥
शत्रोर्वा मारणं दहे श्रेयसे चात्मनः सदा ॥४७॥

तुलारोहविधानं च प्रयोगार्थं बलोत्कटा ॥
शैवमूर्तिभिः करतालात्समुत्थैः सम्यग्योजिता ॥४८॥

†

करोति विगतक्लेशं दग्धपापतनुं नरम् ।
प्राक्पदेनामृतं तत्त्वं प्रतिष्ठोत्कृष्टवर्चसम् ॥४९॥

ध्यायेदाविद्धचित्तात्मा पयोभूतेन वर्त्मना ।
संतताभिरमोघाभिरधोवक्त्राभिरादरात् ॥५०॥

स्फुरच्छीकरसंपातप्रभूतहिमगादिभिः ।
धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य तद्विचिन्तयेत् ॥५१॥

ब्रह्मरन्ध्राब्जसंक्षोभाद्यावद्धृदयगोचरम् ।
सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयः ॥५२॥

तिष्ठेत्तावत्सुयुक्तात्मा निस्तरङ्गेण वारिणा ।
विप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना ॥५३॥

क्षुत्पिपासाक्लमायाससंतापपरिपीडितः ।
धारयेद्धारणां मन्त्री पुष्ट्यर्थं वाप्यतन्द्रितः ॥५४॥

व्योमसंस्थाय शब्देन कर्णिकोत्थेन वर्चसा ।
प्रगुणेन सुशुभ्रेण सूक्ष्मेणातिगरीयसा ॥५५॥

मार्गेण ब्रह्मरन्ध्रान्तःसर्पिणा साधकोत्तमः ।
यायाच्छिद्राग्रसमयं यत्तत्तेजोमयं शुभम् ॥५६॥

तस्मिन्नन्तः समारोप्य जगद्व्याप्याखिलं सुधीः ।
तिष्ठेत्प्रसन्नचित्तात्मा शिवोऽहमिति भावयेत् ॥५७॥

अस्यां विधार्यमाणायां जगत्यस्मिन्द्विजोत्तम ।
संप्राप्नोत्यचिरेणैव प्रभुत्वमजुगुप्सितम् ॥५८॥

धारणेयं सदा धार्या विश्वेशानी शिवंकरी ।
सकारसंपुटस्थेन सूक्ष्मशब्देन योगयुक् ॥५९॥

कुन्देन्दुशङ्खधवलं सान्द्रमत्युल्बणं शुभम् ।
बिन्दोर्विनिर्गतं शीतं कल्लोलललितालयम् ॥६०॥

†

संपूर्णमण्डलं व्योम्नि अमृतस्यन्द्यनिन्दितम् ।
तज्ज्योत्स्नाविद्धमात्मानमुदारमनिवारितम् ॥६१॥

संपूर्णेन्दुनिभे ध्यायेन्मण्डलं कर्णिकोपरि ।
तत्स्थं संचिन्तयेद्विद्वाञ्शशाङ्कायुतवर्चसम् ॥६२॥

उभयोरप्यमोघेन वीर्येणामृतवह्निना ।
चरताप्लुष्टशोकेन साधुना विरतात्मना ॥६३॥

नष्टव्याधिजरामृत्युः क्षणाद्भवति साधकः ।
चतस्रो धारणाः प्रोक्ता योगिनोऽभ्यस्यतः सदा ॥६४॥

शिवमार्गप्रदायिन्यः स्ववीर्यैर्दृढमार्गिताः ।
प्रकाशयन्ति संसिद्धिमार्गं भोगभुजामपि ॥६५॥

†

लब्धभूमेर्विरक्तस्य तज्जयोपायपेशलः ।
ऊहो नाम वितर्कोक्तिः प्रविचारेक्षणात्मकः ॥६६॥

यदस्त्यतिशयं स्थानं भोगेन समधिष्ठितम् ।
विनश्वरेण संदेहे बलेन सुमलीमसम् ॥६७॥

किंचनेन विकल्पोक्तिव्यवहारात्मना त्वलम् ।
अस्मादन्यद्विशिष्टेन भोगेन परिपूरितम् ॥६८॥

तस्मिन्मनः समाधाय सर्वकल्पाद्विनिर्गतम् ।
व्यक्ते तस्मिन्स योगीन्द्रो निर्वितर्केण चेतसा ॥६९॥

समालिङ्ग्याञ्जसा सिद्धं कालेन प्रविचारतः ।
तद्भोगवशसंखेदपरिश्रान्तस्य चेतसः ॥७०॥

ऊहोऽभिव्यक्तिमायाति येन जानाति निश्चितम् ।
अस्मादप्यतिवीर्याढ्यं परमत्यद्भुतोत्तरम् ॥७१॥

पदमस्त्यविकल्पो यः सविकल्पात्प्रजायते ।
निर्विकल्पे ततस्तस्मिन्पूर्ववज्जायते मतिः ॥७२॥

यावत्तद्विगतक्लेशो मलेनाविचलात्मना ॥
निर्वितर्केण सूक्ष्मेण सर्वदिक्प्रविसर्पिणा ॥७३॥

क्षयातिशयसंताप(!)क्लिष्टमूर्त्या चिदात्मना ।
पदं पदवतां श्रेष्ठं स्वतेजो गूढगोचरम् ॥७४॥

†

तदेकं निर्विकल्पं स्यात्प्रभोः स्थानमनातुरम् ।
शेषाणि सवितर्काणि संत्याज्यानि मुमुक्षुभिः ॥७५॥

निर्वितर्कं विना लब्धुं यन्न योगप्रयोक्तृभिः ।
शक्यते मुनिशार्दूल तस्मात्तर्कः प्रयुज्यते ॥७६॥

योगिनोऽन्तस्तु पाशकः सोपकाराय चेष्टते ।
विमलेन दृशा स्पष्टं ध्येयं संसाधितात्मना ॥७७॥

†

अनग्रस्तवपुषा ध्यातमादावेवाविकल्पितम् ।
तदध्यवस्य बलवद्धिया ध्येयं प्रयत्नतः ॥७८॥

†

समालिङ्ग्य समत्वेन यथा नानात्मचेतसा ।
संस्थितो योगं योगीन्द्रो न विभागेन लक्ष्यते ॥७९॥

तद्ध्येयधर्मी युक्तात्मा बाह्यस्यार्थस्य गोचरात् ।
व्यतीतोत्पन्नसद्भावः समाधिस्थोऽविकारवान् ॥८०॥

भोगद्वाराण्यशेषाणि पिधाय परमे विधौ ।
तृप्तिदारुसमुत्थेन कवाटयुगलेन च ॥८१॥

पञ्चधा संस्थितेनात्र लक्ष्यशय्याकृतास्पदः ।
शुद्धौजसा समालिङ्ग्य बुद्धिं पत्नीं सुलालसाम् ॥८२॥

मनःप्रदीपप्रद्योतवितमस्के स योगिराट् ।
हृन्मन्दिरे सुखोद्दामयोगनिद्राकुलेक्षणः ॥८३॥

जितं दर्पां मतिं कृत्वा सर्वाङ्गाह्लादितात्मवान् ।
शयीत सुचिरं कालमप्रबुद्धाक्षगोचरः ॥८४॥

†

असंप्राप्तबहिर्द्वन्द्वसमाधौ संस्थितः सुधीः ।

समाधिलब्धवीर्यस्य योगिनोऽलुब्धचेतसः ॥

समस्तविषयापीडकषायः परिपच्यते ॥८५॥

पशुपतिरश्मिबृन्दविमलीकृतवाग्वपुषा

हिमगिरिराजपुत्रीपतिना कथितं मुनये ।
अविचलयोगलब्धकरणोत्तमसाधुविधिं

सरभसयोगसाररचनं कथयाम्यधुना ॥८६॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे योगपादे योगाङ्गपटलो द्वितीयः ।

द्वितीयः पटलः

योगपादः ३

योगसारसमुच्चयः

अथातः संप्रवक्ष्यामि योगसारसमुच्चयम् ।
सर्वदोषविनिर्मुक्तं निःशब्दं स्थानमुत्तमम् ॥१॥

सुगुप्तं सुसमं पूतं निराबाधमनाकुलम् ।
तत्र योगासनं बद्ध्वा स्थिरमेकाग्रमानसः ॥२॥

वायोर्निष्क्रमणं कृत्वा प्रवेशं च शनैः शनैः ।
नासिकाविवराभ्यां तु सम्यक्संशोधयेत्क्रमात् ॥३॥

प्रच्छादनं सारणं च संशुद्ध्यै प्रयतात्मना ।
कार्यं विगतरागेण नित्यं योगयुजा मुने ॥४॥

प्रविशुद्धानिलं चित्तं योक्तव्यं भूम्यनुक्रमात् ।
यावत्पदसमायोगान्नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥५॥

स्थूलायाससमुत्पन्ना दुःखाशयसमृद्धयः ।
लेशतो हानिमायान्ति सूक्ष्मज्ञानानुसारतः ॥६॥

यदालिङ्ग्य पदं सूक्ष्मं विचेष्टेत स योगिराट् ।
तस्मिंस्तस्मिंस्तदुत्थाभिर्वासनाभिर्वियुज्यते ॥७॥

वियुक्तः सन् पराभिः स सूक्ष्माभिश्चोपबृंह्यते ।
तत्समानाशयावेशाद्बीजं प्राक्संचितं त्वणोः ॥८॥

मोहात्मकेन वीर्येण योगिना प्रत्यवारितम् ।
विवर्तते मुनिव्याघ्र येनासावतिभावितः ॥९॥

मोहमायाति तत्रैव न परं वेत्त्यनात्मवान् ।
ततस्तेन प्रकर्तव्यो जपश्चोर्जितचेतसा ॥१०॥

†

तेजसाजस्रवीर्यस्य मृष्टबाह्याशयस्य च ।
प्रवर्तते मतिः क्षिप्रं यया यात्युन्नतिं पराम् ॥११॥

विशुद्धोन्नतिसामर्थ्यं यत्पदामोदभावितम् ।
योगिनं कारणेशानो नियोजयति सुव्रत ॥१२॥

तद्भावभावनामोदविषयेष्वनिवारितम् ।
एवं पदात्पदं याति योगाग्निपरिबृंहणात् ॥१३॥

तत्सटाटोपसंघट्टपटूद्घाटितदिङ्मुखः ।
प्राप्नोत्यभीप्सितं स्थानं क्रमात्कालेन सुव्रत ॥१४॥

तद्गुणाक्षप्रभावेण दिगन्तरविसर्पिणा ।
अतिरस्कृतवीर्येण प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥१५॥

अप्रम्लानमुखेनासावव्ययेनातिभूरिणा ।
विभाति दिवि दीप्ताङ्गतेजोमूर्तिरुदारवान् ॥१६॥

यस्मात्क्लिष्टप्रवाहाभैः प्रधानाक्षैश्च कुत्सितात् ।
अनित्यविषयायासखेदेन परिपीडितात् ॥१७॥

मृगतृड्लोभविषयाच्छक्रजालप्रविस्तरात् ।
छायाक्रीडनभोगाढ्यात्तोयबुद्बुदजीवितात् ॥१८॥

तडित्संपद्विनादाढ्यमरुच्छृचञ्चलात्मकात् ।
निर्गतो योगसामर्थ्याज्जगद्व्याप्याचलोऽव्ययः ॥१९॥

†

समासतोक्त्या कथितं विधानं

सिद्ध्यै मया ते मुनिराजमुख्य ।
विस्तारयिष्याम्यधुनाध्वसंप

त्क्रमेण मत्तः शृणु तद्विशेषम् ॥२०॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे योगपादे योगसारसमुच्चयपटलस्तृतीयः ॥

तृतीयः पटलः

योगपादः ४

तत्त्वसाधनम्

अथातोऽध्वविधानेऽस्मिन्नुपायश्चोपवर्ण्यते ।
पृथिव्यादीनि तत्त्वानि शिवान्तान्यनुपूर्वशः ॥१॥

ध्यातव्यानि मुनिव्याघ्र शरीरे योगिना सदा ।

मतङ्ग उवाच —

पार्थिवाणुसमूहस्य विकीर्णस्य पृथक् पृथक् ॥२॥

किं स्वरूपं स्वकं तत्र पृथिव्यास्तत्त्वसंज्ञकम् ।

परमेश्वर उवाच —

मृत्त्वमस्ति मृदस्तत्र येनासौ व्यपदिश्यते ॥३॥

तत्तेभ्यो ह्यणुसंघेभ्यो विशिष्टमविनाश्यथ ।
यदालम्ब्याणुसंघस्य द्वित्र्यादेरविखण्डितम् ॥४॥

†

संचयः सुकृतः स्पष्टः सदाधारनिबन्धनात् ।
वस्तुनः प्रकटं यस्माद् द्रव्यादेः परिगीयते ॥५॥

गुणा गुणिनमाश्रित्य विचेष्टन्ते स्वके स्वके ।
विषये न निराधारा ह्याधेयाः कुत्रचित्स्थिताः ॥६॥

सत्तावलम्बनं त्यक्त्वा व्यपदेश्याः कथं मुने ।
भवन्ति व्यवहारेऽस्मिन्व्यक्तास्वर्थक्रियास्वपि ॥७॥

मतङ्ग उवाच —

द्रव्यादिभ्यो विशिष्टार्थसत्ता संपरिभाषिता ।
तेषामभावान्नेष्टं स्याददृष्टत्वात् सुरेश्वर ॥८॥

†

परमेश्वर उवाच —

नाभावादतिसूक्ष्मत्वादस्तित्वेऽप्यक्षगोचरम् ।
न संभाव्यं यतो मृत्त्वं सति भावे प्रभाष्यते ॥९॥

मतङ्ग उवाच —

कल्पिता परिभाषेयं व्यापाराय न साक्षात् ।
कुतोऽन्यद्व्यतिरिक्तं यन्मृत्त्वं येन मृदुच्यते ॥१०॥

परमेश्वर उवाच —

असत्कल्पयता वाच्यो नाङ्गुल्यग्रेण कुत्रचित् ।
तदेव शक्यते स्पष्टं कथं वासत्प्रकल्पना ॥११॥

विद्यते चेत्ततस्तस्माल्लोकाः क्लिश्यन्ति सुव्रत ।
कर्मारम्भे त्वरायासलोभेनाप्राप्ततृप्तयः ॥१२॥

तस्मात्संव्यवहाराय संस्थिता यद्बलात्क्षितः ।
कल्पनेयं स्थिता स्पष्टा सा च वस्तुनिबन्धिनी ॥१३॥

†

प्रत्यक्षमेकमुचितं प्रमाणं भवतो यदा ।
तदा यदनुमानेन साध्यते तदसत्स्फुटम् ॥१४॥

न चैवं स्यान्मुनिव्याघ्र शृणु वक्ष्याम्यतः परम् ।
अनिर्देश्यमसंदिग्धं कल्पनापोढगोचरम् ॥१५॥

प्रत्यक्षं तेन नेष्टं स्याद्व्यवहाराय सुव्रत ।
न चात्र कल्पना काचिन्निश्चित्येयं मतिर्मम ॥१६॥

†

शेषमर्थक्रियापन्नमनुमानवशं जगत् ।
तत्त्रिधा भेदमापन्नं विशेषोक्तिनिदर्शनात् ॥१७॥

यथा तथा प्रवक्ष्यामि न चातिपरिविस्तरात् ।
शेषवत्पूर्ववच्चान्यत्सामान्यमपरं मतम् ॥१८॥

स्थूलावर्तं शकृत्पुञ्जभूयिष्ठं मदगन्धि च ।
स्तम्भशय्यादिभिश्चिह्नैरत्रासीन्मत्तवारणः ॥१९॥

†

अतीतोऽप्यनुमानेन साध्यः शेषवता बुधैः ।
कृष्णाञ्जननिभैश्चोच्चैः साटोपैर्निबिडैर्घनैः ॥२०॥

निर्विघ्नैर्विपुलैः स्निग्धैस्तडिद्भिर्घोषसंकुलैः ।
प्रावृट्समये संप्राप्तैर्दृष्टेर्वृष्टिः प्रमीयते ॥२१॥

पूर्वमप्येवमुचितं वृट्पातोऽप्यविखण्डितः ।
दृष्टमासीन्न संदेहो धूम अद्याप्यधोगतः ॥२२॥

आशु वृष्टेरमोघोऽयं न निवार्येत केनचित् ।
एवं पूर्ववता साध्या ह्यनुमानेन वृट् सदा ॥२३॥

दृष्टं ज्योतिष्मतां राशेः स्वरूपं पूर्वतः पुरा ।
पश्चात्पश्चाच्च संपश्यन् गतिमत्त्वं प्रसाधयेत् ॥२४॥

एवं प्राक् पूर्वदेशस्थं देवदत्तं प्रदृश्य तु ।
तमेवापरदेशस्थं दृष्ट्वा किमनुमीयते ॥२५॥

एभ्यो वै गतिमान् साधुहस्त्यश्वादेरनिश्चयात् ।
सामान्यं गतिमत्त्वं स्यान्न विशिष्टं प्रसिध्यति ॥२६॥

विशेषोऽस्यनुमानस्य त्रिविधस्याप्यनिश्चयात् ।
आगमादाप्तवक्त्रोत्थान्नान्यथा मुनिपुङ्गव ॥२७॥

आप्तश्चैवागमात्सिद्धः स चेदानीं विचार्यते ।
आयुर्वेदात्सगणितान्मन्त्रवादाच्च सस्फुरात् ॥२८॥

रसोपनिबद्धाटोपादाप्तः स परिगृह्यते ।
योगमन्त्रौषधीनां तु वीर्यमव्याहतं मुने ॥२९॥

न मीमांस्यं विकल्पोक्त्या मनुष्यैरल्पबुद्धिभिः ।
केचिद्योगबलात्सिद्धाः केचिन्मन्त्रबलान्नराः ॥३०॥

केचिदौषधसामर्थ्यात्केचित्तीर्थप्रभावतः ।
त्रिकालविषयज्ञानव्यक्तदेहा महाबलाः ॥३१॥

कारुण्यात्सिद्धयश्चित्राः प्रोक्तास्तैरेव भूतले ।
तेषामप्यपरेः प्रोक्ताः सांसिद्धिकगुणोत्तरैः ॥३२॥

मनुष्याणां च विप्रेन्द्र योगोपायश्च न स्वयम् ।
यतोऽभिव्यक्तिमायाति ह्युपदेशं विना क्वचित् ॥३३॥

ताल्वोष्ठपुटसंयोगाद्व्यक्तमाप्तवचो यतः ।
तस्मादाप्तः प्रपत्तव्यः पारंपर्यक्रमागतात् ॥३४॥

अप्रयत्नवतो वापि न चोत्पत्तिमतः सदा ।
सतोऽस्य परतन्त्रत्वमुत्पत्तिविलयात्स्फुटम् ॥३५॥

यस्य यस्य यदायत्तं यद्वशस्तु प्रवर्तते ।
तस्य तस्य स वक्तव्यः कर्ता कारणमत्र तु ॥३६॥

अस्याशेषस्य जगतः कारणं स महेश्वरः ।
व्यज्यते यद्बलाविष्टं विलयं चानुगच्छति ॥३७॥

स्थूलं विनश्वरं दृश्यं कृतकं चाप्यचेतनम् ।
परतन्त्रं जगद्यस्मात्तत्कर्तुरखिलं मुने ॥३८॥

प्रत्यक्षेणानु मानेन वक्तासावेव निश्चितः ।
तस्मात्तद्वचनात्सिद्धा पृथिवी साधिदेवता ॥३९॥

द्वीपार्णवगिरिप्राया प्रमाणरचनोज्ज्वला ।
ध्यातव्या योगसिद्ध्यर्थं तत्त्वमार्गव्यवस्थया ॥४०॥

देहे च तत्त्वमापन्ना; तस्यामारोप्य वै मनः ।
कूर्मोऽङ्गानीव संकोच्य तल्लयस्तत्परायणः ॥४१॥

रूपमभ्यस्यतस्तस्य पार्थिवं यत्स्वकं ध्रुवम् ।
व्यक्तिमायात्यसंदेहात्साधिदेवतयान्विता ॥४२॥

पीतं वा गन्धतन्मात्रं गुणेन समधिष्ठितम् ।
ध्यायेत्प्रसन्नचित्तात्मा यावत्सा देवतान्विता ॥४३॥

व्यक्तिमायाति सुप्रीता योगेनाभिमुखीकृता ।
योगिनो लब्धवीर्यस्य प्रसन्ना सर्वकामदा ॥४४॥

लब्धभूमिस्तदा योगी वशीकृत्य शनैः शनैः ।

पार्थिवं तत्त्वमेवं स्याद्

आप्यमप्यभ्यसेत्तदा ॥४५॥

तत्राप्युक्तो विधिरयं किं तु तच्छ्वेतमभ्यसेत् ।
रसतन्मात्रसंयुक्तं शेषाश्चास्य गुणा मुने ॥४६॥

पारक्यास्तेन सिद्धस्य नाभिव्यक्तिं प्रयान्ति हि ।
पूर्वं तत्त्वजयात्तस्य शुभो गन्धः प्रजायते ॥४७॥

शरीरस्य मुनिव्याघ्र विलिप्तस्यापि तत्क्षणात् ।
अणुत्वमप्यनायासं स्वेच्छयैवाप्यथाप्नुयात् ॥४८॥

योगी योगजयात्क्षिप्रं द्रवं द्रव्येष्ववारितः ।
क्रीडत्यक्लिष्टवपुषा योगजेनातिवर्चसा ॥४९॥

दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य वाचा चैव विचारतः ।
भवेद्रसविकारोऽस्य शुभो वाप्यशुभोऽपि वा ॥५०॥

यदीच्छेत् प्लावितुं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तदम्भसो जयात् कुर्यान्नान्यथा मुनिसत्तम ॥५१॥

निर्जित्याम्भो विशेदग्नौ यज्जयाज्ज्वलते क्षणात् ।
रूपाण्यरूपतां यान्ति यान्त्यरूपाणि रूपताम् ॥५२॥

तदिच्छावशावर्तीनि विचित्राण्युत्कटानि च ।
ग्लानतेजांसि वा स्पष्टं वीर्येणाग्निगुणात्मना ॥५३॥

जिताग्नेर्व्यज्यते योक्तुर्वायुः स्वेनैव तेजसा ।
प्रभूतबलवीर्येण चलच्चण्डेन साधुना ॥५४॥

तन्मयस्य सदोद्युक्तचेतसाविद्धतेजसः ।
अनानात्वगुणोपेतशरीरस्यामितद्युतेः ॥५५॥

योगीन्द्रस्य गुणा वायोः स्वाख्या व्यज्यन्त्यनिन्दिताः ।
तदुन्मीलितसामर्थ्याच्छीतोष्णमृदुकर्कशान् ॥५६॥

प्रकरोतीच्छया सर्वान्भावान्नात्र विचारणा ।
उत्पूय वा जगत्सर्वं संहरेल्लीलयैव हि ॥५७॥

व्योम्नि चित्तं समारोप्य यदि सम्यङ्निलीयते ।
व्योमरूपस्तदा योगी जगत्यस्मिन्विचेष्टते ॥५८॥

मतङ्ग उवाच —

यदमूर्तमनाधारमविकारितकारणम् ।
अनाद्यकारणं यस्मात्तत्कथं साध्यते विभो ॥५९॥

परमेश्वर उवाच —

अवकाशेन धर्मेण शब्देनात्मगुणेन च ।
संज्ञया च मुनिव्याघ्र किमर्थं भेदवानपि ॥६०॥

नेच्छसे वस्तुमार्गेऽस्मिन्प्रविचारात्सुपुष्कलात् ।
गुणवान्भेदवान्संज्ञी त्रिरवस्थानदर्शनात् ॥६१॥

विलयोत्पत्तिरेतेषां यस्मात् सोऽप्युपचर्यते ।
व्यक्तो वाप्यथ नष्टो वा भावैरात्मन्यवस्थितेः ॥६२॥

न विनाशोऽस्ति भावानां नित्यानाममितात्मनाम् ।
न चैवोत्पत्तिरित्येवं नित्यत्वाद्युज्यते मुने ॥६३॥

द्वे रूपे वस्तुनः प्रोक्ते सृष्टिसंहारवर्त्मनि ।
प्रलये शक्तिरूपं स्याद्व्यक्तिरूपमतोऽन्यथा ॥६४॥

तेनाकाशमिति प्रोक्तमुपचारा[द्]यथा मुने ।
खपुष्पकूर्मलोमादेर्या संज्ञा वस्तुसंहतौ ॥६५॥

तयोर्योगादृतेऽसंज्ञा नाभावः शशशृङ्गयोः ।
स्थाने सत्यपि नास्त्यत्र यो भावो यस्य वस्तुनः ॥६६॥

शक्तिरूपं स्थितं तद्धि बोद्धव्यमथवा क्वचित् ।
किंचिद्व्यक्तिमवाप्नोति जातिभेदात्पृथक् पृथक् ॥६७॥

संज्ञा सद्वस्तुनः प्रोक्ता व्यवहाराध्वगोचरे ।
असत्प्रलपितं शेषमथवाक्षरसंहतेः ॥६८॥

एकद्वित्र्यादिसंयोगान्नामभेदो ह्यनेकधा ।
सोऽक्षराणां प्रपत्तव्यो न चान्यस्य च वस्तुनः ॥६९॥

वाच्यवाचकभेदो यः सुप्रसिद्धो महीतले ।
तस्माद् व्योम तु मन्तव्यं तच्चाभ्यस्यं महात्मना ॥७०॥

यल्लयाद्योगयुक् सूक्ष्मो देवैरपि न दृश्यते ।
यस्य यस्य समभ्यासात्पदमाप्नोति तात्त्विकम् ॥७१॥

तद्वीर्योर्जितसामर्थ्यो भोगांस्तद्भुवनेष्वपि ।
प्राप्य भुङ्क्ते द्विजव्याघ्र स्वमदोद्दामगर्वितः ॥७२॥

तन्मात्राणि सुसूक्ष्माणि यान्यवाप्य स योगिराट् ।
करोति भूतरचनां विचित्रभुवनोज्ज्वलाम् ॥७३॥

क्ष्मादीनां ये गुणाः प्रोक्ता भूतानां गन्धपूर्वकाः ।
एकापायेन पञ्चानां तेन स्वाख्यो महामुने ॥७४॥

योऽवष्टम्भः प्रधानाख्यः स्वगुणः पार्थिवो मतः ।
गन्धतन्मात्रजस्तस्याः सत्यस्मिन्व्यपदिश्यते ॥७५॥

व्यक्तेयं गन्धतन्मात्रात्तच्च तन्मात्रपञ्चकम् ।
प्रागेव कथितं युक्त्या पञ्चानामपि कारणम् ॥७६॥

परमाणुसमूहेऽस्मिन् ये गुणाः समवस्थिताः ।
सहजोत्पन्नसद्भावा न ते मुनिवरोत्तम ॥७७॥

हेतुषु समवायित्वात्केवलानां पृथक् पृथक् ।
निराधारा विचेष्टन्ते वाक्यमेतदयुक्तिमत् ॥७८॥

तन्मात्रपञ्चकात्क्षुब्धात्स्वगुणोत्कृष्टचेतसः ।
व्यक्तिमायान्ति भूतानि तन्मात्रगुणदर्शनात् ॥७९॥

तन्मात्राण्यपि सिद्धानि ध्यातव्यानि मुमुक्षुणा ।
यज्जयात्तद्विकारैस्तु क्रीडते मुदितात्मवान् ॥८०॥

तामसीयं मया प्रोक्ता सिद्धिर्योगयुजेऽत्र तु ।
ईषद्रजः समाविद्धा सत्त्वतन्मात्रगोचरा ॥८१॥

उपस्थमभ्यसन्योगी तदधिष्ठातृगोचरम् ।
व्यक्तं जानाति येनासौ प्रजाः पालयितुं क्षमः ॥८२॥

प्राकाम्यगुणमाहात्म्यं व्यक्तमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
प्रजापतिसमो भूत्वा क्रीडते विगतक्लमः ॥८३॥

मित्रविष्ण्विन्द्रशर्वाणां क्रमात्तत्तुल्य एव सः ।
कर्मेन्द्रियजयात्मन्त्री विजिताक्षश्च जायते ॥८४॥

प्रत्यक्षाणि च सर्वाणि कर्माण्यस्मिन्सितासिते ।
जगत्यलुप्तवीर्याणि प्रवर्तन्तेऽमितानि च ॥८५॥

प्रवृत्तिर्यावता दृष्टा रजसः सर्वदा मुने ॥
सर्वस्मिन्नेव मार्गेऽस्मिंस्तथापि द्विविधा मता ॥८६॥

सृष्टिस्तन्मात्रपूर्वा या तामसी सा प्रकीर्तिता ।
दशधा कार्यभावेन संस्थिता भोगसिद्धये ॥८७॥

भोक्तृत्वसिद्धये चान्या सात्त्विकी तामसीं विना ।
यस्मादुन्मील्यते भोगः प्रभूतत्वेन संस्थितः ॥८८॥

तस्मात्साक्षित्वमापन्ना वीर्येणैकदशात्मना ।
सत्त्वमुन्मीलकं नित्यं तस्मात्सा सात्त्विकी मता ॥८९॥

उभयोरपि बोद्धव्यं रजः कारणचोदनात् ।
प्रवृत्तिकुशलं सिद्धं न प्रसूयेत कर्हिचित् ॥९०॥

तत्संयोगाद्यया पुंसः प्रसूतिर्वनिताशयात् ।
तयापि स्त्री प्रसूयेत न च पुं गर्भमर्हति ॥९१॥

द्वे पत्नी सत्त्वतमसी रजसः परिकीर्तिते ।
तथाप्येकं विनान्यस्मात्प्रवृत्तिर्मुनिपुङ्गव ॥९२॥

तथापि प्रेरकत्वात्तु रजः पुंस्त्वधर्मेति ।
बुद्धीन्द्रियं समभ्यासात्क्रमात्सर्वाक्षवृत्तिषु ॥९३॥

†

दूरादप्यविघातात्मपटुना ज्ञानजेन च ।
सुप्रसन्नेन वीर्येण प्रवर्तन्तेऽविचारतः ॥९४॥

श्रोत्रादीनि यथा भोक्तुर्भोगान्संपादयन्ति हि ।
कर्मेन्द्रियाण्यपि तथा विशेषेणात्र सुव्रत ॥९५॥

विकुर्वन्ति स्वसामर्थ्याद्भोक्तुर्भोगाय सादरम् ।
सामान्ये स्थितिसाधर्म्ये किमर्थं नाभिमन्यसे ॥९६॥

भोक्तुमभ्युद्यतस्यैव भोक्तुर्भोगान् महामुने ।
संरम्भाकुलितानि स्युः सर्वाण्येकमुखानि तु ॥९७॥

भोगं प्रत्युद्यतान्यत्र किं न पश्यसि दुर्मते ।
मनोजयाज्जगत्यस्मिंस्त्रिकालज्ञानमाप्नुयात् ॥९८॥

परचित्तं च जानाति स्पष्टमत्यद्भुतं ध्रुवम् ।
यद्यत्संकल्पते योगी मनसा योगतेजसा ॥९९॥

तत्तत्सर्वमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।
एषां योनिः समभ्यस्या यज्जयादखिलं जगत् ॥१००॥

जितं भवति विप्रेन्द्र प्रचण्डबलविक्रमात् ।
यतः संरम्भमाहात्म्यादहमिप्रत्ययात्मकात् ॥१०१॥

वीर्येणोद्भूतवीर्याणि प्रवर्तन्ते स्ववृत्तिषु ।
परार्थमुदितो न्यायो न स्वतस्तेन सुव्रत ॥१०२॥

मन्यामहे तदुत्थानि तद्धर्मामोदगोचरात् ।
बाह्यार्थमपि गृह्णन्ति स्फुटीकृत्य सुनिश्चयात् ॥१०३॥

कार्यकारणभावो यः सोभयोरपि तत्कृतः ।
अक्षार्थयोः समायोगाद्विज्ञानं नान्यथा स्फुटम् ॥१०४॥

तस्माद्ध्रुवमहंकाराच्च्यवन्तो भूतानि भूतये ।
तत्तन्त्राणि यतो नित्यं स्वकार्याण्यपि कारणम् ॥१०५॥

†

नाभिभूय प्रवर्तन्ते तस्मान्मे निश्चितं मनः ।
बुद्धिरप्यत्र पूर्वोक्ता तद्ध्यानाद्ध्यातुरादरात् ॥१०६॥

कृत्स्नं ब्रह्मगुणोपेतं विज्ञानं व्यक्तिमेति हि ।
भोक्तृत्वधर्मधर्मित्वाद्बुद्धिरध्यवसायिनी ॥१०७॥

प्रागेव साधिता तुभ्यं यया स्पष्टं प्रवेद्यते ।
पुंस्थाण्वोर्निर्मलं यत्स्याद्विज्ञानं सा मतिः स्मृता ॥१०८॥

गच्छतः सहसा यत्र चक्षुराघातमुल्बणम् ।
दृष्ट्वोरगसमाकारं क्षोभमायाति तत्क्षणात् ॥१०९॥

पश्चाद्धियाध्यवस्याणु रज्जुरित्यवधार्य तु ।
अवैति शङ्कुं सा बुद्धिर्बोद्धव्या युक्तिवादिभिः ॥११०॥

सा एव परभावेन गर्वेण व्यवस्थिता ।
निर्जित्य योगसामर्थ्याद्दैवैः सार्धं रमेत्सुधीः ॥१११॥

प्रधानमस्या बोद्धव्यं कारणं मुनिसत्तम ।
यज्जयादणिमाद्यं स्यादैश्वर्यं योगिनः स्फुटम् ॥११२॥

व्यक्तिमायाति येनासावकृतार्थेष्ववारितः ।
भुवनेषु विचित्रेषु भोगान्भुङ्क्ते मनोऽनुगान् ॥११३॥

मतङ्ग उवाच —

भवता निखिलं प्रोक्तं विज्ञानस्य तु साधनम् ।
तच्च संयोगजं दृष्टं क्षणप्रध्वंसिकारणम् ॥११४॥

वक्तव्यं निर्मलोक्त्या तु संदेहविनिवृत्तये ।

परमेश्वर उवाच —

नाचैतन्यसहस्रेऽपि द्रव्याणामेकतः स्थिते ॥११५॥

मोदकादेर्मुनिव्याघ्र विज्ञानं दृश्यते क्वचित् ।
तस्मादस्त्यत्र चैतन्यमनपायि स्थिरं ध्रुवम् ॥११६॥

यदर्थमितरेषां तु भावानां संततिः स्मृता ।
महदादिसमस्तानां यतोऽत्राप्युचितं त्विदम् ॥११७॥

प्रवृत्तिर्न निराधारान चोत्पत्तिरकारणात् ।
न चैवानुपकाराय घटादेरपि वस्तुनः ॥११८॥

तस्मात्समन्वयात्सिद्धमस्ति कारणमत्र तु ।
बुद्धिर्बुद्धिमतो दृष्टा ज्ञानं ज्ञानवतस्तथा ॥११९॥

योगश्च योगिनः सिद्धः किमाश्चर्यं मुनीश्वर ।
तया चाहंकृतेनापि योऽहंकारी सुनिश्चितः ॥१२०॥

स्वधर्मेणोचितं सिद्धं धर्मित्वं धर्मिणः सदा ।
प्रत्यक्षं भवतः सिद्धं प्रमाणमविरोधि यत् ॥१२१॥

चलतस्तस्य संसिद्धा सर्वत्रैवानुमानता ।
क्लिष्टस्थूलप्रवाहस्य हीयमानस्य नित्यशः ॥१२२॥

कालायत्तस्य को नाम नेच्छते धर्मसंस्थितिम् ।
धर्मान्तरस्थितिः सिद्धा संस्थितः स्येह धर्मिणः ॥१२३॥

स च सुष्ठु प्रसिद्धोऽत्र किमत्रापि विमुह्यसे ।
साध्यसाधनभावेन व्यवहारात्मवर्तिना ॥१२४॥

असहस्तु प्रवाहेण निरवस्थानधर्मिणा ।
अनवस्थितवीर्येण स्वरूपव्यभिचारिणा ॥१२५॥

भावाभावविरुद्धेन व्यर्थं हर्तुं न लज्जसे ।
जगत्यस्मिन्प्रतीतं स्यात्कर्म सर्वत्र घुष्यते ॥१२६॥

तच्च नाकारणं सिद्धं कारणाच्च प्रतीयते ।
अस्त्यत्र निश्चितः कर्ता स च कार्येण साध्यते ॥१२७॥

विचित्ररचनां दृष्ट्वा कुड्ये चित्रकरो यथा ।
सिध्यते मुनिशार्दूल तद्वदत्रापि कारणम् ॥१२८॥

तच्च ध्येयं प्रधानाख्यं यज्जयान्निर्जितं जगत् ।
तदुक्तं साधकेन्द्रस्य विभूतिप्रतिपादकम् ॥१२९॥

तत्त्वध्यानमविस्तरोक्तिरचनान्यायेन व्यावर्णितं

यत्साध्यामरकन्यकाभिरतुलं प्रेम्णा समालिङ्गितम् ।
अप्रक्षीणवपुर्वियोगरभसा प्रोद्दामरागान्वितं

क्रीडत्यूर्जितयोगशक्तिकिरणैः पुंस्तत्त्वमत्रोच्यते ॥१३०॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे योगपादे तत्त्वसाधनपटलश्चतुर्थः ॥

चतुर्थः पटलः

योगपादः ५

शिवतत्त्वोपलब्धिः

अयं पुं तत्र बोद्धव्यो भोक्ता भोज्यस्य सुव्रत ।
भोक्तृत्वमभिलाषाख्यं तच्च रागे सतीष्यते ॥१॥

†

नारागी युज्यते यस्मात्प्रकृतेरप्यसंस्थितः ।
संयोगस्तत्कृतः सर्गः स च युक्त्या विरुध्यते ॥२॥

†

यतोऽविद्यात्मकैर्भावैर्वासितोऽतीव पुद्गलः ।
बुद्ध्यादेस्तत्त्वसर्गस्य तन्मयो न विभाव्यते ॥३॥

†

चरतस्तस्य संयोगात्सर्वे गर्वादयोऽपि हि ।
अचैतन्यगुणात्मानो निजचैतन्यवत्स्थिताः ॥४॥

†

रागानुविद्धमूर्तेस्तु चितेर्बुद्धिगुणाः सदा ।
अष्टावप्युपचीयन्ते रागश्चेत्कर्दमादिवत् ॥५॥

†

पुंसो योऽत्र कषायोत्थबाह्यरागमलीमसः ।
नान्यथा शक्यते कर्तुमथवा नासति क्वचित् ॥६॥

†

धर्माधर्मविकारैस्तु बाध्यते सुमलीमसः ।
शुक्लत्वधर्मधर्मित्वात्पटस्तन्तुभिराञ्चितः ॥७॥

†

रागेण शक्यते योक्तुं नासद्वस्तुनिबन्धनात् ।

मतङ्ग उवाच —

सत्त्वातीतः सुशुद्धात्मा नित्यं मुक्तश्च कीर्त्यते ॥८॥

†

यद्येवं स्यात्ततः सर्गः सोपायश्च किमात्मकः ।
मनो विज्ञानजः सर्वप्रपञ्चोऽयं सुरेश्वर ॥९॥

†

न चात्मा बध्यते कश्चिच्छुद्धत्वान्न च मुच्यते ।
नित्ययुक्तो यतः साक्षी वासनात्मोपचर्यते ॥१०॥

†

परमेश्वर उवाच —

अनादिवासनाविद्धस्तच्चाज्ञानमिहोच्यते ।
ज्ञानात्प्रध्वंसमायाति नान्यथा वस्तुदर्शनात् ॥११॥

†

सत्यज्ञानेऽभिलाषी स्यात्प्रणष्टेऽप्यन्यथा न हि ।
तस्मात्किमवगच्छामो रागाविद्धः पुमान्सदा ॥१२॥

†

मनोवृत्तिकषायेण युज्यते नान्यथा क्वचित् ।
प्राधानिकमचैतन्यं लोष्टवत्परतन्त्रकम् ॥१३॥

†

मतङ्ग उवाच —

प्रधानाद्व्यतिरिक्तं यदस्तु तत्पुंसमाश्रितम् ।
पुंसोऽतिरिक्तं संख्येयं यद्वेयं प्राकृतं ततः ॥१४॥

†

पुंसश्चेत्सहजं तस्मादनपायि स्थितं स्फुटम् ।
हेयं चेत्तदभावात्तु पुंसः केन निवार्यते ॥१५॥

†

परमेश्वर उवाच —

मायोत्थाभिरमोघाभिर्वासनाभिः पशुर्यतः ।
कलादिकञ्चुकन्यायाच्छादितो ह्युपचर्यते ॥१६॥

†

मले सति प्रधानोत्थभोगेष्वभिलषन्मुने ।

मतङ्ग उवाच —

कतमोऽत्र विशेषोऽन्यो वासनात्मा समानयोः ॥१७॥

†

मायाप्रधानयोर्येन तद्विशिष्टो मलोऽपरः ।

परमेश्वर उवाच —

भोज्यभोक्तृत्वभावो यः सोभयोरपि निश्चितः ॥१८॥

†

भोज्यं प्रधानमत्रोक्तं भोक्तृत्वं वासनात्मकम् ।
तत्समर्थितसामर्थ्यं कञ्चुकेन कलादिना ॥१९॥

†

भोगाः कर्मविपाकोत्थाः कलातो व्यक्तिमागतान् ।
गुणानाश्रित्य भूतान्तं भूतये स्थूलतां गताः ॥२०॥

†

तस्मात्कलादिमाहात्म्यात्सुसूक्ष्मोऽपि पुमान्सदा ।
भोगभोक्तृत्वसामर्थ्यं प्राप्नोति मुनिपुङ्गव ॥२१॥

†

स पुंभावत्वमापन्नः पुरुषे तूपचर्यते ।
ध्यातव्यो योगिभिर्नित्यं खद्योताकारवत्स्थितः ॥२२॥

†

यज्जयाज्जायते सिद्धिः पौरुषी सुमनोहरा ।
विशुद्धेन्द्रियसामर्थ्यं भौवनं सुमनोरमम् ॥२३॥

†

रुद्रैः सहैकतां गत्वा क्रीडत्यक्लिष्टवीर्यवान् ।
रागतो नियतिः सिद्धा कालश्चैव महामुने ॥२४॥

†

नियामकत्वाद्बोद्धव्या कालतत्त्वादधः स्थिता ।
पूर्वमेव सुनिर्णीतं क्रमान्मायादिपञ्चकम् ॥२५॥

†

तत्तथैव प्रयोक्तव्यं योगिना योगसिद्धये ।
माया मायाविनी पुंसः सत्यां यस्याममी गुणाः ॥२६॥

†

स्ववृत्तिबलमाहात्म्यात्पुंसां धारयितुं क्षमाः ।
सापि ध्यानबलात्त्याज्या भोज्या वा भुवनात्मिका ॥२७॥

†

तदीशगुणसंपत्सु क्रीडत्यविकलैः सुखैः ।
पुमानेव समस्तोक्त्या मायातः परिकीर्तितः ॥२८॥

†

तदूर्ध्वमैश्वरं तत्त्वं समस्तोक्तिनिदर्शनात् ।
सर्वे रुद्रा महात्मानः सदाशिवमनुस्थिताः ॥२९॥

†

तन्मूर्तिष्वमितप्राणः पञ्चमन्त्रतनुः शिवः ।
प्रक्रीडत्यमितात्मासौ तेजोमूर्तिरखण्डितः ॥३०॥

†

तदीशत्वं शरीरेऽस्मिंस्तत्त्वत्वेन व्यवस्थितम् ।
ध्यायेत्तेजोमयं स्पष्टं तद्योगाद्ध्यानभेदतः ॥३१॥

†

प्राप्नोति विपुलान्भोगान्क्रमाच्छुद्धाध्वनि स्थितान् ।
चतस्रो मूर्तयः प्रोक्ता व्यापारात्परतः स्थिताः ॥३२॥

ईश्वरस्य तु सूक्ष्मान्याः स्वतेजोऽमितविक्रमाः ।
ध्यातुरुन्मीलने सर्वं जगन्मायात्मकं महत् ॥३३॥

†

तद्ध्यानात्परमं शान्तं शिवतत्त्वं प्रपश्यति ।
यद्दृष्ट्वा न पुनर्मोहखेदेन परिपीड्यते ॥३४॥

†

ईशतत्त्वात्मकैः सूक्ष्मैः कारणैः शुद्धवर्तिभिः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं यत्तच्छाश्वतमुत्तमम् ॥३५॥

†

यस्मिन्प्राप्तस्य न पुनर्जन्मेहास्ति कदाचन ।

मतङ्ग उवाच —

व्याख्याता भूतये भोक्तुः प्रधानपुरुषेश्वराः ॥३६॥

†

मुक्तये च परं तत्त्वमनपाय्यव्ययं शुभम् ।
तेषां विभागं रूपं च यथावद्वक्तुमर्हति ॥३७॥

†

परमेश्वर उवाच —

चतुर्विंशात्मकं तत्त्वं प्रधानमुपवर्णितम् ।
तस्मात्पुमानिह ज्ञेयो नियत्याप्युपबृंहितः ॥३८॥

†

तत्त्वानां रचना सिद्धा भुवनत्वव्यवस्थया ।
सोपभोगाय रुद्राणां विधात्रा रचिता स्फुटा ॥३९॥

†

मायां विक्षोभ्य किरणैरमोघैर्बलशालिभिः ।
मन्त्रयोगविधानोत्थवीर्येणाथ महात्मना ॥४०॥

†

भोगाय मुनिशार्दूल नानाभोगगुणात्मिका ।
पशोः पशुत्वमेतद्धि तत्तत्त्वेनोपचर्यते ॥४१॥

मायात्मकेन भोक्तृत्वं दापनेन कलादिना ।
स्थूलेनाशुद्धवीर्येण परिणामगुणात्मना ॥४२॥

†

मोहादिनापि सूक्ष्मेण पुंभावात्पीडनात्मना ।
कलातोत्पन्नसद्भावस्वात्मना च वशीकृतान् ॥४३॥

†

स्वयमेवार्जितानर्थान्कलातो व्यक्तिमागतान् ।
भुङ्क्ते प्रधानमाश्रित्य परिपाकमुपागतान् ॥४४॥

†

स भोक्ता पुरुषः प्रोक्तः कारणेच्छानुवर्तकः ।
पुंप्रधानसमुत्थाभिर्वृत्तिभिर्यः प्रवर्तते ॥४५॥

वाचकश्रावकत्वादिन्यायेन स शरीरभृत् ।
तत्तत्त्वं पौरुषं विद्धि प्रधानादुपलभ्यते ॥४६॥

†

तस्मादुपरि बोद्धव्यं तत्त्वमीश्वरसंज्ञकम् ।
व्यस्तं भुवनमार्गेण व्याख्यातं क्रीडनाय वै ॥४७॥

ईशशब्देन भगवान्कीर्तितः स सदाशिवः ।
नानाभोगविलासेन कृत्वात्मानमनेकधा ॥४८॥

रुद्रमूर्तिभिरेकोऽसौ क्रीडत्यम्लानवीर्यभृत् ।
चतुर्विधेन मार्गेण क्षेत्रज्ञानुग्रहं प्रति ॥४९॥

सैव वक्ति परं ज्ञानं मज्ञानोच्छित्तिकारणम् ।
बुद्धिमत्कारणं नित्यं सुप्रसन्नाक्षगोचरम् ॥५०॥

†

स्वदर्पोद्भूतवीर्याभिः शक्तिभिः समधिष्ठितम् ।
क्रीडन्तस्तन्नियोगेन विद्याविद्येश्वराश्च ये ॥५१॥

विभिन्ना ह्युपचर्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः ।
स्थानभेदात्क्रिया भेदात्कार्यकारणभेदतः ॥५२॥

तथाधिकारभेदाच्च स्फुरत्सूर्यायुतप्रभाः ।
अप्राप्यात्मबलोपेताः सर्वे खण्डेन्दुमौलयः ॥५३॥

†

नानारूपधराः सर्वे सर्वज्ञाः परमेश्वराः ।
भोगमोक्षप्रदाः सर्वे सर्वेऽलुप्तवपुष्मतः ॥५४॥

यद्यप्युक्तं मया पूर्वं रुद्राणूनां विचेष्टितम् ।
तथापि तद्बलावेशाद्व्यक्तं क्रीडयतः प्रभोः ॥५५॥

†

स एव तद्बलं सत्ता यत्तत्सारमनिन्दितम् ।
स एव तद्विजानाति यतस्तेनैव भाषितम् ॥५६॥

प्रत्यक्षं च प्रभोः सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
यस्मात्तस्मात्प्रपत्तव्यं सत्यमीश्वरभाषितम् ॥५७॥

ईशित्वमीशिता नाम पशुत्वाद्व्यतिरिच्यते ।
मोहादिनापरिक्लिष्टगुणैस्तुष्ट्युचितात्मभिः ॥५८॥

†

लक्ष्यते मुनिशार्दूल यत्तन्त्रश्च पशुः सदा ।
भोगभोक्तृत्वभावेन विभिन्नमुपचर्यते ॥५९॥

सदाशिवस्य देवस्य क्रीडतो याः पुरोदिताः ।
चतस्रो मूर्तयः सूक्ष्मास्ता अवाप्य मुमुक्षवः ॥६०॥

योगवीर्यबलोपेता दीक्षया वा नियोजिताः ।
रमन्ति सूक्ष्मविभवा यथा वच्मि मुनीश्वर ॥६१॥

सदाशिवसमाः सर्वे न च ते कारणेश्वराः ।
न शिवत्वमनुप्राप्तास्तेषां धर्मोऽधुनोच्यते ॥६२॥

सारूप्याः शान्तिपृष्ठस्थाः शान्त्यतीताश्रिताश्च ये ।
सामीप्याः शान्तिनिलया ज्ञानकेवलिनो मताः ॥६३॥

सालोक्याश्चैव विद्यायां येऽप्यधः परिसंस्थिताः ।
योगकेवलिनस्तेऽपि तन्त्रेऽस्मिन्परिभाषिताः ॥६४॥

सांनिध्यास्तु प्रतिष्ठायां शक्तिकेवलिनो मताः ।
काम्याश्चैव निवृत्तिस्था मूर्तिकेवलिनः स्मृताः ॥६५॥

†

सादाख्ये चैव ये तत्त्वे संस्थिताः परमाणवः ।
मूर्तिकेवलिनस्तेऽपि शेषा रुद्राः प्रकीर्तिताः ॥६६॥

मोक्षः सप्तप्रकारोऽयं विभागेनोपवर्णितः ।
एभ्यो ह्येकः परः सूक्ष्मः कार्यकारणगोचरात् ॥६७॥

अतीतः परिपूर्णश्च स्वतन्त्रः सर्वतोमुखः ।
एको निरीश्वरः स्वस्थः षडन्ये सेश्वरा मताः ॥६८॥

संरुद्धशक्तयश्चान्ये स्थूलभेदाः प्रकीर्तिताः ।

प्रलये प्रलयाख्यास्तु तेऽपि केवलिनो मताः ॥

बुभुक्षवः सर्व एव प्रोक्ताः संसारिणो नराः ॥६९॥

ध्यानश्रिया चोचिततत्त्वमार्गः

प्रदीपकः सम्यगुपात्तवीर्यः ।
उक्तः शिवार्थे ह्यधुना तवेत्थं

वक्ष्यामि चित्रं विधिकर्म भूत्यै ॥७०॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे योगपादे शिवतत्त्वोपलब्धिपटलः पञ्चमः ॥

पञ्चमः पटलः

योगपादः ६

कर्मयोगः

अथ संक्षेपतो वच्मि नानासिद्धिफलप्रदम् ।
विचित्रकर्मसंतानं विशिष्टकरणात्मकम् ॥१॥

प्राणाद्या वायवः पञ्च यैर्वृतं जगदातुरम् ।
तेषां जयः प्रकर्तव्यः प्रथमं योगिना सदा ॥२॥

निष्क्राम्याशेषमनिलं विधार्य च शनैः शनैः ।
आपूरयेज्जगत्पश्चात्पूरयित्वा च धारयेत् ॥३॥

†

वातपित्तकफप्राया दोषा वायुसमीरिताः ।
क्षणात्प्रध्वंसमायान्ति योगिनो योगवर्त्मनि ॥४॥

क्षीणदोषस्ततो योगी नाभिदेशे विधार्य तु ।
चक्रवन्मण्डलं ध्यायेन्नाभिनेमि समन्वितम् ॥५॥

भ्रमद्वेगेन तन्मध्ये वायुभूतः स योगिराट् ।
नाभेः प्रदक्षिणं गच्छदात्मानं परिचिन्तयेत् ॥६॥

†

यावत्तन्निश्चलीभूतं ततोत्क्षिप्य स मारुतः ।
नाभिदेशाद्धृदि स्थाप्य त्वनिलं कमलोदरे ॥७॥

†

पूर्ववच्च समभ्यस्य चक्रं हृद्व्योममण्डले ।
वेगवद्दक्षिणावर्तं यावन्निश्चलतां व्रजेत् ॥८॥

कण्ठतालुललाटेषु क्रमाद्योज्यो विधिः सदा ।
जितप्राणस्ततो योगी ललाटस्थं विधारयेत् ॥९॥

तालुमध्ये ततश्चक्रमेकीकृत्य समभ्यसेत् ।
कण्ठहृन्नाभिचक्राणां क्रम एष प्रकीर्तितः ॥१०॥

एवमभ्यस्यतो नित्यं योगिनस्तल्लयात्मनः ।
प्राणाद्या वशतां यान्ति सम्यग्वेगवशवर्तिभिः ॥११॥

†

वपुर्दीप्तिरनालस्यं प्रज्ञा चैवोपजायते ।
रुग्जराक्षुत्पिपासाद्यैर्दोषैर्न परिभूयते ॥१२॥

नासौ प्रदुष्यते विघ्नैर्योगी योगपथि स्थितः ।

मतङ्ग उवाच —

शिवतेजोऽपविद्धस्य प्रागेव परमेश्वर ॥१३॥

तत्प्रभावात्समस्तानां विघ्नानामजयो भवेत् ।
बाध्यते चेत्ततः कष्टं मुक्तेरप्यत्र संशयः ॥१४॥

परमेश्वर उवाच —

अतिरस्कृतवीर्येण कारणेच्छानुवर्तिना ।
व्यक्ता यं प्रत्यनायासमनिवर्तकतेजसा ॥१५॥

†

तमवश्यं नयत्यूर्ध्वं किंतु शेषमपेक्षते ।
परिपाकं शरीरस्य धर्माधर्मात्मकस्य सा ॥१६॥

धर्माधर्ममुखः प्रोक्तो ह्यविघ्नो विघ्न एव च ।
समुद्यतस्य यो भोक्तुः प्रवृत्तस्य च कुत्रचित् ॥१७॥

†

विपर्ययोपचारेण व्याघातो विघ्न एव सः ।
सिद्ध्युपेतस्य यत्प्रोक्तं विधानं मन्त्रिणो मुने ॥१८॥

सिद्धिरेवान्तरायोऽत्र मुक्तेर्मुनिवरेश्वर ।
न च तत्र प्रकर्तव्यमनुध्यानं शिवात्मकम् ॥१९॥

धर्मोपोद्बलितस्येत्थं पुण्यभाजः प्रवर्तते ।
सिद्धिर्मन्त्रात्मिका तस्याप्यभियुक्तस्य नित्यशः ॥२०॥

†

यथोक्तकर्ममार्गेण चरतः साधकात्मनः ।
न विघ्ना नोपसर्गाश्च विधिवैकल्यमेव वा ॥२१॥

भवन्ति विधिवैकल्यात्साधकस्य विनायकाः ।
तेऽपि मन्त्रबलात्क्षिप्रं ध्वंसमायान्ति सुव्रत ॥२२॥

तच्छक्तिः पौरुषैः स्थूलैर्हेतुभिर्न विचार्यते ।
अवेक्ष्य भगवान्कर्म योग्यत्वं बन्धवान् यतः ॥२३॥

†

ददाति साधकेन्द्राणां भोगान्भीतिसमन्वितान् ।
यत्रोक्तसाधकेन्द्राणां भुक्तभोगक्षयात्मनाम् ॥२४॥

†

मोक्षस्तत्र प्रवक्तव्यो भिन्नदेहस्य नान्यथा ।
नानुध्यानादृते सोऽपि यावत्तद्देहमादरात् ॥२५॥

पालयेन्मन्त्रसामर्थ्याद्योगाद्वा करणोद्भवात् ।
तावत्प्रक्रीडमानः सन्न विघ्नैरभिभूयते ॥२६॥

युक्तः सदाशिवे तत्त्वे दीक्षया साधकोत्तमः ।
भिन्नदेहः स तत्रैव भुक्त्वा भोगाननेकधा ॥२७॥

लयं याति न संदेहः किं तु मुक्तो ह्यनीश्वरः ।
सेश्वरत्वान्मुनिव्याघ्र सर्वेशस्तस्य लीलया ॥२८॥

दत्त्वाधिकारं किंचिद्वा नयेत्पूर्वं पदं यदा ।
योगयुक्त्सविघ्नेषु ललाटसमयाच्चिरम् ॥२९॥

†

परं तेजः समभ्यस्य तदुत्थेन दृगात्मना ।
संपश्यन्निर्दहेद्विघ्नान्स्थिरधीः प्रयतात्मवान् ॥३०॥

अस्मात्प्राणजयात्कर्म विचित्रं लीलयेव हि ।
करोति योगयुक्क्षिप्रं तं प्रवक्ष्यामि तेऽधुना ॥३१॥

हृत्पद्मकर्णिकारूढं खद्योतसमवर्चसम् ।
ध्यात्वात्मानं विनोदूर्ध्वं मार्गेणातिमहौजसा ॥३२॥

†

यावत्तूर्यं ततस्तस्मिन्पद्मं ध्यायेन्महौजसम् ।
उदयादित्यसंकाशं तन्मध्ये कर्णिकां शुभाम् ॥३३॥

†

तामन्वीक्ष्य विशेद्योगी भित्त्वोद्घातैस्तु ग्रन्थिकान् ।
तत्स्थः संपश्यते सिद्धान्वसून्रुद्रान्सभास्करान् ॥३४॥

नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहांश्चैव दिवौकसान् ।
पश्येद्विमानयानौघसंस्थाने व्योमन्यनेकधा ॥३५॥

†

तैः सार्धं विपुलैर्भोगैः क्रीडते सुचिरं सुधीः ।
ध्यानेन वर्तुलीकृत्वा हृत्प्रदेशे सुनिश्चलम् ॥३६॥

पीतं बिन्दुवपुर्ध्यायेन्निबिडं गुरुमण्डलम् ।
क्षणाद्वज्रशरीरः स्याद्देवैरपि न धृष्यते ॥३७॥

†

निष्क्रम्य बाह्यतस्तूर्णं स्पष्टमत्यन्तदीप्तिमत् ।
चक्राकारं स योगीन्द्रो यां यां दिशमशाङ्कितः ॥३८॥

पश्येत्सा सा मुनिव्याघ्र स्तम्भिता नात्र संशयः ।
नाभ्युत्थेन महातेजाः शिखासंघट्टसर्पिषा ॥३९॥

†

निर्धूमाङ्गारवपुषा वेगवत्किरणात्मना ।
साटोपेन सुतीव्रेण क्रोधरन्ध्रविनिर्गमात् ॥४०॥

†

निर्यातं निर्मलं ध्यात्वा तेन संवेष्टयेज्जगत् ।
संहरन्निव सर्वेण ज्वलमानेन भूरिणा ॥४१॥

तीव्रसंतापसंतप्तं दह्यमानं सुविह्वलम् ।
आत्मानममृतप्रख्यममृतोर्मिसमाकुलम् ॥४२॥

विशन्तं तज्जगत्सर्वं ध्यायेत्तु सततं बुधः ।
अस्माद्ध्यानाज्जगत्क्षिप्रं वशमेति चराचरम् ॥४३॥

धूमाकारेण विद्वेषः कपिलाशबलेन च ।
प्रोच्चाटनं सुरक्तेन क्षणादाकर्षणं भवेत् ॥४४॥

†

शुक्लेन प्रीतिजननं ध्रुवमप्यसितेन तु ।
बिन्दुना मारणं प्रोक्तं शान्तिकर्म शिवात्मना ॥४५॥

†

यत्र यत्रेच्छते गन्तुं योगी योगबलान्वितः ।
तत्र तत्र लयः कार्यो मनसः प्रयतात्मना ॥४६॥

संप्राप्य मनसि प्राप्ते क्षणात्तत्रैव योगिराट् ।
समाविश्याथवा स्वस्थः कर्णिकायां तु पूर्ववत् ॥४७॥

†

कदम्बगोलकाकारमात्मानममलात्मकम् ।
स्फुरद्रश्मिसहस्राढ्यं ध्यानयुक्तेन चेतसा ॥४८॥

†

निश्चरन्ति सुदीप्ताङ्ग्यो जपापुष्पसमप्रभाः ।
आकुञ्चिताग्रा विस्पष्टाः स्वदेहान्मुनिसत्तम ॥४९॥

ताभिराकृष्य विद्वांस्तु जगदेतच्चराचरम् ।
आकृष्य चेष्टयेद्योगी तेन वा सूक्ष्मवर्त्मना ॥५०॥

†

यायाद्यथेप्सितं स्थानं शिवशक्तिबलेरणात् ।
ललाटसमयं प्राप्य व्योमरूपमथोज्ज्वलम् ॥५१॥

†

निरीक्ष्य भेदयेत्स्थाणुमपि वज्रचयोपमम् ।
शङ्खकुन्देन्दुधवलं हृद्व्योमकमलोदरे ॥५२॥

प्लुतं परामृतेनेव ध्यायेत्संविद्धचेतसम् ।
ईषत्प्रदक्षिणं नित्यं न मृत्योर्वशमाप्नुयात् ॥५३॥

†

मयूरकण्ठसदृशं ध्यात्वा संवेश्य चेतसि ।
निष्कम्पं नियतो योगी योगिभिर्नोपलभ्यते ॥५४॥

बहुनात्र किमुक्तेन यद्यदाकाङ्क्षते क्षितौ ।
तत्तत्सर्वमवाप्नोति ध्यानान्मुनिवरेश्वर ॥५५॥

जित्वा प्राणान्विधानेन कालेन च सदा लयात् ।
क्रीडन्नपि विशेद्योगी शरीराणि सहस्रधा ॥५६॥

†

स निर्गच्छत्यनायासाद्वीर्येण पवनात्मना ।
यत्र यत्र लयं सम्यक्प्रकरोति स योगयुक् ॥५७॥

†

तत्र तत्रेप्सितान्कामान्प्राप्नोति मुनिपुङ्गव ।
यथाग्निर्दारुसंभूतः प्रद्योतयति चेतलम् ॥५८॥

†

सुसमिद्धेन्धनस्तद्वच्चित्तं योगबलान्वितम् ।
प्रकाशयति विप्रेन्द्र सुसूक्ष्मानपि गोचरान् ॥५९॥

मतङ्ग उवाच —

शिवः सर्वगतः सूक्ष्मो मनसैव सुनिश्चयात् ।
द्रष्टव्यस्तेन सोऽभ्यासात्सर्वत्रैव विजृम्भते ॥६०॥

मनसस्तु व्यतीतोऽयं भगवान्ध्यायते कथम् ।

परमेश्वर उवाच —

मनसो हीयमानस्य ध्यातुरन्यत्सुनिर्मलम् ॥६१॥

व्यक्तिमायाति विज्ञानं येन जानाति तत्पदम् ।

ध्यातुः सैव परा काष्ठा तत्तेजोद्योतितात्मवान् ॥

दृश्यं दृशा यथादर्शे तथा पश्यति सुव्रत ॥६२॥

†

उक्तं मया योगविधानमार्गं

चित्रं विभूत्यै ह्यखिलं हि कर्म ।
उद्घातसाध्यं सकलं मुनीन्द्र

यतस्ततोद्घातविधिं प्रवक्ष्ये ॥६३॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे योगपादे कर्मयोगपटलः षष्ठः ॥

षष्ठः पटलः

योगपादः ७

उद्घातविधिः

अथोद्घातविधानं ते कीर्तयिष्याम्यनुक्रमात् ।
सम्यग्वायोर्निरुद्धस्य कोष्ठस्थस्य चलात्मनः ॥१॥

प्रधावतोर्ध्वं यातस्य स्वभावेनात्मवर्तिना ।
ब्रह्मरन्ध्राब्जसंप्राप्तिः शनैराकृष्य धारणात् ॥२॥

†

वितत्य कुक्षिविवरे नाभौ विक्षिप्य लेशतः ।
ऊर्ध्वमाघातधर्मत्वात्साटोपाद्ग्रन्थिभेदनात् ॥३॥

†

उद्घाटनाच्च ग्रन्थीनामुद्घातः परिभाष्यते ।
योगे युक्तस्तु सर्वाणि कर्माण्यस्मिन्करोति हि ॥४॥

सोपकाराय विप्रेन्द्र सिद्धये योगयुजः सदा ।
तल्लयोजितवीर्येण समभ्यस्य मुहुर्मुहुः ॥५॥

†

येनात्मवशगेनासौ प्राप्नोति फलमीप्सितम् ।
पुरसंक्रमणे न्यायो योऽधुना ते मयोच्यते ॥६॥

सोऽप्युद्घातवशात्क्षिप्रं सिध्यते नान्यथा मुने ।
जितोद्घातः प्रसन्नात्मा योगी लब्धसमाधिकः ॥७॥

प्राणानाकृष्य विधिवत्कर्णिकायां विधारयेत् ।
अधोर्ध्वं नियतो भूत्वा समाकृष्य शनैः शनैः ॥८॥

†

अधिष्ठातृपदान्येभ्यो विसृतेभ्यः पृथक् पृथक् ।
भौतिकेभ्योऽतिरिक्तेभ्यः स्थूलसूक्ष्मात्मकानि च ॥९॥

†

स्वाधिष्ठानविशेषेण योगशक्त्या विगृह्य तु ।
स्वात्मन्येवात्मसंस्थानि कर्तव्यान्युचितं यतः ॥१०॥

स्वाभिमानपदं विप्र तत्स्थः सोऽप्यतिभावितः ।
लीलयैव विनिष्क्रम्य क्रीडयित्वा च भूरिशः ॥११॥

भूयोऽप्यात्मतनौ योगी प्रविशत्यविशङ्कितः ।

मतङ्ग उवाच —

योगक्रमः स वक्तव्यो विस्पष्टोक्तिनिदर्शनात् ॥१२॥

†

येन योगयुजो नाथ पन्था निर्मलतां व्रजेत् ।

परमेश्वर उवाच —

कृते बीजे फले पुष्पे प्रदीपे वा मनोरमे ॥१३॥

पूर्ववत्प्रकटीकृत्य लक्ष्ये संधाय चेतनम् ।
प्रोद्घातैर्बहुभिर्जित्वा बहुलक्षं समाविशेत् ॥१४॥

†

यावत्तत्स्पन्दते तावद्द्वीजाद्यं तदधिष्ठितम् ।
दिव्येन चक्षुषा ध्यात्वा देहं जानात्यसंशयम् ॥१५॥

†

मदीयमित्यनायासं भूयोऽप्येवमतन्द्रितः ।
शक्नोति गन्तुमागन्तुं भूयो भूयोऽनिवारितः ॥१६॥

ततः स्वात्मबलं ज्ञात्वा संसिद्धः स्मरणोद्यमी ।
नत्वा देवं विभुं शान्तं प्राणायामादिभिः शनैः ॥१७॥

संशोध्यादौ शरीरं स्वं पश्चाद्ध्यानं समारभेत् ।
लक्ष्यदृक्प्राप्तसामर्थ्यो योगयुग्वायुमुल्बणम् ॥१८॥

शनैर्विमोचयेत्सूक्ष्मं लोमकूपेन युक्तितः ।
नासाग्ररन्ध्रयोर्मध्ये समुद्येनान्यथा मुने ॥१९॥

†

व्याधिभिः पीड्यते गाढं विमुञ्चन्मुच्यते रुजः ।
ततः शवं समादेयं निर्व्रणं प्रयतः सुधीः ॥२०॥

†

पशुपक्षिमृगाद्यं वा धारणाभिर्विशोध्य तु ।
कृत्वा संभवतो वाथ गन्धादिभिरलंकृतम् ॥२१॥

†

न चैवात्यन्तशौचादेर्यत्नश्चात्रोपयुज्यते ।
योक्तुः प्राणजयात्सर्वं प्रसिध्यत्यविचारितम् ॥२२॥

मनोजयाच्च विमलाद्विवेकाच्चातिसंस्फुटात् ।
न चावस्था तु शौचाय युक्तिरेव गरीयसी ॥२३॥

†

शङ्खकुन्देन्दुधवलं हृद्ग्रन्थिविवराश्रितम् ।
चतुष्कलमसंदिग्धं पुर्यष्टकसमन्वितम् ॥२४॥

ईश्वराधिष्ठितं दिव्यं सुसंज्ञमजुगुप्सितम् ।
निर्विशङ्कः प्रसन्नात्मा शनैराकृष्य वेगवान् ॥२५॥

ध्यात्वा सहृदयं सम्यग्विशेन्नासापुटेन तु ।
अन्येन वा जितप्राणः स्रोतसा साधकोत्तमः ॥२६॥

†

लोमकूपेन वा क्षिप्रं सुसूक्ष्मेणातिशोभिना ।
यतः सर्वाणि हृद्देशात्प्रादुर्भूतान्यनेकधा ॥२७॥

स्रोतांसि तेन नात्यन्तं नियमोऽत्र प्रकीर्तितः ।
गत्वा तद्धृदयं योगी स्वेषु स्वेषु विनिक्षिपेत् ॥२८॥

स्थानेषु स्थानमूलानि ततस्तेजः परं स्मरेत् ।
तेनापूर्वं जगत्सर्वं लिलङ्घयिष्य मारुतम् ॥२९॥

†

स्वाक्षवृत्तिषु सर्वासु द्वाराणि परिशोधयेत् ।
पूर्ववत्सर्वभूतानि निबिडं दीप्तिमत्स्फुटम् ॥३०॥

†

अहमित्यप्रत्ययोपेतं वीर्यमध्यवसायजम् ।
शवस्याङ्गानि सर्वाणि वशीकृत्य ततः सुधीः ॥३१॥

†

पूर्वोक्तमासनं बद्ध्वा धारणां धारयेत्क्रमात् ।
ततोऽन्तःकरणं मन्त्रैः कर्तव्यं बहिरेव च ॥३२॥

†

येनाप्रतिहता शक्तिर्विचरेत्स्वेच्छया क्षितौ ।
एवं शवशरीराणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥३३॥

संत्यज्य प्रविशेच्चापि क्रीडत्यक्लिष्टयौवनः ।
स्वेच्छायुः कामरूपी स्याच्छापानुग्रहकृत्तथा ॥३४॥

†

शब्दरूपरसादीनामर्थानां स्वविपर्ययात् ।
धातुविप्रतिपत्तेर्वा स्मृतेर्वापि प्रहाणतः ॥३५॥

†

अनादराद्वा कालस्य धृतेर्हानाच्च सुव्रत ।
भूमेः प्रध्वंसनाद्वाथ प्रवाहैश्चापि वेष्टनात् ॥३६॥

†

बाह्यलिङ्गविपर्यासादनिमित्ताच्च संस्फुरात् ।
अकस्माच्चित्तविक्षोभाद्बाह्यारिष्टनिदर्शनात् ॥३७॥

†

हृत्पद्मकर्णिकारूढो ध्यायेत्पूर्णेन्दुनिर्मलम् ।
क्षीराम्भःपरिशुद्धेन्दुमण्डलं चामृतस्रवम् ॥३८॥

†

भ्रमन्त्समभ्यसेद्विद्वान्हृच्चक्रपरिवर्तनात् ।
मुहूर्तमेकं संतिष्ठन्योगी मृत्युभयं त्यजेत् ॥३९॥

†

तच्चैवाभ्यसतो नित्यं योगिनस्तल्लयात्मनः ।
नापत्संजायते स्वल्पा मयोक्तं निश्चितं वचः ॥४०॥

विरक्तो वा त्यजेद्देहं तस्याप्येष विधिः स्मृतः ।
किं तु हृद्विवरात्सर्वमाकृष्यास्त्रेण पण्डितः ॥४१॥

छित्त्वा छित्त्वा शनैः सर्वं क्रमाद्ग्रन्थिसंचयम् ।
प्रदीप्तकिरणं ध्यायेद्धृदि सूर्यस्य मण्डलम् ॥४२॥

†

तन्मध्ये मण्डलं चारु शशाङ्कस्यामितद्युतेः ।
सोममण्डलमध्यस्थं ध्यायेद्वह्नेस्तु मण्डलम् ॥४३॥

वह्निमण्डलमध्यस्था शिखा सूर्यायुतप्रभा ।
सुसूक्ष्मा पद्मसूत्राभा ऋजुमार्गानुसारिणी ॥४४॥

ध्यातव्या योगमार्गेऽस्मिन्यस्यां लीनस्य योगिनः ।
क्रमतो निर्विशङ्कस्य बाधो नैवोपजायते ॥४५॥

तालुदेशं विभिद्याशु जिह्वाग्रं परिवर्त्य च ।
पर्यन्ततुर्यपदं ह्यूर्ध्वं तेजः परमदुर्जयम् ॥४६॥

†

यावत्तुर्यपदद्वारि विलग्नामर्गलां शनैः ।
अस्त्रेणोद्घाट्य विश्रब्धो यत्तत्पदमनामयम् ॥४७॥

अव्यापारगुणोपेतमनोपममतीन्द्रियम् ।
सर्वज्ञममलं शान्तं शिवं यात्युत्तमं पदम् ॥४८॥

†

मतङ्ग उवाच —

प्रसिद्धमैश्वरं तत्त्वं बुद्धिमत्सर्वगोचरम् ।
प्रक्रीडन्नप्यमोहात्मा स्वतन्त्रः परमेश्वरः ॥४९॥

†

ध्याताशेषस्य विश्वस्य योगकृत्पुंप्रधानयोः ।
क्लिष्टपुंवृत्तिविषयादतीतश्चातिदीप्तिमान् ॥५०॥

†

तस्मादन्यत्परं शान्तमनवस्थानदर्शनात् ।
तस्मादप्यपराण्यत्र तेभ्योऽन्यानि सहस्रधा ॥५१॥

†

प्रभवन्त्यनिवार्याणि नियमः केन हेतुना ।

परमेश्वर उवाच —

सर्वाधिकारनिर्मुक्ता या सा काष्ठा परा मता ॥५२॥

शान्तभावासमा सूक्ष्मा नित्या या सापराङ्मुखा ।
स्वसंवेद्यातिनिर्वाणा ह्येकातिशयवर्जिता ॥५३॥

†

तस्याः परं कुतस्त्वन्यत्तत्त्वं मुनिवरेश्वर ।
प्रध्वस्तातिशयास्पष्टात्सुसूक्ष्मत्वाच्च कारणात् ॥५४॥

†

अनन्तत्वाद्विभुत्वाच्च निष्ठातश्च न विद्यते ।
शिवतत्त्वात्परं तत्त्वं न चैवेश्वरगोचरे ॥५५॥

सविकारात्परं सिद्धं तच्चैवेश्वरगोचरात् ।
क्रीडतो बुद्धितश्चैव साभिलाषाच्च वैभवात् ॥५६॥

कर्तृत्वादपरत्वं स्यान्नेष्टं युक्तिविचारतः ।
मूर्तिमानपि नित्योऽसौ योगयोगीश्वरो यतः ॥५७॥

स्वेच्छाविधायी भगवान्न प्रसृष्टबलः प्रभुः ।
कारणत्वाच्च कर्तृत्वमलुप्तविषयं प्रभोः ॥५८॥

†

एक एव विधौ कर्ता संस्थितो मूर्तिभिर्विभुः ।
अतिरस्कृतवीर्याभिरमोघाभिरनिन्दितः ॥५९॥

क्रीडत्यक्लिष्टविभवो जगत्यस्मिन्स विश्वराट् ।
ददात्युत्कृष्टतेजाढ्यं पदमत्यन्तनिर्मलम् ॥६०॥

मतङ्ग उवाच —

सर्वेषामेव दातारं पददानमभीप्सितम् ।
सर्वस्वमात्मदानेन सहैवान्यत्परं यतः ॥६१॥

†

न विद्यते ततस्तस्य दानमात्मबलात्परम् ।
विशिष्टं बहुभिर्धर्मैस्तत्कथं दातुमर्हति ॥६२॥

यदसाध्यं स्वयत्नेन प्राप्यतेऽतिगरीयसः ।
परेभ्यः शक्यते दातुं लोकेऽस्मिन्न प्रतीयते ॥६३॥

परमेश्वर उवाच —

सांसिद्धिकगुणोपेतवीर्येणातिमता प्रभुः ।
साभिलाषेण दिव्येन निरीशेनाविखण्डितः ॥६४॥

†

द्विधाधिकारसंपन्नप्रभावेनात्मवर्तिना ।
ददाति विविधां सिद्धिं साधकानां महात्मनाम् ॥६५॥

विरक्ताः स्वाधिकारात्तु येऽनुध्याता मुमुक्षवः ।

प्रागेव ध्वस्तविभवास्तेषां दद्यात्परं पदम् ॥

शेषाणामपि देवेशः प्रददातीप्सितं फलम् ॥६६॥

†

उद्घातानलविप्रुषोर्मितरलव्याघृष्टपक्षोद्यम

तत्तद्दिग्गजदुष्टभावरचितव्यावर्तनाचेतसः ।
कालाच्चैव जयो द्रुतत्किरणप्रोद्दामवेगाद्ध्रुवं

चाशु स्वान्तरकाललब्धवपुषो व्यज्यत्यभीष्टं पदम् ॥६७॥

†

व्याख्यातो योगपादः खगपतिनिलयोद्भूतसिद्धिप्रतापः

क्रीडातोयतरङ्गभङ्गकुटिलः कल्लोलदोलायितः ।
नानायुक्तिविचारभेदरचितः सद्वस्तुबोधास्पदो

भर्तृवक्त्रशशाङ्कवाक्यरचिता चर्येति ज्योत्स्नायते ॥६८॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे योगपादे उद्घातपटलः सप्तमः ।

सप्तमः पटलः

योगपादः समाप्तः ॥

चर्यापादः

चर्यापादः १

समयानुक्रमः

अथ चर्याक्रमः प्राप्तो नानावर्णकृतास्पदः ।
परमेशमुखोद्गीतः साधकानां महात्मनाम् ॥१॥

स्वनियोगाय विस्पष्टं वचनादृषिपुङ्गव ।
प्रवक्ष्यतेऽधुना मत्तो भवताप्युचितात्मना ॥२॥

†

श्रोत्रेन्द्रियेण विधिवद्ग्राह्यः सम्यग्यथास्थिति ।
दीक्षावसानतः श्राव्याः समयाः देशिकेन तु ॥३॥

शिष्योद्बन्धं यथान्यायं प्रपाल्याः प्रयतात्मभिः ।
न निन्देत्कारणं देवं न च वाक्यं तदुद्भवम् ॥४॥

†

ज्ञानार्यं साधकं चैव तद्भक्तानपि पण्डितः ।
तच्छायां नाक्रमेत्पद्भ्यां न कदाचिच्च लङ्घयेत् ॥५॥

†

ऋतुमद्वनितास्पृष्टं न किंचिदपि संस्पृशेत् ।
निर्माल्यं देवदेवस्य छायां छायावदाचरेत् ॥६॥

†

निवेदितं वा यत्किंचिद्देवदेवस्य शूलिनः ।
न च तत्स्वोपयोगाय कर्तव्यं मनसाप्यथ ॥७॥

न चान्येभ्यः प्रदातव्यं नोपेक्ष्यं चाप्यनादरात् ।
शिवाराधनसक्तानां वाङ्मनःकायकर्मभिः ॥८॥

न व्यावृत्तिः प्रकर्तव्या तेऽनुमान्याः प्रयत्नतः ।
विण्मूत्रष्ठीवनादीनि न कार्याणि शिवालये ॥९॥

†

गुरुदेवार्चिकार्येषु कुत्सितान्यपि कारयेत् ।
कर्माणि मुनिशार्दूल यदीच्छेदुत्तमं फलम् ॥१०॥

†

नाफलं चेष्टयेत्प्राज्ञो नानारम्भी कदाचन ।
नार्चयित्वा शिवं देवं नात्तव्यं किंचिदत्र तु ॥११॥

†

शिववच्छिवभक्तास्तु द्रष्टव्याः शिवकाङ्क्षिभिः ।
न च तान्प्रति कर्तव्यो विचारो लौकिको बुधः ॥१२॥

†

यतस्ते शिववीर्येण संस्पृष्टाः पुरुषोत्तमाः ।
संस्कृताश्च शिवैर्मन्त्रैर्गुरुणा शिवमूर्तिना ॥१३॥

वागीशीगर्भसंभूताः सर्वे प्राप्तवरा नराः ।
यथोक्तशिवसंस्कारपवित्रीकृतमूर्तयः ॥१४॥

सर्वे समानधर्माणस्तथाप्येष विधिः स्मृतः ।
यथानुक्रमसंस्काराज्ज्येष्ठतात्र परस्परम् ॥१५॥

समयी समयस्थस्य ज्येष्ठो यः प्राक्तु संस्कृतः ।
पुत्रकः पुत्रकस्यापि साधकः साधकात्मनः ॥१६॥

गुरोरपि गुरुः प्रोक्तः समयोक्तिनिदर्शनात् ।
दीक्षितः समयस्थस्य दीक्षितस्यापि साधकः ॥१७॥

साधकस्याप्यथाचार्यो ज्येष्ठः संपरिकीर्तितः ।
विधिरेष समुद्दिष्टः समय्यादिपदक्रमात् ॥१८॥

†

यथानुरूपं सर्वेषां भ्रातॄणां कीर्तितः क्रमः ।
गुरोरप्यग्रतस्तेषां ज्येष्ठानां देयमासनम् ॥१९॥

यथानुक्रमशुश्रूषावन्दनादीनि चात्र तु ।
कार्याण्यन्योन्यसंहृष्टैरचक्षुर्विषये गुरोः ॥२०॥

†

मतङ्ग उवाच —

पुत्रकः शिवतत्त्वे तु नियुक्तः परमार्थतः ।
ध्वस्ताधिकारविषयो वीतरागश्च सर्वदा ॥२१॥

साधकश्चाभिलाषी स्यान्नियुक्तश्चापरे पदे ।
गुरुश्चैवाधिकारे तु स तयोरप्यनिन्दितः ॥२२॥

ज्यायाञ्छिवसमानत्वाद्यवीयांसस्त्रयोऽप्यतः ।

परमेश्वर उवाच —

सर्वे ह्येवंविधा ज्ञेया येऽनुध्याताः शिवेच्छया ॥२३॥

†

तथापि स्थितये विप्र प्रपाल्योऽनुक्रमः स्वयम् ।
गुरुत्वे संस्थितस्यास्य लोकानुग्रहकारणात् ॥२४॥

गरीयःपदमाहात्म्याल्लोके पूज्यतमो भवेत् ।
गरीयान्भ्रातृभिः कार्यः संतत्यै येन संप्रति ॥२५॥

†

दृष्ट्वा पूज्यतमं लोके प्रपद्यन्ते मुमुक्षवः ।
भर्तुराज्ञा सदा पाल्या न्यायेनानेन शासने ॥२६॥

†

न्यायश्च तद्वचोमात्रक्रमेण समवस्थितः ।
तस्मिन्न्यायवतः सर्वं युक्तमत्रानुपालनम् ॥२७॥

†

प्रीत्या तेनाप्यथो लोभ्या भ्रातरस्ते यवीयसः ।
स्वशिष्या विनये योज्यास्तया तेन महात्मना ॥२८॥

†

गुरुणाचारसन्मार्गप्राप्तानुज्ञानुवर्तिना ।
यथाज्येष्ठं तु प्राहेति भ्रातरस्ते यतः स्मृताः ॥२९॥

†

साधकः संयमी शूरः शास्त्रज्ञः सुमहातपाः ।
नित्यं शिवतनुः श्रीमानभिषिक्तश्च शासने ॥३०॥

सिद्ध्यर्थमुद्यतस्यास्य निःसङ्गस्य तपस्विनः ।
न न्यूनेन भवेद्धानिः पूज्यमानस्य नित्यशः ॥३१॥

†

तथाप्यनुक्रमो दृष्टो यद्यसौ पूर्वसंस्कृतः ।
लोकसंवृत्तिरक्षार्थं लोकेऽपि तपसो बलात् ॥३२॥

†

आकृष्टः साधकेन्द्रः स शिवशासनतत्परः ।
भक्तेन प्रपूज्यः स्याच्छासनस्यानुपालने ॥३३॥

न च दोषोऽस्ति भक्तानां शासनेऽस्मिन्महामुने ।
भक्तिः कार्या गुणान्दृष्ट्वा गुणाश्च शिवशासने ॥३४॥

संस्फुरत्वं भवेद्यस्तु तस्मात्पूजा न कुत्सिता ।
ज्यायसा क्रियमाणापि साधकं प्रति सुव्रत ॥३५॥

†

उक्तोऽखिलोऽनुक्रमयुक्तिमार्गः

शास्त्रेऽनुपाल्यः समयो यथावत् ।
आचारमार्गोऽप्युचितः क्रमेण

वाच्योऽधुना ते मुनिराजमुख्य ॥३६॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे समयानुक्रमपटलः प्रथमः ॥

प्रथमः पटलः

चर्यापादः २

आचारः

अथातः सर्वसामान्यं विधानमिदमुत्तमम् ।
वर्णयिष्यामि संक्षेपाच्छास्त्रेऽस्मिन्कारणात्मके ॥१॥

आचारो द्विविधः शास्त्रे चरतां भावितात्मनाम् ।
दृष्टादृष्टफलप्राप्तिरमोघा संप्रवर्तते ॥२॥

लौकिकः सुप्रसिद्धोऽयमविरोधनिदर्शनात् ।
पाल्यो नैःश्रेयसे चैव संवृत्तावप्यनिन्दितैः ॥३॥

शैवोऽप्येषोऽप्यत्र बोद्धव्यः प्रयत्नात्साधकात्मभिः ।
मुक्तये सिद्धये चैव कारणाज्ञानुवर्तिभिः ॥४॥

†

यस्मिन्यस्मिन्यथोपात्तो देशे स्वात्मायुदर्शनात् ।
तस्मिंस्तस्मिन्प्रकर्तव्यो ह्याचारः प्रयतात्मभिः ॥५॥

†

न च वैशेषिकाचारे लौकिकोऽङ्गत्वमाप्नुयात् ।
तथापि पालनीयोऽसौ यस्माद्दोषो न पालिते ॥६॥

†

त्यक्ते वाथ गुणः कश्चित्सामान्यस्तेन चोच्यते ।
न चैवात्यन्तनियमो निःसङ्गानां तपस्विनाम् ॥७॥

शिवज्ञानानलज्वालाप्रध्वस्ताज्ञानचेतसाम् ।
स्वनिवासाद्बहिर्यायान्नासहायः कदाचन ॥८॥

†

न रात्रौ पर्यटेद्विद्वान्नान्धकारे बहिर्व्रजेत् ।
नाच्छत्रः कुत्रचिद्यायान्नादण्डो नाप्यपादुकः ॥९॥

†

नातिदैन्यं प्रकर्तव्यं नातिकर्कशया गिरा ।
नातिचण्डवचोद्गारैर्न च मायापरिष्कृतैः ॥१०॥

नासद्भावेन चाव्यक्तैर्मनःप्रीतिकरैः शुभैः ।
वक्तव्यं सर्वदा शान्त्यै न चैवातिनिरर्थकैः ॥११॥

†

वस्त्रशय्यासनादीनि नान्योन्यं साधकोत्तमैः ।
संकीर्णानि तु कार्याणि पृथक्प्रीतिकराणि च ॥१२॥

प्रशस्तानि पवित्राणि सेव्यानि सुदृढानि च ।
सुप्तोत्थितेन विप्रेन्द्र स्नातव्यमविचारतः ॥१३॥

कान्तेनाशाङ्कितेनाथ संत्रासादुपघातजात् ।
विण्मूत्रतोऽथवा भुक्तौ संध्यास्वथ समालभेत् ॥१४॥

†

भस्मनात्यन्तसंत्रासादम्भसा स्नानमाचरेत् ।
नाशक्तः सर्वदा तिष्ठेत्क्षणमेकमपि क्वचित् ॥१५॥

†

शक्तिः पञ्चप्रकारास्मिन्बोद्धव्या शिवशासने ।
योगाभ्यासो जपः शास्त्रं लिङ्गाराधनमेव च ॥१६॥

आचार्योपासनं सम्यक्पञ्चमं परिकीर्तितम् ।
तच्चैवात्रोत्तमं प्रोक्तं चतुर्णामप्यनिन्दितम् ॥१७॥

तन्मूलानि यतोऽन्यानि तस्माद्यत्नपरैर्नरैः ।
गुरुर्नित्यं समाराध्यो यत्प्रसादात्परं पदम् ॥१८॥

प्राप्यते चापरं चित्रं नानासिद्धिगुणात्मकम् ।
विण्मूत्रोच्चारणं कार्यमुदग्वक्त्रेण वासरे ॥१९॥

†

निशायां याम्यवक्त्रेण कृत्वा चान्तर्हितां महीम् ।
शिरोऽवगुण्ठ्य वस्त्रेण प्रच्छन्ने जनवर्जिते ॥२०॥

भस्माङ्गारकुशच्छन्नदूर्वास्थितुषजालयम् ।
यत्र दृश्येत विप्रेन्द्र नोत्सृजेत्तत्र पण्डितः ॥२१॥

†

श्मशानवृक्षवल्मीककीटाकीर्णे च नोत्सृजेत् ।
चन्द्रसूर्याग्निपवनदेवालयमहाम्भसाम् ॥२२॥

नोत्सृजेत्संमुखो विद्वान्कुमारीणां गवां तथा ।
न क्षेत्रे नोपले नद्यां न गिरौ न च कन्दरे ॥२३॥

न चैवात्यन्तगहने न सरीसृपसंकुले ।
सर्वेषां शिवभक्तानां यथाशक्त्या प्रपालनम् ॥२४॥

कर्तव्यं शिवभक्तैस्तु शासनेन महामुने ।
यथोक्तं देशसामर्थ्याद्विभवस्यानुरूपतः ॥२५॥

भेषजेनाम्बुना वाचा शस्तया शयनेन वा ।
पादत्राणेन छत्रेण भोजनेनाप्युदारवान् ॥२६॥

†

तृणकाष्ठाग्निशुश्रूषा न्यायेनानुक्रमेण च ।
वृद्धातुराणां कर्तव्यो विधिरेषोऽत्र सुव्रत ॥२७॥

अन्येषामपि कारुण्यात्किं पुनर्दीक्षितात्मनाम् ॥
न जह्यात्क्षणमप्येकं स्मरणं परमेष्ठिनः ॥२८॥

नाशुचिः क्षणमप्येकं तिष्ठेद्वै दीक्षितोऽत्र तु ।
केशश्मश्रुनखैर्नीचैः प्रशस्ताः शिवलिङ्गिनः ॥२९॥

†

सुधौते वाससी धार्ये काषाये सुसितेऽपि वा ।
सान्तर्वासे च विमले नातिजीर्णे नसीवने ॥३०॥

†

वस्त्रचर्मासनस्य वैयाघ्रं मार्गमेव वा ।
क्षौमं वापि ततोऽभावात्कार्पासं शुभमेव वा ॥३१॥

†

शिखायां पद्मरागं वा भद्रं मौक्तिकमेव वा ।
बध्नीयात्तदभावात्तु धार्यं काञ्चनमुज्ज्वलम् ॥३२॥

सुसूक्ष्मं वर्तुलं भद्रं व्यक्तं कण्टकितं शुभम् ।
चतुर्वक्त्रं समं धार्यं रुद्राक्षं तदभावतः ॥३३॥

†

वज्रं सुलक्षणं धार्यं कर्णयोर्हेमयोजितम् ।
सुरुक्मनिर्मिते धार्ये कुण्डले वाप्यभावतः ॥३४॥

†

तेभ्योऽप्यभावात्सुकृते धार्ये दर्भमये शुभे ।

सुबद्धमव्रणं धार्यं वैणवं दण्डमादरात् ॥

स्वाङ्गुष्ठपर्वणा तुल्यं चतुर्हस्तमृजु समम् ॥३५॥

सामान्योऽयं मयोक्तः प्रतिदिनविषयः साधकानां यथाव

दाचारः पालनार्थं शिवपदगमनप्राप्तिवृत्त्युन्मुखानाम् ।
पाल्यो यत्नात्प्रहृष्ट्या स्फुटकमलहृदा कारणाज्ञानुवृत्त्या

वाच्यं प्राप्तं प्रसङ्गात्प्रथितगुणगुणोपेतिनां पुत्रकाणाम् ॥३६॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे आचारपटलो द्वितीयः ॥

द्वितीयः पटलः

चर्यापादः ३

गुरौ वर्तनम्

उत्थाय शयनात्तूर्णमप्रबुद्धे गुरौ शिशुः ।
बहिरावश्यकं कृत्वा शौचं चैव यथागमम् ॥१॥

†

स्नात्वा च प्रयतो भूत्वा तोयमृद्दन्तधावनम् ।
गृहीत्वा हृष्टवदनः प्रतीक्षेद्गुरुमादरात् ॥२॥

†

यावत्स्वयं प्रबुद्धः सन्विनयेनाग्रतः स्थितम् ।
स्वात्मानं दर्शयेद्धीरः शिष्यस्तं भक्तिमोदितम् ॥३॥

†

पयोमृद्दन्तकाष्ठादीन्दत्त्वा विज्ञापयेत्ततः ।
पादावभ्यर्च्य विधिवद्भगवन्किं करोम्यहम् ॥४॥

ततः स गुरुणादिष्टः प्रोत्फुल्लवदनः सुधीः ।
कुर्यात्कर्म यदादिष्टं परोक्षे वा गुरोः स्वयम् ॥५॥

कर्तव्यमविशङ्केन यथा भवति शोभनम् ।
आत्मनः स्थितये चापि शिष्यो भिक्षाटनादिकम् ॥६॥

नानापृच्छन्प्रकुर्वीत गुरोरन्यत्र सर्वदा ।
पठेद्वा तदनुज्ञातः शुचौ देशे शुचिः सदा ॥७॥

†

प्रच्छन्ने विजने रम्ये भावितेनान्तरात्मना ।
न समीपे पशूनां तु कुर्यादध्ययनं बुधः ॥८॥

पञ्चदश्यामथाष्टम्यां चतुर्दश्यां च पर्वसु ।
महोत्सवेषु सर्वेषु संध्यासु च महामुने ॥९॥

पर्वसंधिषु सर्वेषु नाध्येयं साधकात्मभिः ।
गुरुं विमनसं दृष्ट्वा भ्रातरं वाथ कुत्रचित् ॥१०॥

नाध्येयं भक्तियुक्तेन कारणज्ञानमुत्तमम् ।
पुष्यकालेषु नाध्येयं न चोत्पातेषु सुव्रत ॥११॥

†

आपत्सु शिवभक्तानां राज्ञां वा सुमहात्मनाम् ।
एषोऽनध्ययने न्यायः साधकस्य मयोदितः ॥१२॥

गन्धपुष्पोपहाराद्यैस्तन्त्रमर्च्यं सदा बुधैः ।
गुरोर्निन्दा न कर्तव्या न श्रोतव्याथ कुत्रचित् ॥१३॥

†

हन्तव्यः स यथाशक्त्या न निवेद्यं गुरोर्बुधैः ।
स कदाचन बध्नाति गुरुरुद्वेगमात्मनि ॥१४॥

†

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शिष्येण तु सुमेधसा ।
गुरोः सुखं प्रकर्तव्यं सुविशुद्धेन चेतसा ॥१५॥

जडवन्मूकवत्तिष्ठेज्जानन्नपि गुरोः पुरः ।
निवेद्यमथवा किंचिदस्ति युक्त्या प्रयोजनम् ॥१६॥

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा शनकैस्तं निवेदयेत् ।
आपत्करं येन गुरुर्निशम्य तु यथातथम् ॥१७॥

वञ्चयेत्प्रयतो भूत्वा शक्यं वाथ प्रकल्पयेत् ।
नातिचण्डवचोद्गारैर्वक्तव्यं साधकात्मभिः ॥१८॥

†

सुविनीतः सुशान्तात्मा नातिदूरे न संनिधौ ।
प्रतीक्ष्यमाणः संतिष्ठेद्गुरोः शिष्यः प्रसन्नधीः ॥१९॥

नित्यं यथाङ्गशुश्रूषा कर्तव्या प्रविभागशः ।
शिववत्पूजयेन्नित्यमाचार्यं शिवसंमतम् ॥२०॥

नात्युल्बणं गुरोः शिष्यः समीपस्थः कदाचन ।
क्रीडन्नपि हि मेधावी ब्रूयाद्वा किंचिदत्र तु ॥२१॥

†

नोपजीव्यं गुरोर्द्रव्यं देयमार्ज्यं यथा तथा ।

गच्छतश्चानुगच्छेत तिष्ठेद्वा तिष्ठतः सदा ॥

सुप्तेऽपि च सदा स्वप्यान्न च स्वातन्त्र्यतः क्वचित् ॥२२॥

†

गुर्वर्तनं शिष्यहिताय पुण्यं

प्रोक्तं समासाद्विधिवत्समग्रम् ।
व्यस्तं चतुर्णामपि सांप्रतं ते

वक्ष्यामि युक्त्याप्यखिलं विधानम् ॥२३॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे गुरौ वर्तनपटलस्तृतीयः ॥

तृतीयः पटलः

चर्यापादः ४

समयः

अथेदानीं मुनिव्याघ्र स्वं स्वं वृत्तमथोचितम् ।
चतुर्णामपि संक्षेपात्कथयामि निबोध तत् ॥१॥

समयी सर्वदायत्तो गुरोः सर्वात्मना स्फुटम् ।
यदा तदा स मुक्तात्मा नान्यथा मुच्यते भवात् ॥२॥

†

दासवन्निवसेन्नित्यं दीक्षामाश्रित्य मोक्षदाम् ।
चर्येयं मुक्तये तस्य प्रशस्ता शाश्वती क्रिया ॥३॥

†

मतङ्ग उवाच —

मुक्तिर्विवेकात्तत्त्वानां क्ष्मादीनां प्रविचारतः ।
दीक्षातोऽन्या सुनिर्णीता क्रियापादक्रियास्पदा ॥४॥

†

योगपादोक्तितः सिद्धा तृतीया सापि शस्यते ।
चर्यामात्रेण संसिद्धा चतुर्थी सा कथं विभो ॥५॥

प्रवक्तव्या शिवज्ञानाच्छिन्ध्यज्ञानाङ्कुरं मम ।
एतस्मिन्नन्तरे नाथः प्रसह्योवाच विश्वराट् ॥६॥

†

परमेश्वर उवाच —

किमत्र कारणं भ्रान्तेरनुध्याननिदर्शनात् ।
सर्वानुग्राहकत्वं हि संसिद्धं परमेष्ठिनः ॥७॥

प्राप्तकालस्य चिह्नानि यथा दृश्यन्त्यनेकधा ।
विषवृक्षास्त्रपूर्वाणि न च तान्यत्र कारणम् ॥८॥

†

मृत्योर्भोगक्षयाभावात्तद्वदत्रापि निश्चितम् ।
अनुध्यानबलावेक्षाच्चर्याद्याः प्रकटीकृताः ॥९॥

†

मुक्त्यर्थमुपचर्यन्ते बाह्यलिङ्गान्यमूनि तु ।
निपाताद्धि स्फुटं भक्तिरव्यभिचारिणी ॥१०॥

†

भक्त्याविष्टः पुमांस्तावद्गुरुमाराधयेन्मुने ।
यावन्न परमेशेन नियुक्तः शाश्वते पदे ॥११॥

भक्तिः पञ्चविधा प्रोक्ता वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
हृदयाध्यवसायेन लक्ष्यते कारणे यदा ॥१२॥

†

तयाविष्टस्य सततमनिवारितवीर्यया ।
पुंसः प्रणष्टरागस्य शिवत्वं व्यक्तिमेति हि ॥१३॥

†

सामान्याचारसंपन्नो गुरुदेवाग्नितत्परः ।
यत्र तत्र स्थितः शान्तः स पुत्रक इति स्मृतः ॥१४॥

साध्यमन्त्रैकचित्तात्मा तपस्वी कृतनिश्चयः ।
साधकः स तु बोद्धव्यः स्वानुष्ठानोद्यतः सदा ॥१५॥

जपध्यानार्चनं नित्यमग्निकार्यं च युक्तितः ।
आचार्येण प्रकर्तव्यं संतत्यै नातिविस्तरात् ॥१६॥

†

सत्त्वानुकम्पया दीक्षा व्याख्या च गुरुभिः सदा ।
कर्तव्येशबलाविष्टचेतसां भावितात्मनाम् ॥१७॥

†

मतङ्ग उवाच —

भगवञ्छिवतन्त्रार्थकथनेऽनुक्रमोऽत्र तु ।
वक्तव्यः सुविचारोक्त्या देशिकस्याधिकारिणः ॥१८॥

परमेश्वर उवाच —

आङ्वालको निराधारः प्रमादी तामसोऽपरः ।
क्षतदृग् व्यापकश्चैव पालको गालकस्तथा ॥१९॥

†

धौरेयोऽनुमतश्चैव पावकोऽम्बुश्च कीर्तितः ।
विचारधीश्च विज्ञेयाः शिष्यास्तन्त्रे त्रयोदश ॥२०॥

†

सर्वतन्त्रार्थमार्गेऽस्मिन् प्रविश्यावगाहनम् ।
ततश्चेतश्च संबन्धादसंबन्धवदुक्तिषु ॥२१॥

†

प्रविश्याङ्वालयेद्यो हि प्रोक्त आङ्वालकः शिशुः ।
गृहीतस्याप्यथार्थस्य स्थातुं नास्ति समाश्रयः ॥२२॥

†

प्रोक्तो ह्याधारदौर्बल्यान्निराधारो महामुने ।
नोत्सहेत्तन्त्रमालस्याच्छ्रोतुं चैव तु निश्चयात् ॥२३॥

†

प्रमादी सोच्यते तन्त्रे शिष्यः कारणचोदिते ।
प्रयत्नादिवियुक्तो यः श्रोतुं निद्रावशः सदा ॥२४॥

†

तिष्ठते घूर्णमानोऽपि स शिष्यस्तामसो मतः ।
आदावन्ते च निपुणं योऽज्ञात्वा शास्त्रमैश्वरम् ॥२५॥

ईषच्छिद्रमनुप्राप्य विधार्य प्रतिवक्ति यः ।
स ज्ञेयः क्षतदृक्शिष्यः पञ्चमः शिष्यसंततौ ॥२६॥

†

प्रक्रान्तवर्त्मनोऽन्यत्र च्युतार्थं स्थितो मतम् ।
पृच्छेद्यो व्यापकः प्रोक्तः शिष्यः श्रावकसंततौ ॥२७॥

†

तूष्णीं नित्यं विजानत्त्वादजानन्नपि शङ्कया ।
न पृच्छेत्स्वल्पमप्यर्थं पाति वाग्मित्वमात्मनः ॥२८॥

†

स पालक इति प्रोक्तः स्वधर्मपरिरक्षणात् ।
अवधार्य गुरोः सम्यक् शास्त्रमाम्नायदर्शनात् ॥२९॥

न मया किंचिदप्यस्माच्छ्रुतं स्याद्गालकः शिशुः ।
ततश्चेतश्च पुरतो व्याख्याकाले कृतोद्यमी ॥३०॥

†

उत्कृष्टवाक्सुसाचिव्यो गुरोर्धौरेयकस्तु सः ।
पृष्टो वाप्यथवापृष्टः पृच्छकाचार्ययोरपि ॥३१॥

†

अजानन्नप्यथैवं स्याद् ब्रूयादनुमतः सदा ।
यथोक्तं गुरुणा सर्वमविचार्याग्निवत्सदा ॥३२॥

†

ग्रसते ऋजुमार्गेण स शिष्यः पावको मतः ।
नीयते येन मार्गेण तत्र तत्राविचारतः ॥३३॥

प्रयाति हृष्टवदनः स पुरोऽम्बुवदास्थितः ।
प्रविचार्य धिया सम्यग्गृह्णात्यर्थं गुरोः सदा ॥३४॥

†

विचारधीः समुद्दिष्टः प्रवरः शिष्यसंततौ ।
एते शिष्याः समाख्याता गुरोरत्र महात्मनः ॥३५॥

मुमुक्षवः सर्व एव समास्तन्त्रविदा सदा ।
येन येन प्रकारेण योऽवधारयितुं क्षमः ॥३६॥

†

तस्य तस्य तथा व्याख्या कर्तव्या गुरुणा सदा ।
योऽवधारयितुं शक्तः पदोक्तिविधिदर्शनात् ॥३७॥

तस्य कृत्वा पदच्छेदं समासं चाप्यनन्तरम् ।
निष्कृष्यार्थो यथान्यायं वक्तव्यः सुविचारतः ॥३८॥

पूर्वोत्तरपदार्थानां विरोधोक्तिनिदर्शनात् ।
वैषम्यं वस्तुनो यस्य कोटिद्वयपदक्रमात् ॥३९॥

दृश्यते तत्र येनार्थो वस्तुनः साम्यतां व्रजेत् ।
तेन मार्गेण तद्व्याख्यं पदं सूत्रमथापि वा ॥४०॥

†

वाक्योक्तदर्शनात्सिद्धो वस्तुनो यत्र निर्णयः ।
न दृश्यते समीपस्थवाक्येन मुनिपुङ्गव ॥४१॥

ततोऽतीतेन कर्तव्यो ह्यूहणायाः सुनिश्चयः ।
तिसृभिः प्रक्रियाभिश्च स्वनामपदचिह्नितम् ॥४२॥

†

आनुलोम्यात्तु शिष्याणां दर्शयेन्मन्त्रवैभवम् ।
तत्त्वानां भुवनानां च क्रम एव प्रकीर्तितः ॥४३॥

†

दीक्षायामपि तेनात्र विस्तरो नोपवर्ण्यते ।
एवं तावत्प्रकर्तव्यः पठेद्वालिख्य यत्नतः ॥४४॥

†

यावच्छिष्येण निखिलः सम्यगर्थोऽवधारितः ।
सुमेधसां विचारोक्त्या यथोक्तं शासने मया ॥४५॥

तत्तथैव प्रकर्तव्यं व्याख्यानं युक्तितः स्फुटम् ।
द्वे कोटी संस्पृशन् गच्छेद्धेयोपादेयनामनी ॥४६॥

†

विरुद्धवाक्यं संदिग्धमयुक्तं विषमं समम् ।
शास्त्रयुक्त्या प्रकर्तव्यं न स्वाम्नायादृते क्वचित् ॥४७॥

प्रतितन्त्रं विरोधेन योऽर्थः संगृह्यतेऽत्र तु ।
तद्गुरोर्युक्तिदौर्बल्याद्विज्ञेयं वाग्विडम्बनम् ॥४८॥

†

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरुणा तन्त्रवेदिना ।
स्वाम्नायमार्गमाश्रित्य वचसा प्रगुणेन तु ॥४९॥

ऋजुमार्गगुणोपेता व्याख्या कार्या विपश्चिता ।
शिवं पूज्य गुरुं शास्त्रं शक्तिमुच्चार्य पुष्कलाम् ॥५०॥

प्राक्पदं वा मुनिव्याघ्र यतस्तद्व्यापकं मतम् ।
तेन चेष्टेन भगवानिष्टः सकलनिष्कलः ॥५१॥

†

शिष्यैरपि यथान्यायं पूज्योऽयं प्रणवः सदा ।
गुरुव्यापारसंव्यग्रैः संक्षेपान्नियमो यतः ॥५२॥

†

नापूज्य परमेशानं ग्रहणं तद्वृथा भवेत् ।
व्याख्येयमखिलं वाच्यं पटलं वाचकेन तु ॥५३॥

†

ततः श्लोकं समुच्चार्य संबन्धोक्तिनिदर्शनात् ।
प्रभोर्वक्त्राम्बुजायातं वस्तुमात्रं गुरुकमात् ॥५४॥

†

निबद्धं छन्दसा धात्रा विद्येशेनामितात्मना ।
श्रीकण्ठेन ततः पश्चान्मतङ्गाय निवेदितम् ॥५५॥

तेनेदमखिलं ज्ञानं वीर्येणात्मगुणात्मना ।
प्रकाशितं जगत्यस्मिँल्लोकानुग्रहकारणात् ॥५६॥

†

भगवत्पूज्यपादानां प्रसादादवधारितम् ।
मयेदमपि वक्तव्यं शृणुध्वं विनयान्विताः ॥५७॥

एवं वै श्राविताः शिष्याः शिरसा धरणीतले ।
प्रणम्य भगवन्धन्या वयं युष्मत्प्रसादतः ॥५८॥

प्रध्वस्ताज्ञानकलुषा भवामो हि त्वयि स्थिते ।
प्रसादाभिमुखे नाथे किमन्वेष्यमतः परम् ॥५९॥

ततोऽस्य गुरुणा वाच्यः संबन्धः शक्तिपूर्वकः ।
यतः शक्तिसमावेशात्प्राप्तदीक्षा नरोत्तमाः ॥६०॥

†

दीक्षितोत्तरकाले तु शिष्याणां भावितात्मनाम् ।
शिवाधिकारसंस्थेन तत्प्रणीतं वचः शनैः ॥६१॥

श्राव्यं न्यायवता स्पष्टमार्गेणानेन पूर्ववत् ।
दृष्टादृष्टफलोपेतमङ्गीकृत्य पदद्वयम् ॥६२॥

संसारात्सुविरक्तस्य प्रवृत्तिर्या मुनीश्वर ।
स संबन्ध इति प्रोक्तस्तत्समाप्तौ फलं यतः ॥६३॥

व्यञ्जने प्रारम्भसामर्थ्यात्संबन्धाख्यात्सुविस्तरात् ।
व्यक्ते यस्मिन्मुनिव्याघ्र निवृत्तिः परमा भवेत् ॥६४॥

†

तत्प्रयोजनमित्युक्तं तन्त्रेऽस्मिन्पारमेश्वरे ।
षट्पदार्थविचारोक्तिं वक्तुमभ्युद्यतः स तु ॥६५॥

प्रकम्प्य सूचितन्यायाद्वस्तुधर्ममुपाश्रयेत् ।
प्रष्टव्यं व्यक्तये शिष्यैः संदेहस्य पुनः पुनः ॥६६॥

†

गुरुणापि यथा सम्यक् शिष्यः समनुगम्यते ।
तथा तथा प्रवक्तव्यं श्रोतरि प्रत्यवस्थिते ॥६७॥

पञ्चधा चोद्यमार्गोऽस्मिन्नुचितोऽवसरागतः ।
प्रष्टव्यो वस्तु वैमल्ये न चान्यत्र कदाचन ॥६८॥

†

सूत्रसिद्धान्तप्रकृतपदाध्यायेष्वसाम्यतः ।
प्राक्सूचितं विरोधोक्त्या विवृणोति यदा गुरुः ॥६९॥

तदा प्रष्टुर्न दोषोऽस्ति सूत्रं चोद्यकृतो गुरौ ।
स्वसिद्धान्तसमाम्नायाद्गुरुरन्यान्निदर्शयन् ॥७०॥

†

विरुद्धमानयित्वा तु संयोजयति कुत्रचित् ।
तस्मिन्नपि न दोषोऽस्ति प्रष्टुर्मुनिवरेश्वर ॥७१॥

प्रकृताद्वस्तुनश्चान्यद्वस्तु यत्र विचार्यते ।
असंबन्धविचारोक्त्या प्रष्टव्यस्तत्र यत्नतः ॥७२॥

†

नैवं प्रकरणे पूर्वं कृतोऽर्थो मन्यसेऽन्यथा ।
किमर्थं वेत्सि भगवंस्तत्साम्येन नयेद्गुरुः ॥७३॥

†

नान्यथास्य पदस्यार्थो गम्यतेऽत्र कदाचन ।
किमर्थं भवता स्पष्टमन्यथैव प्रभाषितम् ॥७४॥

एवं चोद्ये कृते तत्र न दोषोऽस्ति कदाचन ।
अध्यायेऽस्मिन्यदारब्धं वस्तुसंतानमादरात् ॥७५॥

विहाय बलतोऽन्यत्र संबन्धोज्झितवर्त्मना ।
नेतुमुत्सहतेऽयुक्त्या तच्चोद्यं पटलात्मकम् ॥७६॥

एभ्यः पञ्चप्रकारेभ्यो योऽन्यथा पृच्छते शिशुः ।
वने नटकवज्ज्ञेयो निर्भर्त्स्यः सर्वदा बुधैः ॥७७॥

†

गुरुणापि प्रवक्तव्यं न दोषो विद्यते यथा ।
क्वचिदाम्नायतः साध्यं वैधर्म्येण क्वचित्क्वचित् ॥७८॥

क्वचिदाकृष्य संबन्धाद्वस्तूदाहरणात्क्वचित् ।
क्वचिद्विहाय स्वस्थानात्प्रकृतं वस्तु युक्तितः ॥७९॥

दूरादपि समायोज्य वक्तव्यं तत्र युक्तितः ।
क्वचिदिष्यं समाकृष्य वाक्यमत्रोच्यते क्वचित् ॥८०॥

†

निर्णीतमप्यथैवं स्यात्क्वचिदुक्तिबलेन वा ।
यत्र यत्र यथान्यायं येन येन च वर्त्मना ॥८१॥

यद्वस्तु शक्यते नेतुं तत्तथैव विचार्यते ।
यथाविरोधतः सर्वं याति तन्त्रं शिवात्मकम् ॥८२॥

तथाचार्येण वक्तव्यं नान्यथा मुनिपुङ्गव ।
समाप्तौ तु गुरोः पादौ प्रणम्य विरमेत्सुधीः ॥८३॥

कृत्वा सर्वाङ्गशुश्रूषां ततः सम्यक् क्षमापयेत् ।
य एवं कुरुते व्याख्यां प्रसन्नवदनः सदा ॥८४॥

स गुरुस्तारयेच्छिष्यानस्मात्संसारसागरात् ।

यश्चैवं शृणुयाद्भक्त्या शिवार्पितमनाः सदा ॥

स योग्यो गुरुसंतानमार्गमत्र प्रपालितुम् ॥८५॥

स्वं स्वं वृत्तमुदारमत्र चरितं पाल्यं प्रभोः शासने

तद्वक्त्रानलरश्मिबिन्दुनिकरैः प्रख्यापितं भूतले ।
यस्याशेषकषायराशिविषयप्रध्वस्तसङ्गं मनः

शक्तः पालयितुं त्वसौ क्षितितले प्रागेव शक्त्युद्धतः ॥८६॥

†

उक्तं यथावत्क्रमशो विभज्य

वृत्तं चतुर्णामपि लेशयैव ।
भूयोऽपि सम्यक्प्रविभागयुक्त्या

निष्कृष्य चर्याविषयं विधास्ये ॥८७॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे समयपटलश्चतुर्थः ॥

चतुर्थः पटलः

चर्यापादः ५

त्रितयविधानम्

अथाचार्यादयो धीराः समय्यन्ताः प्रकीर्तिताः ।
विभागशः पुनस्तेषां चर्याभेदस्त्रिधा स्मृतः ॥१॥

स्वाचाराभिरताः सर्वे शास्त्रोन्मीलितबुद्धयः ।
वासनातो विभिद्यन्ते तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥२॥

बाह्याभ्यन्तरतः कर्मी स्नानपूजाग्निकर्मसु ।
लक्षाभ्यासजये सक्तो योगीति परिभाष्यते ॥३॥

†

ज्ञानोद्रेकरतो ज्ञानी लुप्तसंदेहकिल्बिषः ।
सितं चाप्यसितं कर्म लोके तावत्प्रतिष्ठितम् ॥४॥

हिंसाचौर्यादिकं सर्वमसितं कर्म कर्मिणाम् ।
वापीकूपतडागाद्यं सितमेतत्प्रकीर्तितम् ॥५॥

एतत्कोटिद्वयोपेतं सूचितं सर्वजन्तुषु ।
भोगोपोद्बलकं भोक्तुरसितं सदैव तत् ॥६॥

†

अपेक्ष्य वेदविध्युक्तमग्निष्टोमात्मके पथि ।
कर्माकर्मविधानेऽस्मिन् प्रोक्तं तद्धि सितासितम् ॥७॥

†

सितमाध्यात्मिकं चान्यल्लोकशास्त्रविधौ स्मृतम् ।
एतावत्त्रिविधं कर्म नेष्टं शास्त्रे शिवोदिते ॥८॥

यद्यदुक्तं मया कर्म शुक्लं सिद्ध्यै महामुने ।
दीक्षाज्ञानसमेतत्वादितरेषां विशिष्यते ॥९॥

भुक्त्वा भोगान्सुखोद्दाममदेन परिविस्तरात् ।
प्रयात्युत्कृष्टवपुषा स्थानं स्थानवतां वरम् ॥१०॥

†

मतङ्ग उवाच —

वेदाद्यन्तर्गतं कर्म भवतोक्तं सितासितम् ।
मन्त्रैर्निर्वर्त्यते तच्च मन्त्राश्चाप्यविनश्वराः ॥११॥

क्रिया च फलदा प्रोक्ता सा चात्र द्विजसत्तमैः ।
वेदवाक्यबलोपेता क्रियते युक्तिवादिभिः ॥१२॥

क्रियातश्च फलं दृष्टमुभयोरपि निश्चितम् ।

परमेश्वर उवाच —

सत्यमेतन्मुने किं तु कारणाज्जागतं मतम् ॥१३॥

†

कुतोऽवसीयते यस्मादस्वतन्त्रमिदं जगत् ।
निरिन्द्रिया ह्यस्वतन्त्राश्चैतन्यबलवर्जिताः ॥१४॥

निर्दया निरपेक्षाश्च निरालम्बा निरीश्वराः ।
नेष्टा नैःश्रेयसे विप्र तन्मन्त्राश्च विनश्वराः ॥१५॥

†

वाच्यवाचकभेदोक्तिन्यायेन च बहिष्कृताः ।
शब्दमात्रगुणोपेताश्चिद्वीर्यपरिवर्जिताः ॥१६॥

†

कर्मसामर्थ्यतः सिद्धाः फलदा याः क्रिया मुने ।
न च शक्रपदादूर्ध्वं क्रियातोऽस्ति फलं क्वचित् ॥१७॥

यत्परं ब्रह्म तदपि प्राप्यते ब्रह्मविद्यया ।
वेदान्तदर्शनात्सिद्धाः सर्वेऽप्यस्मिंश्च लिङ्गिनः ॥१८॥

†

ऋषिभिश्चैव तत्रोक्ता देवतानां तु मूर्तयः ।
प्रलयोत्पत्तिसाधर्म्यान्मूर्तित्वं सुप्रतीयते ॥१९॥

†

न च स्वातन्त्र्यतः कश्चित्स्वल्पमप्यसुखं मुने ।
भोक्तुमुत्सहते विप्र किं पुनः प्रलयात्मकम् ॥२०॥

तस्माद्विचित्रता सिद्धा जगतः परमेश्वरात् ।
एक एव समस्तस्य जगतः परमेश्वरः ॥२१॥

स्वतन्त्रः सर्वविन्नित्यः कर्ता कारणमिष्यते ।
यद्यप्यात्मा समस्तस्य कर्मणः परिकीर्तितः ॥२२॥

सितासितादेः कर्तेति तथापीश्वरचोदनात् ।
प्रवर्ततेऽस्वतन्त्रत्वात्पशुरस्मिन्महध्वनि ॥२३॥

†

मतङ्ग उवाच —

द्विजन्मवर्णवैशेष्यात्क्रिया मन्त्रमयी विभो ।
विहितान्यत्र वर्णानां त्रयाणामप्यनुक्रमात् ॥२४॥

स्वस्ववृत्तमथोपात्तं शूद्रस्यापि पृथक् पृथक् ।
मन्त्रसंस्काररहितं ज[घ]न्यत्वाच्च जातितः ॥२५॥

†

तेषामत्र विभागोऽस्ति न स्याद्वा वर्णसंततौ ।

परमेश्वर उवाच —

मन्त्रसंस्कारसामान्याद्दीक्षेयं पारमेश्वरी ॥२६॥

चतुर्णामपि वर्णानां निरपेक्षा महामुने ।
म्लेच्छानामपि भक्तानां सतिरश्चां प्रचोदनात् ॥२७॥

†

भर्तुर्निर्वर्त्यते विप्र किंतु नात्यन्तकुत्सिताः ।
तेऽनाचारपथानीताः संवृत्तेन समानता ॥२८॥

†

शय्यासनान्नपानाद्यैस्तेषामत्र पृथक्स्थितिः ।

मतङ्ग उवाच —

ब्राह्मणः शूद्रजातेस्तु मन्त्रदर्भैर्घृतादिभिः ॥२९॥

यो हि निर्वर्तयेत्कर्म स तस्मादपि कुत्सितः ।

परमेश्वर उवाच —

नियोगोऽस्त्यत्र वर्णानां वचनात्परमेष्ठिनः ॥३०॥

†

समयी दीक्षितश्चैव साधकोऽन्यो गुरुस्तथा ।
चतुर्धा संस्थिता वर्णाः स्वनियोगवशानुगाः ॥३१॥

नियोगश्च विभोराज्ञा पाल्या चास्मिन्प्रयत्नतः ।
यथा लोकस्थितोऽन्यत्र स्वाचारोऽभिमतः सदा ॥३२॥

†

तथात्रापि मुनिव्याघ्र स्वाचारः परिकीर्तितः ।
जातिभेदव्यवस्थेयं लौकिकी परिकीर्तिता ॥३३॥

स्थितयेऽत्रापि संस्थानं व्यक्तमुक्तमनुक्रमात् ।
प्राक् शक्तिकिरणाघाताः पश्चान्मन्त्रैः शिवात्मकैः ॥३४॥

†

वागीश्वर्या विनिक्षिप्य योनौ संस्कारवर्त्मना ।
निखिलेन शिवोक्तेन संस्कृताः शिवमूर्तिना ॥३५॥

आचार्येण किमद्याविशेषमत्र जुगुप्ससे ।

मतङ्ग उवाच —

सामान्यमृतुमज्जन्म पित्रोरुद्भूतविपाकजम् ॥३६॥

†

तेनैव वृद्धिमायाति मातुः कोष्ठे सुदुःसहे ।
क्लेदविण्मूत्रसंपूर्णे दुर्गन्धोष्मसमाकुले ॥३७॥

गौणावयवसंनद्धमाश्रयं सुखदुःखयोः ।
भोक्तृत्वमलसामान्याच्चिद्धर्मि विषयास्पदम् ॥३८॥

†

जन्मव्याधिजरामृत्युभयेन समतां गतम् ।
सामान्येन्द्रियधर्मित्वाद्विशेषोऽत्र किमात्मकः ॥३९॥

परमेश्वर उवाच —

संकेतमात्रः स्थितये स्वाचारात्संप्रतीयते ।
विशिष्टः सर्ववर्णानां योऽनुध्याता महामुने ॥४०॥

†

तस्मादयं न नियमो ह्येकशय्यासनादिकः ।
एकान्नभोजनाच्छादा यतीनां हि पृथक् पृथक् ॥४१॥

†

शौचाय कल्पिता धात्रा नैकपात्रं हि भोजनम् ।
अन्यत्रापि मुनिव्याघ्र विहितं नियमात्मकम् ॥४२॥

न च दोषोऽस्ति सामान्यात्स्ववर्णविषयात्मकात् ।
सवर्णाः शर्वभावाः स्युर्ये शिवार्पितबुद्धयः ॥४३॥

†

समानधर्मिणो यस्मान्नैकपात्रबलात्क्वचित् ।
प्राप्यते ऐह्यते वाथ फलमिष्टमुदारवत् ॥४४॥

†

यत्प्राप्तं शक्तिसामर्थ्यात्तत्केनापि वार्यते ।
तथापि स्थितये चार्यो विधिः शौचाय सुव्रत ॥४५॥

†

कर्मिणा च विशेषेण; ज्ञानवान्स्वेच्छया स्थितः ।
योगी च योगयुक्तात्मा निःसङ्गः परिकीर्तितः ॥४६॥

तस्मादयं विधिः सर्वः प्रशस्तः कर्मिणोऽत्र तु ।
कर्मी च भक्तियुक्तात्मा चतुष्कालोद्यमी सदा ॥४७॥

देवार्चनाग्निकार्येषु यथाशक्त्या महामुने ।
मुक्तये तेन तत्कर्म समयज्ञस्य कीर्तितम् ॥४८॥

चतुर्थमसिताद्यं यद् भेदैश्च समवस्थितम् ।
देवाग्निगुरुकार्येषु चरतोऽपि यतस्ततः ॥४९॥

†

न कर्मणा भवेद्बन्धो यतो मुक्त्यै प्रकीर्तितम् ।
गुरोरपि नियोगित्वात्कर्म प्रोक्तं सनातनम् ॥५०॥

निर्वर्त्यं विधिवत्सर्वं यावत्तत्कारणेरणात् ।
नार्पितं स्वाधिकाराद्यं शिष्यस्य सुमहात्मना ॥५१॥

†

स्वल्पाम्बुभोजनो नित्यं वाग्यतश्चापि संयमी ।
समदर्शी जितद्वन्द्वो दयावान्सर्वजन्तुषु ॥५२॥

मित्रारिपक्षयोर्नित्यं लाभालाभे जयाजये ।
समता योगिनो दृष्टा शास्त्रेऽस्मिन्सुविनिश्चयात् ॥५३॥

ज्ञानी च नित्ययुक्तात्मा भावनान्तःप्रतिष्ठितः ।
बहिर्मायात्मकं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥५४॥

असंस्पृशंश्चरेद्विद्वान्स्वेच्छया धरणीतले ।
नानुध्यानाच्छिवेनोत्थं कश्चिद्वारयितुं क्षमः ॥५५॥

†

निरुणद्धि प्रभुः सर्वं जगच्छक्त्यात्मसंस्थया ।
स निरुद्धजगत्क्षिप्रमुद्भूतात्मा स्वतेजसा ॥५६॥

†

लीलयैव स मुक्तात्मा विचरन् केन वार्यते ।
तस्मान्मायात्मकाद्बन्धाद्विश्लिष्टः शुद्धतेजसि ॥५७॥

संस्थितः स्वोचिते तस्माद्युक्ता स्वच्छन्दता स्थितौ ।

मतङ्ग उवाच —

मायातो व्यतिरिक्तानां रुद्राणां विद्यते मलः ॥५८॥

†

येनायत्ता[:] प्रभोर्नित्यं कार्यत्वेन व्यवस्थिताः ।

परमेश्वर उवाच —

शुद्धाध्वसमये पुंसां गच्छतां भोगभुक्तये ॥५९॥

†

क्रीडतः परमेशस्य तत्तेजोद्भूतशक्तयः ।
नियुक्ताः पशुमोक्षाय न च ते पशुमूर्तयः ॥६०॥

†

सर्गश्च द्विविधः प्रोक्तः स चेशवशगः सदा ।
नित्या रुद्राणवो ह्येते सेश्वराः शुद्धवर्त्मनि ॥६१॥

नात्यन्तनिष्कलाः प्रोक्ताः क्रीडामात्रनिबन्धनात् ।
तदात्मकेन भावेन तेऽणुत्वेन व्यवस्थिताः ॥६२॥

सृष्टिर्मायात्मिका स्थूला क्षेत्रज्ञनिलयात्मिका ।
शुद्धाणुनिलया सूक्ष्मा प्रभोः सा क्रीडनात्मिका ॥६३॥

न तत्र स्वल्पमप्यस्ति दुःखं मुनिवरेश्वर ।
सुखमत्यन्तनियतं किं तु तत्सेश्वरं मतम् ॥६४॥

शक्तयः परमेशस्य पूर्वमेवोदिता मया ।
सामान्येन स्मृता संख्या परमार्थोऽन्यथा मुने ॥६५॥

भर्तुर्वीर्यमनन्तं स्यात्कारणाख्यमनिन्दितम् ।

सृष्टिर्द्वयं विभोः कार्यं तच्चोक्तं मुनिपुङ्गव ॥

व्यासोक्त्या तेन नात्यन्तं संविभज्य प्रभाष्यते ॥६६॥

†

उक्तं त्रयाणामुचितं विधानं

विस्तीर्य युक्त्या भुवि दीक्षितानाम् ।
निर्वक्ष्यते शौचविधेर्विभागो

भक्तो मुने लेशतया गृहाण ॥६७॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे त्रितयविधानपटलः पञ्चमः ॥

पञ्चमः पटलः

चर्यापादः ६

शौचविधिः

अथ शौचविधिः सम्यक् प्राप्तः सोऽप्युच्यतेऽधुना ।
बाह्यावयवसंशुद्धिरद्भिः शस्ता मृदा सह ॥१॥

सत्येन मनसः शुद्धिरिन्द्रियाणां यमादिभिः ।
गर्वस्य शमता दृष्टा शुद्ध्यर्थमविचारतः ॥२॥

बुद्धेरपि मुनिव्याघ्र सङ्गत्यागात्प्रकीर्तिता ।
प्राणाः शुध्यन्ति विधिवत्प्राणायामबलात्सदा ॥३॥

ध्यानाच्छुद्धिः समुद्दिष्टा प्रधानस्य गुणात्मनः ।
विवेकाच्छुध्यते ह्यात्मा यथोक्तं परमेष्ठिना ॥४॥

मतङ्ग उवाच —

बाह्यावयवसंशुद्धिर्भवता सूचिता पुरा ।
तामद्यात्र यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि शंकर ॥५॥

†

परमेश्वर उवाच —

गन्धलेपापनोदार्थमुचितं शौचमादरात् ।
कर्तव्यं साधकेन्द्रेण यथावत्कथयामि ते ॥६॥

वस्त्रपूतेन तोयेन निर्मलेनाविकारिणा ।
मृदः ससिक्ताः शस्ताः कृमिकेशादिवर्जिताः ॥७॥

†

प्रशस्तदेशसंभूताः सुगन्धा वितृणाः शुभाः ।
लिङ्गमादौ तु संग्राह्य तिसृभिर्वामपाणिना ॥८॥

†

मृद्भिः प्रक्षालयेत्प्राज्ञः पाणावप्यन्तरान्तरम् ।
तावत्य एव दातव्याः पञ्च पाणिद्वयोरपि ॥९॥

†

पुरीषस्याप्यथोत्सर्गे कृते शौचं विधीयते ।
पायौ सप्त मृदो देयास्त्वक्षमात्रा विपश्चिता ॥१०॥

तिस्रस्तिस्रोऽन्तरे पाणौ पश्चाच्चैवोभयोरपि ।
सप्त दत्त्वा मुनिव्याघ्र क्षालयेद्विमलाम्भसा ॥११॥

ततोत्थाय कटिं चोरू जङ्घे च चरणे शनैः ।
धारयेन्मृदमादाय वामहस्तेन पञ्चधा ॥१२॥

†

पूर्ववत्क्षालयेत्पश्चात्करावप्युक्तमादरात् ॥
शोषयित्वा करौ भस्म पूर्ववच्च समालभेत् ॥१३॥

†

श्वमार्जारखरादीनां विलेहे स्नानमाचरेत् ।
नाभेरूर्ध्वमधस्ताद्वा मृद्भिः शुध्यति सप्तभिः ॥१४॥

उत्तमाङ्गोपघाते च स्नात्वा विद्याङ्गपञ्चकम् ।
जप्तव्यं शतमेकं स्याद्द्विगुणं मन्त्रवेदिना ॥१५॥

अदीक्षितेन संस्पृष्टः स्नानमाग्नेयमाचरेत् ।
बाह्यवर्णस्य संस्पर्शाद्वारुणं स्नानमाचरेत् ॥१६॥

रेतोत्सर्गे कृते स्नात्वा जप्तव्यं ब्रह्मपञ्चकम् ।
निर्माल्यसंकरात्कामात्संपूज्यश्चण्डनायकः ॥१७॥

जपस्तदुत्तरं कार्यो जपः साङ्गस्य वै शतम् ।
अकामतो वा संपर्कात्केवलस्य शतं जपेत् ॥१८॥

यजनं केवलं जग्ध्वा प्रमादान्मुनिसत्तम ।
मृत्पात्रमग्निना दग्धं शङ्कातः शुध्यतेऽत्र हि ॥१९॥

†

तक्षणाद्दारवं पात्रं लोहं क्षाल्याश्मताडनात् ।
क्षारोदकाद्वस्त्रशुद्धिः स्वल्पेन मललेपतः ॥२०॥

†

आम्लेन ताम्रपात्रस्य कांस्यपात्रस्य भस्मना ।
वारिणा रौप्यहेमादेर्धातुवर्गस्य कीर्तिता ॥२१॥

तथा चैवाश्मजातानां मथितेनाथ भस्मना ।
जलजानां च सर्वेषां वैणवानां तथाम्भसा ॥२२॥

†

गोवालैः फलपात्राणां वारिणा सह घर्षणात् ।
स्निग्धानां रूक्षणाच्छुद्धिः पात्राणां परिकीर्तिता ॥२३॥

विण्मूत्रमदनिर्माल्यऋतुमत्स्त्रीविजातिभिः ।
मृत्पात्राणि समस्तानि संत्याज्यानि तु संकरात् ॥२४॥

†

समयानां प्रमादात्तु शक्तिजापः प्रशस्यते ।
शतमुक्तः परा निष्ठा वाग्दोषाद्द्विगुणं भवेत् ॥२५॥

†

अभक्ष्यभक्षणे साङ्गं देवं जप्त्वा विशुध्यति ।
शतमेकं सहस्रं वा लक्षं वा सुविचार्य तु ॥२६॥

अगम्यागमने चैव विधिरेष प्रकीर्तितः ।
न्यायोपार्जितं सद्वृत्तात्सतो ग्राह्यं विजानता ॥२७॥

†

स्थित्यर्थमुचितं वस्तु न लोभेनाधिकं क्वचित् ।
वस्त्रशय्यासनादीनां गायत्र्याः शतमभ्यसेत् ॥२८॥

देवाग्निगुरुकार्येषु गृहीतं तन्निवेदनात् ।
शुध्यते नियतेर्नित्यमन्यायान्मुनिपुङ्गव ॥२९॥

†

ग्लानेभ्यो व्याधितेभ्यो वा यतिभ्यः किंचिदौषधम् ।
सर्वेभ्यः सर्वदा ग्राह्यं न दोषोऽस्त्यत्र शासने ॥३०॥

खरोष्ट्रकाकमार्जारश्वशृगालादिभिश्च यत् ।
संस्पृष्टं लीढमाघ्रातं ज्ञात्वा वस्तुबलाबलम् ॥३१॥

प्रोक्षणात्क्षालनाद्बाह्यत्यागाद्वा शुद्धिमेति हि ।
सुतप्तस्य शृतस्याथ शुद्धिराज्यस्य कीर्तिता ॥३२॥

†

पुनः पाकेन संशुद्धिर्लवणस्य सहाम्भसा ।
गुडस्यापि विशिष्टानां प्रोक्षणादेव केवलात् ॥३३॥

†

मधुनः पाकतः शुद्धिस्तथैवेक्षुरसस्य च ।
फलानां क्षालनाच्छुद्धिर्दध्नश्चैव निरीक्षणात् ॥३४॥

क्वथितं शुध्यते क्षीरं शिष्टं स्यात्पानकं हि तत् ।
शुध्यते प्रोक्षणात्सर्वं पर्यग्निकरणेन च ॥३५॥

†

पक्वान्नं प्रोक्षणात्सर्वं पर्यग्निकरणात्तथा ।
अपवादाद्गुरोर्वाचः शुद्धिरब्दैर्नियम्य तु ॥३६॥

†

परेभ्यो दुःखमुत्पाद्य वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
प्रमादतः परिज्ञाय शुद्धिः शक्तिजपात्सदा ॥३७॥

शताच्छतद्वयाद्वाथ सहस्राच्च क्रमोदितात् ।
गुरोर्निवेद्य कर्तव्यं गुरोर्वा रोचते यथा ॥३८॥

†

समुचितमविशेषाद्भावितं ते विधानं

गुरुलघुविनियोगात्साधकानां त्रिसंख्यम् ।
कथितमिह समग्रं सांप्रतं वर्तनार्थं

शिववदनसमुत्थं कथ्यते ते यथावत् ॥३९॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे शौचपटलः षष्ठः ॥

षष्ठः पटलः

चर्यापादः ७

भिक्षाटनम्

अथ भिक्षाटनं सम्यङ्निर्वर्त्यं यतिभिर्यथा ।
तथा ते संप्रवक्ष्यामि शृणु विप्रेश्वरेश्वर ॥१॥

†

कर्तव्यमखिलं कृत्वा प्रत्यक्स्थे तु दिवाकरे ।
मध्याह्नाद्वा तु विद्वद्भिः कृतरक्षः प्रयत्नवान् ॥२॥

दिशो विरेच्य विधिवच्छिवास्त्रेण महौजसा ।
ज्योतीरूपपदं ध्यात्वा क्षालयेत्पात्रमादरात् ॥३॥

†

प्रणम्य कारणं नाथं गुरुं च प्रविशेत्पुरम् ।
सर्वभूतसुखं देवं जपन्गच्छेच्छनैः शनैः ॥४॥

†

चातुर्वर्ण्यमटेद्भिक्षां भिक्षार्थी साधकोत्तमः ।
वैद्यनापितगोपालमल्लशौण्डिककारुकान् ॥५॥

संत्यजेद्भैक्षभुङ्नित्यं गृहं ग्रामणिकस्य तु ।
कुसीदवार्धुषी कुण्डगोलकांश्च परित्यजेत् ॥६॥

†

वृषलीपतयः षण्डाः कुशीला ग्रामयाचकाः ।
तथा देवलकाश्चान्ये भ्रष्टशौचाश्च ये नराः ॥७॥

†

अन्यायवृत्तयः सर्वे त्याज्या भिक्षाभुजा सदा ।
मद्यामिषप्रमोदाढ्यं त्याज्यं तद्वेश्म यत्नतः ॥८॥

कुक्कुटश्वखरोष्ट्राणां गृहे यत्र परिग्रहः ।
तद्गृहं न प्रवेष्टव्यं यच्च स्त्रीकश्मलं मुने ॥९॥

†

दुष्टसङ्गो न यत्रास्ति न च स्वाम्नायवर्जनम् ।
देवाग्न्यतिथिपूजाद्यं पात्रशुद्धिश्च दृश्यते ॥१०॥

तस्मिन्ग्राह्या मुने भिक्षां सुविचार्य सुमेधसा ।
तैलाभ्यक्ता च या नारी गुर्विणी वाथ कुत्सिता ॥११॥

†

तस्या भिक्षा सदा वर्ज्या न चादेया तु पाणिना ।
सूक्ष्मामृतपदं स्मृत्वा ग्राह्यमन्नं सदा बुधैः ॥१२॥

†

ज्वलदस्त्रेण तत्पात्रं ज्वलत्संपरिचिन्तयेत् ।
द्वारवर्त्म पर्यटेद्विद्वानतीतो न निवर्तते ॥१३॥

†

न च दत्तं परित्याज्यं लशुनं मांसमेव वा ।
अन्यद्वा यदभक्ष्यं स्यात्पलाण्ड्वादिकमुद्यतम् ॥१४॥

†

वर्ज्यं दृष्ट्वा यथाग्राह्यं पात्रवह्निबलेक्षणात् ।
निर्दोषं मुनिशार्दूल तद्भक्ष्यमविशङ्कया ॥१५॥

†

सम्यगेवमटित्वा तु प्रसन्नवदनः सुधीः ।
यायादसंस्पृशँल्लोकान्नातिपर्याप्तमेव हि ॥१६॥

†

प्राप्यायतनमानीय स्थापयेत्तां पिधाय च ।
पूर्ववत्क्षालयित्वा तु कट्यादिकमथाम्भसा ॥१७॥

स्नायाद्वा भस्मना मन्त्री शिवमन्त्रमनुस्मरन् ।
आचामेद्विधिवत्पश्चात्स्वतन्त्रमनुपालयेत् ॥१८॥

तत्पात्रं प्रोक्षयित्वा तु शिवीकरणमारभेत् ।
पूर्ववत्सकलीकृत्य पृथगन्नं विभज्य च ॥१९॥

निर्दहेद्ध्यानमास्थाय निर्दग्धममृतेन तत् ।
प्लावयेद्यत्नतो मन्त्री लिङ्गाचार्यानलात्मसु ॥२०॥

†

तत्पर्यग्निकृतं सम्यक्प्रोक्षयेत्तु शिवाम्भसा ।
बल्यर्थमुचितं शेषमतिथिभ्यः प्रदापयेत् ॥२१॥

ग्राह्यमन्नं ततस्तूष्णीं मृत्पात्रेषूपलेषु वा ।
पर्णेषु वा विचित्रेषु भुञ्जीतान्नमकुत्सितम् ॥२२॥

†

कुर्याद्भक्तितो वाथ मनःप्रह्लादकं विधिम् ।
एरण्डार्कवटाश्वत्थप्लक्षकेतकपर्णिषु ॥२३॥

†

न भुञ्जीत कदाचित्तु भूमौ शस्तं हि भोजनम् ।
ध्यात्वाग्निमात्मनः कोष्ठे ज्वलन्तं च शिखोन्नतम् ॥२४॥

तेजःशब्दादिना कृत्वा पदं यावद्धि पञ्चकम् ।
पञ्च भक्ष्या ह्यधूमान्तैरन्नस्याहुतयः क्रमात् ॥२५॥

†

प्राणाद्याः प्रथमं वाद्यास्ततो भुञ्जीत लेशया ।
विभवस्यानुरूपेण ज्ञात्वा स्वात्मबलाबलम् ॥२६॥

†

यावज्जन्तोर्भवेच्छक्तिरविकारेण सुव्रत ।
तावदद्याद्विधिस्थेन यतिना गृहिणापि वा ॥२७॥

†

नान्यतः पतितानां वा गृहाद्भैक्ष्यं कथंचन ।
क्वचित्कदाचिदप्येकं ग्राह्यमुक्त्वा गुरोर्वचः ॥२८॥

†

स्वगृहेऽयाचितं भक्त्या यदानीतं परेण तु ।
पूर्वोक्तमखिलं कृत्वा भोक्तव्यं नान्यथा क्वचित् ॥२९॥

दीक्षितेष्वथ वर्णेषु गृहिणा तु न कुत्सितम् ।
भोक्तव्यं भक्तियुक्तेषु त्यक्त्वा मृतकसूतके ॥३०॥

गर्भाधानादिचूडान्ताः संस्कारा ये प्रकीर्तिताः ।
संस्कारेष्वेषु विप्रेन्द्र न भोक्तव्यं कदाचन ॥३१॥

यज्ञेष्वपि हि शेषेषु भोक्तव्यमविशङ्कितैः ।
प्रमादतो वाभक्तेषु जपेत्सद्यादिपञ्चकम् ॥३२॥

शतं तदूर्ध्वं वा भुक्त्वा मृतकसूतके ।
तेष्वत्र नाधिकारोऽस्ति दानादानविधौ मुने ॥३३॥

†

स्वाचारेणैव ते त्यक्ताः प्रमादादयुतं जपेत् ।
विद्याङ्गपञ्चकस्यात्र ततः शुध्यत्यसंशयः ॥३४॥

येनैतज्जगदोतुकास्यकिरणैः प्रख्यातवीर्योद्वहै

स्तद्वक्त्रामलबोधवस्तुनिवहप्रस्तारमार्गो मया ।
व्याख्यातो भुवि वर्तनाय विधिवद्भिक्षाटनान्तं मुने

स्वाम्नायस्थितिपालनार्थमुचितं देशाटनं वर्ण्यते ॥३५॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे भिक्षाटनपटलः सप्तमः ॥

सप्तमः पटलः

चर्यापादः ८

प्रवासनम्

अथ देशान्तरप्राप्त्यै विधानमिदमुत्तमम् ।
संक्षेपाद्व्यक्तितः सिद्धं तद्वक्ष्यामि तवाधुना ॥१॥

†

देवाग्निगुरुकार्येण स्वात्मीयेनाथ संयमी ।
अन्येषामथ वृद्धानां यायान्मन्त्री सहायवान् ॥२॥

एकेन वाथ द्वाभ्यां वा त्रिभिर्वा विनयान्वितैः ।
नासहायो व्रजेद्विद्वान्पदमेकमपि क्वचित् ॥३॥

गन्तव्यमथवावश्यं सहायस्याप्यसंभवे ।
सदात्मशुद्धये कार्यं साधकेन कमण्डलु ॥४॥

†

कृत्वा श्लक्ष्णत्वचं भद्रं सुपक्वं निर्व्रणं शुभम् ।
अकृष्णलाञ्छनं सम्यग्दृढं शोधितया मृदा ॥५॥

कृतं गोशकृता चोर्ध्वं बृहद्ग्रीवं सुवर्तुलम् ।
नातिस्थूलं नातिकृशं बहिस्तल्लेशतो मृदा ॥६॥

†

लिप्तं श्लक्ष्णीकृतं शुष्कं पाच्यं तच्छिववह्निना ।
पक्वमीशानदेवेन ग्राह्यं क्षाल्य मुखेन च ॥७॥

अघोरेणाभिजप्तव्यं गुह्यमन्त्रेण पूरितम् ।
परिस्रुतेन वस्त्रेण विमलेनाम्भसा शनैः ॥८॥

†

सद्योजातेन मन्त्रेण ततः संधारयेत्सदा ।
आत्मनोऽङ्गसमं नित्यं न स्प्रष्टव्यं परेण तु ॥९॥

कृत्वा शौचं यथान्यायं करौ तु परिशोधयेत् ।
मार्जयेद्बहुरूपेण पुनः संस्थाप्य मूर्तिना ॥१०॥

तस्माद्ग्राह्यं तदीशेन तदभावान्महामुने ।
सुकृतं वा कुलालेन ग्राह्यं शुद्ध्यै विपश्चिता ॥११॥

†

पूर्वोक्तेन विधानेन ततोऽसौ पर्यटेन्महीम् ।
मृद्भस्मदन्तकाष्ठानां गोमयस्य च नित्यशः ॥१२॥

यत्नः सदा परः कार्यश्चरता धरणीतले ।
दृष्ट्वाश्रमं महेशस्य स्नात्वा संपूज्य कारणम् ॥१३॥

वसेत्तत्रैव हृष्टात्मा तदभावान्महामुने ।
वस्तव्यं शिवभक्तानां गृहेषु नियतात्मनाम् ॥१४॥

शैवेषु वा परिज्ञाय स्वाम्नायाचारसाधुषु ।
यदि तत्र भवेत्कश्चिदाचार्यः शिवसंमतः ॥१५॥

ज्यायांस्तदा प्रकर्तव्यं विधानमिदमत्र तु ।
संघुष्य गोमयेनादौ स्थानं पात्रं निधापयेत् ॥१६॥

†

मृदा कट्यादि संक्षाल्यमम्बुना चैव पूर्ववत् ।
स्नायाच्च विधिवत्प्राज्ञो भस्मना च सुयन्त्रितः ॥१७॥

†

कृत्वा स्नानोत्तरं सर्वं यदि तत्राश्रमं विभोः ।
प्रदक्षिणमथावृत्य त्रिःकृत्वा प्रणमेत्ततः ॥१८॥

स्तोत्रमेतत्पवित्रं यत्संपठेदग्रतः प्रभोः ।
जगदुत्पत्तिसंहाररक्षाकृत्परमेष्ठिने ॥१९॥

†

भावाभावविशुद्धाय प्रबुद्धाय शिवात्मने ।
त्रिकालविषयज्ञानप्रभावनिलयात्मने ॥२०॥

†

त्रिगुणाश्रयसामर्थ्यकलासंस्पृष्टमूर्तये ।
नमो नमः शिवायेति ततस्तं देशिकोत्तमम् ॥२१॥

†

साङ्गमेकाग्रमनसं सुखासीनं सुमेधसम् ।
दृष्ट्वा प्रकल्प्य विधिवद्योगपीठं शिवात्मकम् ॥२२॥

[सितरक्तपीतवर्णैः] रजोभिर्वाथ संभवात् ।
पद्ममालिख्य पूर्वोक्तं भस्मना वा सितेन तु ॥२३॥

†

गन्धपुष्पैश्च धूपैश्च [विधिवत्तत्समर्चयेत्] ।
ततस्तस्याग्रतः स्थित्वा व्योमरूपपदं गृणन् ॥२४॥

†

तेनापि प्रणवोच्चारं गुरुणा तन्त्रवेदिना ।
सव्येन पाणिना सव्यो ग्राह्यस्तस्य शिवं गृणन् ॥२५॥

†

स्थापयेद्योगपीठे तु शान्तं कृत्वा प्रसन्नधीः ।
शिववत्सकलं कृत्वा पूजयेद्भक्तितस्तु तम् ॥२६॥

दण्डवद्धरणीं गत्वा प्रणमेच्छक्तिमुद्रया ।
शार्वशार्वपदं कृत्वा गुरुस्तमभिनन्दयेत् ॥२७॥

†

यथाविभवतः सर्वं निवेद्यैवाभिधारयेत् ।
ततः प्रोत्फुल्लनयनं स्वागतार्घ्यादिभिः शिवैः ॥२८॥

†

पूजयेच्छिववन्नित्यमथवागन्तुको गुरुः ।
पूज्यस्तत्स्थानगुरुणा विधिनानेन सुव्रत ॥२९॥

स्वगुरोर्वा प्रकर्तव्यमेतत्पर्वसु पर्वसु ।
विधानं कारणज्ञानन्यायेनात्र समागतम् ॥३०॥

†

गुरोर्विधानं निखिलं मयोक्तं

कमण्डलोश्चैव प्रवासयुक्त्या ।
रुद्रव्रतं कारणवक्त्रपद्मा

द्विनिर्गतं ते कथयामि सम्यक् ॥३१॥

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे प्रवासनपटलोऽष्टमः ॥

अष्टमः पटलः

चर्यापादः ९

रुद्रव्रतम्

अथ रुद्रव्रतं पुण्यमिदानीं मुनिसत्तम ।
वर्णयिष्यामि संक्षेपाद्येन लोकाश्चराचराः ॥१॥

वशमायान्त्यसंदेहाच्चरतः साधकात्मनः ।
मुक्तिश्च शाश्वती विप्र शिवशास्त्रक्रमागता ॥२॥

व्यज्यतेऽक्लिष्टतपसश्चर्यापादविधानतः ।
रागात्पराङ्मुखस्येत्थं द्वेषाच्च कलुषात्मकात् ॥३॥

†

बुद्धिरुत्पद्यतेऽकस्मात्कारणेच्छाप्रचोदिता ।
समयी भावितात्मा स्याद्रुद्राराधनतत्परः ॥४॥

अनुज्ञातश्च गुरुणा भस्मनिष्ठोऽप्रतिग्रहः ।
जपेन्मौनी प्रसन्नात्मा त्रिशूली भैक्षभुक् सदा ॥५॥

एकलिङ्गं श्मशानं वा वृक्षमूलमथापि वा ।
रात्रावाश्रित्य युक्तात्मा समाधिस्थश्चरेद्व्रतम् ॥६॥

एकवासा जितक्रोधो दिग्वासा वा सहायवान् ।
विवेचनेन सततं भूमिमापूर्य पण्डितः ॥७॥

†

शनकैर्निवसेत्तत्र भस्म दत्त्वा ततोपरि ।
द्वेषमुत्पादयन्युक्त्या लोकस्य परमार्थतः ॥८॥

†

विमलेन हृदा नित्यं संपूर्णेन च चेतसा ।
हृत्पद्मकर्णिकासंस्थं तडित्पुञ्जचयोपमम् ॥९॥

स्वाङ्गुष्ठपर्वणा तुल्यं सुव्यक्तावयवं शुभम् ।
पञ्चवक्त्रं शशाङ्कार्धशेखरं तं त्रिलोचनम् ॥१०॥

ध्यात्वा सम्यग्विशेत्तत्र योऽयं सोऽहं न संशयः ।
ध्यायंश्चरेद्दिवारात्रं व्योमव्यापिमनुं स्मरन् ॥११॥

†

साङ्गब्रह्मसमायुक्तमल्पभुक् सत्त्ववान्सदा ।
शीतातपसहो नित्यं मैत्री कारुणिकः सदा ॥१२॥

भावयन्मुनिशार्दूल जगदात्मन्यवस्थितम् ।
स्थितो वाहं जगत्यस्मिंश्चित्तजिद्योगतोऽखिलम् ॥१३॥

†

व्यक्तं नानाश्रयं विश्वमनेकरचनाकुलम् ।
नानाभावगुणोपेतं नानावर्णगुणाश्रयम् ॥१४॥

जातिभेदविभिन्नाङ्गं नानाकर्मणि संकुलम् ।
नानाकलाकलापाढ्यमिच्छाद्वेषादिसंकुलम् ॥१५॥

अज्ञानतिमिराक्रान्तं भोगनिद्रावशं जगत् ।
कृष्णरात्रितमोपेतं देहशय्याकृतास्पदम् ॥१६॥

†

क्रीडास्वप्नोद्वहं ह्येतदाशापाशवशानुगम् ।
रागालस्यवशात्सुप्तं न ह्येवं परमार्थतः ॥१७॥

†

परमेशार्ककिरणैः संस्पृष्टस्य महात्मनः ।
चरतोऽस्य शिवज्ञानप्रकटीकृतचेतसः ॥१८॥

परैर्वाकृष्यमाणः संस्ताड्यमानश्च साधकः ।
हृष्टिमायाति परमां चर्यातेजोपबृंहितः ॥१९॥

†

मत्तो नान्यः क्वचिच्छ्रेष्ठो जघन्यो वाथ विद्यते ।
सर्वमेवाभिमन्येत जगद्बन्धुरिव स्थितम् ॥२०॥

†

अभ्यन्तरे प्रहृष्टात्मा बाह्यवृत्तिसमाश्रयात् ।
एवं वै चरतस्तस्य ग्रामाद्ग्रामान्तरेष्वथ ॥२१॥

†

संवत्सराज्जयेत्सर्वान्द्वन्द्वान्देहप्रबाधकान् ।
संवत्सरद्वयेनासौ त्रिकालज्ञानमाप्नुयात् ॥२२॥

†

अग्निवत्सर्वदाही स्याद्विरजस्कः स जायते ।
त्रिभिः पश्यति सिद्धांश्च चतुर्भिश्च दिवौकसः ॥२३॥

पञ्चभिश्च नरव्याघ्र रुद्रान्पश्यत्यसंशयः ।
तैः सार्धं रमते षड्भिस्तत्तुल्यबलविक्रमः ॥२४॥

स्वेच्छाविधायी भवति चर्यावीर्यबलान्मुने ।
एवं पदात्पदं भोक्तुरक्लिष्टवपुषः सदा ॥२५॥

†

क्रीडतश्च परे व्योम्नि भगवान्स सदाशिवः ।
ददाति पदमात्मीयमैश्वरं साधकात्मनः ॥२६॥

†

निरीश्वरं वा परमं शाश्वतं पदमुत्तमम् ।
एतद्विधानं परमं व्रतस्यास्य प्रकीर्तितम् ॥२७॥

द्वितीयमपरं भद्रं समासात्कथयामि ते ।
अलुप्तनियमोत्थाभिर्वासनाभिर्यदा मुने ॥२८॥

वियुक्ताखिलकालुष्यो ध्वस्तसंगेन चेतसा ।
तदा चर्यासु विश्रान्तः सर्वकार्यपरिभ्रमान् ॥२९॥

†

बहिष्कृत्य जगत्सर्वं व्रतस्थोऽपात्तसंगमः ।
बहिष्कृतश्च लोकेन गत्वारण्यमतन्द्रितः ॥३०॥

†

श्मशानं वा जितप्राणः प्राणान्संयम्य साधकः ।
त्यजेद्देहं सुखेनैव विरक्तोऽतीव दुःसहात् ॥३१॥

संसारारामगहनादनित्यात्सुमहाभयात् ।

मतङ्ग उवाच —

देहिनां देहसंयोगो वियोगः सुप्रतीयते ॥३२॥

कस्मिन्प्रयाति संत्यज्य कस्माद्वागत्य युज्यते ।

परमेश्वर उवाच —

प्रयाति न क्वचित्कश्चिन्न चायाति मुनीश्वर ॥३३॥

गतिरस्योपचारेण धर्माधर्मनिदर्शनात् ।
विपाकाशयवत्तत्र संस्थिता शक्रजालवत् ॥३४॥

†

भोगभुग्भोगसंताने चक्रनाभिसमाश्रयात् ।
भ्रमदात्मानमीशानशक्त्याविष्टः प्रपश्यति ॥३५॥

†

योन्यन्तरसहस्रेषु विचित्राकारवर्त्मसु ।
नित्यत्वं चाप्यनित्यत्वं वासनातः प्रतिष्ठितम् ॥३६॥

न धातुर्गमनं स्थातुः स्थानं चेद्वासनाबलात् ।

धर्मान्तरस्थितिप्राप्तिर्गतिश्चैवाशयात्मिका ॥

परमेशबलायत्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥३७॥

†

भर्तुर्वक्त्रानलोत्थप्रवचनकिरणोद्घुष्टबुद्धेः प्रयोक्तु

श्चर्या प्रस्यन्दसङ्घोद्भवमदविषयात्तारणीर्मोहकूपात् ।
स्वाम्नायाचारभूतेः कुशलगुणकृतैर्वर्तितेन देशिकेन

शिष्याणां वर्णयिष्ये क्रमविधिमतुलं प्रोक्तमार्गात्समस्तात् ॥३८॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे रुद्रव्रतपटलो नवमः ॥

नवमः पटलः

चर्यापादः १०

समुदायः

अथेदानीं समासेन समुदायविधेर्मुने ।
लक्षणं संप्रवक्ष्यामि यथावत्तन्निबोध मे ॥१॥

उत्थाय शयनात्तूर्णं बहिर्निर्गत्य पूर्ववत् ।
मूत्रोच्चारादिकं सर्वं कृत्वा शौचं समाचरेत् ॥२॥

स्नात्वा च विधिवत्प्राज्ञस्ततस्तं पूजयेच्छिवम् ।
नाजीर्णे पूजनं स्नानं संध्यां वा कर्तुमर्हति ॥३॥

†

कृत्वा जपः प्रकर्तव्यः सहस्रं बहुरूपिणः ।
संध्यालोपाच्छतं कार्यं द्वे शते चाह्निकद्वयोः ॥४॥

†

त्रीणि लोपत्रयात्कुर्याच्चतुर्णां तत्समानि तु ।
बहुदैवसिकाल्लोपादुपोष्य प्रयतः शुचिः ॥५॥

स्नात्वा सम्यग्यथान्यायं पञ्चगव्यं पिबेन्नरः ।
पीत्वा जपः प्रकर्तव्यः साङ्गस्य परमेष्ठिनः ॥६॥

ज्ञात्वा लोपस्य वा मन्त्री दिवसाच्छक्तितो जपेत् ।
विधिच्छिद्रेषु सर्वेषु विद्याङ्गानां तु पञ्चकम् ॥७॥

†

जप्तव्यं मुनिशार्दूल नात्र कार्या विचारणा ।
दोषदेशवयःकालशक्तीनां तु बलाबलम् ॥८॥

ज्ञात्वा कुर्वीत शास्त्रोक्तप्रायश्चित्तनिदर्शनात् ।
यद्यथावसरप्राप्तं तत्तथैव न संशयः ॥९॥

†

पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि पूजयेत्परमेश्वरम् ।
मूल्यक्रीतैः पवित्रैश्च यथर्तुप्रभवैः शुभैः ॥१०॥

बाहुभ्यामार्जितैर्वाथ त्वारण्यैर्वाप्यकुत्सितैः ।
शीर्णखण्डितविद्धानि पत्राणि कुसुमानि वा ॥११॥

†

न देयानि विभोस्तानि खगविड्लेपितानि च ।
कुदेशजातदुर्गन्धीन्युग्रगन्धानि यानि च ॥१२॥

†

म्लानपर्युषितान्यत्र ह्युपयुक्तानि वा क्वचित् ।
समुद्रोपहतान्येव न देयानि महामुने ॥१३॥

†

पद्मोत्पलसुकल्हारकरवीरार्कपाटलाः ।
मालतीमल्लिकाकुन्दचम्पकाशोककिंशुकाः ॥१४॥

कदम्बबकपुन्नागनागकुब्जकजातयः ।
नन्दिका मुचुकुन्दाह्वधत्तूरकपुरःसराः ॥१५॥

†

बिल्वाद्याश्च द्रुमाः शस्ताः पूजायां परमात्मनः ।
अलाभात्तेषु ग्राह्याणि सुरभीण्युचितानि तु ॥१६॥

†

मनोज्ञानि सुशोभानि पवित्राणि च दापयेत् ।
पूजां निर्वर्त्य विधिवत्कारयेत्तर्पणं बुधः ॥१७॥

देशिकः साधको वापि यतस्तावधिकारिणौ ।
समयी परतन्त्रस्तु ज्ञानी स्वेच्छाप्रवर्तकः ॥१८॥

योगी चोपरतो बाह्यादध्वरान्नित्यमेव हि ।
यः कर्मी पुत्रको नित्यं न चास्य नियमो ह्ययम् ॥१९॥

†

एवमाराधनासक्ताः शस्यन्ते शिवयोगिनः ।
योऽग्रतो जनयेद्द्वन्द्वं देशिकोऽपि यवीयसः ॥२०॥

†

प्रायश्चित्तात्स वाग्दोषात्समयी क्षन्तुमर्हति ।
गुरोर्वागत्य विधिवन्निवेद्य न्यायतः स्फुटम् ॥२१॥

†

न्यायांश्च शिवभक्तानां यथावत्कथयामि ते ।
परस्परं संवसतां प्रीतिः सर्वत्र शस्यते ॥२२॥

विशेषतोऽस्मिन्सन्मार्गे प्रवृत्तानां महात्मनाम् ।
प्रसङ्गतोऽवतारे तु प्रविचार्यस्य वस्तुनः ॥२३॥

वृद्धैः सह न दोषोऽस्ति बालानामपि सुव्रत ।
शिष्याचार्यविवादो यः सद्वस्तुप्रविचारणे ॥२४॥

†

विनयेनात्मबोधायाकर्ण्यः शिष्येण धीमता ।
न गुरोरग्रतः कार्यो विचारो भ्रातृभिर्मुने ॥२५॥

†

समानाः सर्व एव स्युराचार्यस्याग्रतः स्थिताः ।
परेण वाभिभूतो यो गुरुं शिष्यः प्रणम्य तु ॥२६॥

यद्यसौ वाक्पटुः श्रीमाँल्लब्धानुज्ञो ब्रुवेत्तदा ।
न स्वयं ज्ञानदर्पेण वाक्यमेकमपि क्वचित् ॥२७॥

†

भ्रातृपुत्रो यदा वृद्धो यवीयान्गुरुपुत्रकः ।
प्रत्युत्थानं गुरोस्तस्य नाभिवादनमर्हति ॥२८॥

†

तपस्वी ज्ञानवान्वृद्धो गुरुभ्रातृसुतो यदा ।
तदाभिवादयेद्विद्वान्समयी पुत्रकोऽपि वा ॥२९॥

शेषाणां तु समानानां शिशुर्भ्रातृसुतः सदा ।
गुरुं कुर्यात्तदा बालं संस्कारेणापि विद्यया ॥३०॥

†

तापसेनापि गुरुवद्वन्द्यः पूज्यश्च सर्वदा ।
अप्यकार्यशतेनापि ज्यायान्मुनिवरोत्तम ॥३१॥

†

युक्तः संपूजनीयोऽसौ सर्वज्ञो वाप्यपण्डितः ।
स्वाम्नायतः प्रसिद्धोऽयं मार्गः पाल्यो महात्मभिः ॥३२॥

†

शेषाणां सर्वदा ज्येष्ठः संस्कारेणाप्यनुक्रमात् ।
कश्चित्कालेन तपसा कश्चिज्ज्ञानेन शिष्यते ॥३३॥

†

आचार्यः कालसंस्कारतुल्ययोरप्यनिन्दितः ।
गरीयान्कर्मिणो योगी सोऽपि ज्ञानवतः शिशुः ॥३४॥

सुगरीयान्गृहस्थस्य तपस्वी यः समानयुक् ।
सर्वे ते गुरवः प्रोक्ता वृद्धाः शास्त्रे शिवोदये ॥३५॥

संस्कर्ता शिष्यते तेषां क्रम एषोपवर्णितः ।
एकमप्यक्षरं यस्तु युक्तिमच्छिवशासने ॥३६॥

†

ददाति संप्रबोधार्थं स गुरोरप्यनुत्तमः ।
द्रष्टव्यः किं पुनर्यो हि पदार्थोन्मीलने क्षमः ॥३७॥

†

भ्रातृणामप्यथाचार्यो जडप्रायस्तु यो भवेत् ।
शिष्यवत्समयज्ञस्य सोऽपि ज्ञानवतः सदा ॥३८॥

†

बहुनात्र किमुक्तेन षट्पदार्थमहाध्वनि ।
सम्यग्विचारसामर्थ्यं विमलं हृदि संस्थितम् ॥३९॥

स गरीयान्किमाश्चर्यं मुक्त्वानुग्राहकं गुरुम् ।
अभ्यागतस्य सर्वस्य यथादिकमनुक्रमात् ॥४०॥

†

कार्यं स्थानवता नित्यं शिवज्ञानरतात्मनाम् ।
एवं निर्वर्त्यमानानां स्वं स्वं वृत्तमनिन्दितम् ॥४१॥

†

आयुरारोग्यसंपन्नयशोवृद्धिश्च जायते ।
वस्तव्यं लिङ्गमाश्रित्य दक्षिणस्यां तु दीक्षितैः ॥४२॥

†

तदभावाच्छुचौ देशे कृत्वा वा स्वगृहं शुभम् ।
नातिदूरेऽम्भसः शस्तमसंकीर्णमकुत्सितम् ॥४३॥

एकशालं द्विशालं वा त्रिशालमथवा शुभम् ।
वित्तानुरूपतः कार्यं चतुःशालमथापि वा ॥४४॥

हिरण्यनाभमथवा सुक्षेत्रं वा मनोरमम् ।
उदक्प्लवं सदा कार्यं सर्वशालोद्भूतं शुभम् ॥४५॥

†

महानसमथाग्नेय्यामैशान्यां यागमण्डपम् ।
धान्यस्य सर्वदा शस्तं स्थापनं वारुणाध्वनि ॥४६॥

याम्याग्नेय्यन्तरे कार्यं स्थापनं सलिलात्मनाम् ।
भाण्डानां मुनिशार्दूल विधिवत्परिकल्पनम् ॥४७॥

चतुष्पदानां सर्वेषां दिशि सौम्य्यां प्रशस्यते ।
हिरण्यवस्त्ररत्नानां पूर्वभागः प्रशस्यते ॥४८॥

†

बहिरावसथात्कार्यं नैऋत्यां हि रहस्यकम् ।
नातिदूरमथासन्नं प्रच्छन्नं सुमनोरमम् ॥४९॥

उलूखला[दिस]र्वस्य वायव्या दिक्प्रशस्यते ।
एवं तत्समभूपृष्ठं कार्यं शास्त्रविदा सदा ॥५०॥

†

मृद्भस्मदन्तकाष्ठानां नित्यं कार्यः परिग्रहः ।
एवंविधं गृहं कृत्वा वसेत्तत्रैव बुद्धिमान् ॥५१॥

पादौ प्रक्षाल्य विधिवन्मृत्तोयेन तु पूर्ववत् ।
धौतपादुकपादस्तु प्रविशेन्मन्दिरं शुभम् ॥५२॥

†

निर्मलार्चिः प्रदीपाढ्यं कृष्णागरुसुधूपितम् ।
चन्दनोदकसंसिक्तं विकीर्णकुसुमोज्ज्वलम् ॥५३॥

वितानोपरिसंछन्नं कृतरक्षं सुगुप्तिमत् ।
तत्र स्वप्यात्सुशय्यायामथवारक्तक एव वा ॥५४॥

†

भूम्यां वाप्यथवा पट्टे श्रीपर्णितरुसंभवे ।
एकेन वाथ द्वाभ्यां वा सुसहायेन साधुना ॥५५॥

†

नात्यन्तजनसंकीर्णे प्रशस्तं शयनं मृदु ।
विशेषतो गृहस्थस्य योगिनश्च महात्मनः ॥५६॥

पूर्ववत्सकलीकृत्य स्वां तनुं साधकोत्तमः ।
शिरोदेशे प्रभुं पूज्य पटे वा लिखितं शुभे ॥५७॥

पूर्ववत्कलशं भद्रं स्थाप्यमम्बुसुपूरितम् ।
ध्यानाद्वा परमेशस्य स्थितोऽहं पादपद्मयोः ॥५८॥

†

शिरः कृत्वा समुच्चार्य ब्रह्मविद्यादिकं परम् ।
दिग्बन्धं पूर्ववत्कृत्वा शयीत प्रयतः शुचिः ॥५९॥

उदक्पादोऽथवा प्रत्यक्पादः संयम्य चेतसम् ।
अथवाभ्यसेदाम्नायं लक्ष्यैकमतिमतिमान् ॥६०॥

†

अर्धरात्रे तु संप्राप्ते न्यायवर्त्मनि संस्थितः ।
उत्थाय शयनान्मन्त्री कटिशौचं विधाय तु ॥६१॥

सितेन भस्मना स्नायात्पूर्ववत्सुसमाहितः ।
आचामेत्प्राग्गृहीतेन विमलेनाम्भसा सुधीः ॥६२॥

भानावस्तं गते तोयं न ग्राह्यं प्रयतात्मना ।
अर्चयेद्देवदेवेशमथवाग्नौ प्रतर्पयेत् ॥६३॥

जपेद्वा संहितां मन्त्री साध्यमन्त्रमथापि वा ।
स्मृत्वापि विश्वनेतारं भूयः शयनमर्हति ॥६४॥

निशाक्षये मुनिव्याघ्र पूर्वोक्तमखिलं क्रमात् ।
कर्तव्यं यद्यथा सम्यक् चर्यापादोक्तवर्त्मना ॥६५॥

मतङ्ग उवाच —

व्याख्यातमखिलं नाथ विधानं साधकात्मनाम् ।
यो विधिः पञ्चतां प्राप्ते लिङ्गिनां प्रयतात्मनाम् ॥६६॥

[स विधिस्तु समासेन वक्तव्यः कृपया प्रभो ।]

परमेश्वर उवाच —

यतेस्ततो विपन्नस्य कालप्राप्तस्य लिङ्गिनः ॥६७॥

†

यो विधिः स समासेन कथ्यते ते मुनीश्वर ।
नास्योपकारकं कर्म स्वर्यातस्य यतो भवेत् ॥६८॥

प्रागेव हि विनिष्क्रान्तं शेषाणां चरति स्थितो ।
विहितं कारणं ज्ञानचर्यापादोक्तिदर्शनात् ॥६९॥

†

निष्क्रम्य लेशयावासादवकुण्ठ्य पटेन तम् ।
विजनं देशमासाद्य प्रच्छन्नं शिवसंस्कृतं ॥७०॥

†

न्यसेत्तच्छिवमीशान्यामुदग्दिशि स्रगादिभिः ।
यष्ट्वा तत्रैव देवेशं स्थण्डिले चैव पूजयेत् ॥७१॥

†

शक्तिमुच्चार्य संपूर्णां स्थापयेच्च ततः क्षितौ ।
क्षमापयेत देवेशं [विहितैः स्तुतिभिर्मुने] ॥७२॥

†

शुचिमायान्ति वोढारो [मन्त्रस्य] बहुरूपिणः ।
शतमष्टोत्तरं जप्त्वा शेषानासीत सुव्रत ॥७३॥

†

गृहं संमार्जयेच्छेषं पर्यग्निकरणात्सदा ।
शुचिमायाति तत्सर्वं भिक्षापात्रादिकं हि यत् ॥७४॥

†

एकं द्वे त्रीणि चत्वारि विपन्नानां तपस्विनाम् ।
प्रकर्तव्यो ह्यनध्यायो गुर्वन्तानां यथाक्रमम् ॥७५॥

देवाग्निगुरुकार्याणां विच्छेदो न प्रशस्यते ।
स्वशिष्यकस्तु यद्द्रव्यं यत्किञ्चित्पुस्तकादिकम् ॥७६॥

†

तद्गुरोर्वंशमापन्नमन्येभ्यो दातुमर्हति ।
गुरोरभावात्तद्भावभावाच्छास्त्राणि कारयेत् ॥७७॥

†

महद्धि देवदेवाय द्वितीयं चाप्यथाग्नये ।
भाजनादि तृतीयं तु निस्वे स्यादथवा यदि ॥७८॥

†

तन्मात्रं यस्य तन्नास्ति तत्तस्य तु प्रदापयेत् ।
स्वर्यातस्य गुरोर्द्रव्यं देवाय विनिवेदयेत् ॥७९॥

कर्तव्यं च विभोस्तेन प्रासादादिकमादरात् ।
पुस्तकानां यथाज्येष्ठक्रमेण परिपालनम् ॥८०॥

कर्तव्यमभियुक्तैस्तु शिष्यैर्न्यायेन सर्वदा ।
स्वं स्वं वृत्तमिहोपात्तं तत्पाल्यमुचितं ततः ॥८१॥

ज्ञान्तो वाथ भवेद्भ्राता ज्येष्ठः संतानपालकः ।
शेषैस्तदाज्ञया सर्वैः स्थातव्यं शिवकाङ्क्षिभिः ॥८२॥

†

श्रुत्वैवं निखिलं तन्त्रं मतङ्गः प्रवरो मुनिः ।
प्रणम्य देवदेवेशं पृष्टवान्यो महेश्वरम् ॥८३॥

†

[मतङ्ग उवाच] —

शास्त्रामृतमिदं पुण्यं भाषितं परमेष्ठिना ।
उभयार्थप्रवृत्तेन भवताप्युचितं त्विदम् ॥८४॥

ममाहितं प्रसन्नेन तन्मयाप्यधुना कथम् ।
वर्तितव्यं सुरश्रेष्ठ तत्समाचक्ष्व शंकर ॥८५॥

एतस्मिन्नन्तरे नाथः प्रसह्योवाच विश्वराट् ।

[परमेश्वर उवाच] —

व्याख्येयं मुनिशार्दूल शिष्याणां भावितात्मनाम् ॥८६॥

मत्प्रसादात्किमद्यापि यन्न प्राप्तं त्वया मुने ।
ततः स मुनिशार्दूलो [हृष्टः प्रोवाच तं विभुम्] ॥८७॥

†

[मतङ्ग उवाच] —

[विहितं मम कर्तव्यं] तत्त्वया शिष्यसाधनम् ॥
[शिष्याणां कृपया ब्रूहि फलमध्ययनस्य वै] ॥८८॥

†

ततः स भगवांस्तत्र श्रीकण्ठः पार्वतीपतिः ।
[प्रोवाच परया प्रीत्या मुनिं ज्ञानवतां वरम्] ॥८९॥

†

परमेश्वर उवाच —

योऽधीतेऽशेषसंगव्यपगतकलुषः कारणाज्ञानुवर्ती

यायाद्धित्वान्धकारं प्रचलितगहनं ज्ञानवह्निप्रभावात् ।
अन्तः संपूर्णरश्मिः पदमजमतुलं शाश्वतं निर्विकारं

शैवं सर्वाध्वमूर्ध्नि प्रविचलकिरणैर्द्योतितं निर्विकल्पम् ॥९०॥

†

इति श्रीमतङ्गपारमेश्वरे चर्यापादे समुदायपटलो दशमः ॥

दशमः पटलः

चर्यापादः समाप्तः

इति मतङ्गपारमेश्वरम् समाप्तम् ॥

Alle Wiki Artikel zum Matanga Parameshwara Agama:

• Übersetzung, Sanskrit Text, Erläuterungen
• 108 Praxisverse und Mantras
• Sanskrit in Devanagari

Quellen und Hinweise zum Matanga Parameshwara Agama

Textgrundlage und historische Einordnung

• N. R. Bhatt (Hrsg.): Mataṅgapārameśvarāgama. Vidyāpāda, mit dem Kommentar Bhaṭṭa Rāmakaṇṭhas. Pondichéry, Institut Français d’Indologie, 1977, Publications de l’Institut Français d’Indologie 56. Kennung Q1977. Digitalisat der Ausgabe.
• N. R. Bhatt (Hrsg.): Mataṅgapārameśvarāgama. Kriyāpāda, Yogapāda et Caryāpāda, mit dem überlieferten Kommentar Bhaṭṭa Rāmakaṇṭhas. Pondichéry, Institut Français d’Indologie, 1982, Publications de l’Institut Français d’Indologie 65. Kennung Q1982. Digitalisat der Ausgabe.

Die Bearbeitung folgt diesen Editionen der mittelalterlichen Sanskritüberlieferung. Der Grundtext, seine Kommentierung und die editorischen Gliederungen sind unterschiedliche Textschichten. Eine genaue Entstehungszeit des Grundtextes wird hier nicht neu festgelegt. Die Erzählung von göttlicher Offenbarung und früheren riesigen Fassungen ist die Selbstdarstellung des Werks, keine Datierung nach historischen Dokumenten. Die vorliegende deutsche Übersetzung und Leseausgabe beansprucht weder eine neue Handschriftenedition noch eine externe Fachbegutachtung.

Umfang, Zählung und Grenzen

Erfasst sind 58 Kapitel mit 3.462 originalnummerierten Einträgen: Vidyāpāda 1–26 (1.530), Kriyāpāda 1–15 (998), Yogapāda 1–7 (452), Caryāpāda 1–10 (482). Dazu kommen 162 separat zugeordnete Sprecherzeilen und 22 Grundtextkolophone. Eigenständige Grundtextprosa oder unabhängige Zitatfragmente wurden nicht als zusätzliche Einheiten aufgenommen. Diese Zählung behauptet keine lückenlose Erhaltung jeder Silbe: 684 Einträge tragen offene Lesungs- oder Lückenhinweise. Eine Originalnummer kann einen, drei oder vier Halbverse umfassen; insbesondere Vidyāpāda 20.33 enthält nur einen Halbvers. Die Eintragszahl ist daher keine Zahl vollständig erhaltener gleich langer metrischer Doppelverse. Die traditionellen Umfangsangaben und die nach Halbversen gerechneten Editionssummen sind davon zu unterscheiden.

Die Übersetzung folgt dem Grundtext. Der Kommentar dient der Abgrenzung und stellenweisen Klärung, wird aber nicht als zusätzliche Übersetzung des Werkes eingeschoben. 36 Kommentarkolophone bleiben ausgeschlossen. Die gedruckten Zwischenüberschriften sind zum großen Teil editorisch oder in ihrer Herkunft nicht gesichert; sie werden nicht in vermeintliche Grundtextprosa verwandelt. Erhaltene Kapitelbezeichnungen und gedruckte Schlusszeilen werden als solche übernommen. Zwei editorische Mantra-Synopsen sind im Arbeitsarchiv gesondert erhalten; sie werden nicht als neue Originalverse oder als sicher rekonstruierte vollständige Rezitation ausgegeben.

Zeichen und Lesefassung

† kennzeichnet eine offene Quellenlesung oder einen Lückenhinweis. Die nachstehenden Hinweise nennen die betroffenen Originalpositionen. Eckige Klammern im Sanskrit bewahren gekennzeichnete Ergänzungen; sie sind kein stillschweigend gesicherter Wortlaut. Die IAST-Fassung ist eine automatische Transliteration der Devanagari-Arbeitsfassung. In Kriyāpāda 1.10 trennt ein Leerzeichen g und h, damit die Folge zweier Laute nicht als aspiriertes gh gelesen wird. Bei der Rückprüfung wurden die Schreibungen र्ऋ und रृ als lautgleiche Schreibweisen behandelt; der Devanagari-Wortlaut bleibt unverändert. Beide Schriften wurden technisch auf ihren übereinstimmenden Textumfang und ihre Transliteration abgeglichen; dies ersetzt keine unabhängige Prüfung jeder Lesung oder Deutung. Der Quellenbildabgleich und die kapitelweise Übersetzung wurden im Arbeitsprozess dokumentiert. Die Abschlussprüfung wiederholt keine vollständige Bildkollation und ist keine externe philologische Begutachtung.

Satz und Sprecherwechsel können über eine Originalnummer hinausreichen oder innerhalb eines Verses liegen. Solche Zusammenhänge bleiben erhalten. In der deutschen Fassung erläutern gelegentlich „Einwand“ und „Antwort“ den Dialog; sie sind Lesehilfen, keine zusätzlichen Sanskritwörter.

Bekannte Überlieferungslücken

• Vidyāpāda 17.150 nach dem ersten Halbvers: Der Editionsapparat meldet einen fehlenden Text zur Viḍambā-tuṣṭi (Q1977, S. 415, PDF-Seite 475, Anm. 15).
• Yogapāda nach 6.48: Die Edition vermutet einen Ausfall wegen fehlender Textkontinuität (Q1982, S. 318, PDF-Seite 463, Anm. 7).
• Caryāpāda 10.87–89: Fehlender Text ist stellenweise durch geklammerte Herausgeberergänzungen vertreten (Q1982, S. 427, PDF-Seite 572). Diese Ergänzungen sind keine sicher überlieferten Rezitationsformeln.

Zur heutigen Lektüre

Kosmologische Zahlen, rituelle Wirkungsbehauptungen, Körperlehren und soziale Vorschriften sind historische Aussagen des Matanga Parameshwara Agama. Das gilt auch für aggressive Rituale, soziale Hierarchien und Beschreibungen des Verlassens des Körpers. Die vollständige Wiedergabe macht sie nicht zu heutigen Handlungsempfehlungen. Mitgefühl, Unterscheidungskraft und eine verantwortete Meditation bleiben hilfreiche Gesichtspunkte für die persönliche Auseinandersetzung mit diesem Tantra.

Kapitel- und Seitenkonkordanz

Teil und Kapitel	Originalnummern	Edition: gedruckte Seiten	PDF-Seiten
Vidyāpāda 1	1–34	Q1977: 3–20	63–80
Vidyāpāda 2	1–22	Q1977: 21–36	81–96
Vidyāpāda 3	1–35	Q1977: 39–77	99–137
Vidyāpāda 4	1–60	Q1977: 79–101	139–161
Vidyāpāda 5	1–77	Q1977: 103–130	163–190
Vidyāpāda 6	1–105	Q1977: 133–233	193–293
Vidyāpāda 7	1–77	Q1977: 234–259	294–319
Vidyāpāda 8	1–122	Q1977: 260–295	320–355
Vidyāpāda 9	1–44	Q1977: 296–307	356–367
Vidyāpāda 10	1–45	Q1977: 308–324	368–384
Vidyāpāda 11	1–43	Q1977: 325–335	385–395
Vidyāpāda 12	1–37	Q1977: 336–350	396–410
Vidyāpāda 13	1–34	Q1977: 351–360	411–420
Vidyāpāda 14	1–20	Q1977: 362–366	422–426
Vidyāpāda 15	1–19	Q1977: 367–372	427–432
Vidyāpāda 16	1–41	Q1977: 373–381	433–441
Vidyāpāda 17	1–190	Q1977: 382–425	442–485
Vidyāpāda 18	1–116	Q1977: 427–457	487–517
Vidyāpāda 19	1–39	Q1977: 458–471	518–531
Vidyāpāda 20	1–56	Q1977: 472–485	532–545
Vidyāpāda 21	1–20	Q1977: 486–491	546–551
Vidyāpāda 22	1–17	Q1977: 493–498	553–558
Vidyāpāda 23	1–86	Q1977: 499–516	559–576
Vidyāpāda 24	1–46	Q1977: 518–527	578–587
Vidyāpāda 25	1–66	Q1977: 528–545	588–605
Vidyāpāda 26	1–79	Q1977: 546–577	606–637
Kriyāpāda 1	1–151	Q1982: 1–33	146–178
Kriyāpāda 2	1–53	Q1982: 34–45	179–190
Kriyāpāda 3	1–102	Q1982: 46–67	191–212
Kriyāpāda 4	1–118	Q1982: 68–93	213–238
Kriyāpāda 5	1–139	Q1982: 94–125	239–270
Kriyāpāda 6	1–67	Q1982: 126–141	271–286
Kriyāpāda 7	1–41	Q1982: 142–157	287–302
Kriyāpāda 8	1–19	Q1982: 159–165	304–310
Kriyāpāda 9	1–56	Q1982: 166–184	311–329
Kriyāpāda 10	1–34	Q1982: 186–194	331–339
Kriyāpāda 11	1–54	Q1982: 195–205	340–350
Kriyāpāda 12	1–23	Q1982: 206–213	351–358
Kriyāpāda 13	1–43	Q1982: 214–224	359–369
Kriyāpāda 14	1–40	Q1982: 225–235	370–380
Kriyāpāda 15	1–58	Q1982: 236–246	381–391
Yogapāda 1	1–15	Q1982: 247–250	392–395
Yogapāda 2	1–86	Q1982: 251–268	396–413
Yogapāda 3	1–20	Q1982: 269–272	414–417
Yogapāda 4	1–130	Q1982: 273–299	418–444
Yogapāda 5	1–70	Q1982: 300–310	445–455
Yogapāda 6	1–63	Q1982: 311–320	456–465
Yogapāda 7	1–68	Q1982: 321–333	466–478
Caryāpāda 1	1–36	Q1982: 334–340	479–485
Caryāpāda 2	1–36	Q1982: 341–348	486–493
Caryāpāda 3	1–23	Q1982: 349–353	494–498
Caryāpāda 4	1–87	Q1982: 354–370	499–515
Caryāpāda 5	1–67	Q1982: 371–381	516–526
Caryāpāda 6	1–39	Q1982: 382–391	527–536
Caryāpāda 7	1–35	Q1982: 392–400	537–545
Caryāpāda 8	1–31	Q1982: 401–406	546–551
Caryāpāda 9	1–38	Q1982: 407–413	552–558
Caryāpāda 10	1–90	Q1982: 414–428	559–573

Offene Quellenlesungen nach Originalposition

Die folgenden Hinweise bewahren die sachlichen Lesungsfragen des Arbeitsprozesses. Auch nach der abgeschlossenen Übersetzung gelten die markierten Wortformen oder Deutungen als vorläufig. Die ausführlichen ursprünglichen Prüfnotizen und Bilderzuordnungen stehen zusätzlich im Arbeitsarchiv.

• Vidyāpāda 1.34 (Q1977, S. 20; PDF 80): वेण्वाकृतनिश्चयेन nach Druckbild erfasst; Worttrennung und ungewöhnliche Verbindung vor Übersetzung mit der Erläuterung derselben Seite kontrollieren.

• Vidyāpāda 2.13 (Q1977, S. 30; PDF 90): सद्धावस्थितिः ist eine vorläufige diplomatische Entzifferung. Die genaue Konsonantenverbindung und Wortgrenze am Druckbild/Alternativscan klären; nicht aus metrischen Gründen stillschweigend verbessern.

• Vidyāpāda 5.45 (Q1977, S. 120; PDF 180): Genaue Konsonantenfolge am Anfang sowie Segmentierung der überlieferten Wortfolge vor der Übersetzung nochmals prüfen; keine grammatische Glättung.

• Vidyāpāda 5.49 (Q1977, S. 121; PDF 181): Komplexe Konsonantenverbindung am zweiten Digitalisat abgleichen. Kommentar erläutert upa und udvyūḍha; Arbeitslesung vorläufig.

• Vidyāpāda 6.45 (Q1977, S. 186, 187; PDF 246, 247): Konsonanten und Vokale des Übergangs utpattir iheṣṭā prüfen; Zweit-OCR liest anders. Noch keine feststehende Lesung.

• Vidyāpāda 6.47 (Q1977, S. 188, 192; PDF 248, 252): Verbindung vor avasthāyām und lexikalische Segmentierung am zweiten Digitalisat klären.

• Vidyāpāda 6.53 (Q1977, S. 198; PDF 258): Konsonantengruppe zwischen yad und saṃbhavaḥ am zweiten Digitalisat vergleichen.

• Vidyāpāda 6.56 (Q1977, S. 200; PDF 260): Konjunktion und gedrucktes Avagraha-Zeichen am zweiten Digitalisat überprüfen.

• Vidyāpāda 6.89 (Q1977, S. 219; PDF 279): Komplexe Verbindung am Ende des ersten Halbverses noch nicht sicher gelesen.

• Vidyāpāda 6.91 (Q1977, S. 220; PDF 280): Anrede: pu-/su- im Druck noch nicht sicher getrennt; vyapadeṣṭuṃ ist dagegen im zweiten Scan geklärt.

• Vidyāpāda 7.11 (Q1977, S. 237; PDF 297): Druckform im Fragesatz bestätigt, aber Bezug und ungewöhnliche Verbform im pluralischen Dialog vor Übersetzung prüfen; nicht stillschweigend zu vinivāryate verbessern.

• Vidyāpāda 7.23 (Q1977, S. 240; PDF 300): Erster Rudraname ähnelt der bereits in 7.22 stehenden Form Aghora. Genaues Druckzeichen und Namensliste nochmals philologisch vergleichen; keine erfundene Unterscheidung.

• Vidyāpāda 7.24 (Q1977, S. 240; PDF 300): Druckbild und zusätzliche OCR sprechen für hāntāni. Wortbildung/gegebenenfalls Bezug auf Mantra-Endzeichen prüfen; nicht ohne Nachweis zu śāntāni glätten.

• Vidyāpāda 7.76 (Q1977, S. 259; PDF 319): Gedrängte Vokal- und Konsonantenfolge im zweiten Halbvers bleibt vorläufig; auch vergrößerter zweiter Scan erlaubt hier noch keine sichere Segmentierung.

• Vidyāpāda 8.25 (Q1977, S. 269; PDF 329): Konsonantenfolge vor iṣaṅga trotz vergrößerter Bilder beider Digitalisate nicht abschließend geklärt; vorläufige Lesung.

• Vidyāpāda 8.32 (Q1977, S. 271; PDF 331): Gedruckte Doppelkonsonanz und Wortende im Alternativscan gelesen; ungewöhnliche Segmentierung vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 8.43 (Q1977, S. 273; PDF 333): Wortteilung, Vokallänge von svasutau und syntaktischer Zusammenhang vor Übersetzung erneut prüfen.

• Vidyāpāda 8.87 (Q1977, S. 283; PDF 343): Eigennamen nach beiden Scans vorläufig so erfasst; genaue Form des zweiten Namens noch nicht abschließend geklärt.

• Vidyāpāda 8.88 (Q1977, S. 284; PDF 344): Ungewöhnlicher Eigenname und Verbindung im zweiten Halbvers; Druckform bewahrt, Worttrennung/Bezug vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 8.109 (Q1977, S. 290, 291; PDF 350, 351): Enge Konsonantenverbindung und Satzbezug dieses Übergangs noch nicht abschließend geklärt.

• Vidyāpāda 9.15 (Q1977, S. 298, 299; PDF 358, 359): Beide Digitalisate und OCR stützen diese vorläufige Zeichenfolge; ungewöhnliches Kompositum und genaue Konsonantenfolge vor Übersetzung erneut prüfen. Keine stillschweigende Ersetzung durch māyāṇu.

• Vidyāpāda 9.32 (Q1977, S. 303; PDF 363): Druckform in beiden Digitalisaten gelesen; Segmentierung und Bezug von ādimatā im Zusammenhang mit karmavipāka vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 9.43 (Q1977, S. 307; PDF 367): Vokallänge im eng gedruckten Übergang t-kā/kal noch nicht abschließend geklärt; vorläufig kālayitum, keine freie Normalisierung.

• Vidyāpāda 10.13 (Q1977, S. 312, 315; PDF 372, 375): Enge Konsonantenverbindung dv/द्ध vor han in beiden Digitalisaten nicht endgültig unterschieden; vorläufig udvahana, vor Übersetzung nachprüfen.

• Vidyāpāda 11.4 (Q1977, S. 326; PDF 386): Ungewöhnliche Haupttextlesung in beiden Digitalisaten bestätigt; Bedeutung im Kontext vor Übersetzung prüfen, nicht still zur Apparatsvariante kṣarita ändern.

• Vidyāpāda 11.19 (Q1977, S. 330; PDF 390): Wortfolge am vergrößerten Druckbild gelesen; Verbindung von aviraktānām und vidviṣāṇām sowie Bezug zu virāga im Satz vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 12.15 (Q1977, S. 343; PDF 403): Druckform in beiden Digitalisaten gelesen; Wortbildung und Bezug der saisonalen Merkmale im Kommentar vor Übersetzung abschließend prüfen. Keine Erweiterung zu einer metrisch vermuteten Wortgruppe.

• Vidyāpāda 13.3 (Q1977, S. 351; PDF 411): Ungewöhnliche Form in beiden Digitalisaten gelesen; Wortteilung und Verbindung mit necc hann api bzw. नियतिः im Zusammenhang vor Übersetzung prüfen. Nicht still zu बलात्तेन ändern.

• Vidyāpāda 14.4 (Q1977, S. 363; PDF 423): Vorläufige diplomatische Lesung. Vokalzeichen am ersten Konsonanten sowie folgende Konsonantengruppe bleiben auch nach Vergleich beider Digitalisate unsicher; mit Kommentar und Verbableitung prüfen. Nicht still zur erwarteten Form पृणाति glätten.

• Vidyāpāda 14.6 (Q1977, S. 363; PDF 423): Druckfolge in beiden Digitalisaten gelesen; Segmentierung und syntaktischer Anschluss von प्रधानादाय im Kommentar vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 15.2 (Q1977, S. 367, 368; PDF 427, 428): Dentaler bzw. retroflexer Nasal in pra-nāyaka nach Vergleich beider Digitalisate noch vorläufig; Druckform nicht still normalisieren.

• Vidyāpāda 15.11 (Q1977, S. 370; PDF 430): Verbindung vor niyuktā durch Apparatsziffer unterbrochen; Lesung g/ṅ vor ni im Druck noch abschließend prüfen. Keine Lesung avyaktā oder erfundenes zusätzliches a übernehmen.

• Vidyāpāda 16.4 (Q1977, S. 373; PDF 433): Verbindung para-t-kṣobhāt im Druck schwer aufzulösen; Vokallänge und Verbindung vor kṣa nach Haupt- und Alternativscan noch vorläufig. Nicht ohne Begründung normalisieren.

• Vidyāpāda 16.36 (Q1977, S. 380; PDF 440): Dichte Verbindung vyūḍha in beiden Digitalisaten verglichen; genaue Vokallänge und Konsonantenform noch abschließend prüfen. Apparatsvariante gūḍha nicht in den Grundtext übernehmen.

• Vidyāpāda 17.36 (Q1977, S. 391; PDF 451): च्युतमेतन्निशाम्य: nach beiden Details plausibel, dichte Verbindung tanni vor śāmya noch abschließend absichern.

• Vidyāpāda 17.101 (Q1977, S. 404; PDF 464): तुष्टिर्भवतिरक्तिका मता: gegenüber erfundener Entwurfsform korrigiert; genaue Vokale/Segmentierung in beiden Digitalisaten noch ungesichert.

• Vidyāpāda 17.105 (Q1977, S. 405; PDF 465): नाशक्तिः प्रवृत्तिं विरतिं च: Schreibung/Anschluss noch prüfen.

• Vidyāpāda 17.107 (Q1977, S. 405; PDF 465): विरागोऽङ्गस्य ... ध्यानोपोद्बलितस्य: zweites Wort im Alternativdetail korrigiert, Konjunktion sowie erstes Wortgefüge noch prüfen.

• Vidyāpāda 17.150 (Q1977, S. 415; PDF 475): Bhatt1977 S415/PDF475, Apparat15, erwartet an dieser Stelle eine Aussage über das Fehlen der Viḍambā-tuṣṭi, meldet aber, dass der Wortlaut nicht verfügbar ist. Umfang unbekannt; keine Ergänzung oder neue Strophennummer erfunden.

• Vidyāpāda 17.162 (Q1977, S. 418; PDF 478): तेभ्योऽप्याशयसामर्थ्यान्नाना जात्यन्तरैर्वेदिताः: āśaya im Alternativdetail korrigiert; Endfolge vedita/khedita noch nicht sicher aufgelöst.

• Vidyāpāda 17.184 (Q1977, S. 423; PDF 483): विद्वस्यापि: Rückführung auf Alternativdetail; genaue Wortform noch offen.

• Vidyāpāda 18.2 (Q1977, S. 427; PDF 487): Vorläufige Lesung nach Haupt- und Alternativscan; dicht gedruckte Folge svasūte noch abschließend absichern. Nicht durch svamūte/svamūrte aus früherem Entwurf ersetzen.

• Vidyāpāda 18.34 (Q1977, S. 433; PDF 493): Zusammengezogene Verbindung nach pāyo- bleibt im Haupt- und Alternativscan schwer aufzulösen; rupasthasya vorläufig.

• Vidyāpāda 18.111 (Q1977, S. 455; PDF 515): Anlaut des Ortsnamens: dviraṇḍa gegenüber hiraṇḍa im früheren Entwurf noch nicht abschließend gesichert.

• Vidyāpāda 19.27 (Q1977, S. 468; PDF 528): Vorläufige Drucklesung nach beiden Digitalisaten; auffällige Folge bhūyāc carma vor Übersetzung nochmals prüfen. Nicht nach vermutetem grammatischem Sinn ändern.

• Vidyāpāda 19.39 (Q1977, S. 471; PDF 531): Dicht gedruckte Folge und Wortteilung pradhānād iha vṛddhyai nach beiden Scans noch abschließend absichern.

• Vidyāpāda 20.1 (Q1977, S. 472; PDF 532): Vorläufige Drucklesung yatatprāk; Konsonantenverdopplung gegenüber yattatprāk im Haupt- und Alternativscan noch nicht abschließend sicher. Keine Verdopplung allein nach Grammatik.

• Vidyāpāda 20.12 (Q1977, S. 477; PDF 537): Dichte Verbindung nach pānādyā-; dhra/ghra noch abschließend prüfen. Beide Digitalisate verglichen, keine Glättung nach vermutetem Sinn.

• Vidyāpāda 20.47 (Q1977, S. 483; PDF 543): Verbindung nach bhāvair und Schlusswort samādhayaḥ vorläufig nach beiden Digitalisaten; Wortteilung und Bezug vor Übersetzung absichern.

• Vidyāpāda 20.48 (Q1977, S. 484; PDF 544): Dichte Verbindung zwischen sāmarthyāt und prasūter sowie Vokallänge vor upavarṇitam noch nicht abschließend gesichert; beide Digitalisate gelesen.

• Vidyāpāda 21.12 (Q1977, S. 489; PDF 549): Dichte Konsonantenverbindung und Wortteilung nach nīhāra vorläufig; vor Übersetzung im Kommentar prüfen.

• Vidyāpāda 21.14 (Q1977, S. 489, 490; PDF 549, 550): Der Druck bietet selbst die eingeklammerte, mit Fragezeichen versehene Alternative rāśikam. Beide Formen in der Quellenfassung bewahrt; keine Entscheidung des Herausgebers oder eigene sichere Korrektur behauptet.

• Vidyāpāda 21.20 (Q1977, S. 491; PDF 551): Wort am Ende der zweiten Druckzeile nach Haupt- und Alternativscan vorläufig entziffert. Die genaue Konsonanten- und Vokalfolge sowie der Bezug bleiben offen; Apparat20 und Kommentar552 für spätere Prüfung zugeordnet.

• Vidyāpāda 22.1 (Q1977, S. 493; PDF 553): Druck vorläufig mit einfachem t erfasst; Konsonantenverdopplung gegenüber upātta im engen Druck vor Übersetzung erneut prüfen.

• Vidyāpāda 22.2 (Q1977, S. 493; PDF 553): Komplexe Gruppe nach svā- in beiden Digitalisaten gelesen, aber noch nicht sicher gegen svākhyo-/andere Verbindung unterschieden. Keine grammatische Verbesserung.

• Vidyāpāda 22.7 (Q1977, S. 495; PDF 555): Vokal/Verbindung im Übergang asma-/asmi- und śleṣma vorläufig; Hauptdetail gelesen, vor Übersetzung genau klären.

• Vidyāpāda 22.15 (Q1977, S. 497; PDF 557): Beide Digitalisate zeigen eine gedrängte Verbindung an der Apparatsziffer18; ein zusätzliches a nicht stillschweigend ergänzt. Namensanschluss und genaue Konsonantenfolge vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 23.2 (Q1977, S. 499; PDF 559): Dichte Konsonantengruppe nach svā-; mit noch offener Parallelstelle22.2 vor Übersetzung klären.

• Vidyāpāda 23.5 (Q1977, S. 500; PDF 560): Detail spricht für tāvatparā; voriger Entwurf tāvadaparā. Konsonantenverbindung vor parā bleibt bis gezieltem Quellenvergleich offen.

• Vidyāpāda 23.7 (Q1977, S. 501; PDF 561): Druck vorläufig grathitaḥ; Wortform und syntaktische Verbindung, insbesondere Visarga, vor Übersetzung klären.

• Vidyāpāda 23.19 (Q1977, S. 505; PDF 565): Verbindung acintā-/āñcitā- im engen Druck noch nicht abschließend unterschieden.

• Vidyāpāda 23.26 (Q1977, S. 506; PDF 566): Konsonantengruppe vor kṛṣṭa vorläufig; kein zusätzliches t ohne Quellenbeleg einsetzen.

• Vidyāpāda 23.41 (Q1977, S. 508; PDF 568): Vokal u/ṛ in kṣitibhu-/bhṛ- und einfaches/verdoppeltes n in prasano bleiben zu prüfen.

• Vidyāpāda 23.49 (Q1977, S. 509; PDF 569): Herausgeber schlägt in Fußnote15 auf569 संस्थितं महः vor und erklärt, dieser Wortlaut sei nicht belegt. Gedruckter Grundtext bewahrt; Konjektur nicht übernommen.

• Vidyāpāda 23.53 (Q1977, S. 509, 510; PDF 569, 570): Konsonantenfolge und Worttrennung im Anschluss an ādhruvāntāt-/ādhruvāntā- noch offen.

• Vidyāpāda 23.56 (Q1977, S. 510; PDF 570): Vokal u/ṛ in kṣitibhu-/bhṛ- noch offen, vgl.23.41.

• Vidyāpāda 23.69 (Q1977, S. 512; PDF 572): Vokalzeichen im Wortanfang sarva-/sarvai- am Druckdetail noch nicht abschließend aufgelöst.

• Vidyāpāda 23.78 (Q1977, S. 514; PDF 574): Gedruckter Name vorläufig tripulepa; abweichende Apparatsform trapulepa ist keine stillschweigende Korrektur.

• Vidyāpāda 23.84 (Q1977, S. 515; PDF 575): Dichte Konsonantenfolge um ūrdhvadṛṣṭayaḥ und adhodṛṣṭayastu am Detail gelesen; genaue Druckform vor Übersetzung nochmals gezielt absichern.

• Vidyāpāda 24.5 (Q1977, S. 519; PDF 579): Gedruckte Maßbezeichnungen vorläufig bewahrt; exakte Konsonanten/Vokale und Terminologie vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 24.7 (Q1977, S. 519; PDF 579): Vokalzeichen der Gruppe śe-/śo- im engen Druck vor Übersetzung genau absichern.

• Vidyāpāda 24.9 (Q1977, S. 519; PDF 579): Vokalzeichen in caikeka-/caikaika- und Anschluss an Zahlwort vorläufig; nicht grammatisch normalisiert.

• Vidyāpāda 24.12 (Q1977, S. 519; PDF 579): Auslaut von pañcāśat und Verbindung zu koṭyo adhvā im dichten Druck noch nicht abschließend geklärt.

• Vidyāpāda 24.13 (Q1977, S. 520; PDF 580): Beide Digitalisate an richtiger Druckseite520 verglichen; Konsonantenfolge und Worttrennung im Anschluss an bhūpṛṣṭhād bleiben offen.

• Vidyāpāda 24.27 (Q1977, S. 522, 523; PDF 582, 583): Druck vorläufig taddhīlavṛta-; genaue Vokalfolge beim Ortsnamen vor Übersetzung klären.

• Vidyāpāda 24.33 (Q1977, S. 524; PDF 584): Konsonanten- und Nasalverbindung nach śailendrārdhā- noch vorläufig.

• Vidyāpāda 24.37 (Q1977, S. 525; PDF 585): Vokal i/fehlendes i vor śca im Namen des Meeres noch nicht abschließend geklärt; vgl.23.67.

• Vidyāpāda 24.40 (Q1977, S. 525; PDF 585): Dichte Zahlenverbindung in beiden korrekt zugeordneten Digitalisaten vorläufig gelesen; Wortteilung und genaue Konsonantenfolge bleiben offen.

• Vidyāpāda 25.1 (Q1977, S. 528; PDF 588): Vokal-/Konsonantengruppen nach sarva und sphurad im dichten Druck vorläufig; gezielter Zweitscanvergleich der tatsächlichen Druckseite528 erforderlich.

• Vidyāpāda 25.8 (Q1977, S. 530; PDF 590): Mittleres Attribut noch nicht sicher entziffert; keine sprachliche Verbesserung eingesetzt.

• Vidyāpāda 25.12 (Q1977, S. 531; PDF 591): Konsonantenverbindung beim Augen-Nimeṣa-Maß noch nicht endgültig abgesichert.

• Vidyāpāda 25.15 (Q1977, S. 532; PDF 592): Vokalfolge bei der einleitenden Definition vorläufig; erwartetes nāma nicht ohne Drucknachweis eingesetzt.

• Vidyāpāda 25.16 (Q1977, S. 532; PDF 592): Bezeichnung der Zeiteinheit sowie Konsonantenverbindung nach triṃśat vorläufig.

• Vidyāpāda 25.24 (Q1977, S. 532; PDF 592): Verbindung āyu-/āyur- und Zahlwort vor Übersetzung prüfen.

• Vidyāpāda 25.25 (Q1977, S. 532; PDF 592): Wortverbindung vor dinaṃ noch nicht sicher entziffert.

• Vidyāpāda 25.30 (Q1977, S. 534; PDF 594): Nasalzeichen/Verbindung nach ūrdhva und vor gāmibhiḥ trotz Detailvergleich noch vorläufig.

• Vidyāpāda 25.47 (Q1977, S. 538; PDF 598): Konsonantenverbindung und Silbenfolge nach tasmin im engen Druck vorläufig; nicht zu bhuvanāntare normalisiert.

• Vidyāpāda 25.49 (Q1977, S. 539; PDF 599): Gedruckte Schlussgruppe nach vāyu vorläufig entziffert; vermeintlichen Anusvāra/Visarga noch am Zweitscan vergleichen. Links der Originalnummer49 ist im Hauptscan nur ein Danda erkennbar.

• Vidyāpāda 25.57 (Q1977, S. 542; PDF 602): Erstes Wort unsicher; auch Vokallänge und Konsonantenverbindung in maṇi/māṇikya vorläufig. Keine Namensform erfunden.

• Vidyāpāda 25.66 (Q1977, S. 545; PDF 605): Konsonantengruppe nirjita-/nirmita- sowie Wortgrenzen im dritten metrischen Druckvers noch nicht endgültig geklärt.

• Vidyāpāda 26.1 (Q1977, S. 546; PDF 606): Verbindung nach adharm- im Hauptscan noch nicht sicher; rechnerisch gewählte ALT591 zeigte eine andere Druckseite und wurde als Beleg verworfen.

• Vidyāpāda 26.11 (Q1977, S. 550; PDF 610): Konsonantenverbindung und Wortgrenzen im zweiten Halbvers vorläufig.

• Vidyāpāda 26.12 (Q1977, S. 550; PDF 610): s/ś und Konsonantenverbindung bei saṃsliṣṭa im Druck prüfen.

• Vidyāpāda 26.14 (Q1977, S. 551; PDF 611): Verbindung nach parityāga und folgendes Wort noch nicht sicher entziffert; keine Sinnverbesserung vorgenommen.

• Vidyāpāda 26.22 (Q1977, S. 552, 553; PDF 612, 613): Beginn bis kecit durch ALT614 geklärt. Vokal und Konsonantenfolge des letzten Kompositums kālpa-/kāla-/kalpa-paryayāt bleiben vorläufig.

• Vidyāpāda 26.23 (Q1977, S. 553; PDF 613): Konsonantenverbindung nach āyāsa trotz ALT614 nicht endgültig gesichert; kein zusätzliches Negationswort aus dem Sinn ergänzt.

• Vidyāpāda 26.27 (Q1977, S. 554; PDF 614): Gedruckte Verbindung śvitrī/abweichende Zeichenfolge noch vorläufig; ALT615 zusätzlich gelesen.

• Vidyāpāda 26.29 (Q1977, S. 554; PDF 614): Incipit bis vyādhiḥ durch Register713 und ALT615 bestätigt; anschließende dichte Wortgruppe bleibt ungeklärt.

• Vidyāpāda 26.31 (Q1977, S. 554, 555; PDF 614, 615): Doppel-l aus ALT615 bewahrt. Wortform und kr-/k-Verbindung bleiben vor Übersetzung zu klären.

• Vidyāpāda 26.33 (Q1977, S. 556; PDF 616): Konsonantenverbindung nach kram- vorläufig; keine normalisierte Segmentierung eingesetzt.

• Vidyāpāda 26.42 (Q1977, S. 559; PDF 619): Wortgrenzen und Verbindung vor dhyavasāya noch nicht abschließend geklärt.

• Vidyāpāda 26.46 (Q1977, S. 561; PDF 621): Dichte Konsonantengruppe tat-tv-/tanni- noch unsicher; keine fehlende Silbe aus dem Sinn ergänzt.

• Vidyāpāda 26.47 (Q1977, S. 561; PDF 621): n/d-Verbindung vor varāḥ noch vorläufig.

• Vidyāpāda 26.52 (Q1977, S. 563; PDF 623): Wortverbindung nach maṇeḥ und Vokalzeichen im engen Druck vorläufig.

• Vidyāpāda 26.53 (Q1977, S. 563; PDF 623): Konsonantenverbindung lakṣya/lakṣa sowie Verbindung dhyāna-īraṇa noch zu sichern.

• Vidyāpāda 26.54 (Q1977, S. 564; PDF 624): Verbindung nach yogāśr- im zweiten Halbvers noch nicht sicher.

• Vidyāpāda 26.56 (Q1977, S. 564; PDF 624): Konsonanten-/Vokalfolge bei śṛṇv-eka und Wortgrenze vorläufig.

• Vidyāpāda 26.64 (Q1977, S. 569; PDF 629): dy/dh und Verbindung asya/amita im Grundtext noch nicht endgültig geklärt.

• Vidyāpāda 26.66 (Q1977, S. 570; PDF 630): ALT631 zusätzlich gelesen; Vokal-/Konsonantenform nach nās- sowie syntaktischer Bezug von te vorläufig.

• Vidyāpāda 26.68 (Q1977, S. 571; PDF 631): Vokal-/Endzeichen bei paśu/paśau/paśoḥ noch nicht sicher.

• Vidyāpāda 26.77 (Q1977, S. 575; PDF 635): Lange Konsonantengruppen in den ersten zwei metrischen Druckzeilen vorläufig.

• Vidyāpāda 26.78 (Q1977, S. 576; PDF 636): Architekturkompositum in der ersten metrischen Druckzeile noch nicht sicher entziffert.

• Vidyāpāda 26.79 (Q1977, S. 577; PDF 637): Wortende im dritten metrischen Druckvers vorläufig; keine erwartete Form ohne Bildnachweis eingesetzt.

• Kriyāpāda 1.7 (Q1982, S. 6; PDF 151): Konsonantenfolge ko-/kūrpa- und Endung im ersten Halbvers.

• Kriyāpāda 1.9 (Q1982, S. 6; PDF 151): Wortverbindung kanyasāṅguṣṭha und anschließende ūrdhva-Gruppe.

• Kriyāpāda 1.10 (Q1982, S. 6; PDF 151): Verbindung der Wörter samyag-hastayor-dvayor/ūrdhvayor im Druck.

• Kriyāpāda 1.14 (Q1982, S. 7; PDF 152): Wortgrenze vor ṛjv-agranthy-avraṇa und Vokalzeichen; gleiche Sachbezeichnung auch1.144.

• Kriyāpāda 1.16 (Q1982, S. 8; PDF 153): Form śāṅkuva und Verbindung am Ende des ersten Halbverses.

• Kriyāpāda 1.17 (Q1982, S. 8; PDF 153): Konsonantenfolge nach nirgacchat und Zusammenhang mit der Kreislinie.

• Kriyāpāda 1.23 (Q1982, S. 9; PDF 154): Sandhi und Vokalzeichen bei pūrvāgrād-dakṣiṇām.

• Kriyāpāda 1.24 (Q1982, S. 9; PDF 154): Verbindung bei tat-saṃpāta und nairṛta-gocara.

• Kriyāpāda 1.25 (Q1982, S. 9; PDF 154): Bezeichnung des Gebäudes im zweiten Halbvers noch nicht sicher.

• Kriyāpāda 1.29 (Q1982, S. 10; PDF 155): Verbindung bei cakravan und anschließender Bezeichnung des Mantrins.

• Kriyāpāda 1.31 (Q1982, S. 10; PDF 155): Verbindung bei bahistatkamalaṃ und paścāc-caturaśreṇa.

• Kriyāpāda 1.32 (Q1982, S. 10; PDF 155): Konsonanten-/Vokalfolge des ersten Halbverses bei trirekhopāntamārga.

• Kriyāpāda 1.33 (Q1982, S. 10; PDF 155): Erstes Bestimmungswort des Maßes aṅguṣṭha-pramāṇa; Vergleich1.54 offen.

• Kriyāpāda 1.34 (Q1982, S. 10; PDF 155): Maßangabe hasta-traya im Druck sichern.

• Kriyāpāda 1.36 (Q1982, S. 10; PDF 155): Kasus-/Konsonantenverbindung bei koṣṭhakād-dvitaya.

• Kriyāpāda 1.37 (Q1982, S. 11; PDF 156): Konsonantenfolge bei śeṣāś-caturṣu.

• Kriyāpāda 1.41 (Q1982, S. 11; PDF 156): Verbindung der Richtungsangaben mit sādākhya.

• Kriyāpāda 1.42 (Q1982, S. 11, 12; PDF 156, 157): Maßangabe im ersten und sambandhisches Pronomen im zweiten Halbvers.

• Kriyāpāda 1.47 (Q1982, S. 12; PDF 157): Verbindung vidhi-/vini- sowie vimocyāni.

• Kriyāpāda 1.49 (Q1982, S. 12; PDF 157): Konsonantenfolge nach bhūṣaṇa im zweiten Halbvers.

• Kriyāpāda 1.50 (Q1982, S. 12, 13; PDF 157, 158): Verbindung śāntam-iṣṭādhvāna im ersten Halbvers.

• Kriyāpāda 1.54 (Q1982, S. 14; PDF 159): Bestimmungswort im Maß madhyāṅguṣṭha-pramāṇa; Vergleich1.33 noch offen.

• Kriyāpāda 1.56 (Q1982, S. 14; PDF 159): Konsonantenfolge bei navapadokti-darśana und vakṣyokta-vartman.

• Kriyāpāda 1.57 (Q1982, S. 15; PDF 160): Maßangabe pañcakara und Stoffname kuṅkuma noch nicht endgültig gelesen.

• Kriyāpāda 1.59 (Q1982, S. 15; PDF 160): Gesamte dichte Wortverbindung im ersten Halbvers vorläufig; Kommentar erläutert den von Śiva durchdrungenen adhvan.

• Kriyāpāda 1.63 (Q1982, S. 16; PDF 161): Formulierung aṅgānyuktāni und saṃkṣepān-nāmāni mit den Druckzeichen abgleichen.

• Kriyāpāda 1.64 (Q1982, S. 16; PDF 161): Mantraname im ersten Halbvers (kusāṅkuśāstra im Entwurf) nicht gesichert.

• Kriyāpāda 1.69 (Q1982, S. 17; PDF 162): Endung des Mantrapadensatzes bei ṣaḍarṇa/pranavādika.

• Kriyāpāda 1.70 (Q1982, S. 17; PDF 162): Wortzusammensetzung sarvaprabhu-caturthyanta gegenüber Mantraform sarvaprabhave.

• Kriyāpāda 1.72 (Q1982, S. 17; PDF 162): Kasus- und Vokalzeichen bei īśānamūrdhāya.

• Kriyāpāda 1.74 (Q1982, S. 18; PDF 163): Verbindung taddhṛt-padasya im ersten Halbvers bleibt trotz Mantratabelle offen.

• Kriyāpāda 1.75 (Q1982, S. 18; PDF 163): Wortgruppe atha haiḥ vor saptabhiḥ noch nicht sicher entziffert.

• Kriyāpāda 1.79 (Q1982, S. 19; PDF 164): Form nach jyotīrūpāya (sadya-yukta im Entwurf) noch offen.

• Kriyāpāda 1.80 (Q1982, S. 19; PDF 164): Kompositum mit paramīśvara/paramēśvara vor pūrvaka; kein automatischer Ersatz aus Tabelle.

• Kriyāpāda 1.81 (Q1982, S. 19; PDF 164): Verbindung tasyādyaṃ und acetanātmaka.

• Kriyāpāda 1.83 (Q1982, S. 19; PDF 164): Wortgrenze vor arūpin in der Mantradefinition.

• Kriyāpāda 1.84 (Q1982, S. 19, 20; PDF 164, 165): Verbform nach prathama iti dvirabhyāsa.

• Kriyāpāda 1.85 (Q1982, S. 20; PDF 165): Die Zahlbezeichnung und die Wortfolge des zweiten Halbverses noch vorläufig.

• Kriyāpāda 1.97 (Q1982, S. 21; PDF 166): Form und Endzeichen bei yogādhipati im ersten Halbvers; Zahl daśaika aus Druck korrigiert.

• Kriyāpāda 1.113 (Q1982, S. 24; PDF 169): Benennung des dritten Vidyāṅga vor vācaka im ersten Halbvers.

• Kriyāpāda 1.125 (Q1982, S. 28; PDF 173): Konsonantenfolge nach narmadā ca vor sarito varāḥ.

• Kriyāpāda 1.126 (Q1982, S. 28, 29; PDF 173, 174): Dichte Verbindung ābhyoʼpyabhāvādyāḥ im ersten Halbvers.

• Kriyāpāda 1.132 (Q1982, S. 30; PDF 175): Wortverbindungen der Materialnamen śaṅkha/vidruma/vaiḍūrya/rājāvarta.

• Kriyāpāda 1.133 (Q1982, S. 30; PDF 175): Konsonantenfolge sat-su teṣv-atra und Flexion im zweiten Halbvers.

• Kriyāpāda 1.135 (Q1982, S. 30; PDF 175): Baum-/Waldbezeichnung pratyagvana oder abweichende gedruckte Form.

• Kriyāpāda 1.138 (Q1982, S. 31; PDF 176): Bezeichnung kuśodbhava am Ende des zweiten Halbverses.

• Kriyāpāda 1.139 (Q1982, S. 31; PDF 176): Erstes Wort (parpībilvaiḥ im Entwurf) nicht zuverlässig entziffert.

• Kriyāpāda 1.141 (Q1982, S. 31; PDF 176): Wortform und Endung im Stoffkompositum kuṅkumāguru-karpūra.

• Kriyāpāda 1.142 (Q1982, S. 31, 32; PDF 176, 177): Lesung subhadrāṇi und āmodanisrava noch vorläufig.

• Kriyāpāda 1.144 (Q1982, S. 32; PDF 177): Sandhi nach samidh und Verbindung ṛjv-agranthy-avraṇa.

• Kriyāpāda 1.149 (Q1982, S. 33; PDF 178): Vokal bei śivaśaktikaraiḥ sowie Konsonantenfolge śraddadhānā.

• Kriyāpāda 1.150 (Q1982, S. 33; PDF 178): Wortform sadākrūrāḥ im ersten Halbvers vorläufig; keine Negation ergänzt.

• Kriyāpāda 1.151 (Q1982, S. 33; PDF 178): Lange Wortverbindungen des Schlussverses, besonders tantrōkta-vākyaiḥ und kriyodgīrṇa, noch zu sichern.

• Kriyāpāda 2.10 (Q1982, S. 36; PDF 181): Konsonanten- und Vokalfolge bei kati und tato-tīrya im Hauptdruck noch vorläufig. Der Apparat erklärt ausdrücklich tat uttīrya als ārṣa-Sandhi; keine grammatisch normalisierte Variante eingesetzt.

• Kriyāpāda 2.25 (Q1982, S. 38; PDF 183): Kasusform bhūmau im ersten Wort noch nicht vollständig sicher entziffert.

• Kriyāpāda 2.27 (Q1982, S. 38; PDF 183): Konsonantenfolge tasmāt-tat-saṃtataṃ im zweiten Halbvers vorläufig.

• Kriyāpāda 2.33 (Q1982, S. 40, 41; PDF 185, 186): Bezeichnung des Gefäßes und Verbindung bei kauvery-abhimukha vorläufig; keine Vereinheitlichung von b/v.

• Kriyāpāda 2.37 (Q1982, S. 41; PDF 186): Verbindung tatoruyugala im Hauptdruck; der Apparat erklärt tat ūruyugalam als ārṣa-Sandhi. Wortanfang kaṭimutthāpya gegenüber früherem Entwurf berichtigt.

• Kriyāpāda 2.44 (Q1982, S. 42; PDF 187): Nach Apparat und Bild als śikhāṃ verbessert; der Anusvāra im Grunddruck bleibt zu sichern.

• Kriyāpāda 2.47 (Q1982, S. 43; PDF 188): Erstes Wort brāhmamanyattṛtīyaṃ und Verbindung tan-nirvartyaṃ im engen Druck noch vorläufig.

• Kriyāpāda 2.52 (Q1982, S. 44, 45; PDF 189, 190): Verbindung tato bāhyādhvarakriyā im ersten Halbvers noch zu sichern; keine Negation aus dem Sinn oder den Varianten ergänzt.

• Kriyāpāda 3.6 (Q1982, S. 47; PDF 192): Zusammensetzung kṛtāṭopam…tarunirmitaiḥ im dichten Druck unsicher; keine Konjektur bestätigt.

• Kriyāpāda 3.16 (Q1982, S. 49; PDF 194): sarvasarva/śarvasarva.

• Kriyāpāda 3.30 (Q1982, S. 52; PDF 197): sattvārcanaṃ/kṛtvārcanaṃ: Haupttext erster Konsonantenblock unsicher.

• Kriyāpāda 3.57 (Q1982, S. 57; PDF 202): Ausgang yogasāmarthyān vor na im dichten Druck.

• Kriyāpāda 3.60 (Q1982, S. 58; PDF 203): Nach tulyam provisorisch dhyāyeddhṛ erfasst;Folge/Ende dieses Wortes im Druck ungesichert. Das zunächst ergänzte di entfernt. Keine Textlücke der Edition behauptet und keine metrische Ergänzung eingesetzt.

• Kriyāpāda 3.63 (Q1982, S. 58, 59; PDF 203, 204): visṛṣṭam/vispaṣṭam: Quelle dicht;Kommentar204 erläutert visṛṣṭaṃ;Varianten enthalten vispaṣṭam.

• Kriyāpāda 3.65 (Q1982, S. 59; PDF 204): nirdhūmabhasmakiraṇaiḥ diplomatisch;ungewöhnliche Verbindung gegen abweichende Varianten.

• Kriyāpāda 3.74 (Q1982, S. 61; PDF 206): Erstes Wort in Halbversb nicht sicher: vorläufig uddhṛtairhi;keine endgültige Normalisierung.

• Kriyāpāda 3.93 (Q1982, S. 64; PDF 209): modayantyā suśaṣkulyāpūpakāṃśca morphologisch ungewöhnlich;zahlreiche abweichende Handschriften im Apparat.

• Kriyāpāda 4.10 (Q1982, S. 70; PDF 215): śaiśapaṃ/śaiṃśapaṃ Holzbezeichnung im Hauptdruck.

• Kriyāpāda 4.20 (Q1982, S. 73; PDF 218): huṃphaṭkārobhayutena als nähere vorläufige Graphenerfassung; frühere Abschrift -bhayayuktena verworfen. Ungewöhnliche Mantraverbindung bleibt offen.

• Kriyāpāda 4.42 (Q1982, S. 79; PDF 224): nānātritayayojanāt: erster Bestandteil des Kompositums im Hauptdruck unsicher.

• Kriyāpāda 4.53 (Q1982, S. 81, 82; PDF 226, 227): guggulohomo ohne Avagraha im Druck; sandhische Quellenform sichern.

• Kriyāpāda 4.79 (Q1982, S. 86, 87; PDF 231, 232): karmasiddhaye versus karmaprasiddhaye im zweiten Halbvers.

• Kriyāpāda 4.85 (Q1982, S. 87, 88; PDF 232, 233): karmaṇyagnimudāhṛtaḥ versus karmaṇyasminn-: erste Zeile dicht.

• Kriyāpāda 4.88 (Q1982, S. 88; PDF 233): sahasaiva/sahaseva im Hauptdruck.

• Kriyāpāda 4.94 (Q1982, S. 89; PDF 234): chatrākārabhujaḥ ungewöhnliche Quellenfügung; keine Emendation.

• Kriyāpāda 4.98 (Q1982, S. 90; PDF 235): vedhaḥ soʼrthaprasiddhyartham und letzte Endung -dīrghāḥ: vorläufige Graphenerfassung; dichte Quelle noch nicht abschließend gesichert.

• Kriyāpāda 4.101 (Q1982, S. 90, 91; PDF 235, 236): triṣv eko im ersten Halbvers korrigiert. kṣīṇo hi kāryasiddhyartham im zweiten Halbvers bleibt gegenüber stark abweichenden Apparatformen offen.

• Kriyāpāda 4.102 (Q1982, S. 91; PDF 236): kāryaṃ am Beginn des zweiten Halbverses durch Scanunreinheit beeinträchtigt.

• Kriyāpāda 5.8 (Q1982, S. 95; PDF 240): bhartraṃ nach sukṛtābharaṇaṃ stark unsicher; keine Normalisierung als bhadram ohne Druckbeleg.

• Kriyāpāda 5.21 (Q1982, S. 99; PDF 244): Bīja als kṣūṃ erkannt, Entwurf korrigiert zu kṣūṃkārādyantadīptena; Verbindung ādyanta noch nicht abschließend gesichert. Kommentar246 spricht von kṣūṃkārasampuṭa.

• Kriyāpāda 5.30 (Q1982, S. 101; PDF 246): tadaiva als derzeit beste Hauptdrucklesung statt tadvatsusamāhitaḥ; weiterhin abzugleichen. īśe karṇātsamārabhya bestätigt.

• Kriyāpāda 5.39 (Q1982, S. 102, 103; PDF 247, 248): rekhāṅgārāsthi-: erstes Glied stark unsicher; keine Sinnkonjektur.

• Kriyāpāda 5.61 (Q1982, S. 106; PDF 251): puṣparāga-/puṣyarāga-: Hauptdruck noch abgleichen.

• Kriyāpāda 5.62 (Q1982, S. 107; PDF 252): bharturyāge: dichte Hauptdruckfolge; OCR unzuverlässig.

• Kriyāpāda 5.64 (Q1982, S. 107; PDF 252): astrāṇyapyādi: Anfangsform im Hauptdruck.

• Kriyāpāda 5.75 (Q1982, S. 109; PDF 254): śāktikīnāṃ/śākinīnāṃ: graphische Folge.

• Kriyāpāda 5.78 (Q1982, S. 109; PDF 254): sthāpayettadabhimuccaran: Verbindung vor abhimuccaran.

• Kriyāpāda 5.82 (Q1982, S. 110, 111; PDF 255, 256): sākṣinsākṣinpadoċċārāddhutaṃ: Druckgraph ddhi/ddhu.

• Kriyāpāda 5.91 (Q1982, S. 112; PDF 257): pīḍayāṅguṣṭhena noch offen; paścādādāya am erweiterten Bild257 bestätigt.

• Kriyāpāda 5.92 (Q1982, S. 112; PDF 257): tayaivāgneḥ: Manuskripte bhāgamagraṃ etc. nicht übernehmen.

• Kriyāpāda 5.95 (Q1982, S. 114; PDF 259): nāpekṣya und laukikaum: beide gedruckten Formen noch ungesichert.

• Kriyāpāda 5.99 (Q1982, S. 115; PDF 260): ca/trā/brā vor ṇo im ersten Halbvers stark unsicher; nicht normalisieren.

• Kriyāpāda 5.102 (Q1982, S. 116; PDF 261): śiṣyāṃścopोṣitāḥ: Kasus im Druck ausdrücklich noch ungesichert.

• Kriyāpāda 5.112 (Q1982, S. 118; PDF 263): paśukāye und mṛḍuṇe: Funktionstermini/Graphen unsicher.

• Kriyāpāda 5.114 (Q1982, S. 119; PDF 264): syāddhuṃ versus syādhuṃ: Bīja nicht normalisieren.

• Kriyāpāda 5.119 (Q1982, S. 120; PDF 265): ṛjvagranthyavraṇaṃ und sthaulyaṃ: dichter Druck.

• Kriyāpāda 5.121 (Q1982, S. 120; PDF 265): prāgudagīśordhvavaktraṃ als bessere Druckerfassung; Segmentierung/Sandhi vor īśa weiter offen.

• Kriyāpāda 5.131 (Q1982, S. 122; PDF 267): Erste Zeile śikhāṃ śikhiśikhākārāmuccaransaṃyamecchikhām korrigiert; zweite Zeile im Druck śiṣyāṇāṃ mapyathādhvānamakhilaṃ, Wortgrenze/Anusvāra vor mapyatha noch offen. Nicht still zu śiṣyāṇāmapyatha normalisiert.

• Kriyāpāda 5.135 (Q1982, S. 123, 124; PDF 268, 269): Nähere Erfassung dhīmānkṣipedrātrimanidritaḥ statt der verworfenen Folge dhīmācchiprātprabhṛti nirgataḥ; Graphen an Verbindung dhīmān/kṣi noch offen.

• Kriyāpāda 6.11 (Q1982, S. 129; PDF 274): bhūya ohne sichtbaren Visarga: möglicher Anusvāra/anderer Endgraph weiterhin offen; letzter Detailausschnitt oben beschnitten, keine zusätzliche Sicherheit daraus behauptet.

• Kriyāpāda 6.28 (Q1982, S. 134; PDF 279): vṛṣṭirvā gegenüber dṛṣṭirvā im Hilfs-OCR; Quelldruck prüfen.

• Kriyāpāda 6.29 (Q1982, S. 135; PDF 280): sarvajyotiṣmatāṃ: gegenüber Entwurf ohne Anusvāra erfasst; erste Verbindung sarva-/sarvai- noch offen.

• Kriyāpāda 6.36 (Q1982, S. 136; PDF 281): svapnānāmapyayoktāni: Folge apyayo/apyatho noch offen.

• Kriyāpāda 6.38 (Q1982, S. 136; PDF 281): saṅgādvābhyāsādvā: Sandhi und gedruckte Quantitäten.

• Kriyāpāda 6.46 (Q1982, S. 138; PDF 283): śvetānaḍutsamārūḍhā: Wortverbindung.

• Kriyāpāda 6.47 (Q1982, S. 138; PDF 283): Erratum siddharna→siddhirna grafisch bestätigt. Zweite Hälfte als śvetapuṣpaṃ verbessert; Wortende von śvetapuṣpa(ṃ) noch nicht abschließend gesichert.

• Kriyāpāda 6.50 (Q1982, S. 138; PDF 283): darśanālmuniśārdūla: Endkonsonant des ersten Gliedes offen.

• Kriyāpāda 6.51 (Q1982, S. 138; PDF 283): Verbesserte Erfassung śaṅkhayānārṇavānapi; Konsonanten vor yāna noch offen.

• Kriyāpāda 7.6 (Q1982, S. 143; PDF 288): dikṣvaṣṭāstatrānāyakāḥ/tatrānāyakāḥ: Konsonantenverbindung ungesichert.

• Kriyāpāda 7.17 (Q1982, S. 144, 145; PDF 289, 290): śarvaṃśarvaṃ und kārmaṃ im Druck erfasst; Verbindung/Endung kārmaṃ bleibt bei schwachem Druck offen.

• Kriyāpāda 7.28 (Q1982, S. 149; PDF 294): Quantität śaktyā/śāktyā noch offen; brahmatarūdbhavaiḥ und haviryajñāstilaiḥ im Detail bestätigt.

• Kriyāpāda 7.33 (Q1982, S. 154; PDF 299): śāktyā: Quantität gegenüber śaktyā, Grunddruck bewahren.

• Kriyāpāda 7.37 (Q1982, S. 155; PDF 300): Vauṣaḍantena im Detail bestätigt und berichtigt; Verbindung nistaraṅgaujasa/nistaraṅgojasā bleibt offen.

• Kriyāpāda 7.40 (Q1982, S. 157; PDF 302): svākyaṃ/svākhyam und śuddhitahṛtpraveśād: letzte Erfassung muss noch anhand Hauptdruck/Kommentar gesichert werden.

• Kriyāpāda 8.7 (Q1982, S. 160, 161; PDF 305, 306): vikrāntacittastu und śaktimatsthitam: dichte Verbindungen.

• Kriyāpāda 8.13 (Q1982, S. 163; PDF 308): samatāṃ/saṃmatāṃ: möglicher Anusvāra im Druck.

• Kriyāpāda 8.14 (Q1982, S. 163; PDF 308): yuktोऽṇurmāgate nach bestem Druckbefund erfasst; rā/na-Verbindung vor gate bleibt ungesichert. Keine grammatische Normalisierung.

• Kriyāpāda 9.9 (Q1982, S. 169; PDF 314): trāṇadharmasamuddhānāṃ/samudbhānāṃ: Konsonantenverbindung bleibt nach gezieltem Achtfachdetail ungesichert; keine stillschweigende Harmonisierung.

• Kriyāpāda 9.30 (Q1982, S. 177; PDF 322): abhilāṣākhyadajñānāt: Verbindung und Vokallänge zwischen ākhya und ajñāna weiterhin ungesichert; Quelle mit Apparatverweisen stark überlagert.

• Kriyāpāda 9.32 (Q1982, S. 177; PDF 322): tadeva/tadaiva: e/ai am Wortbeginn des zweiten Halbverses bleibt graphisch unsicher; yadāghātaḥ bestätigt.

• Kriyāpāda 10.19 (Q1982, S. 191; PDF 336): nirmañchya/nirmañcya: Konsonantenfolge nach nir bleibt graphisch unsicher. śrīparṇitarusaṃbhave nach bestem Druckbefund übernommen.

• Kriyāpāda 10.21 (Q1982, S. 192; PDF 337): nirmañchanādimāṅgalyaiḥ: Konsonantenverbindung ñch/ñcch bleibt offen; keine sprachliche Normalisierung.

• Kriyāpāda 10.29 (Q1982, S. 193; PDF 338): syādassa: stark ungesicherte Drucklesung; syādatsa/andere Konsonantenfolge möglich. Keine Glättung.

• Kriyāpāda 10.34 (Q1982, S. 194; PDF 339): Dritte metrische Zeile vyākhyate siddhividhānanityaṃ bleibt vorläufig; Wortgrenze, Anusvāra bzw. m/n vor ityaṃ/nityaṃ nicht sicher. Letzte Zeile śivānanābjādvisṛtaṃ purāṇam ist gegen anfängliches viniḥsṛtaṃ berichtigt; die letztere Erweiterung gehört nicht in die gedruckte Quellenfassung.

• Kriyāpāda 11.5 (Q1982, S. 196; PDF 341): pūrtaṃvartayej japamācaret: Wortfolge und die Zeichen nach pūrta bleiben sehr unsicher; pūrtair vartayej / pūrtavartaye möglich. Keine grammatische Normalisierung.

• Kriyāpāda 11.6 (Q1982, S. 196; PDF 341): bhasmadhārī: Konsonant dh/v/c vor ārī im Druck nicht zuverlässig getrennt; bhasmavārī oder bhasmacārī weiter zu prüfen.

• Kriyāpāda 11.11 (Q1982, S. 198; PDF 343): vādayodiṣṭadāyikā: Konsonanten- und Vokalfolge im Kompositum nach vāda bleibt unsicher; keine Übernahme der Apparatalternativen.

• Kriyāpāda 11.17 (Q1982, S. 199; PDF 344): parisṛtatoyena und getrenntes teja tejaḥpadena nach bestem Bildbefund; r/ru-Verbindung und fehlendes sandhi-s beim ersten teja bleiben offen.

• Kriyāpāda 11.18 (Q1982, S. 199; PDF 344): śoṣaṇe/śodhane und budhaḥ/budhaiḥ graphisch nicht abschließend entschieden. dravyāṇāṃ, turuśabdena und caṅkramet sind erkannt.

• Kriyāpāda 11.21 (Q1982, S. 200; PDF 345): niṣkalenāmbhasaḥ: erste Wortform und Verbindung mit nāmbhasaḥ sehr unsicher. śāyanīyamathāstreṇa, śodhyaṃ mantravidā sadā bestätigt.

• Kriyāpāda 11.29 (Q1982, S. 201; PDF 346): japeddhanyodakaṃ: Wortform vor udakaṃ graphisch offen; Apparatalternative bhasmodakaṃ nicht in den Haupttext eingesetzt.

• Kriyāpāda 11.33 (Q1982, S. 202; PDF 347): homaṃ mānaṃ: Wortlaut bzw. Wortgrenze bleibt unsicher; śate dve ca und ghṛtamiśrasya vāgyamī bestätigt.

• Kriyāpāda 11.43 (Q1982, S. 203; PDF 348): āhṛtyāvayavairbhadrair: Anfang des zweiten Halbverses und Wortgrenze āhṛtyā/vayavaiḥ oder āhṛtya/avayavaiḥ bleiben offen; keine Ergänzung ohne Befund.

• Kriyāpāda 11.47 (Q1982, S. 204; PDF 349): caredguptādhikārastu: Konsonantenverbindung vor adhikāra bleibt graphisch offen.

• Kriyāpāda 11.54 (Q1982, S. 205; PDF 350): Dritte metrische Zeile śakteḥ sāṃpratamīpsitārthamanasaḥ: Verknüpfung und einzelne Ligaturen bleiben vorläufig. Vier lange metrische Zeilen unter einer Nummer.

• Kriyāpāda 12.2 (Q1982, S. 206; PDF 351): baliśaṅkayā: Konsonantenverbindung bzw. Wortform nach bali im Druck weiter unsicher; keine grammatische Glättung.

• Kriyāpāda 12.10 (Q1982, S. 209; PDF 354): padaṃ padavibhau: zweite Wortform und Wortgrenze unsicher; padavidhau oder andere Gliederung weiter möglich.

• Kriyāpāda 12.17 (Q1982, S. 212; PDF 357): buddhijñānotkarṣaśca: buddhi/vṛddhi und mögliche r-Verbindung nicht abschließend lesbar.

• Kriyāpāda 12.22 (Q1982, S. 213; PDF 358): kalpāyuṣamavīcchātaḥ: Lesung nach kalpāyuṣam sehr unsicher, avīcchātaḥ/abhīcchātaḥ/andere Form. Gedruckter Grundtext vollständig vorhanden, keine Quellenlücke.

• Kriyāpāda 13.10 (Q1982, S. 216; PDF 361): tallibhāgaṃ: erste Wortform unklar; tattri-/talli-/talliṅga- nicht abschließend entschieden. adhobhāge und madhyabhāge am Zusatzdetail als Lokative gelesen.

• Kriyāpāda 13.18 (Q1982, S. 218; PDF 363): maṇḍalo nā: Wortausgang und Verbindung nach maṇḍal- unklar. yatnādvipaścitā lesbar.

• Kriyāpāda 13.19 (Q1982, S. 218; PDF 363): saṃsiddhā/sāṃsiddhā: Vokalquantität am Wortanfang unklar. pṛthaṅmaṇḍalasārūpyādgarbhāṇāmapyanekatā bestätigt.

• Kriyāpāda 13.27 (Q1982, S. 221; PDF 366): pañcārdhāgravistṛte: Konsonantenverbindung nach ardha und möglicherweise zusätzliche Silbe pra unsicher.

• Kriyāpāda 13.31 (Q1982, S. 221; PDF 366): vibho/vibhau/vidhau nach hemasūcyā im Druck nicht abschließend lesbar.

• Kriyāpāda 13.32 (Q1982, S. 222; PDF 367): nirmañchya: Druckligatur ñch/ñcch/ñc nicht abschließend entschieden. Keine Harmonisierung mit anderen Kapiteln.

• Kriyāpāda 13.33 (Q1982, S. 222; PDF 367): prasūtāyāṃ/prasṛtāyāṃ: Unterzeichen und Vokalquantität nach sa weiter offen.

• Kriyāpāda 13.37 (Q1982, S. 223; PDF 368): saṃniveśyaṃ mit möglichem Schlussanusvāra; siddhārthamālaṃ/mātraṃ und pīṭhavediśagocare mit offener Ligatur bzw. Vokalquantität. Keine konjekturale Glättung.

• Kriyāpāda 14.5 (Q1982, S. 226; PDF 371): śastraṃ/śāstraṃ: Vokalzeichen des Wortes nach indranīlamayaṃ nicht abschließend entschieden. caturvaktrā bestätigt.

• Kriyāpāda 14.9 (Q1982, S. 227; PDF 372): nikṛṣṭadaśanaṃ/niṣkṛṣṭadaśanaṃ: Konsonantenverbindung unklar. astramasyānurūpeṇa bestätigt, nicht die Apparatvariante astramapyanu übernommen.

• Kriyāpāda 14.14 (Q1982, S. 228; PDF 373): Nirṛti-Schreibweise nirṛter/nirṛter mit selbständigem ṛ-Zeichen nicht abschließend entschieden; betrifft auch die Überschrift. yātudhānasyākṛtiḥ und lauhā bestätigt.

• Kriyāpāda 14.17 (Q1982, S. 229; PDF 374): kartṛmujjvalam/kart ramujjvalam: Wortform und Unterzeichen nach ka/ta unklar. jatulohamayaṃ bestätigt.

• Kriyāpāda 14.18 (Q1982, S. 229; PDF 374): puṣya-/puṣpa-lohamayaṃ: zweite Konsonantenverbindung nicht abschließend lesbar.

• Kriyāpāda 14.21 (Q1982, S. 230; PDF 375): saṃsiddhā/sāṃsiddhā: mögliches Längenzeichen nach sa im Druck unklar. durgeti bestätigt.

• Kriyāpāda 14.23 (Q1982, S. 230, 231; PDF 375, 376): yonimantrasamūhasya kṛtsnaḥ syāpyanivāritā: Anschluss und Endung des mittleren Wortes sehr unsicher. Zweiter Halbvers aśvatthatarorviṣṇuś caturbāhurmahābalaḥ lesbar.

• Kriyāpāda 14.24 (Q1982, S. 231; PDF 376): kṣauma-/kṣoma-puṣpasamaprabhaḥ: Vokalwert o/au weiter offen. bṛhannāsottamāṅgena bestätigt.

• Kriyāpāda 14.25 (Q1982, S. 231; PDF 376): sārottho/sārotthair: Ausgang des ersten Kompositums im Druck unsicher; keine grammatische Glättung. svārogyāya bestätigt.

• Kriyāpāda 14.26 (Q1982, S. 231, 232; PDF 376, 377): ṣaḍvaktraḥ/ṣaḍvaktrā: Wortausgang nicht abschließend lesbar. kṛtimān bestätigt.

• Kriyāpāda 14.30 (Q1982, S. 232, 233; PDF 377, 378): svanāmāṅkitaṃ mūrtinā: Vokalzeichen i/ṛ und Schlussanusvāra bzw. Wortgrenze unklar. prākpadena durch Grundtext und Apparatglosse bestätigt.

• Kriyāpāda 14.40 (Q1982, S. 234, 235; PDF 379, 380): sarvādhvakartṛ-: Druckligaturen im ersten Kompositum nicht abschließend entschieden. niḥsṛtaistu, vākyānalotthakiraṇaiḥ pratimāsvarūpaiḥ und samudāyasādhyam im übrigen bestätigt.

• Kriyāpāda 15.6 (Q1982, S. 236, 237; PDF 381, 382): सत्त्वमेव/सत्वमेव: Zahl der t-Zeichen im Druck nicht abschließend sicher; रक्षा bestätigt.

• Kriyāpāda 15.8 (Q1982, S. 238; PDF 383): बृंहितः: Konsonant b/v und Anusvāra im Wortanfang nicht abschließend klar; वोढुं und स्वल्पवपुर्मनुः bestätigt.

• Kriyāpāda 15.15 (Q1982, S. 239; PDF 384): रूपमयोज्ज्वलम्/रूपमथोज्ज्वलम्: y/th im Wortinneren offen; साध्यमन्त्रोऽष्टशतवर्मणा bestätigt.

• Kriyāpāda 15.16 (Q1982, S. 239, 240; PDF 384, 385): त्रिसंध्यभिषिक्तः: Übergang nach त्रिसंध्य nicht sicher; mögliche zusätzliche Silbe bzw. Trennung im Druck. Keine metrisch motivierte Ergänzung. सन्सप्तरात्रं und स्वदेहात्कल्पितान्मुने bestätigt.

• Kriyāpāda 15.31 (Q1982, S. 242, 243; PDF 387, 388): ध्यानाहारपदं: erstes Wort weiter unsicher. पूर्णेन्दुसुप्रभं, स्निग्धं und सुषुम्नाख्येन वर्त्मना bestätigt.

• Kriyāpāda 15.32 (Q1982, S. 243; PDF 388): सिद्धेयं und स्रवद्वेगेन: Konsonanten/Vokalanschlüsse bleiben offen. क्षणात्तत्र sowie die Überschrift भूम्यामम्भःप्रपातनम् bestätigt.

• Kriyāpāda 15.35 (Q1982, S. 243; PDF 388): यद्यत्रोत्सहते: Wortgrenze und Ligatur zwischen yad/yatra offen. निर्दग्धुं und संमुखस्य सदागतेः bestätigt.

• Kriyāpāda 15.37 (Q1982, S. 243, 244; PDF 388, 389): कालानलवलोल्लोल-: v/b und Konsonantenfolge lol/lol offen; Ende ज्वालामालाशताकुलम् bestätigt.

• Kriyāpāda 15.39 (Q1982, S. 244; PDF 389): वीजयेच्च/बीजयेच्च: Anfang v/b im Druck nicht abschließend entschieden; विलिप्यादौ bestätigt.

• Kriyāpāda 15.41 (Q1982, S. 244; PDF 389): जप्त्वा चासु: s/ś und Wortanschluss offen; लक्षजापेन und संनिधौ bestätigt.

• Kriyāpāda 15.49 (Q1982, S. 245; PDF 390): प्रोत्थाय/प्रोत्याय und भाषयेत्प्रतिगृह्णीष्व: innere Ligaturen offen; साधकायाग्रतो यदा und तदर्घ्यं bestätigt.

• Kriyāpāda 15.50 (Q1982, S. 245; PDF 390): शक्तिं/शान्तिं: Druckligatur kti/nti und Vokallänge nicht abschließend entschieden. निखिलां, गृह्णीष्वेति, न यच्छेच्चेत्तदा und विघ्नो bestätigt.

• Kriyāpāda 15.51 (Q1982, S. 245; PDF 390): नश्यते: erstes Verb wegen Druckbild offen; क्षिप्रं sowie रागो विलीयते bestätigt, nicht die MS-Variante रोगो übernommen.

• Kriyāpāda 15.52 (Q1982, S. 245; PDF 390): सद्बुद्धिर्मोक्षं: innere Konsonantenverbindung und Anschluss weiter offen. प्रत्यनिवारिता, सुसहायस्य und संपुटगोपिता bestätigt.

• Kriyāpāda 15.54 (Q1982, S. 246; PDF 391): तद्भावान्महीपतेः/तदभावान्महीपतेः: Ligatur und möglicher Vokalanschluss offen; शिववत्पूजयित्वा bestätigt.

• Kriyāpāda 15.57 (Q1982, S. 246; PDF 391): येनाशेषतडित्तरङ्गवपुषा und तद्ब्रह्मा: erste Konsonantenfolge und Ausgang des Wortes in Zeile3 nicht abschließend entschieden. प्रद्योतितं, मोहायासविषादखेदकुटिलं, मलनिर्गमोक्तिविधिना, दीक्षेयमत्रोदिता und सिद्धेश्चापि bestätigt.

• Yogapāda 1.8 (Q1982, S. 249; PDF 394): अङ्गाङ्गिकल्पनोपायोऽभ्युपेयस्याभियुज्यते: innere Ligaturen und Anschluss des ersten Kompositums nicht abschließend entschieden. षडङ्गोक्तिर्न्यायेन प्रविजृम्भिता bestätigt.

• Yogapāda 1.14 (Q1982, S. 250; PDF 395): व्यपगतसङ्गदोषकलुषावलिहृद्विवरात् und निखिलोत्तरभूमिलयाद्: Konsonantenfolge/Einzelvokale weiter offen. सुघटितचित्तरत्नकृतशेखरलब्धजयात् sowie कठिनाकुलजन्मभयात् bestätigt.

• Yogapāda 1.15 (Q1982, S. 250; PDF 395): योग्यं/योगं: y-Ligatur nach ga nicht abschließend klar. यथाङ्गैः समवाययुक्त्या und चिह्नम् bestätigt.

• Yogapāda 2.4 (Q1982, S. 251; PDF 396): निर्दृष्टार्थोपला: innere Ligatur nicht abschließend sicher. ज्ञानसूचिसमाविद्ध und मतिहस्तसमास्थिता bestätigt.

• Yogapāda 2.5 (Q1982, S. 251; PDF 396): प्रसंख्येयाक्षमालेयं/अप्रसंख्येयाक्षमालेयं: beste Drucklesung jetzt pra ohne a; unmittelbarer Apparatanker erschwert den Anlaut, Frage bleibt offen. हृत्पद्माश्रयवर्तिनः bestätigt.

• Yogapāda 2.20 (Q1982, S. 255; PDF 400): तत्पार्ष्णिं/तत्पार्ष्णि: Anusvāra und innere Ligatur offen; स्फिचावधिम् bestätigt.

• Yogapāda 2.22 (Q1982, S. 255; PDF 400): यथावदतिसंक्षेपे वै: zusätzliches kurzes Wort jetzt erfasst; genauer Vokal-/Wortanschluss bleibt unsicher.

• Yogapāda 2.27 (Q1982, S. 256; PDF 401): किंचित्संमील्येन्नेत्रे: e-Strich/Anschluss weiter offen. द्यावापृथिव्याभिमुखो und दृङ्नासाग्रसमाश्रया bestätigt.

• Yogapāda 2.33 (Q1982, S. 257, 258; PDF 402, 403): नासिकाविवराग्राद्य उच्छिन्नः सोर्ध्वं वर्त्मना: Anschluss/Anusvāra der zweiten Zeile nicht abschließend entschieden.

• Yogapāda 2.34 (Q1982, S. 258; PDF 403): निर्याति शोषपवने: śo/śe und möglicher Avagraha im Anschluss an niryāti unsicher.

• Yogapāda 2.40 (Q1982, S. 259; PDF 404): विन्द्वाख्ये/बिन्द्वाख्ये: v/b nicht abschließend unterschieden. हृत्प्रदेशात्तु विनिगृह्य bestätigt.

• Yogapāda 2.44 (Q1982, S. 260; PDF 405): प्रयात्यतीव/प्रयान्त्यतीव: zusätzliches n unsicher. ह्यालोमान्तेभ्य उल्बणम् bestätigt.

• Yogapāda 2.48 (Q1982, S. 260; PDF 405): शैवमूर्तिभिः करतालात्समुत्थैः: Vokal/innere Ligaturen weiter offen; प्रयोगार्थं बलोत्कटा bestätigt.

• Yogapāda 2.60 (Q1982, S. 263; PDF 408): बिन्दोर्विनिर्गतं/विन्दोर्विनिर्गतं: b/v am Anlaut nicht abschließend unterschieden. कुन्देन्दुशङ्खधवलं, सान्द्रमत्युल्बणं und कल्लोलललितालयम् bestätigt.

• Yogapāda 2.65 (Q1982, S. 264; PDF 409): स्ववीर्यैर्दृढमार्गिताः: zweiter Kompositumsteil nicht abschließend sicher; संसिद्धिमार्गं bestätigt.

• Yogapāda 2.74 (Q1982, S. 265; PDF 410): Drucklesung क्षयातिशयसंताप(!)क्लिष्टमूर्त्या bestätigt, aber der Herausgeber markiert (!) als Textproblem; bleibt deshalb offen. श्रेष्ठं स्वतेजो गूढगोचरम् bestätigt.

• Yogapāda 2.77 (Q1982, S. 266; PDF 411): योगिनोऽन्तस्तु पाशकः: p/n und mittlere Ligatur des letzten Wortes weiter unsicher; frühere Abschrift तापघ्नः verworfen. विमलेन दृशा स्पष्टं bestätigt.

• Yogapāda 2.78 (Q1982, S. 267; PDF 412): अनग्रस्तवपुषा/अनग्रष्टवपुषा: anlautendes Kompositum unsicher. ध्यातमादावेवाविकल्पितम् und तदध्यवस्य bestätigt.

• Yogapāda 2.84 (Q1982, S. 267, 268; PDF 412, 413): जितं दर्पां मतिं: Anfang und Verbindung der Wortgruppe bleiben offen; ā/i gegenüber Erstabschrift berichtigt. सर्वाङ्गाह्लादितात्मवान् und कालमप्रबुद्धाक्षगोचरः bestätigt.

• Yogapāda 3.10 (Q1982, S. 271; PDF 416): वेत्त्यनात्मवान्/वेत्यनात्मवान्: einfaches oder doppeltes t am Druckbild nicht abschließend entschieden. जपश्चोर्जितचेतसा bestätigt.

• Yogapāda 3.19 (Q1982, S. 272; PDF 417): तडित्संपद्विनादाढ्यमरुच्छृचञ्चलात्मकात्: Konsonanten-/Vokalfolge im mittleren Abschnitt, insbesondere dāḍhya/dārḍhya und -cchṛ/-cchri, weiter offen. जगद्व्याप्याचलोऽव्ययः bestätigt.

• Yogapāda 4.4 (Q1982, S. 273; PDF 418): Enges Detail stützt gedrucktes विशिष्टमविनाश्यथ; Worttrennung/Lesung gegenüber विशिष्टमविनाशि यत् nicht abschließend gesichert. Keine Konjektur vorgenommen.

• Yogapāda 4.8 (Q1982, S. 274; PDF 419): Beste Lesung wieder तेषामभावान्नेष्टं; ān/ne-Ligatur im Druck bleibt offen. Die zwischenzeitliche to/ne-Lesung wurde mit Begründung zurückgenommen.

• Yogapāda 4.13 (Q1982, S. 275; PDF 420): Endzeichen von यद्बलात्क्षितः im Druck schwach; kṣitaḥ/kṣitā offen.

• Yogapāda 4.16 (Q1982, S. 275; PDF 420): Enges Detail zeigt durch Apparatanker unterbrochene Folge nach निश्चि-; निश्चित्येयं/निश्चितेयं bzw. andere Verbindung bleibt offen. मतिर्मम bestätigt.

• Yogapāda 4.19 (Q1982, S. 276; PDF 421): Einfaches oder doppeltes t in मत-/मत्तवारणः weiterhin nicht abschließend gesichert.

• Yogapāda 4.93 (Q1982, S. 292, 293; PDF 437, 438): Verbindung nach रजः bleibt offen: vorläufig पुंस्त्वधर्मेति; mögliche Lesung पुंस्त्वमभ्येति nicht allein aus Grammatik übernommen.

• Yogapāda 4.105 (Q1982, S. 295; PDF 440): Gedruckte Folge nach अहंकारा- (vorläufig च्च्यवन्तो) im engen Detail weiter nicht eindeutig; keine metergestützte Konjektur übernommen.

• Yogapāda 5.1 (Q1982, S. 300; PDF 445): अयं पुं und सतीष्यते gezielt prüfen.

• Yogapāda 5.2 (Q1982, S. 300; PDF 445): नारागी und प्रकृतेरप्यसंस्थितः prüfen.

• Yogapāda 5.3 (Q1982, S. 300; PDF 445): अविद्यात्मकैर्भावैर्वासितो und बुद्ध्यादेस्तत्त्वसर्गस्य prüfen.

• Yogapāda 5.4 (Q1982, S. 300; PDF 445): चरतस्तस्य, गर्वादयो und निजचैतन्यवत्स्थिताः prüfen.

• Yogapāda 5.5 (Q1982, S. 300; PDF 445): रागानुविद्धमूर्तेस्तु und अष्टावप्युपचीयन्ते prüfen.

• Yogapāda 5.6 (Q1982, S. 300; PDF 445): पुंसो योऽत्र und बाह्यरागमलीमसः stark vorläufig; Wortfolge am engen Detail prüfen.

• Yogapāda 5.7 (Q1982, S. 301; PDF 446): धर्माधर्मविकारैस्तु und भिराञ्चितः/भिराचितः prüfen.

• Yogapāda 5.8 (Q1982, S. 301; PDF 446): सुशुद्धात्मा und मुक्तश्च/युक्तश्च prüfen; Sprecherwechsel zwischen Halbversen.

• Yogapāda 5.9 (Q1982, S. 301; PDF 446): सोपायश्च und मनो विज्ञानजः prüfen.

• Yogapāda 5.10 (Q1982, S. 301; PDF 446): कश्चिच्छुद्धत्वान्न und वासनात्मोपचर्यते prüfen.

• Yogapāda 5.11 (Q1982, S. 301; PDF 446): स्तच्चाज्ञानमिहोच्यते und ज्ञानात्प्रध्वंसमायाति prüfen.

• Yogapāda 5.12 (Q1982, S. 301; PDF 446): सत्यज्ञानेऽभिलाषी, प्रणष्टे und तस्मात्किमवगच्छामो prüfen.

• Yogapāda 5.13 (Q1982, S. 302; PDF 447): मनोवृत्तिकषायेण und प्राधानिकमचैतन्यं prüfen.

• Yogapāda 5.14 (Q1982, S. 302; PDF 447): यदस्तु, संख्येयं und यद्वेयं prüfen.

• Yogapāda 5.15 (Q1982, S. 302; PDF 447): पुंसश्चेत्सहजं und हेयं चेत्तदभावात्तु prüfen.

• Yogapāda 5.16 (Q1982, S. 302; PDF 447): मायोत्थाभिरमोघाभिर्वासनाभिः und न्यायाच्छादितो prüfen.

• Yogapāda 5.17 (Q1982, S. 302; PDF 447): भोगेष्वभिलषन्मुने und विशेषोऽन्यो prüfen.

• Yogapāda 5.18 (Q1982, S. 302; PDF 447): मायाप्रधानयोर्येन und सोभयोरपि prüfen.

• Yogapāda 5.19 (Q1982, S. 303; PDF 448): तत्समर्थितसामर्थ्यं prüfen.

• Yogapāda 5.20 (Q1982, S. 303; PDF 448): कलातो व्यक्तिमागतान् und भूतान्तं prüfen.

• Yogapāda 5.21 (Q1982, S. 303; PDF 448): कलादिमाहात्म्यात्सुसूक्ष्मोऽपि prüfen.

• Yogapāda 5.22 (Q1982, S. 303; PDF 448): पुंभावत्वमापन्नः, पुरुषे तूपचर्यते und खद्योताकारवत्स्थितः prüfen.

• Yogapāda 5.23 (Q1982, S. 304; PDF 449): विशुद्धेन्द्रियसामर्थ्यं und भौवनं prüfen.

• Yogapāda 5.24 (Q1982, S. 304; PDF 449): सहैकतां und क्रीडत्यक्लिष्टवीर्यवान् prüfen.

• Yogapāda 5.25 (Q1982, S. 304; PDF 449): नियामकत्वाद्बोद्धव्या und पूर्वमेव prüfen.

• Yogapāda 5.26 (Q1982, S. 304; PDF 449): तत्तथैव prüfen.

• Yogapāda 5.27 (Q1982, S. 304; PDF 449): स्ववृत्तिबलमाहात्म्यात्पुंसां und ध्यानबलात्त्याज्या prüfen.

• Yogapāda 5.28 (Q1982, S. 304; PDF 449): तदीशगुणसंपत्सु prüfen.

• Yogapāda 5.29 (Q1982, S. 304; PDF 449): तदूर्ध्वमैश्वरं und सदाशिवमनुस्थिताः stark vorläufig prüfen.

• Yogapāda 5.30 (Q1982, S. 304, 305; PDF 449, 450): तन्मूर्तिष्वमितप्राणः und प्रक्रीडत्यमितात्मासौ prüfen.

• Yogapāda 5.31 (Q1982, S. 305; PDF 450): शरीरेऽस्मिंस्तत्त्वत्वेन und तद्योगाद्ध्यानभेदतः prüfen.

• Yogapāda 5.33 (Q1982, S. 305; PDF 450): सूक्ष्मान्याः und ध्यातुरुन्मीलने prüfen.

• Yogapāda 5.34 (Q1982, S. 305; PDF 450): पुनर्मोहखेदेन und परिपीड्यते prüfen.

• Yogapāda 5.35 (Q1982, S. 305; PDF 450): ईशतत्त्वात्मकैः und शुद्धवर्तिभिः prüfen.

• Yogapāda 5.36 (Q1982, S. 305; PDF 450): यस्मिन्प्राप्तस्य und व्याख्याता भूतये prüfen.

• Yogapāda 5.37 (Q1982, S. 305; PDF 450): मनपाय्यव्ययं und यथावद्वक्तुमर्हति prüfen.

• Yogapāda 5.38 (Q1982, S. 306; PDF 451): नियत्याप्युपबृंहितः vorläufig.

• Yogapāda 5.39 (Q1982, S. 306; PDF 451): भुवनत्वव्यवस्थया und विधात्रा vorläufig.

• Yogapāda 5.40 (Q1982, S. 306; PDF 451): मन्त्रयोगविधानोत्थ vorläufig.

• Yogapāda 5.42 (Q1982, S. 306; PDF 451): दापनेन vorläufig.

• Yogapāda 5.43 (Q1982, S. 306; PDF 451): पुंभावात्पीडनात्मना und कलातोत्पन्नसद्भावस्वात्मना vorläufig.

• Yogapāda 5.44 (Q1982, S. 306; PDF 451): स्वयमेवार्जितानर्थान् vorläufig.

• Yogapāda 5.46 (Q1982, S. 307; PDF 452): वाचकश्रावकत्वादि vorläufig.

• Yogapāda 5.50 (Q1982, S. 307; PDF 452): Gedruckte Wortfolge सैव und ज्ञानं मज्ञानोच्छित्ति vorläufig; keine stille grammatische Harmonisierung.

• Yogapāda 5.53 (Q1982, S. 307; PDF 452): अप्राप्यात्मबलोपेताः vorläufig.

• Yogapāda 5.55 (Q1982, S. 308; PDF 453): तद्बलावेशाद्व्यक्तं vorläufig.

• Yogapāda 5.58 (Q1982, S. 308; PDF 453): मोहादिनापरिक्लिष्टगुणैस्तुष्ट्युचितात्मभिः unsicher.

• Yogapāda 5.65 (Q1982, S. 309; PDF 454): काम्याश्चैव vorläufig.

• Yogapāda 5.70 (Q1982, S. 310; PDF 455): ध्यानश्रिया und विधिकर्म vorläufig.

• Yogapāda 6.3 (Q1982, S. 312; PDF 457): विधार्य; आपूरयेज्जगत् vorläufig.

• Yogapāda 6.6 (Q1982, S. 312; PDF 457): भ्रमद्वेगेन vorläufig.

• Yogapāda 6.7 (Q1982, S. 312; PDF 457): त्वनिलं vorläufig.

• Yogapāda 6.11 (Q1982, S. 313; PDF 458): सम्यग्वेगवशवर्तिभिः schwer lesbar.

• Yogapāda 6.15 (Q1982, S. 313; PDF 458): व्यक्ता यं प्रत्यनायासमनिवर्तकतेजसा vorläufig.

• Yogapāda 6.17 (Q1982, S. 314; PDF 459): धर्माधर्ममुखः und ह्यविघ्नो vorläufig.

• Yogapāda 6.20 (Q1982, S. 314; PDF 459): धर्मोपोद्बलितस्येत्थं vorläufig.

• Yogapāda 6.23 (Q1982, S. 314, 315; PDF 459, 460): बन्धवान् vorläufig; Wortabstand bewahrt.

• Yogapāda 6.24 (Q1982, S. 315; PDF 460): भोगान्भीतिसमन्वितान् vorläufig.

• Yogapāda 6.29 (Q1982, S. 315; PDF 460): योगयुक्त्सविघ्नेषु und ललाटसमयाच्चिरम् unsicher.

• Yogapāda 6.32 (Q1982, S. 315, 316; PDF 460, 461): विनोदूर्ध्वं unsicher.

• Yogapāda 6.33 (Q1982, S. 316; PDF 461): यावत्तूर्यं vorläufig.

• Yogapāda 6.35 (Q1982, S. 316; PDF 461): विमानयानौघसंस्थाने vorläufig.

• Yogapāda 6.37 (Q1982, S. 316; PDF 461): गुरुमण्डलम् vorläufig.

• Yogapāda 6.39 (Q1982, S. 317; PDF 462): शिखासंघट्टसर्पिषा vorläufig.

• Yogapāda 6.40 (Q1982, S. 317; PDF 462): क्रोधरन्ध्रविनिर्गमात् vorläufig.

• Yogapāda 6.44 (Q1982, S. 317; PDF 462): कपिलाशबलेन vorläufig.

• Yogapāda 6.45 (Q1982, S. 317; PDF 462): शान्तिकर्म vorläufig.

• Yogapāda 6.47 (Q1982, S. 318; PDF 463): संप्राप्य vorläufig.

• Yogapāda 6.48 (Q1982, S. 318; PDF 463): Herausgeber vermutet Textausfall nach48; kein rekonstruierter Text ergänzt.

• Yogapāda 6.50 (Q1982, S. 318; PDF 463): विद्वांस्तु und चेष्टयेद्योगी vorläufig.

• Yogapāda 6.51 (Q1982, S. 318; PDF 463): ललाटसमयं vorläufig.

• Yogapāda 6.53 (Q1982, S. 318; PDF 463): प्लुतं und संविद्धचेतसम् vorläufig.

• Yogapāda 6.56 (Q1982, S. 319; PDF 464): सदा लयात् vorläufig.

• Yogapāda 6.57 (Q1982, S. 319; PDF 464): निर्गच्छत्यनायासाद्वीर्येण vorläufig.

• Yogapāda 6.58 (Q1982, S. 319; PDF 464): चेतलम् schwer lesbar.

• Yogapāda 6.62 (Q1982, S. 320; PDF 465): दृश्यं दृशा vorläufig.

• Yogapāda 7.2 (Q1982, S. 322; PDF 467): प्रधावतोर्ध्वं Quellen-Sandhi; ब्रह्मरन्ध्राब्ज vorläufig.

• Yogapāda 7.3 (Q1982, S. 322; PDF 467): आघातधर्मत्वात् vorläufig.

• Yogapāda 7.5 (Q1982, S. 322; PDF 467): तल्लयोजितवीर्येण vorläufig.

• Yogapāda 7.8 (Q1982, S. 323; PDF 468): अधोर्ध्वं Quellen-Sandhi.

• Yogapāda 7.9 (Q1982, S. 323; PDF 468): अधिष्ठातृपदान्येभ्यो und विसृतेभ्यः vorläufig.

• Yogapāda 7.12 (Q1982, S. 324; PDF 469): प्रविशत्यविशङ्कितः vorläufig.

• Yogapāda 7.14 (Q1982, S. 324; PDF 469): बहुलक्षं vorläufig.

• Yogapāda 7.15 (Q1982, S. 324; PDF 469): तावद्द्वीजाद्यं vorläufig.

• Yogapāda 7.19 (Q1982, S. 325; PDF 470): समुद्येनान्यथा unsicher.

• Yogapāda 7.20 (Q1982, S. 325; PDF 470): निर्व्रणं vorläufig.

• Yogapāda 7.21 (Q1982, S. 325; PDF 470): संभवतो वाथ vorläufig.

• Yogapāda 7.23 (Q1982, S. 325; PDF 470): चावस्था vorläufig.

• Yogapāda 7.26 (Q1982, S. 326; PDF 471): सहृदयं vorläufig.

• Yogapāda 7.29 (Q1982, S. 326; PDF 471): तेनापूर्वं und लिलङ्घयिष्य schwer lesbar.

• Yogapāda 7.30 (Q1982, S. 326; PDF 471): स्वाक्षवृत्तिषु vorläufig.

• Yogapāda 7.31 (Q1982, S. 326, 327; PDF 471, 472): अहमित्यप्रत्ययोपेतं vorläufig.

• Yogapāda 7.32 (Q1982, S. 327; PDF 472): ततोऽन्तःकरणं मन्त्रैः vorläufig.

• Yogapāda 7.34 (Q1982, S. 327; PDF 472): क्रीडत्यक्लिष्टयौवनः vorläufig.

• Yogapāda 7.35 (Q1982, S. 327; PDF 472): स्वविपर्ययात् vorläufig.

• Yogapāda 7.36 (Q1982, S. 327; PDF 472): धृतेर्हानाच्च vorläufig.

• Yogapāda 7.37 (Q1982, S. 328; PDF 473): संस्फुरात् vorläufig.

• Yogapāda 7.38 (Q1982, S. 328; PDF 473): कर्णिकारूढो und मण्डलं vorläufig.

• Yogapāda 7.39 (Q1982, S. 328; PDF 473): भ्रमन्त्समभ्यसेद्विद्वान् vorläufig.

• Yogapāda 7.42 (Q1982, S. 329; PDF 474): छित्त्वा छित्त्वा vorläufig.

• Yogapāda 7.46 (Q1982, S. 329; PDF 474): पर्यन्ततुर्यपदं ह्यूर्ध्वं unsicher.

• Yogapāda 7.48 (Q1982, S. 329; PDF 474): अनोपममतीन्द्रियम् vorläufig.

• Yogapāda 7.49 (Q1982, S. 330; PDF 475): प्रसिद्धमैश्वरं vorläufig.

• Yogapāda 7.50 (Q1982, S. 330; PDF 475): योगकृत्पुंप्रधानयोः vorläufig.

• Yogapāda 7.51 (Q1982, S. 330; PDF 475): तस्मादप्यपराण्यत्र vorläufig.

• Yogapāda 7.53 (Q1982, S. 330; PDF 475): शान्तभावासमा und स्वसंवेद्यातिनिर्वाणा vorläufig.

• Yogapāda 7.54 (Q1982, S. 330; PDF 475): प्रध्वस्तातिशयास्पष्टात् vorläufig.

• Yogapāda 7.58 (Q1982, S. 331; PDF 476): प्रसृष्टबलः vorläufig.

• Yogapāda 7.61 (Q1982, S. 331; PDF 476): सर्वेषामेव दातारं vorläufig.

• Yogapāda 7.64 (Q1982, S. 332; PDF 477): वीर्येणातिमता und निरीशेनाविखण्डितः vorläufig.

• Yogapāda 7.66 (Q1982, S. 332; PDF 477): येऽनुध्याता vorläufig.

• Yogapāda 7.67 (Q1982, S. 332, 333; PDF 477, 478): Lange Schlussstrophe: विप्रुषोर्मि, द्रुतत्किरण und mehrere Verbindungen unsicher; keine metrische Reparatur.

• Yogapāda 7.68 (Q1982, S. 333; PDF 478): Schlussstrophe: भग/खगपति, भर्तृवक्त्र und चर्येति vorläufig. Herausgeber bemerkt21Silben im erstenViertel,19 in den übrigen; keine Glättung.

• Caryāpāda 1.2 (Q1982, S. 334; PDF 479): विस्पष्टं und वचनादृषिपुङ्गव vorläufig.

• Caryāpāda 1.4 (Q1982, S. 335; PDF 480): शिष्योद्बन्धं unsicher.

• Caryāpāda 1.5 (Q1982, S. 335; PDF 480): ज्ञानार्यं und साधकं vorläufig.

• Caryāpāda 1.6 (Q1982, S. 335; PDF 480): छायां छायावदाचरेत् vorläufig.

• Caryāpāda 1.9 (Q1982, S. 335; PDF 480): विण्मूत्रष्ठीवनादीनि vorläufig.

• Caryāpāda 1.10 (Q1982, S. 335, 336; PDF 480, 481): गुरुदेवार्चिकार्येषु vorläufig.

• Caryāpāda 1.11 (Q1982, S. 336; PDF 481): नाफलं, नार्चयित्वा und नात्तव्यं vorläufig.

• Caryāpāda 1.12 (Q1982, S. 336; PDF 481): विचारो लौकिको बुधः vorläufig.

• Caryāpāda 1.18 (Q1982, S. 337; PDF 482): साधकस्याप्यथाचार्यो und समय्यादि vorläufig.

• Caryāpāda 1.20 (Q1982, S. 337; PDF 482): अचक्षुर्विषये vorläufig.

• Caryāpāda 1.23 (Q1982, S. 338; PDF 483): ज्यायाञ्छिवसमानत्वाद्यवीयांसस्त्रयोऽप्यतः vorläufig.

• Caryāpāda 1.25 (Q1982, S. 338; PDF 483): संतत्यै येन संप्रति vorläufig.

• Caryāpāda 1.26 (Q1982, S. 338; PDF 483): भर्तुराज्ञा vorläufig.

• Caryāpāda 1.27 (Q1982, S. 338; PDF 483): तद्वचोमात्रक्रमेण vorläufig.

• Caryāpāda 1.28 (Q1982, S. 338, 339; PDF 483, 484): लोभ्या vorläufig.

• Caryāpāda 1.29 (Q1982, S. 339; PDF 484): प्राहेति vorläufig.

• Caryāpāda 1.31 (Q1982, S. 339; PDF 484): न्यूनेन vorläufig.

• Caryāpāda 1.32 (Q1982, S. 339; PDF 484): दृष्टो und लोकसंवृत्ति vorläufig.

• Caryāpāda 1.35 (Q1982, S. 339; PDF 484): संस्फुरत्वं vorläufig.

• Caryāpāda 1.36 (Q1982, S. 340; PDF 485): अनुक्रमयुक्तिमार्गः vorläufig.

• Caryāpāda 2.4 (Q1982, S. 341; PDF 486): शैवोऽप्येषोऽप्यत्र unsicher.

• Caryāpāda 2.5 (Q1982, S. 342; PDF 487): स्वात्मायुदर्शनात् unsicher.

• Caryāpāda 2.6 (Q1982, S. 342; PDF 487): लौकिकोऽङ्गत्वमाप्नुयात् vorläufig.

• Caryāpāda 2.8 (Q1982, S. 342; PDF 487): नासहायः vorläufig.

• Caryāpāda 2.9 (Q1982, S. 342; PDF 487): नान्धकारे बहिर्व्रजेत् vorläufig.

• Caryāpāda 2.11 (Q1982, S. 343; PDF 488): शान्त्यै vorläufig.

• Caryāpāda 2.14 (Q1982, S. 343; PDF 488): कान्तेनाशाङ्कितेनाथ und समालभेत् schwer lesbar.

• Caryāpāda 2.15 (Q1982, S. 344; PDF 489): संत्रासादम्भसा vorläufig.

• Caryāpāda 2.19 (Q1982, S. 344; PDF 489): उच्चारणं Quellenlesung vorläufig.

• Caryāpāda 2.21 (Q1982, S. 345; PDF 490): दूर्वास्थितुषजालयम् vorläufig.

• Caryāpāda 2.26 (Q1982, S. 346; PDF 491): शस्तया und अप्युदारवान् vorläufig.

• Caryāpāda 2.29 (Q1982, S. 346; PDF 491): केशश्मश्रुनखैर्नीचैः vorläufig.

• Caryāpāda 2.30 (Q1982, S. 347; PDF 492): नसीवने gedruckt ohneWorttrennung; keineGlättung.

• Caryāpāda 2.31 (Q1982, S. 347; PDF 492): वस्त्रचर्मासनस्य und मार्गमेव vorläufig.

• Caryāpāda 2.33 (Q1982, S. 347, 348; PDF 492, 493): कण्टकितं und चतुर्वक्त्रं vorläufig.

• Caryāpāda 2.34 (Q1982, S. 348; PDF 493): सुरुक्मनिर्मिते vorläufig.

• Caryāpāda 2.36 (Q1982, S. 348; PDF 493): LangeSchlussstrophe: प्रहृष्ट्या, गुणगुणोपेतिनां und mehrere Wortverbindungen vorläufig.

• Caryāpāda 3.1 (Q1982, S. 349; PDF 494): अप्रबुद्धे vorläufig.

• Caryāpāda 3.2 (Q1982, S. 349; PDF 494): तोयमृद्दन्तधावनम् vorläufig.

• Caryāpāda 3.3 (Q1982, S. 349; PDF 494): दर्शयेद्धीरः शिष्यस्तं भक्तिमोदितम् vorläufig.

• Caryāpāda 3.7 (Q1982, S. 350; PDF 495): नानापृच्छन् vorläufig.

• Caryāpāda 3.11 (Q1982, S. 351; PDF 496): पुष्यकालेषु vorläufig.

• Caryāpāda 3.13 (Q1982, S. 351; PDF 496): तन्त्रमर्च्यं vorläufig.

• Caryāpāda 3.14 (Q1982, S. 351; PDF 496): हन्तव्यः und बध्नाति vorläufig; Aussage unverändert.

• Caryāpāda 3.18 (Q1982, S. 352; PDF 497): वञ्चयेत्प्रयतो vorläufig.

• Caryāpāda 3.21 (Q1982, S. 352, 353; PDF 497, 498): ब्रूयाद्वा vorläufig; Negation nicht ergänzt.

• Caryāpāda 3.22 (Q1982, S. 353; PDF 498): देयमार्ज्यं, गच्छेत und सुप्तेऽपि vorläufig.

• Caryāpāda 3.23 (Q1982, S. 353; PDF 498): गुर्वर्तनं Quellenlesung, vomHerausgeber grammatisch erläutert; kein Ersatz durch गुरौवर्तनम्.

• Caryāpāda 4.2 (Q1982, S. 354; PDF 499): सर्वदायत्तो und Satzanschluss vorläufig.

• Caryāpāda 4.3 (Q1982, S. 354; PDF 499): चर्येयं vorläufig.

• Caryāpāda 4.4 (Q1982, S. 354; PDF 499): मुक्तिर्विवेकात्तत्त्वानां und क्रियापादक्रियास्पदा vorläufig.

• Caryāpāda 4.6 (Q1982, S. 355; PDF 500): शिवज्ञानाच्छिन्ध्यज्ञानाङ्कुरं sowie प्रसह्योवाच vorläufig.

• Caryāpāda 4.8 (Q1982, S. 355; PDF 500): विषवृक्षास्त्रपूर्वाणि vorläufig.

• Caryāpāda 4.9 (Q1982, S. 355; PDF 500): मृत्योर्भोगक्षयाभावात् und बलावेक्षा vorläufig.

• Caryāpāda 4.10 (Q1982, S. 355; PDF 500): निपाताद्धि स्फुटं vorläufig.

• Caryāpāda 4.12 (Q1982, S. 356; PDF 501): कारणे यदा vorläufig.

• Caryāpāda 4.13 (Q1982, S. 356; PDF 501): अनिवारितवीर्यया vorläufig.

• Caryāpāda 4.16 (Q1982, S. 357; PDF 502): संतत्यै vorläufig.

• Caryāpāda 4.17 (Q1982, S. 357; PDF 502): कर्तव्येशबलाविष्टचेतसां vorläufig.

• Caryāpāda 4.19 (Q1982, S. 358; PDF 503): आङ्वालक und क्षतदृग् vorläufig.

• Caryāpāda 4.20 (Q1982, S. 358; PDF 503): धौरेयोऽनुमतश्चैव vorläufig.

• Caryāpāda 4.21 (Q1982, S. 358; PDF 503): प्रविश्यावगाहनम् und संबन्धादसंबन्धवदुक्तिषु vorläufig.

• Caryāpāda 4.22 (Q1982, S. 358, 359; PDF 503, 504): आङ्वालयेद्यो und गृहीतस्याप्यथार्थस्य vorläufig.

• Caryāpāda 4.23 (Q1982, S. 359; PDF 504): नोत्सहेत्तन्त्रमालस्याच्छ्रोतुं चैव तु निश्चयात् vorläufig.

• Caryāpāda 4.24 (Q1982, S. 359; PDF 504): सोच्यते vorläufig.

• Caryāpāda 4.26 (Q1982, S. 359; PDF 504): विधार्य vorläufig.

• Caryāpāda 4.27 (Q1982, S. 360; PDF 505): प्रक्रान्तवर्त्मनोऽन्यत्र च्युतार्थं स्थितो मतम् vorläufig.

• Caryāpāda 4.28 (Q1982, S. 360; PDF 505): विजानत्त्वाद् Quellenlesung; editorisch erläutert, keine Normalisierung.

• Caryāpāda 4.30 (Q1982, S. 360; PDF 505): छ्रुतं und कृतोद्यमी vorläufig.

• Caryāpāda 4.31 (Q1982, S. 360, 361; PDF 505, 506): वाक्सुसाचिव्यो vorläufig.

• Caryāpāda 4.32 (Q1982, S. 361; PDF 506): अजानन्नप्यथैवं स्याद् vorläufig.

• Caryāpāda 4.34 (Q1982, S. 361; PDF 506): स पुरोऽम्बुवदास्थितः vorläufig.

• Caryāpāda 4.36 (Q1982, S. 361, 362; PDF 506, 507): समास्तन्त्रविदा vorläufig.

• Caryāpāda 4.40 (Q1982, S. 362; PDF 507): तद्व्याख्यं vorläufig.

• Caryāpāda 4.42 (Q1982, S. 362, 363; PDF 507, 508): ह्यूहणायाः vorläufig; zweiter Halbvers in zwei Druckteilen.

• Caryāpāda 4.43 (Q1982, S. 363; PDF 508): Schwer lesbares Schlusskompositum; beste vorläufige Lesung des Druckbildes.

• Caryāpāda 4.44 (Q1982, S. 363; PDF 508): पठेद्वालिख्य vorläufig.

• Caryāpāda 4.46 (Q1982, S. 363; PDF 508): गच्छेद्धेयोपादेयनामनी vorläufig; Apparat empfiehlt नामनि, nicht ungeprüft eingesetzt.

• Caryāpāda 4.48 (Q1982, S. 363; PDF 508): तद्गुरोर्युक्तिदौर्बल्याद्विज्ञेयं vorläufig.

• Caryāpāda 4.51 (Q1982, S. 364; PDF 509): तेन चेष्टेन vorläufig.

• Caryāpāda 4.52 (Q1982, S. 364; PDF 509): गुरुव्यापारसंव्यग्रैः vorläufig.

• Caryāpāda 4.53 (Q1982, S. 364; PDF 509): ग्रहणं तद्वृथा भवेत् vorläufig.

• Caryāpāda 4.54 (Q1982, S. 365; PDF 510): गुरुकमात् im Druck möglicherweise गुरुकमात् statt गुरुक्र मात्; nicht still ergänzt.

• Caryāpāda 4.56 (Q1982, S. 365; PDF 510): जगत्यस्मिँल्लोकानुग्रहकारणात् Nasalzeichen vorläufig.

• Caryāpāda 4.60 (Q1982, S. 365; PDF 510): शक्तिपूर्वकः wird editorisch erläutert; keine Konjektur eingesetzt.

• Caryāpāda 4.64 (Q1982, S. 366; PDF 511): व्यञ्जने प्रारम्भसामर्थ्यात् vorläufig.

• Caryāpāda 4.66 (Q1982, S. 366; PDF 511): प्रकम्प्य सूचितन्यायाद् vorläufig.

• Caryāpāda 4.68 (Q1982, S. 366; PDF 511): वस्तु वैमल्ये vorläufig.

• Caryāpāda 4.70 (Q1982, S. 367; PDF 512): प्रष्टुर्न und अन्यान्निदर्शयन् vorläufig.

• Caryāpāda 4.72 (Q1982, S. 367; PDF 512): Endzeichen nach72 im Druck unregelmäßig; Nummer gesichert.

• Caryāpāda 4.73 (Q1982, S. 367; PDF 512): नैवं und मन्यसेऽन्यथा vorläufig.

• Caryāpāda 4.77 (Q1982, S. 368; PDF 513): नटकवज्ज्ञेयो vorläufig.

• Caryāpāda 4.80 (Q1982, S. 368; PDF 513): क्वचिदिष्यं vorläufig.

• Caryāpāda 4.86 (Q1982, S. 370; PDF 515): तद्वक्त्रानलरश्मिबिन्दुनिकरैः und शक्त्युद्धतः vorläufig.

• Caryāpāda 4.87 (Q1982, S. 370; PDF 515): लेशयैव Quellenform; femininer Gebrauch im Apparat erläutert.

• Caryāpāda 5.3 (Q1982, S. 371; PDF 516): लक्षाभ्यासजये vorläufig.

• Caryāpāda 5.6 (Q1982, S. 372; PDF 517): सदैव तत् vorläufig.

• Caryāpāda 5.7 (Q1982, S. 372; PDF 517): कर्माकर्मविधानेऽस्मिन् vorläufig.

• Caryāpāda 5.10 (Q1982, S. 372; PDF 517): उत्कृष्टवपुषा vorläufig.

• Caryāpāda 5.13 (Q1982, S. 373; PDF 518): कारणाज्जागतं vorläufig.

• Caryāpāda 5.15 (Q1982, S. 373; PDF 518): नैःश्रेयसे vorläufig.

• Caryāpāda 5.16 (Q1982, S. 373; PDF 518): चिद्वीर्य vorläufig.

• Caryāpāda 5.18 (Q1982, S. 374; PDF 519): सर्वेऽप्यस्मिंश्च लिङ्गिनः unsicher.

• Caryāpāda 5.19 (Q1982, S. 374; PDF 519): साधर्म्यान्मूर्तित्वं vorläufig.

• Caryāpāda 5.23 (Q1982, S. 374; PDF 519): महध्वनि vorläufig.

• Caryāpāda 5.25 (Q1982, S. 374; PDF 519): ज[घ]न्यत्वाच्च Quelle mit Herausgeberergänzung bewahrt.

• Caryāpāda 5.27 (Q1982, S. 374, 375; PDF 519, 520): सतिरश्चां vorläufig.

• Caryāpāda 5.28 (Q1982, S. 375; PDF 520): भर्तुर्निर्वर्त्यते und संवृत्तेन समानता vorläufig.

• Caryāpāda 5.30 (Q1982, S. 375; PDF 520): Bekanntes Erratum Druck375/Zeile12 noch im Phase1-Schlussdurchgang abgleichen; keine ungeprüfte Korrektur.

• Caryāpāda 5.32 (Q1982, S. 375; PDF 520): स्वाचारोऽभिमतः vorläufig.

• Caryāpāda 5.34 (Q1982, S. 376; PDF 521): शक्तिकिरणाघाताः vorläufig.

• Caryāpāda 5.36 (Q1982, S. 376; PDF 521): किमद्याविशेषमत्र und सामान्यमृतुमज्जन्म vorläufig.

• Caryāpāda 5.38 (Q1982, S. 376; PDF 521): गौणावयव und चिद्धर्मि vorläufig.

• Caryāpāda 5.40 (Q1982, S. 377; PDF 522): योऽनुध्याता vorläufig.

• Caryāpāda 5.41 (Q1982, S. 377; PDF 522): एकान्नभोजनाच्छादा vorläufig.

• Caryāpāda 5.43 (Q1982, S. 377; PDF 522): सामान्यात्स्ववर्णविषयात्मकात् vorläufig.

• Caryāpāda 5.44 (Q1982, S. 377; PDF 522): ऐह्यते und उदारवत् vorläufig.

• Caryāpāda 5.45 (Q1982, S. 377; PDF 522): चार्यो Quellenform im Apparat erläutert; nicht normalisiert.

• Caryāpāda 5.49 (Q1982, S. 378; PDF 523): चतुर्थमसिताद्यं vorläufig.

• Caryāpāda 5.51 (Q1982, S. 378; PDF 523): तत्कारणेरणात् und स्वाधिकाराद्यं vorläufig.

• Caryāpāda 5.55 (Q1982, S. 379; PDF 524): नानुध्यानाच्छिवेनोत्थं vorläufig.

• Caryāpāda 5.56 (Q1982, S. 379; PDF 524): निरुद्धजगत्क्षिप्रमुद्भूतात्मा vorläufig.

• Caryāpāda 5.58 (Q1982, S. 380; PDF 525): स्वोचिते vorläufig.

• Caryāpāda 5.59 (Q1982, S. 380; PDF 525): येनायत्ता[:] editorisches Zeichen bewahrt.

• Caryāpāda 5.60 (Q1982, S. 380; PDF 525): तत्तेजोद्भूतशक्तयः Quellen-Sandhi vom Herausgeber erläutert.

• Caryāpāda 5.66 (Q1982, S. 381; PDF 526): सृष्टिर्द्वयं vorläufig.

• Caryāpāda 5.67 (Q1982, S. 381; PDF 526): निर्वक्ष्यते und भक्तो vorläufig.

• Caryāpāda 6.5 (Q1982, S. 382; PDF 527): तामद्यात्र vorläufig.

• Caryāpāda 6.7 (Q1982, S. 383; PDF 528): ससिक्ताः शस्ताः vorläufig.

• Caryāpāda 6.8 (Q1982, S. 383; PDF 528): लिङ्गमादौ vorläufig.

• Caryāpāda 6.9 (Q1982, S. 383; PDF 528): पाणिद्वयोरपि vorläufig.

• Caryāpāda 6.12 (Q1982, S. 384; PDF 529): धारयेन्मृदमादाय vorläufig; Quellen-Sandhi ततोत्थाय im Apparat erläutert.

• Caryāpāda 6.13 (Q1982, S. 384; PDF 529): पूर्ववत्क्षालयेत्पश्चात्करावप्युक्तमादरात् vorläufig; unnummerierter Doppeldanda nach erstem Halbvers. Erratum Druck384/20 im Schlussdurchgang prüfen, möglicherweise Fremdzitat.

• Caryāpāda 6.19 (Q1982, S. 386; PDF 531): यजनं केवलं जग्ध्वा und शङ्कातः vorläufig.

• Caryāpāda 6.20 (Q1982, S. 386; PDF 531): क्षाल्याश्मताडनात् und स्वल्पेन मललेपतः vorläufig.

• Caryāpāda 6.22 (Q1982, S. 387; PDF 532): भस्मना Quellenlesung (Variante मस्तुना im Apparat). Erratum Druck387/29 im Schlussdurchgang, möglicherweise Fremdzitat.

• Caryāpāda 6.24 (Q1982, S. 387; PDF 532): विण्मूत्रमदनिर्माल्य vorläufig.

• Caryāpāda 6.25 (Q1982, S. 388; PDF 533): शतमुक्तः परा निष्ठा vorläufig.

• Caryāpāda 6.27 (Q1982, S. 388, 389; PDF 533, 534): सद्वृत्तात्सतो vorläufig; Apparat empfiehlt सद्वित्तात्, nicht ungeprüft übernommen.

• Caryāpāda 6.29 (Q1982, S. 389; PDF 534): नियतेर्नित्यमन्यायान् vorläufig.

• Caryāpāda 6.32 (Q1982, S. 389, 390; PDF 534, 535): बाह्यत्यागाद्वा vorläufig.

• Caryāpāda 6.33 (Q1982, S. 390; PDF 535): विशिष्टानां vorläufig.

• Caryāpāda 6.35 (Q1982, S. 390; PDF 535): शिष्टं vorläufig.

• Caryāpāda 6.36 (Q1982, S. 390; PDF 535): शुद्धिरब्दैर्नियम्य तु vorläufig.

• Caryāpāda 6.38 (Q1982, S. 391; PDF 536): गुरोर्निवेद्य vorläufig.

• Caryāpāda 6.39 (Q1982, S. 391; PDF 536): अविशेषाद्भावितं und वर्तनार्थं vorläufig.

• Caryāpāda 7.1 (Q1982, S. 392; PDF 537): Erratum392/1 betrifft offenbar Kapitelüberschrift; im Schlussdurchgang.

• Caryāpāda 7.3 (Q1982, S. 392; PDF 537): ज्योतीरूपपदं Quellenform; nicht still auf ज्योतिरूप geändert.

• Caryāpāda 7.4 (Q1982, S. 392; PDF 537): सर्वभूतसुखं देवं vorläufig.

• Caryāpāda 7.6 (Q1982, S. 393, 394; PDF 538, 539): कुसीदवार्धुषी vorläufig.

• Caryāpāda 7.7 (Q1982, S. 394; PDF 539): ग्रामयाचकाः vorläufig.

• Caryāpāda 7.9 (Q1982, S. 394; PDF 539): स्त्रीकश्मलं vorläufig.

• Caryāpāda 7.11 (Q1982, S. 394; PDF 539): तस्मिन्ग्राह्या मुने भिक्षां vorläufig.

• Caryāpāda 7.12 (Q1982, S. 394, 395; PDF 539, 540): सूक्ष्मामृतपदं Quellenform. Herausgeber erklärt unsichere Mantrazuordnung; keine vollständige Formel daraus rekonstruieren.

• Caryāpāda 7.13 (Q1982, S. 395; PDF 540): द्वारवर्त्म vorläufig.

• Caryāpāda 7.14 (Q1982, S. 395; PDF 540): न च दत्तं परित्याज्यं erhalten; logischer Anschluss an15 unsicher.

• Caryāpāda 7.15 (Q1982, S. 395; PDF 540): पात्रवह्निबलेक्षणात् vorläufig.

• Caryāpāda 7.16 (Q1982, S. 396; PDF 541): यायादसंस्पृशँल्लोकान्नातिपर्याप्तमेव vorläufig.

• Caryāpāda 7.20 (Q1982, S. 396, 397; PDF 541, 542): निर्दहेद्ध्यानमास्थाय vorläufig.

• Caryāpāda 7.22 (Q1982, S. 397; PDF 542): ग्राह्यमन्नं vorläufig.

• Caryāpāda 7.23 (Q1982, S. 397; PDF 542): कुर्याद्भक्तितो vorläufig; पर्णिषु editorische Quellenlesung.

• Caryāpāda 7.25 (Q1982, S. 398; PDF 543): भक्ष्या ह्यधूमान्तैः vorläufig.

• Caryāpāda 7.26 (Q1982, S. 398; PDF 543): वाद्याः und लेशया vorläufig.

• Caryāpāda 7.27 (Q1982, S. 398; PDF 543): तावदद्याद्विधिस्थेन vorläufig.

• Caryāpāda 7.28 (Q1982, S. 399; PDF 544): क्वचित्कदाचिदप्येकं ग्राह्यमुक्त्वा vorläufig; Erratum399/1 betrifft offenbar Seitenkopf, im Schlussdurchgang.

• Caryāpāda 7.33 (Q1982, S. 399; PDF 544): शतं तदूर्ध्वं वा wirkt metrisch verkürzt; keine Silben ergänzt.

• Caryāpāda 7.35 (Q1982, S. 400; PDF 545): येनैतज्जगदोतुकास्यकिरणैः und वीर्योद्वहैः schwer lesbar, vorläufig.

• Caryāpāda 8.1 (Q1982, S. 401; PDF 546): संक्षेपाद्व्यक्तितः सिद्धं vorläufig.

• Caryāpāda 8.4 (Q1982, S. 401; PDF 546): कार्यं कमण्डलु Quellenform; nicht grammatisch normalisiert.

• Caryāpāda 8.6 (Q1982, S. 402; PDF 547): चोर्ध्वं sowie बहिस्तल्लेशतो vorläufig.

• Caryāpāda 8.8 (Q1982, S. 402; PDF 547): परिस्रुतेन वस्त्रेण vorläufig.

• Caryāpāda 8.11 (Q1982, S. 403; PDF 548): तस्माद्ग्राह्यं तदीशेन vorläufig.

• Caryāpāda 8.16 (Q1982, S. 403, 404; PDF 548, 549): संघुष्य und स्थानं पात्रं vorläufig.

• Caryāpāda 8.17 (Q1982, S. 404; PDF 549): संक्षाल्यमम्बुना vorläufig.

• Caryāpāda 8.19 (Q1982, S. 404; PDF 549): जगदुत्पत्तिसंहाररक्षाकृत्परमेष्ठिने vorläufig; Gebetsbeginn19b.

• Caryāpāda 8.20 (Q1982, S. 404; PDF 549): प्रभावनिलयात्मने vorläufig.

• Caryāpāda 8.21 (Q1982, S. 404; PDF 549): त्रिगुणाश्रयसामर्थ्यकलासंस्पृष्टमूर्तये vorläufig; Gebetsende नमो नमः शिवाय in21b vor इति.

• Caryāpāda 8.23 (Q1982, S. 405; PDF 550): [सितरक्तपीतवर्णैः] editorische Ergänzung innerhalb des Verses, keine Überschrift.

• Caryāpāda 8.24 (Q1982, S. 405; PDF 550): [विधिवत्तत्समर्चयेत्] editorische Ergänzung innerhalb des Verses.

• Caryāpāda 8.25 (Q1982, S. 405; PDF 550): प्रणवोच्चारं Quellenform editorisch erläutert; सव्यो ग्राह्यस्तस्य vorläufig.

• Caryāpāda 8.27 (Q1982, S. 405; PDF 550): शार्वशार्वपदं vorläufig; Herausgeber ordnet शर्व शर्व zu. Keine vollständige Formel rekonstruieren.

• Caryāpāda 8.28 (Q1982, S. 405; PDF 550): अभिधारयेत् vorläufig.

• Caryāpāda 8.30 (Q1982, S. 405; PDF 550): कारणज्ञानन्यायेनात्र vorläufig.

• Caryāpāda 9.3 (Q1982, S. 407; PDF 552): व्यज्यतेऽक्लिष्टतपसः vorläufig.

• Caryāpāda 9.7 (Q1982, S. 408; PDF 553): विवेचनेन सततं भूमिमापूर्य vorläufig.

• Caryāpāda 9.8 (Q1982, S. 408; PDF 553): द्वेषमुत्पादयन् Quellenlesung; keine Abschwächung. Sandhi ततोपरि editorisch erläutert.

• Caryāpāda 9.11 (Q1982, S. 408, 409; PDF 553, 554): व्योमव्यापिमनुं स्मरन् vorläufig; keine vollständige Mantraergänzung.

• Caryāpāda 9.13 (Q1982, S. 409; PDF 554): चित्तजिद्योगतोऽखिलम् vorläufig; Variante चिदचिद्योगतो im Apparat.

• Caryāpāda 9.16 (Q1982, S. 409; PDF 554): तमोपेतं Quellen-Sandhi im Apparat erläutert.

• Caryāpāda 9.17 (Q1982, S. 409; PDF 554): क्रीडास्वप्नोद्वहं vorläufig.

• Caryāpāda 9.19 (Q1982, S. 410; PDF 555): हृष्टिमायाति und संस्ताड्यमानः vorläufig; चर्यातेजोपबृंहितः Quellen-Sandhi editorisch erläutert.

• Caryāpāda 9.20 (Q1982, S. 410; PDF 555): जगद्बन्धुरिव स्थितम् vorläufig.

• Caryāpāda 9.21 (Q1982, S. 410; PDF 555): बाह्यवृत्तिसमाश्रयात् vorläufig.

• Caryāpāda 9.22 (Q1982, S. 410; PDF 555): द्वन्द्वान्देहप्रबाधकान् vorläufig.

• Caryāpāda 9.25 (Q1982, S. 410; PDF 555): भोक्तुरक्लिष्टवपुषः vorläufig.

• Caryāpāda 9.26 (Q1982, S. 410, 411; PDF 555, 556): क्रीडतश्च und साधकात्मनः vorläufig.

• Caryāpāda 9.29 (Q1982, S. 411; PDF 556): सर्वकार्यपरिभ्रमान् vorläufig.

• Caryāpāda 9.30 (Q1982, S. 411; PDF 556): व्रतस्थोऽपात्तसंगमः vorläufig.

• Caryāpāda 9.34 (Q1982, S. 412; PDF 557): विपाकाशयवत्तत्र संस्थिता शक्रजालवत् unsicher.

• Caryāpāda 9.35 (Q1982, S. 412; PDF 557): भ्रमदात्मानम् vorläufig.

• Caryāpāda 9.37 (Q1982, S. 412, 413; PDF 557, 558): धातुर्गमनं स्थातुः स्थानं vorläufig.

• Caryāpāda 9.38 (Q1982, S. 413; PDF 558): प्रस्यन्दसङ्घोद्भवमदविषयात्तारणीर्मोहकूपात् und कुशलगुणकृतैर्वर्तितेन schwer lesbar; vorläufig.

• Caryāpāda 10.3 (Q1982, S. 414; PDF 559): संध्यां: Druckform bewahrt.

• Caryāpāda 10.4 (Q1982, S. 414; PDF 559): चाह्निकद्वयोः und बहुरूपिणः: schwieriger Wortanschluss; Zusatzhalbverse im Apparat nicht übernommen.

• Caryāpāda 10.7 (Q1982, S. 415; PDF 560): दिवसाच्छक्तितो: schwierige Worttrennung.

• Caryāpāda 10.9 (Q1982, S. 415; PDF 560): यद्यथावसर: Lesung/Wortanschluss vorsichtig behandeln.

• Caryāpāda 10.11 (Q1982, S. 416; PDF 561): त्वारण्यैर्वाप्यकुत्सितैः und शीर्णखण्डितविद्धानि: schwierige Lesung.

• Caryāpāda 10.12 (Q1982, S. 416; PDF 561): कुदेशजातदुर्गन्धीन्युग्रगन्धानि: Worttrennung.

• Caryāpāda 10.13 (Q1982, S. 416; PDF 561): समुद्रोपहतान्येव: Vokalquantität unsicher.

• Caryāpāda 10.15 (Q1982, S. 417; PDF 562): Pflanzennamen कदम्बबकपुन्नागनागकुब्जकजातयः; Einzelidentifikationen nicht gesichert.

• Caryāpāda 10.16 (Q1982, S. 417; PDF 562): अलाभात्तेषु: schwieriger Anschluss.

• Caryāpāda 10.19 (Q1982, S. 417, 418; PDF 562, 563): यः कर्मी पुत्रको: syntaktischer Anschluss.

• Caryāpāda 10.20 (Q1982, S. 418; PDF 563): योऽग्रतो जनयेद्द्वन्द्वं: Lesung vorsichtig.

• Caryāpāda 10.21 (Q1982, S. 418; PDF 563): प्रायश्चित्तात्स वाग्दोषात्समयी क्षन्तुमर्हति und गुरोर्वागत्य: schwierige Stelle.

• Caryāpāda 10.24 (Q1982, S. 418; PDF 563): सद्वस्तुप्रविचारणे: Wortgliederung.

• Caryāpāda 10.25 (Q1982, S. 418; PDF 563): अकर्ण्यः: schwierige Lesung.

• Caryāpāda 10.27 (Q1982, S. 419; PDF 564): ब्रुवेत् und श्रीमाँल्ल: Druckformen bewahrt.

• Caryāpāda 10.28 (Q1982, S. 419; PDF 564): गुरोस्तस्य: syntaktischer Anschluss.

• Caryāpāda 10.30 (Q1982, S. 419; PDF 564): गुरुं कुर्यात्तदा बालं: vorsichtige Auslegung.

• Caryāpāda 10.31 (Q1982, S. 419; PDF 564): तापसेनापि गुरुवद्वन्द्यः und अप्यकार्यशतेनापि: schwierige Lesung.

• Caryāpāda 10.32 (Q1982, S. 419; PDF 564): युक्तः und सर्वज्ञो: Anschluss unklar.

• Caryāpāda 10.33 (Q1982, S. 419; PDF 564): शिष्यते: Druckform nicht normalisiert.

• Caryāpāda 10.36 (Q1982, S. 420; PDF 565): संस्कर्ता शिष्यते und एषोपवर्णितः: schwierige Lesung.

• Caryāpāda 10.37 (Q1982, S. 420; PDF 565): स गुरोरप्यनुत्तमः: Rangvergleich vorsichtig wiedergeben.

• Caryāpāda 10.38 (Q1982, S. 420; PDF 565): शिष्यवत्समयज्ञस्य: Wortgliederung.

• Caryāpāda 10.40 (Q1982, S. 420; PDF 565): यथादिकमनुक्रमात्: schwierige Lesung.

• Caryāpāda 10.41 (Q1982, S. 420; PDF 565): निर्वर्त्यमानानां: Anschluss.

• Caryāpāda 10.42 (Q1982, S. 420, 421; PDF 565, 566): आयुरारोग्यसंपन्नयशोवृद्धि: Kompositum.

• Caryāpāda 10.45 (Q1982, S. 421; PDF 566): उदक्प्लवं und सर्वशालोद्भूतं: Fachausdrücke/Lesung.

• Caryāpāda 10.48 (Q1982, S. 422; PDF 567): सौम्य्यां: Doppel-y des Drucks bewahrt.

• Caryāpāda 10.50 (Q1982, S. 422; PDF 567): [दिस] ist Ergänzung im Grundtext, keine Überschrift.

• Caryāpāda 10.52 (Q1982, S. 422; PDF 567): धौतपादुकपादस्तु: schwierige Wortgliederung.

• Caryāpāda 10.54 (Q1982, S. 422; PDF 567): अथवारक्तक एव: schwierige Lesung; स्वप्यात् Druckform.

• Caryāpāda 10.55 (Q1982, S. 423; PDF 568): सुसहायेन: Drucklesung gegenüber Varianten bewahrt.

• Caryāpāda 10.58 (Q1982, S. 423; PDF 568): स्थाप्यमम्बुसुपूरितम्: syntaktisch schwierige Form.

• Caryāpāda 10.60 (Q1982, S. 423; PDF 568): लक्ष्यैकमतिमतिमान्: schwierige Drucklesung.

• Caryāpāda 10.67 (Q1982, S. 424; PDF 569): Erster Halbvers in eckigen Klammern von der Edition ergänzt; Sprecherwechsel danach.

• Caryāpāda 10.69 (Q1982, S. 425; PDF 570): विनिष्क्रान्तं, शेषाणां चरति स्थितो und ज्ञानचर्यापादोक्तिदर्शनात्: schwierige Lesungen, nicht durch freie Konjektur ersetzt.

• Caryāpāda 10.70 (Q1982, S. 425; PDF 570): लेशयावासादवकुण्ठ्य und शिवसंस्कृतं: schwierige Drucklesung.

• Caryāpāda 10.71 (Q1982, S. 425; PDF 570): न्यसेत्तच्छिवमीशान्यामुदग्दिशि: Lesung/Wortgliederung unsicher.

• Caryāpāda 10.72 (Q1982, S. 425; PDF 570): क्षमापयेत: Druckform; zweiter Halbvers teilweise ergänzt.

• Caryāpāda 10.73 (Q1982, S. 425; PDF 570): शेषानासीत: editorisch als kausativ erläutert; [मन्त्रस्य] ergänzter Grundtext.

• Caryāpāda 10.74 (Q1982, S. 425; PDF 570): पर्यग्निकरणात्सदा: Lesung bewahrt.

• Caryāpāda 10.76 (Q1982, S. 426; PDF 571): स्वशिष्यकस्तु: schwierige Lesung.

• Caryāpāda 10.77 (Q1982, S. 426; PDF 571): वंशमापन्नमन्येभ्यो und तद्भावभावाच्छास्त्राणि: schwierige Lesungen.

• Caryāpāda 10.78 (Q1982, S. 426; PDF 571): महद्धि und निस्वे: Wortgliederung/Schreibweise unsicher.

• Caryāpāda 10.82 (Q1982, S. 426; PDF 571): ज्ञान्तो: schwierige Drucklesung.

• Caryāpāda 10.83 (Q1982, S. 427; PDF 572): पृष्टवान्यो: schwieriger Anschluss.

• Caryāpāda 10.87 (Q1982, S. 427; PDF 572): Zweiter Halbvers teilweise ergänzt; Überlieferungslücke der Edition.

• Caryāpāda 10.88 (Q1982, S. 427; PDF 572): Großenteils editorisch ergänzter Grundtext; unnummerierter Doppeldanda nach erstem Halbvers, keine Zusatzstrophe.

• Caryāpāda 10.89 (Q1982, S. 427; PDF 572): Zweiter Halbvers editorisch ergänzt.

• Caryāpāda 10.90 (Q1982, S. 428; PDF 573): अशेषसंगव्यपगतकलुषः und प्रचलितगहनं: schwierige Wortgliederung/Lesung.

Die deutsche Übersetzung und die IAST-Lesefassung stehen unter Matanga Parameshwara Agama. Für die zusammenhängende spirituelle Lektüre siehe Matanga Parameshwara Agama 108 Verse für die spirituelle Praxis.

Weiterführendes und Seminare

Shaiva Siddhanta · Shiva · Shakti · Agama · Diksha · Guru · Mantra · Meditation · Befreiung

Indische Schriften

26.12.2026 - 02.01.2027 Indische Rituale Ausbildung

Du interessierst dich für indische Rituale? Du hast die einzigartige Gelegenheit, in dieser Rituale Ausbildung bei Yoga Vidya die kleine Puja, große P…

Sukadev Bretz, Shankari Winkelbauer

01.01.2027 - 10.01.2027 Yogalehrer Weiterbildung Intensiv A1 - Jnana Yoga und Vedanta

Kompakte, vielseitige Weiterbildung für Yogalehrer rund um Jnana Yoga und Vedanta.
Tauche tief ein ins Jnana Yoga und Vedanta, studiere die indischen S…

Vedamurti Dr Olaf Schönert