Paushkara Samhita Sanskrit Devanagari Teil 2

Paushkara Samhita Sanskrit Devanagari Teil 2 setzt die Devanagari-Ausgabe der Paushkara Samhita mit den Kapiteln 33–43 fort. Diese Kapitel führen von Wirklichkeitslehre, Mantra und Yoga über Kultgegenstände und Heiligtümer bis zur Tempelgründung und Tempelgestaltung. Gerade die späteren Kapitel zeigen, wie äußere Puja, innere Sammlung und befreiende Erkenntnis in der Pāñcarātra-Tradition miteinander verbunden werden.

Der erste Teil mit den Kapiteln 1–32 steht unter Paushkara Samhita Sanskrit Devanagari. Die vollständige deutsche Übersetzung bietet Paushkara Samhita, die IAST-Fassung Paushkara Samhita Sanskrit IAST und ausgewählte spirituelle Lehren Paushkara Samhita 108 Inspirierende Verse und Mantras.

Der überlieferte Text ist nicht lückenlos und bricht in Kapitel 43, Vers 205, ab. Der hier wiedergegebene Sanskrittext dokumentiert den gesamten erhaltenen Bestand der verwendeten Textgrundlage; Fehlstellen und unsichere Lesarten bleiben erkennbar.

Paushkara Samhita – Sanskrit Devanagari, Kapitel 33–43

Kapitel 33

अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

पौष्कर उवाच

नवमूर्तेः परिज्ञातं पूर्वमाराधनं मया |
नानात्वेनापवर्गार्थं न ज्ञातं चतुरात्मनः || १ ||

श्रीभगवानुवाच

अनुज्झितस्वरूपस्य देवस्य चतुरात्मनः |
केवलस्यार्चनान्मोक्षं भवते तद्द्विधार्चनात् || २ ||

नानाफलाप्तये ब्रह्मन्नानारूपधरस्य च |
नानात्वेनार्चनं भूयः शृणु सम्यग्यथास्थितम् || ३ ||

व्यापकं परमात्मानमादिदेवमधोक्षजम् |
प्रागर्चनीयं सर्वत्र पूजान्ते चापि मध्यतः || ४ ||

ततः प्रभवयोगेन प्राक्पत्रादि समर्चयेत् |
चतुष्कं संकर्षणाद्यं क्रमान्नारायणान्तिम(क)म् || ५ ||

पुनरप्यययोगेन बन्ध्याधीशपदावधि ? |
नारायणाद्यं यष्टव्यं सङ्कर्षणान्तमेव हि || ६ ||

एवमाग्नेयपद्मे तु प्रद्युम्नाद्यं चतुष्टयम् |
शब्दब्रह्मादिदेवान्तमर्चनीयं सदैव हि || ७ ||

दक्षिणे त्वनिरुद्धाद्यं गरुडासनपश्चिमम् |
विहितं चैव विन्यासं प्रभवाप्ययलक्षणम् || ८ ||

नारायणनृसिंहान्तं रक्षःपद्मेऽर्चयेत्ततः |
प्रत्यग्दिक्संस्थिते पद्मे ब्रह्माद्यं क्ष्माधरान्तिमम् || ९ ||

सङ्कर्षणावसानान्तं विष्ण्वाद्यं मारुतेऽम्बुजे |
नृकेसरिं वराहं च ज्ञानाद्योदकृद्युदक् ? || १० ||

त्रयं सङ्कर्षणाद्यं यत् ईशाने क्ष्माधरादिकम् |
प्रभवेनाप्ययेनैव माननीयमतः क्रमात् || ११ ||

नवसंख्यमिदं विप्र प्रथमं यत्प्रकीर्तितम् |
तदीयं जायते तस्य प्रभावं तत्क्रमार्चनात् || १२ ||

… नवमूर्तिमयं महत् |
चातुरात्म्यचतुर्वर्गफलदं भावितात्मनाम् || १३ ||

नानाफलाप्तिरचिराज्जायते च फलार्थिनाम् |
स्वातन्त्र्येणार्चनान्नित्यमेतेषां चतुरात्मनाम् || १४ ||

यस्य यस्य चतुर्मूर्तेः प्रथमं यत्प्रकीर्तितम् |
तदीयं जायते तस्य प्रभावं तत्क्रमार्चनात् || १५ ||

एतावदुक्तं हि फलं सन्निवेशवशात्तु वै |
यतः प्रतिहतं वीर्यमैश्वर्यं प्रभवाप्यये || १६ ||

तं विप्र मन्त्रमूर्तीनां मन्त्रमप्रतिमप्रभम् |
अनन्तं स्वप्रकाशत्वमनौपम्यं जगत्प्रभोः || १७ ||

परमेश्वरमूर्तीनां परिज्ञानवशात् सति |
अनादिनिधनोऽनन्तः कर्मिणां प्रतिपत्तये || १८ ||

प्. १८८)

तदुत्तारणसिध्यर्थं व्यूहतामागतस्स्वयम् |
प्राणेच्छाशब्दकालाख्यचतुरात्मतया नव || १९ ||

अविशेषस्वरूपस्य देवस्यैव महात्मनः |
नित्यसन्निहिताशेषशक्तेर्नित्योदितस्य च || २० ||

शब्दवित्संभवानन्दविशेषैर्गमितस्य च |
इदमुक्तं मया योगं भविनां भवशान्तये || २१ ||

अहेयमप्यभिन्नं च प्रपञ्चं परमात्मनः |
सत्यरूपस्य वै सम्यक् क्षोभं निश्रेयसप्रद(भ)म् || २२ ||

यस्य सांसारिकी मायाचक्रमिच्छावशात्पुनः |
निर्गता यत्र मुह्यन्ति ऋषयस्सामरा नराः || २३ ||

यावन्नानुगृहीता वै देशिकव्यक्तिगेन च |
षाड्गुण्यमूर्तिनानेन परेण चतुरात्मना (नः) || २४ ||

अस्याराधनकाले तु बहिर्वा हृदयाम्बरे |
कदम्बपुष्पवद्व्यक्तिं संस्मरेत् षड्गुणोज्वलाम् || २५ ||

बह्वात्मना चार्चकेन चतुर्वर्णमयेन च |
स्वरेण वाक्षरेणैव केवलेन सबिन्दुना || २६ ||

बाह्योपचारनाम्ना तु सुप्रसिद्धेन केन चित् |
मुख्येनाभिमतेनैव मनसस्तुष्टिदेन च || २७ ||

न्यस्याङ्गानि स्वकान्यस्य प्राक् संपूर्णगुणानि च |
स्वमन्त्रैरर्चनेनैव स्थानभेदं विनाब्जज || २८ ||

तस्मिन् कदम्बकुसुमसदृशे मन्त्रगोलके |
द्वादशाक्षरमन्त्रेण त्वभिन्नेन तु साम्प्रतम् || २९ ||

व्यक्तिमापाद्य वै तस्यां पुनर्वर्णक्रमेण तु |
अङ्गोपाङ्गस्थितिं कुर्यात् स्थानेषु हृदयादिषु || ३० ||

हृदि मूर्ध्नि शिखायां च स्कन्धयोः करमध्यतः |
नेत्रयोरुदरे पृष्ठे देशे बाहुद्वये ततः || ३१ ||

ऊरुभ्यां जानुयुग्मे च पादयोस्तदनन्तरम् |
तत्र प्रणवपूर्वं तु षड्वर्णास्त्वाङ्गिका मताः || ३२ ||

षडुपाङ्गाभिधास्त्वन्ये एतेषां लक्षणं शृणु |
यत्सुप्रतिष्ठितं शुद्धं सामान्यं यदनावृत्तम् || ३३ ||

प्रबुद्धं भास्वरं नित्यं ज्ञानं साक्षात्तदाच्युतम् |
स्वस्य शक्तिसमूहस्य बलाद्यस्याखिलस्य च || ३४ ||

उदयस्थितिसंहारकारणेऽङ्गात्मना पुनः |
विशेषतां समायाति स्वरूपमपि चात्यजन् || ३५ ||

मन्त्रेशमन्त्रशक्तीनामनन्तानां तु तद्विज |
नानासामर्थ्यवर्णानां हृदयं रत्नदीपवत् || ३६ ||

आत्मप्रकाशकं चैव बलादीनां तथा च तत् |
सर्वातिशायि चैश्वर्यं यद्गुणं पारमेश्वरम् || ३७ ||

तच्छिरस्सर्वमन्त्राणां श्रीमद्भोगापवर्गदम् |
या भूरिशक्तिभिः पूर्णा शक्तिर्वै पारमेश्वरी || ३८ ||

ऊर्ध्वतेजोवहा शुद्धा विधि मान्त्री शिखा तु सा |
धैर्यं यन्नापरं प्राणादाच्युतं धृतिलक्षणात् || ३९ ||

तदेव कवचं विद्धि मन्त्राणां हि बलात्मकम् |
यदप्रतिहतं वीर्यमैश्वर्यं प्रभवाप्ययम् || ४० ||

तद्विप्र मन्त्रमूर्तीनामस्त्रमप्रतिमप्रभम् |
यदनन्तप्रकाशत्वमनौपम्यं जगत्प्रभोः || ४१ ||

तन्नेत्रं तत्परिज्ञानात् धामाचालक्ष्यते परम् |
हृदा सह प्रलीनं च तत्केषां चिन्महामते || ४२ ||

स्वकमुज्झित्य वै क्षेत्रं ज्ञानमुद्दिपयेद् स्थितम् |
मन्त्राणां नेत्रमन्त्रं तु ईश्वरेच्छावशाद् द्विज || ४३ ||

प्. १८९)

क्वचिदङ्गचतुष्कस्य अन्तस्था (ञ्ज ?) जनवत्प्रभा |
वर्तते मूर्धपूर्वस्य रत्नेष्विव उपाश्रयम् || ४४ ||

वाचकेन विना तस्मात्तदीयाज्ञामयप्रभा |
भगवत्कर्मकुशलैः परिज्ञेयार्चना … ताः || ४५ ||

इत्याङ्गिकी स्थितिस्तावत् सर्वत्र न्यासकर्मणि |
प्रकाशिताब्जसंभूत त्वौपाङ्गं निश्चयं शृणु || ४६ ||

क्रोडीकरोति वै येन ज्ञानधर्मेण सर्वदा |
बहिर्वा विषयं स्वल्पमुपाङ्गमुदरं च तत् || ४७ ||

संसिद्धमुपचराद्वै अन्येऽप्येवं महामते |
उपायधर्मवद्यस्तु सिद्धिमोक्षवशात् पुनः || ४८ ||

पृष्ठतस्सर्वदाने च ऐश्वर्यस्य फलात्मनः |
पृष्ठसंज्ञामुपाङ्गं तद् द्वितीयममलेक्षण || ४९ ||

द्व्यात्मकं हि यदुल्लासं विभोश्शक्त्यात्मनो द्विज |
सूतीक्ष्णमति सौम्यं च तदुपाङ्गं भुजाभिधम् || ५० ||

विभूतिशक्तेर्व्यक्तस्य नानाबीजस्य यन्महत् |
रसं वीर्यमयं क्षेत्रमूरुसंज्ञं तदात्मकम् || ५१ ||

यत्सर्वज्ञस्य शक्तेर्वै विद्याविद्यात्मकं वपुः |
जान्वाख्यं तदुपाङ्गं वै पञ्चमं परिकीर्तितम् || ५२ ||

आच्युतस्थितिशक्तिर्यत् स्वगुणं हि विलक्षणम् |
सन्धारकत्वमब्जाक्ष तत्पादाह्वमुदाहृतम् || ५३ ||

सृष्टिसंस्थितिसंहारन्यासे स्वात्मनि वा प्रभोः |
द्वादशाक्षरपूर्वाणां पूर्वाङ्गोपाङ्गकल्पना || ५४ ||

सा पुनः स्वल्पवर्णानामधिकाक्षरवर्तिनाम् |
हीनातिरिक्तरूपापि तदङ्गाः परमेश्वर || ५५ ||

एवं भजन्ति मां नित्यं प्रक्रियार्थं तु वै पुनः |
स्वक्षेत्रेष्वर्चयेन्नाम्ना नतिना प्रणवेन तु || ५६ ||

वर्णाधिकानां मन्त्राणामुपाङ्गेष्विदमाचरेत् |
सह द्वादशमानैव वर्णेन समुदीरणा || ५७ ||

सामान्यशब्दभावेन स्यादेव ह्यम्मयी स्थिता |
अकारादिस्वरेणैव कादिना वा सबिन्दुना || ५८ ||

स्वरव्यञ्जनमिश्रेण पिण्डीभूतेन पाणिना |
यत्र द्विजेन्द्र विहितं व्यक्तिदानं पुराणिषु || ५९ ||

अङ्गोपाङ्गमयी व्याप्तिस्स्मर्तव्या वान्यलक्षणा |
ज्ञानाङ्गोपाङ्गनिर्मुक्ता मन्त्रज्ञानप्रभात्मिका || ६० ||

या परा प्रकृतिर्वाणी चिद्रूपा निर्मला परा |
पूरिताध्यक्षभावेन निष्कलेन महात्मना || ६१ ||

शरीरमिव जीवेन स्थूलसूक्ष्माद्विलक्षणम् |
स्थूलं भूतमयं तत्र सूक्ष्मं पुर्यष्टकाभिधम् || ६२ ||

देहस्थमात्मतत्त्वं तु भोगं विषयजं यथा |
भुनक्ति तद्वदादत्ते पूर्णव्यक्तिगतः प्रभुः || ६३ ||

सर्वथा तं स्वमन्त्रेण मन्त्रेशं मूर्तिसंस्थितम् |
भोगैर्जपैस्तथा स्तोत्रैर्विविधैर्वह्नितर्पणैः || ६४ ||

दानैविशेषयागैस्तु पितृतर्पणपश्चिमैः |
नेतव्यमतुलां प्रीति प्रयोगैः प्रतिवाचकैः || ६५ ||

मन्त्रेशस्यार्चनं कुर्यात् क्रमात्तदनु पौष्कर |
तन्मूर्तिवाचकादीनां मन्त्रेशानां हि माननाम् || ६६ ||

अन्तरङ्गाङ्गयुक्तानां लाञ्छनानामपि द्विज |
भोगभूमौ तु तन्मूर्तौ किन्तु भोगावनेस्तु ते || ६७ ||

प्. १९०)

यथोक्तलक्षणास्सर्वे ध्यातव्यास्तु यथाक्रमम् |
मन्त्रमूर्तौ सदेहे च प्रस्फुरत्किरणोज्ज्वलाः || ६८ ||

या परा प्रकृतिर्मान्त्री वैश्वरूप्यात्तु सा पुनः |
नानानामाक्षरत्वेन नानामूर्तित्वमेव च || ६९ ||

अतो न विहितं विप्र मूर्तिदानं पृथक् पृथक् |
मूलमन्त्रवदन्येषां मन्त्राणां पृथगक्षरैः || ७० ||

कारणान्निर्गताः केचिद्व्याक्तिशक्तिगुणैर्युताः |
पृथक् व्यक्तिमयाश्चान्ये मन्त्रनाथास्तदिच्छया || ७१ ||

एकस्सर्वेश्वरोऽनन्तो जीवानामनुकम्पया |
नानामन्त्रस्वरूपेण संस्थितिं स्वेच्छया यथा || ७२ ||

प्रकृत्येका तथा बह्वी ह्याधेयानां महात्मनाम् |
लोकनाथेच्छया विप्र बहुधा संव्यवस्थिता || ७३ ||

या परा प्रकृतिर्मान्त्री वासुदेवाख्यलक्षणा |
षाड्गुण्यविग्रहा सर्वशक्तितत्त्वगुणान्विता || ७४ ||

कोशभूतत्वमापन्ना स्वयमानन्दलक्षणा |
प्रकाशैकस्वभावे तु सूक्ष्मे स्वे मन्त्रविग्रहे || ७५ ||

जपात्संस्मरणाद्यस्य स्वव्यक्तिस्थस्य पूजनात् |
तदभिन्नं परं शान्तं परमाप्नोति तद्व्रती || ७६ ||

एवमेकत्वमापन्नं योऽर्चयत्यच्युतम् विभुम् |
नित्याकृतधरस्तस्य ? भोगमोक्षौ करस्थितौ || ७७ ||

शुद्धसंवित्स्वभावानां ज्ञानादिगुणिनां तु वै |
स्वमन्त्रशक्तिव्यूहानां व्यक्तये परमेश्वरः || ७८ ||

स्वेच्छया शब्दशक्तिं स्वामनभिव्यक्तलक्षणाम् |
प्रकाश्य चाब्जसंभूत यस्यां मन्त्रमयं वपुः || ७९ ||

ते सर्वज्ञगुणैश्चाथ मन्त्रैस्संप्रोक्तलक्षणाः |
अनुग्रहार्थं भविनां निबध्नन्ति स्थितिं स्थिराम् || ८० ||

लिपिव्यूहे तु विविधैर्बीजपिण्डवदातिमिके |
केवलेऽपि च संमिश्रे भुरिसंख्ये जपात्मके || ८१ ||

ज्ञशुद्धिश्चिदधिष्ठातृवशादमरपूजिता |
यस्योपचारमन्त्रत्वमामूलादुपगीयते || ८२ ||

शब्ददेहाः पुनस्त्वेते मन्त्रा मननधर्मिणः |
अपरिच्युतरूपाश्च नानात्वमुपयान्ति च || ८३ ||

नानाकारवशाच्चैव नानासत्त्ववशादपि |
श्रद्धाभक्तिवशान्नाना नानाफलवशात् पुनः || ८४ ||

नानाजातिवशाच्चापि नानादेशवशात् पुनः |
नानाकालवशाद्ब्रह्मन् नानासाधनसंभ्रमैः || ८५ ||

मोक्षैकनिरतानां च नराणामात्मसिद्धये |
विषयाक्षिप्तचित्तानां भूतये भविनामपि || ८६ ||

पौष्कर उवाच

त्वयोक्तं भगवद्यागं शुद्धसत्त्वस्य कर्मिणः |
जितेन्द्रियस्य भक्तस्य मन्त्रसिद्धस्य चाच्युत || ८७ ||

योगं तत्त्वजयार्थं वै ज्ञातुमिच्छाम्यहं पुनः |
विधिवद्यत्परिज्ञानात् मन्त्रज्ञो लभते स्थितम् || ८८ ||

निवाताचलदीपाभे समाधौ पारमेश्वरे ||

श्रीभगवानुवाच

प्रधानयोगमुक्तं ते कर्मयोगादनन्तरम् |
तद्गार्हस्थ्यस्य च मुनेर्विहितं नान्ययाजिनः || ८९ ||

प्. १९१)

तथा परमहंसस्य लोकबाह्यस्थितस्य च |
तत्त्वयोगमतो वक्ष्ये भूमिकाभिन्नलक्षणम् || ९० ||

शुद्धयेऽखिलतत्त्वानां कृतदीक्षस्य पौष्कर |
शश्वत्साक्षात्तु करणे नानासिद्धिव्यपेक्षया || ९१ ||

अपवर्गाप्तये चैव ज्ञानावरणशान्तये |
शुद्धसंवित्स्वभावेन परमात्मनि तिष्ठति || ९२ ||

चित्प्रकाशस्वरूपेण मन्त्रात्मनि महामते |
विभवव्यूहयोगेन कर्मणाच्छाद्य संस्थितः || ९३ ||

व्याप्तः परेण विभुना सर्वशक्त्यात्मकेन तु |
यमाच्छाद्य स्थितस्सम्यग्बोध्यं तं सर्वदाब्जज || ९४ ||

असङ्कीर्णमसंख्यं च वासनाशतवासितम् |
गुरुणानुगृहीतस्य मन्त्रैकनिरतस्य च || ९५ ||

समग्रं तत्त्वजालं तद्विनिवर्तति नान्यथा |
अतस्तु लब्धलक्षेण कर्मतन्त्ररतेन च || ९६ ||

नित्यं तत्त्वजयं कार्यं स्वरूपप्राप्तये तु वै |
व्यापकस्सर्वशक्त्यात्मा समाराध्य विभाव्य च || ९७ ||

तत्त्वाधिष्ठातृभावेन आपादान्मस्तकावधि |
ज्ञातव्यं स्थानभेदेन दीक्षायां कथितं यथा || ९८ ||

कदलीपुटवच्चाथ ततो मोदकवद् द्विज |
तज्जयार्थं समभ्यस्य योगमेवं त्रिधामलम् || ९९ ||

किन्तु चाभ्या (भ्य ?) समानस्य ? मोहमायाति साम्प्रतम् |
निद्रालस्यश्रमश्वासशून्यदृष्टित्वमब्जज || १०० ||

षट्कोशलक्षणं विद्धि सविघ्नं ते तदात्मना |
निश्चयात्तज्जयेदेतदस्त्रध्यानाज्जपादपि || १०१ ||

प्राणादीनां तु वायूनां कृत्वा तु विजयं पुरा |
सुखासनोपविष्टस्तु गुर्वङ्घ्रिं वन्दयेद्धिया || १०२ ||

व्यापकत्वेन चाराध्य न्यस्त्वाकारशरीरगम् |
ततस्तादात्म्यमालम्ब्य चित्तं बाह्यस्थमाचरेत् || १०३ ||

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु त्रिधाम भुवनोदरे |
प्रणवेनापरं ब्रह्म सर्वशक्तिमयं द्विज || १०४ ||

अभ्यस्याभ्यासयोगेन प्रथमं भावयेत्ततः |
कुर्यात्तत्त्वजयाभ्यासं विधिनानेन वै द्विज || १०५ ||

प्रणवाद्यन्तरुद्धेन हृदा संज्ञापरेण वा |
सहस्ररश्मिं ध्यायेद्वै तत्त्वजालं पृथक् पृथक् || १०६ ||

जपाद्विलयमायाति तत्वज्ञानं शनैश्शनैः |
आधारं प्रणवं शब्दं हृन्मन्त्रस्तन्मये ततः || १०७ ||

तत्त्वतो भवहृच्छब्दं तत्संज्ञं प्रणवोदरे |
स्वात्मानं प्रणवं शब्दमात्मानन्दमये हरौ || १०८ ||

एवं क्रमेण क्ष्मादीनां तन्मन्त्राणां जयं द्विज |
कुर्यात् स्वकरणनां च इन्द्रियाणां पराजयम् || १०९ ||

इति त्रिदशकं जित्वा तत्त्वानां चाव्ययेन तु |
ततो मनस्त्वहङ्कारं बुद्धिं गुणगणं क्रमात् || ११० ||

तमोरजस्सत्त्वसंज्ञं ध्यात्वा जप्त्वा परित्यजेत् |
सूक्ष्मं सङ्घातसंज्ञं तु स्वगुणेभ्यो विलक्षणम् || १११ ||

साक्षात्कृत्वाथ सन्त्यज्य अव्यक्तं च जयेत्ततः |
कारणं यत्प्रपञ्चस्य अस्योक्तस्यापरस्य च || ११२ ||

नानामतिनिविष्टस्य स्वविकल्पोत्थितस्य च |
कालतत्त्वमतश्चिन्त्यं भूतभव्यभवात्मकम् || ११३ ||

शुद्धिकृद्यदनन्तस्य सदसल्लक्षणस्य च |
प्रपञ्चस्य महाबुद्धे ध्यात्वैवं त्रितयं त्यजेत् || ११४ ||

प्. १९२)

उपायलक्षणं धर्मं चतुस्संख्यं हि लक्षणम् |
ज्ञानक्रियेच्छाप्राणाख्यशक्तिसंज्ञं हि शाश्वतम् || ११५ ||

साक्षात्कुर्याज्जपाद्ध्यानात् योगाभ्यासादथोर्ध्वतः |
उपादेयमतो ब्रह्मन् समूहं व्यापकं ध्रुवम् || ११६ ||

सप्तसंज्ञं पदं दिव्यं ध्यातव्यं कर्मशान्तये |
शब्दब्रह्मावसानं च ज्ञातव्यं च सदोदितम् || ११७ ||

शब्दब्रह्मस्वरूपस्य परस्य परमात्मनः |
अमूर्तस्य च तन्मूर्तेः स्थितिस्सा षड्गुणात्मिका || ११८ ||

शब्दब्रह्म समभ्यस्य गुणषट्कादनन्तरम् |
अनुर्च्चायमवर्णं तं निरावरणमस्वरम् || ११९ ||

सद्ब्रह्मवाचकं तद्वै वाङ्मयातीतमच्युतम् |
स्वरव्यञ्जनरूपाश्च सर्वेषां मूर्तिवाचकाः || १२० ||

स्वविशेषाच्च बहवो दशलक्षणलक्षिताः |
अक्षरस्वरवर्णाख्यघोष (षो ?) रावस्वरात्मकाः || १२१ ||

ध्वनिः कूटस्तथा स्फोटविसर्गान्ता महामते |
एभ्यस्सङ्कीर्णरूपाभ्यो यत्ने वाक्यतरात्मना || १२२ ||

आमोक्षात् सर्वसिद्धीनां प्रदाता सिद्धिभाग्भवेत् |
ध्यातातस्मिन् हि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति || १२३ ||

सम्यग्वेत्ति तदाभ्यासात् स्वाराध्येनानुरञ्जनात् |
विलक्षणं च तद्ध्यानं ध्यानाध्यात्मकमब्जज || १२४ ||

प्रकाशानन्दरूपे च नानाभूतं हि यद्बहिः |
ते द्वे सच्छब्दनाथस्य ऊर्मिस्सूक्ष्मत्मानला || १२५ ||

यया सह समं याति तत्त्वज्ञस्त्वव्यये पदे |
आत्मलाभमतः प्राप्य परस्मात् परमेश्वरात् || १२६ ||

ज्ञानकर्मरतानां च श्रद्धासंयमसेविनाम् |
आस्तिकानां जिताक्षाणां सद्भक्तानां सदा भवेत् || १२७ ||

नैतद्वाच्यमभक्ताय नास्तिकाय कदाचन |
न कुतर्कमतिष्ठाय कर्मब्रह्मोज्झिताय च || १२८ ||

आप्रभातान्निशान्तं च व्यापारं पारमेश्वरम् |
लोकातीतास्तु ये विप्रास्तेषां तद्धृदयंगमम् || १२९ ||

लौकिकव्यवहारस्था बहवोऽन्ये च नेश्वराः |
शून्यब्रह्मैकनिष्ठाश्च वाक्प्रपञ्चधियान्विताः || १३० ||

पौष्कर उवाच

तत्त्वग्रामस्य भेदैश्च हेयोपादेयलक्षणम् |
ज्ञातुमिच्छामि विधिवत्तन्ममाचक्ष्व शाश्वत् || १३१ ||

श्रीभगवानुवाच

यथा क्षीरस्य वै स्नेहं भेदेन न तु वर्तते |
एवं हि विद्धि सर्वेषां तत्वानां परमेश्वरः || १३२ ||

एकत्वेन पृथक्त्वेन समाधौ प्रोक्तमभ्यसेत् |
केवलं हि यथापूर्वमुद्विष्टं च तदाप्तये || १३३ ||

आक्षितेः करणग्राममिन्द्रियाख्यगणान्वितम् |
उत्तमव्यक्तपर्यन्तं प्रपञ्चं तदनश्वरम् || १३४ ||

नानामूर्तिसमाख्यं च भोगक्षेत्रं हि कर्मिणाम् |
सुखदुःखगुणोपेतं मोहमायामयं दृढम् || १३५ ||

प्. १९३)

अज्ञानं तु तदासक्तेर्वर्धते च क्षणात् क्षणम् |
ज्ञानाद्विलयमायाति तस्मान्नित्यं हि तद्विज || १३६ ||

हेयभावनया चिन्त्यमुपायं यद्यपि स्फुटम् |
सिद्धीनामात्मलाभे तु तत्राप्यस्थिरमेव तत् || १३७ ||

सारमादाय वै तस्मात्साधनं योगसिद्धये |
मनोबुद्धिरहङ्कारस्सत्त्वं सत्ववतां वर || १३८ ||

चतुष्कमिदमव्यक्तं ब्रह्मप्राप्त्या निवर्तते |
अथोपकरणं दिव्यं पञ्चशक्त्योपलक्षितम् || १३९ ||

कालज्ञानक्रियाख्येच्छाप्राणशंज्ञं महामते |
अहेयमपरं नित्यं कर्मण्यानां च सिद्धिकृत् || १४० ||

तत्त्वबृन्दस्य विजये गुणषट्कोपलब्धये |
चातुरात्म्यपरिज्ञाने शब्दब्रह्माप्तये तु वै || १४१ ||

प्रकाशानन्दलाभे तु निर्विकल्पपदाप्तये |
नवप्रकारेणानेन प्राक्प्राप्तेन गुरोर्मुखात् || १४२ ||

प्राकृतेनाच्युतीयेन साध्यसाधनवस्तुना |
तन्नास्ति यन्नचाप्नोति साक्षात्कारात्तु साधकः || १४३ ||

सिद्धध्यानं जयात् स्वं स्वं फलं यछति वै सदा |
एतस्मात्कारणात् साध्यं साध्यस्यान्यस्य साधनम् || १४४ ||

तच्च ज्ञानादिकं षट्कं ब्रह्मतत्वविलक्षणम् |
अणिमाद्यष्टकं चैवमतोऽन्यं रोचते हि यत् || १४५ ||

प्रभवः प्रलयश्चैव ऐश्वर्यं सर्वतोमुखम् |
आध्यात्ममाधिदैवत्यमाधिभूतात्मना द्विज || १४६ ||

तत्त्वाभ्याससमाधौ तु ज्ञातव्यं तत्त्वचिन्तकैः |
शब्दब्रह्मपदादेव क्षित्यन्ते तत्त्वसंग्रहे || १४७ ||

अध्यात्मं परमं ब्रह्म सामान्यं विद्धि सर्वदा |
ज्ञातव्यमधिदैवं च सेश्वरं प्रणवं तथा || १४८ ||

स्वं स्वं स्वभावं सर्वस्य स्थूलसूक्ष्मपरात्मकम् |
विज्ञेयमधिभूतत्वं साक्षात्कमललोचन || १४९ ||

सामान्यमेतत्सर्वत्र ध्येयमध्यात्मपूर्वकम् |
सविशेषमथो वक्ष्ये शृणुष्वैकाग्रमानसः || १५० ||

निस्तरङ्गं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मण्यकृत्रिमे |
अध्यात्मं द्विज बोद्धव्यं मन्त्रकोट्या ह्यनेकशः || १५१ ||

अधिदैवत्यभावेन तस्मिन्नेव सदा स्थिताः |
अधिभूतं तु बोद्धव्यं तद्वाक्तत्त्वचयं तु यत् || १५२ ||

अध्यात्मगुणषट्काख्यं शब्दब्रह्म यथोदितम् |
चातुरात्म्यं परिज्ञेयमधिदैवमनाकृति || १५३ ||

शक्तिव्यूहमसंख्यं यद्गुणेभ्यः प्रवदन्ति तु |
तद्विशेषस्वरूपं च अधिभूतं तु विद्धि तत् || १५४ ||

प्राणशक्तेस्तु चाध्यात्मं षाड्गुण्यमखिलं हि यत् |
अधिदैवतमब्जाक्षो वसुदेवस्सनातनः || १५५ ||

अधिभूतमपानाद्या वायवो विश्वधारकाः |
इच्छाशक्तेः परत्वेन स्थितं ज्ञानबलद्वयम् || १५६ ||

ज्ञेयं तदधिदैवं च परस्सङ्कर्षणः प्रभुः |
सामर्थ्यमधिभूतं च सर्वतत्त्वाश्रितं हि यत् || १५७ ||

द्वयमैश्वर्यवीर्याख्यमध्यात्मं विद्धि पौष्कर |
क्रियाशक्तेस्तु दैवत्यं पद्युम्नः परमेश्वरः || १५८ ||

महत्प्रकाशप्रसरमधिभूतं सदोदितम् |
तेजश्शक्तिर्द्विजाध्यात्ममव्यक्तममलेक्षण || १५९ ||

अर्केन्दुवह्नित्रितयं दैवतं परिकीर्तितम् |
गुणत्रयमसङ्कीर्णमधिभूतं महामते || १६० ||

प्. १९४)

गुणत्रयस्य चाध्यात्मं सङ्घातकरणं स्वकम् |
सत्त्वस्य दैवतं वह्नीरजसस्त्वमृतात्पदम् || १६१ ||

तमसस्तपनोविष्णोः सत्व … धिभूतता |
रजस्यरागो विज्ञेयमधिभूतं महामते || १६२ ||

महामोहं हि तमसस्त्वधिबूतं प्रकीर्तितम् |
अध्यात्मं चेतनो बुद्धेर्धर्मं सदधिदेवता || १६३ ||

स वै राग ? द्विजैश्वर्यमधिभूतं तदात्मकम् |
अहङ्काराख्यत्त्वस्य बुद्धिरध्यात्ममब्जज || १६४ ||

अधिदैवं परिज्ञेयं कालवैश्वानरो महान् |
महत्त्वमधिभूतं च मनसोऽथ निरुच्यते || १६५ ||

अध्यात्मं तु अहङ्कारो नृवराहः प्रजापतिः |
विज्ञेयमधिदैवं च सङ्कल्पमधिभूतता || १६६ ||

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु अध्यात्मं च मनः स्मृतम् |
कालात्मदैवतं विद्धि अधिभूतं सुखादिकम् || १६७ ||

वागादीनां द्विजाध्यात्मं व्यूहमिन्द्रियकं तु यत् |
अधिदैवं तु बोद्धव्यं विश्वरूपाख्यमच्युतम् || १६८ ||

व्यापारमधिभूतं च अष्टयोन्यात्मकं हि यत् |
तन्मात्राणां सभूतानामध्यात्मममलेक्षण || १६९ ||

सुसूक्ष्मं करणव्यूहमधिदैवं निबोधतु |
वैभवं भगवद्व्यूहं विचित्रं विद्धि पद्मज || १७० ||

वोद्धव्यमधिभूतं च तत्त्वभूमिजयैषिणाम् |
उक्तमध्यात्मपूर्वं यत्त्रितयं योगसिद्धये || १७१ ||

प्रभावेन क्रमेणैव तत्पुनश्चतुरानन |
आप्ययेन क्रमेणैव अभ्यस्तैस्सर्वयोगिनाम् || १७२ ||

आ (क्षितेः ?) सर्वशक्त्यात्म पदपर्यन्तमाच्युतम् |
तत्वबुद्धनिरासार्थं योगाभ्यासमिदं स्मृतम् || १७३ ||

भवेत् तत्वजयात् भिन्नं फलं तत्त्वं फलार्थिनाम् ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां तत्त्वसमाख्यानं नाम

त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः || ३३ ||

(समुदित श्लोकसंख्या १७४)

Kapitel 34

अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

क्षेत्रे वायतने दिव्ये तीर्थोद्देशेन संकुले |
क्षुद्रप्राणिविमुक्ते च वने तूपवने शुभे || १ ||

भूगृहे वा गिरेः शृङ्गे गुप्ते देवगृहान्तरे |
स्वास्थ्यं मत्वैकदेशे वा गोष्ठे द्विजपरिग्रहे || २ ||

अर्धरात्रादतिक्रान्ते काले कमलसंभव |
स्वमन्त्रस्याग्रतस्त्वेव तत्त्वाभ्यासं समाचरेत् || ३ ||

तत्र श्रमजये लब्धे दत्त्वार्घ्यं मन्त्रमूर्द्धनि |
घण्टाशब्दसमोपेतं धूपं दत्त्वा महामते || ४ ||

स्तुत्वा प्रदक्षिणीकृत्य शुचिस्थाने तु सास्तरे |
कृष्णाजिनप्रतिच्छन्ने कुतपे कम्बले तु वा || ५ ||

निद्रां सन्त्यज्य वै ब्रह्मन् पावने शयने स्थितः |
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय पञ्चाङ्गं स्नानमाचरेत् || ६ ||

प्लवने वाप्सु मध्यै वा सन्ध्यां कृत्वा यथाविधि |
तस्याग्रतश्चोपविश्य निर्मलं दर्पणं द्विज || ७ ||

दर्शयित्वोपसंहृत्य मन्त्रं हृत्कमलोदरे |
नित्यप्रतिष्ठितं मन्त्रं विना स्थलजलात्मकान् || ८ ||

मन्त्रान् क्रियाङ्गसंरुद्धान् संहृत्य तदनन्तरम् |
शेषमर्घ्यादिकं सर्वं भुक्तपूर्वेण वै सह || ९ ||

पाणिना तोयपूर्णेन विष्वक्सेनाय चार्प्य च |
प्राग्वदम्भसि निक्षिप्य समाहृत्य तदाखिलम् || १० ||

स्वदेहादुपसंहारमन्त्राणामपि चाचरेत् |
मनसात्मनि विप्रेन्द्र कुर्याद्भोगार्जनं ततः || ११ ||

भगवद्यागसिध्यर्थं शुद्धेन द्रविणेन च |
याचयित्वा च पात्रेभ्यो वैष्णवेभ्यो हि नान्यथा || १२ ||

पौष्कर उवाच

अत्यर्थेन जगन्नाथ भूयोभूयः प्रशंससि |
भोगेभ्यो धूपदानं च घण्टाध्वनिसमन्वितम् || १३ ||

महत्तां ज्ञातुमिच्छामि प्रमाणं लक्षणं तथा |
यथावद्धूपघण्टाभ्यां धूपाग्नेर्धारकस्य च || १४ ||

स्वरूपं धूपधूमस्य लक्षणं प्रत्युदीर्यताम् ||

श्रीभगवानुवाच

शब्दब्रह्मैकदेहायाः लक्षणं कमलोद्भव |
प्रमाणमतिशुद्धं च सप्रमेयं निबोधतु || १५ ||

सममर्धसमं ज्येष्ठमायाम (धम ?) मथ मध्यमम् |
तत्त्रिभागसमं विद्धि चतुथांशं तु कन्यसम् || १६ ||

त्रिभागेन तदुच्छ्रायाद्द्वादशांशान्वितेन |
प्रमाणेन तु विस्तारं त्रिविधं तु विधियते || १७ ||

प्. १९६)

कृत्वा सूत्रपरिच्छिन्नं प्राक्प्रत्यग्दक्षिणोत्तरम् |
चतुरश्रायतं क्षेत्रमेवमापाद्य वै पुरा || १८ ||

तिर्यगूर्ध्वगतैस्सूत्रैर्भङ्क्त्वा संपूर्यते ? ततः |
तत्र पञ्चोर्ध्वसूत्राणि दद्यादेकादशानि च || १९ ||

भुजाख्यानि च वै यानि विभागमथ मे शृणु |
सार्धैस्तु पञ्चभिर्भागैश्शब्दक्षेत्रं विधीयते || २० ||

तत्र चक्रं च कमलं सर्वदृश्यं प्रकल्प्य च |
शङ्खं कमलसंभूत मुक्ताहारादिकं क्रमात् || २१ ||

वलयत्रितयान्तस्थं मुक्ताहारं सुवर्तुलम् |
भागार्धेनाग्रतः कुर्यात्त्यक्त्वार्धार्धं तदूर्ध्वतः || २२ ||

शिष्टेनांशेन महता भागार्धेन तदूर्ध्वतः |
नाभिक्षेत्रान्वितं चक्रं द्वादशारं विधीयते || २३ ||

केवलं कर्तरीभिर्वा मिश्रं क्ष्मामिश्रितैर्वशात् |
षोडशारं तु वा विप्र शतशृङ्गं मनोहरम् || २४ ||

सांशेनाथोर्ध्वभागेन कर्णिकाकेसरान्वितम् |
चतुर्विंशद्दलं पद्ममापाद्य कमलोद्भव || २५ ||

चक्रनाभेर्दलाग्राणां वर्जयित्वान्तरं धिया |
यथाभिमतमानं च सुश्लक्ष्णरचनोज्झितम् || २६ ||

दलमध्यनिविष्टं च किञ्जल्कनिचयं शुभम् |
कुर्याद्वा कर्णिकालग्नमुछ्रितं च सुसंहतम् || २७ ||

ऊर्ध्वे मार्गद्वयेनाथ भागेन शुभलक्षणम् |
कर्णिकावनिविश्रान्तमर्धदृश्यं च शङ्खराट् || २८ ||

भुवनावलियोगेन बलीभूतेन भूषितम् |
ओङ्कारावर्तरूपेण कुम्भं तस्यांशसंमितम् || २९ ||

कुम्भोपर्यथ चार्धेन भागेन तु शनैश्शनैः |
कलशं कु (कृ) शतां ? नीत्वा च्छिद्रदेशावधेः क्रमात् || ३० ||

शङ्खकुम्भावधेर्विप्र शातनीयं च दिग्द्वयात् |
मत्स्यवल्लाञ्छनं चैव अर्धमर्धं पदद्वयात् || ३१ ||

चतुरंशार्धविस्तीर्णा प्रथमा भुवनावली |
द्वितीया विरता चान्या तृतीया भागसंमिता || ३२ ||

आ अग्रात् स्वधिया त्वीषदूर्ध्वान्तं कमलोद्भव |
अनुपातवशान्मध्यं क्षामं क्षेत्रं विधीयते || ३३ ||

शङ्खोपरि यथा कार्यं तथा तदवधारय |
सार्धभागचतुष्केण तदुच्छ्रायं महामते || ३४ ||

विस्तारं सार्धभागेन गदायां विहितं तु वै |
मुष्टिसंज्ञं तु यत्पीठं कुर्याद्भागोन्नतं द्विज || ३५ ||

चतुरश्रं तु वा श्लक्ष्णं चित्रकर्मविभुषितम् |
वृत्तायां चतुरश्रं तु तुर्याश्रं वर्तुले स्मृतम् || ३६ ||

तुल्यरूपं हि वा ब्रह्मन् करग्राहं च तत्र यत् |
तत्त्वष्टाग्रं (श्रं) तु वा वृत्तं सामान्यं सर्वतः स्मृतम् || ३७ ||

मुष्टेरूर्ध्वगतं कुर्याद्गदास्तम्भं च पूर्ववत् |
विद्धि तं सप्तपर्वं तु ग्रन्थिका शुक्तिभिर्युतम् || ३८ ||

मुक्ताबलिगणोपेतं तीक्ष्णाश्रं (ग्रं) चतुरश्रकम् |
बलयाकृतिरूपेण युक्तं तारागणेन च || ३९ ||

शुक्तिबृन्दसमेतेन वर्तुलं वा समाप्य च |
रचनारहितं श्लक्ष्णं केवलं चतुरश्रकम् || ४० ||

अष्टाश्रं च सुवृत्तं वा स्वप्रमाणेन लक्षितम् |
कुर्यादेवं गदास्तम्भमथ तन्मस्तकोपरि || ४१ ||

प्. १९७)

भागद्वयोन्नतं कुर्याद्द्विभुजं वा चतुर्भुजम् |
प्रागुक्तं प्रविभक्ताङ्गं पक्षमण्डलमण्डितम् || ४२ ||

तत्पक्षविस्तृतं कुर्याच्चतुर्भागसमं द्विज |
त्रिभागविततं चाथ पुच्छपक्षद्वयं हि यत् || ४३ ||

तत्समं विततं चैव मुख्यपाणियुगं तु वै |
विधेयं कपलोद्भूत तस्य संपुटवद्यथा || ४४ ||

पक्षवत्प्रसृतं खस्थं वेदाध्ययनचिह्नितम् |
मन्त्रजातरतं चैव विधेयं वा सविस्तरम् || ४५ ||

प्रस्तार्य विधिनानेन स्वयं क्षितितले ततः |
शिल्पिनश्चैव द्रष्टव्यं प्रमाणेनाकृतैस्सह || ४६ ||

न्यूनत्वमतिरिक्तं वा अतो हेतोस्तदग्रतः |
पूरयेद्धृदयेनैव स्वधिया कर्मणा स्वयम् || ४७ ||

चलन्तं गर्भमानेन तीक्ष्णलोहेन निर्मितम् |
भागार्धेनाधिकं क्षेत्रात् शब्दव्यञ्जकमब्जज || ४८ ||

एतावदाद्यं विहितं निर्माणं तैजसं महत् |
व्यक्तं यत्राश्रितं कालं नाभिस्थं कमलोद्भव || ४९ ||

तत्र चाक्रमराबृन्दं स्वकं द्वादशकं स्मृतम् |
तमेव षोडशारं च वर्णैस्सह नपुंसकैः || ५० ||

वर्णानां त्रिविधं रूपं सर्वेषां कमलोद्भव |
संस्थितं वैखरीनिष्ठं पश्यन्ती पूर्वमब्जज || ५१ ||

अराश्रितद्विषट्कारे वाक्स्वरूपं परं हि यत् |
तत्रैव षोडशारे च तत्रैवाकर्तरीषु च || ५२ ||

मध्यमाख्यस्वरूपेण नित्यमेव हि वर्तते |
अत ऊर्ध्वं चतुर्विंशत्संख्यं वर्णगुणं हि यत् || ५३ ||

दलजालं हि यत्पद्मं परिज्ञेयं महामते |
प्रकारसंज्ञं यद्वर्णं विद्धि सा पद्मकर्णिका || ५४ ||

शङ्खं यकारवर्णं तु समुष्टीके गदाग्रहे |
रादयस्सप्त ये वर्णा हान्ताः पर्वगदात्मकाः || ५५ ||

क्षान्तं पतत्रिराड्विद्धि एवं कमलसंभव |
शब्दब्रह्मस्वरूपं च घण्टाविग्रहलक्षणा || ५६ ||

विज्ञेया भगवच्छक्तिः षाड्गुण्यान्तर्गता हि सा |
तेजोगणसमोपेता तेजस्तद्द्रव्यरूपधृक् || ५७ ||

घण्टाख्यमेतद्वै विद्धि अध्यक्षीयं गुणद्वयम् |
शब्दब्रह्मत्वहेयं यद्धृदयाकाशमध्यगम् || ५८ ||

नित्योदितमनौपम्यं मनसा (स्या ?)दगोचरम् |
उपदेष्टुमतोऽन्येषामभक्तानां न युज्यते || ५९ ||

परस्वरूपमन्त्राणामेतल्लक्षणमब्जज |
दशप्रकारे यच्छब्दे विसर्गान्तेऽक्षरादिके || ६० ||

ननामन्त्रस्वरूपे च वर्तते वर्णविग्रहे |
भोगमोक्षप्रदे मन्त्रे य आप्तस्सद्गुरोर्मुखात् || ६१ ||

पञ्चस्थानगतं ज्ञेयं भक्तैर्दिव्यक्रियापरैः |
बहिस्थं प्रतिमादौ तु जिह्वाग्रे हृत्कुशेशये || ६२ ||

धूपधूमशिखायां च घण्टाशब्दे सुलक्षणे |
स्वरूपं ज्योतिरेषां तत् भासयत्संस्थितं हृदि || ६३ ||

मध्यमेन स्वरूपेण अभ्युच्छिन्नं महामते |
धूपधूमाश्रितं विद्धि वैखरीविग्रहं पुनः || ६४ ||

घण्टायां चाल्यमानायामच्छिन्नमनुभूतये (यते) |
अस्यामाश्रित्य ये संस्था ज्ञातव्यास्तु सदैव हि || ६५ ||

नित्यमर्चनकाले तु साधकैस्सिद्धिलालसैः |
कालवैश्वानरोपेतमनन्तं शब्दचोदके || ६६ ||

मुक्ताहाराश्रितं शङ्खं घण्टायां वदने स्थितम् |
संस्थितं च महाबुद्धे तदूर्ध्वे गगनाश्रितम् || ६७ ||

प्. १९८)

चक्रं यस्मिन्नरोद्देशे द्वादशात्मा स्थितो रविः |
मासात्मना पुनस्सैव कर्तरीष्ववतिष्ठति || ६८ ||

षोडशात्मकलात्मा वै कलादेहस्तु चन्द्रमाः |
सर्वेषु वृत्तक्षेत्रेषु वरुणस्स्वयमेव हि || ६९ ||

तत्त्वसंबलिताव्यक्तपद्मपत्राश्रितस्तु वै |
जीवः कमलकिञ्जल्के कर्णिकाश्रित ईश्वरः || ७० ||

शङ्खाहितश्च प्रणवो विद्यां विद्धि गदाश्रिताम् |
प्राणाधिदैवं गरुडमित्येवं देवतागणम् || ७१ ||

ध्यात्वाभ्यर्च्य पुरार्घ्याद्यैर्धूपयित्वा यथाविधि |
पीठप्रतिष्ठितां कृत्वा कालेषु कमलोद्भव || ७२ ||

संचालनीया वैधेषु तानि मे गदतः शृणु |
गणेशपीठमध्यस्थदेवानामर्चने ततः || ७३ ||

आहुतीकालमन्त्राणां धूपदाने विशेषतः |
जपस्तुत्यवसानाभ्यां प्रवृत्ते चाग्नितर्पणे || ७४ ||

पूर्णाहुतिप्रदाने च मन्त्राणां च विसर्जने |
विष्वक्सेनार्चनाकाले तत्पूजाप्रतिपादने || ७५ ||

नातोऽन्यथा स्यात् विहितं चालनं सिद्धिमिच्छता |
प्रमाणं लक्षणोपेतं सप्रमेयं सदैवतम् || ७६ ||

… विन्दोत्थं? मुख्यमित्युदितं स्फुटम् |
मुख्याभासानि चान्यानि रूपाण्यस्य निबोध मे || ७७ ||

… विविधं ? मानं विस्तारायामसंज्ञितम् |
चक्रादिगरुडान्तेन पञ्चसंख्योदितेन तु || ७८ ||

… भिमते? नैव योग्यस्थानाश्रितेन च |
पादनीरचनां विप्र सर्वासां च विधीयते || ७९ ||

… कुर्यात्तदूर्ध्वे ? तु प्रफुल्लं चोर्ध्वकर्णिकम् |
विततं दीर्घपत्रं तु किञ्जल्कनिचयान्वितम् || ८० ||

तत्कर्णिकाश्रितं कुर्यात् शङ्खाद्यं त्रितयं हि यत् |
वक्त्रसूत्रसमीपे तु चक्रं वा केवलं द्विज || ८१ ||

कृत्वा पद्मान्वितं पश्चात् शङ्खं पूर्वं हि तत्त्रयम् |
यथोदितं च संपाद्य सर्वं गरुडपश्चिमम् || ८२ ||

विमुक्तचक्रपद्मस्य क्षेत्रस्योपरि पद्मज |
शङ्खं गदां खगेन्द्रं च संपाद्य चतुरानन || ८३ ||

कवाटोपरि पद्मं तु दीर्घच्छदमधोमुखम् |
शङ्खचिह्नविनिर्मुक्तं गदानालखगान्वितम् || ८४ ||

समानेन सभूमेर्वै शङ्खं कृत्वा यथोदितम् |
गदा कार्या तदूर्ध्वे तु पन्नगारिसमन्विता || ८५ ||

कुर्याद्वा गरुडोद्देशे ऊर्ध्ववक्त्रं च हेतिकम् |
कमलं वा स्ववक्त्रं तु तदुदेशे विधीयते || ८६ ||

शङ्खं च दक्षिणावर्तं बलित्रितयभूषितम् |
एकैकमेवमापाद्य शङ्खचक्राम्बुजोज्झिते || ८७ ||

सुश्लक्ष्णवर्तुले क्षेत्रे मुक्तातारगणानने |
निर्मुक्तलाञ्छना घण्टा विघ्नानामाश्रया भवेत् || ८८ ||

लाञ्छितेनान्विता विप्र विघ्नविद्राविणी हि सा |
अतः सलाञ्छना कार्या नूनं भर्तृफलाप्तये || ८९ ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां धूपघण्टालक्षणं नाम

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः || ३४ ||

(समुदितश्लोकसंख्या ८९ ||)

Kapitel 35

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

इत्युक्तं धूपघण्टाया लक्षणं लक्ष्मिवर्धनम् |
यस्यां सञ्चाल्यमानायां धूपदानावधौ द्विज || १ ||

सन्निधिं भजते शश्वन्मन्त्र आराधकस्य च |
अथाङ्गुलैस्स्वकैः कुर्यादध्वमानमयैस्तु वा || २ ||

चतुर्विंशतिभिर्ब्रह्मन् धूपं दाहकमुत्तमम् |
आयामेनाथ शिल्पीयैरायशुद्धैस्तु पूर्ववत् || ३ ||

स्वचतुर्थांशमानेन तद्वक्त्रमनलाश्रयम् |
चतुरश्रं समापाद्य वृत्तं वाष्टाश्रमब्जज || ४ ||

अस्याष्टाश्रस्य वै मध्ये कुर्याच्चक्रं तु साम्बुजम् |
कमलं वा सहेतीशं स्वस्तिकं वा नलग्र (लंगृ) हम् ? || ५ ||

युक्तमुष्णीषपट्टेन निष्ठोद्देशात्तु कम्बुना |
चतुरश्रस्य वृत्तस्य तच्चक्रस्याथ मे शृणु || ६ ||

लक्षणं हि यथावस्थं सविशेषं महामते |
चतुरश्रं समापाद्य क्षेत्रं वा वर्तुलं समम् || ७ ||

तदन्तरेऽब्जमब्जोत्थ नलिनीनालराजितम् |
केवलं तु सचक्रं वा विधिवद्भोगभाजितम् || ८ ||

आमध्यादष्टधा तं वै कृत्वा वै सुसमैः पुरा |
भ्रमं दद्यात् षडंशेन कर्णिकाकोटरात्ततः || ९ ||

भ्रमन्तं कर्णिकाखातं निम्नतां च नयेद्द्विज |
तन्मानं गोलकार्धेन जानीयान्मुद्रितं यथा || १० ||

तृतीयांशेन षड्भागात् परितः कर्णिकोच्छ्रितिः |
किञ्जल्कैस्तु सुसंवीतं तन्मानेनोपलक्षितैः || ११ ||

सप्तमांशात्तु यच्छिष्टं बहिः केसरसन्ततेः |
भागद्वयं तु वै येन दलजालं समाप्य च || १२ ||

यथाभिमतसंख्यं च एवं भागेन तद्बहिः |
मुक्ताजालसमोपेतं चक्रमापाद्य पूर्ववत् || १३ ||

अष्टमांशाच्चतुर्थांशं भागमादाय वै द्विज |
क्षेत्रस्य चोक्तमानस्य वेद्यर्थमनुयोज्य च || १४ ||

वेद्याः कोणचतुष्के तु (च) कुर्याच्छङ्खचतुष्टयम् |
चतुरश्रस्य या प्रोक्ता वेदिका शङ्खभूषिता || १५ ||

स्थितिर्नैषा च विहिता वृत्तक्षेत्रस्य पद्मज |
पद्मपृष्ठाद्विनिष्क्रान्तं यथाभिमतवर्तुलम् || १६ ||

वेदिकावनिपर्यन्तं चक्रनेम्यवधिं तु वा |
वक्त्राकारं सुवृत्तं वा तदुद्देशात्तु तं पुनः || १७ ||

वेदिसन्धारणार्थं तु प्रोच्छ्रितं पङ्कजद्वयम् |
तन्मध्ये लक्षणोपेतं स्थितं पद्मासनादिना || १८ ||

कुर्यादाग्नेयमाकारं तत्पादयुगलं तु वै |
प्रसारितं स्ववक्त्रं च प्रोच्छ्रितं श्रोत्रदेशगम् || १९ ||

प्. २००)

नालावसाने संपाद्य कर्णिकाकमले द्विज |
अर्धप्रफुल्लै रचितैः पद्मपत्रैस्तथागतैः || २० ||

तन्मूले साधिकां कुर्यात्तद्विस्तारां महामते |
क्ष्माक्षेत्रं स्वस्तिकोपेतं सुषिरं सुदृढं तु वा || २१ ||

पृष्ठदेशेऽथ पद्मस्य मरुत्क्षेत्रं सबिन्दुकम् |
कुर्यादाधारभूतं च क्ष्माक्षेत्रस्योन्नतेस्समम् || २२ ||

सार्धं क्ष्माव्यासविस्तारं तत्समं द्विगुणं तु वा |
चक्रनेम्याश्रितं चैव प्रलीनं तच्च सुखनम् || २३ ||

आद्यं वा किङ्किणीजालं विघ्नविद्रावणं परम् |
इत्येवं सविशेषं हि लक्षणं समुदाहृतम् || २४ ||

मान्त्रस्य धूपपात्रस्य सामान्यमथ मे शृणु |
वृत्तस्याभ्यन्तरे पद्मं कर्णिकाकेसरान्वितम् || २५ ||

अष्टपत्रं समापाद्य व्योमवृत्तविभूषितम् |
मुक्तासूत्रान्वितं वाथ एवमेव सवेदिकम् || २६ ||

अन्तरा द्वादशारेण साम्बुजेनाथ वा … |
विचित्रपत्रविततं कुर्यात् पृष्ठावधेस्ततः || २७ ||

प्रफुल्लपत्रस्थाने तु उष्णीपांशुकभूषितम् |
वक्त्रविश्रामभूतं च आधारवलयान्वितम् || २८ ||

शुद्धं सुश्लक्ष्णनालं च नलिनीरचनोज्झितम् |
एवमभ्यूह्यमाकारं मानेनाभिमतेन तु || २९ ||

सर्वलोहैस्स्वशक्त्या तु कृतं यच्छति वै सुखम् |
मन्त्रिणां सुगृहस्थानां भक्तानां कमलोद्भव || ३० ||

वक्ष्ये समुद्गराख्यस्य लक्षणं तन्निबोधतु |
विस्तारोद्दिष्टमानेन सुषिरं वृत्तसंपुटम् || ३१ ||

सुसमं प्राक्समापाद्य समुद्गकमिवाब्जज |
सनालं च तयोरेकमुपरिष्टाच्च मध्यतः || ३२ ||

प्रफुल्लकमलेनैव अधोवक्त्रेण पद्मज |
द्वितीयमूर्ध्ववक्त्रेण स्थगितं पङ्कजेन तु || ३३ ||

सच्छिद्रं बीजसङ्घेन युक्तमूर्ध्वस्थितं हि यत् |
नालमापाद्य मूलाद्वै विनतेन गजाङ्घ्रिणा || ३४ ||

नालदेशगलाद्वाभ्यां स्थित्यर्थं विनियोज्य च |
एवं प्रफुल्लरूपाणां लक्षणं समुदाहृतम् || ३५ ||

प्रार्थितानामिदानीं वै लक्ष्म शृणु यथागतम् |
प्रागायामाच्चतुर्थांशं वैतत्येन महामते || ३६ ||

चतुरश्रायतं क्षेत्रं निक्षिप्य वसुधातले |
अष्टधाथ तमायामं सुसमं संविभज्य च || ३७ ||

चतुर्धा विस्तृतेश्चैव कुर्यात्तदनु पद्मज |
अष्टभागोन्नतं पीठं प्रागुक्तरचनान्वितम् || ३८ ||

पादाद्युष्णीषपर्यन्तं यथाविस्तारविस्तृतम् |
पीठार्धेनोच्छ्रितं चैव विस्तारात् त्र्यंशसंमितम् || ३९ ||

कमलं पीठमध्ये तु कुर्याद्द्वितयकर्णिकम् |
अष्टपत्रं सकिञ्जल्कं व्योमवृत्तविभूषितम् || ४० ||

विस्ताराच्चार्धभागेन पृथुलं चोन्नत्तेः पुनः |
सार्धभागचतुष्केन अष्टाश्रं वा सुवर्तुलम् || ४१ ||

चतुरश्रं तु वा रम्यं तदेव रचनान्वितम् |
स्तम्भमापाद्यमेवं हि यथाभिमतमब्जज || ४२ ||

येभ्यो यद्वर्तुलं तद्वै विचित्ररचनान्वितम् |
स्तम्भमस्तकविश्रान्तं बाहुल्येनांशसंमितम् || ४३ ||

पीठतुल्यं तु विस्ताराद्द्वादशारविभूषितम् |
नाभिनेमिप्रथीयुक्तं मुक्ताहाराद्यलंकृतम् || ४४ ||

प्राग्वत्सकिङ्किणीकं च चक्रमापाद्य पद्मज |
तदक्षमध्यसंरूढं सार्धांशेनोन्नतं तु वै || ४५ ||

प्. २०१)

अग्रात्पीठसमं चैव बाहुल्याच्चक्रसंमितम् |
विस्तारादर्धभागेन अष्टोद्देशाच्च संकटम् || ४६ ||

क्रमशश्चानुपातेन तद्विस्तारं विधीयते |
मुखमेवं समापाद्य सधूमस्यानलस्य च || ४७ ||

सदाश्रवं सदाकालं विभोरर्चनकर्मणि |
जलजैस्स्थलजैश्चैव प्राणिभिर्नाकजैस्ततैः || ४८ ||

पत्रवल्लीवितानैश्च सशङ्खैः स्वस्तिकैः कजैः |
कुसुमस्तवकैः स्वच्छैः सिद्धविद्याधरादिकैः || ४९ ||

देवाङ्गनासमेतैश्च दिक्षु वेशो भवेद्बहिः |
एतत्प्रासादयुक्तस्य वृत्तपीठाननस्य च || ५० ||

यथावदुपदेक्ष्यामि सन्निवेशमतोब्जज |
बलित्रितयसंयुक्तं शङ्खाननमिवासनम् || ५१ ||

पद्ममानोन्नतं कुर्यादासनोपरि पद्मज |
स्तम्भाधारं विचित्रं च दिव्यमामलसारकम् || ५२ ||

रचनारचितं स्तम्भं रक्तपूर्वमथोच्छ्रितम् |
बलयावलितुल्यं वा स्तम्भनालस्य तृपरि || ५३ ||

चक्रवत्कमलं कुर्यात् सकिञ्जल्कं द्विषट्पदम् |
विस्तीर्णकर्णिकं विप्र प्राग्वद्वक्त्रं तदूर्ध्वगम् || ५४ ||

यथोक्तरचनोपेतं परितः किन्तु वर्तुलम् |
मुक्तासूत्रान्वितं चैव किङ्किणीजाललम्बितम् || ५५ ||

एभ्यश्चोक्तमथैकं वै सविधानं तदब्जज |
जलजस्थलजा यात्म्यरचना ? रचिता मया || ५६ ||

समभ्यूह्य च सा कार्या सर्वेषां सर्वदाब्जज |
स्फुटावस्य … ? यस्मिन् वै कृताङ्गे ? त्यन्तरजते || ५७ ||

इदमुक्तं समासेन लक्षणं च सविस्तृतम् |
धूपदाहक्रियाङ्गस्य नानाकृतिधरस्य च || ५८ ||

संपाद्यैवं च संस्कृत्य नीत्वा सत्यन्तता ? पुनः |
स्वमन्त्राधिष्ठितं कृत्वा पूज्यमाधारसंस्थितम् || ५९ ||

मूलतस्स्वस्तिकास्थाने क्ष्मातत्त्वं पञ्चलक्षणम् |
सलिलं कमलं विद्धि चक्रमग्निं महत्प्रभम् || ६० ||

किङ्किणीजालमनिलमाकाशं कर्णिकोदरे |
इत्येवं साधिभूताधिदैवतानुगतं हि वै || ६१ ||

प्राक् प्रोक्तं भावनीयं च सिद्धयेऽखिलकर्मणाम् |
चक्रस्य सकलं रूपं नाभ्यरानेमिसप्रथि ? || ६२ ||

निष्कलं हि सुवृत्तं यत् व्योमवृत्तेति गीयते |
एवं लक्षणसंयुक्तं धूपपात्रं समर्चयेत् || ६३ ||

संस्कृत्य च यथान्यायं स्ववंशस्य च कीर्तयेत् |
स्वनामचिह्नितं कृत्वा प्रतिपाद्य महामते || ६४ ||

हरेरायतने दिव्ये सुरसिद्धनिषेविते |
त्रैकाल्यं बलिदानेन धूपधूमेन वै सह || ६५ ||

वादयेत् सुखनां घण्टां भेरीशब्दादिकैर्युताम् |
स्तोत्रैः प्रदक्षिणीकुर्याद्बहुधा दिव्यमालयम् || ६६ ||

सिद्धसंघं च तत्रस्थं शब्दब्रह्मैकमासनम् |
श्रुत्वा घण्टारवं बाह्यात् परितोषं महामते || ६७ ||

कस्येदमचिराद्याति अमिव्यक्तिमनाहतम् |
भव्यानामुपदेशार्थं येनेदं व्यञ्जितं बहिः || ६८ ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां धूपाधारलक्षणो नाम

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः || ३५ ||

Lakshmi: göttliche Fülle und Zuwendung im vaishnavitischen Zusammenhang.

Kapitel 36

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः

पौष्कर उवाच

भगवन् ज्ञातुमिच्छामि त्वया यत्समुदीरितम् |
महात्मनोऽनुविद्धं च लक्षणेनोपलक्षितम् || १ ||

यद्यद्वा?यतनं दिव्यं सिद्धायतनमेव च |
नृणामुपायभूतं यदज्ञानां ज्ञानिनामपि || २ ||

यत्राराधनपूर्वं हि मान्त्रमभ्येति मन्त्रिणाम् |
शश्वत्प्रसन्नता देव तथा तत्त्वजयो महान् || ३ ||

निर्विघ्नेन भवत्याशु स्नातकब्रह्मचारिणाम् |
यतीनां मुक्तसङ्गानां विरतानां गृहाश्रमात् || ४ ||

श्रीभगवानुवाच

आक्षितेर्भेदभिन्नं वै मायामयमिदं जगत् |
क्षेत्राख्यैर्भगवत्तत्त्वैः क्षेत्रनाथसमन्वितैः || ५ ||

नानाविभवरूपैस्तु व्याप्तव्यूहात्मपूर्वकैः |
नित्यनिर्मलषाड्गुण्यविग्रहैस्तैस्स्वयं पुनः || ६ ||

अनुग्रहार्थं भविनामकृतज्ञाल्पमेधसाम् |
भक्तानामप्यभक्तानां नास्तिकानां तथैव च || ७ ||

भूचक्राक्षं गते द्वीपे ह्यनादिप्रथितं हियत् |
क्षेत्रं स्वकर्मफलदं पुण्यं परिमितं तु वै || ८ ||

नृणामनुग्रार्थं तु स्थानभेदैरधिष्ठितम् |
अमूर्तेस्तु स्वसंज्ञाभिः कारुण्यात् क्षेत्रसत्तमैः || ९ ||

तथा क्षेत्राधिपैः किन्तु मूर्तैर्युक्ता नवाब्जज ? |
बीजभावेन भूमौ वा स्थितिं कृत्वा स्थितां (रां) ततः || १० ||

ज्ञानाद्यैर्वाणिमाद्यैस्तु अव्यक्तैः क्ष्मानलादिकैः |
तत्त्वबीजकलारूपैर्ब्रह्मसत्तासमन्वितैः || ११ ||

सहावतीर्य चासृष्टेः प्राग्व्यक्तिं यान्ति वै ततः |
स्वयमेवात्मभावेन सर्वानुग्रहकाम्यया || १२ ||

क्ष्मामण्डलोपसंहारकालं क्षेत्रवरैस्सह |
वशित्वावरदेहांस्तु प्रधानमुनि … ? || १३ ||

स्वस्मिम् स्वस्मिन् हि युगपत् क्षेत्रे क्षेमगतिप्रदे |
स्वकामनैकभूतां च ? चैवाभिममानिकीम् || १४ ||

कृत्वा वै व्यक्तिभावं च प्रमाणैरुत्तमादिकैः |
यथाकालानुरूपैश्च वासुदेवोपलालात्मना || १५ ||

अतस्तद्रूपनाम्ना वै ख्याता क्षेत्रेश्वरा भुवि |
प्रख्यातास्तुल्यनाम्नान्ये देवस्सायतनस्तु वै || १६ ||

एवं क्षेत्रेश्वरैः क्षेत्रैः कर्मभूमिरधिष्ठिता |
क्षेत्रैरमूर्तैश्चिद्रूपैर्मूर्तैः क्षेत्राधिपैस्तथा || १७ ||

इति यक्त्यावतीर्णा ये क्षेत्राणां क्षेत्रनायकाः |
तेऽपि कालान्तरेणैव स्वयं दोषं शिलामयम् || १८ ||

बुध्वान्तर्धानमायान्ति देशभङ्गादिकैर्द्विज |
विचारैः प्रचुरैः र्भूयः प्राग्वद्व्यक्तिं व्रजन्ति च || १९ ||

प्. २०३)

स्वयं चावानियात्तु स्वसामर्थ्येन चोदयेत् |
कुर्वन्नम्बुनिधेर्यद्वदम्बुदौघनचोदितम् || २० ||

इति मत्प्रतिनां? स्वप्ने प्रत्यक्षतोऽपिवा |
वदन्ति योगक्षेमाद्यं स्वयं वा तन्मयात्मनाम् || २१ ||

तत्तत्वेतिभक्तानां सस्यार्थं सर्वदा भवेत् |
असत्यार्थमतोऽन्येषां किन्तु पुष्करसम्भव || २२ ||

इत्युत्कर्षं भवेषामस्तित्वेन समन्वितम् |
निरासार्थमभक्तानां नास्तिकत्वेन वासना || २३ ||

तुष्टये ह्यास्तिकानां तु तीर्थादीनां हि सिद्धये |
क्षेत्रेशा वासुदेवाषुदेवास्ते स्थिताश्चोपलकुक्षिषु || २४ ||

क्वचित्साक्षात्तथा चक्रशङ्खपद्मगदात्मना |
विशेषेण त्रिकूटे तु पिस्रैरैवतके तु वै || २५ ||

सालग्रामे तु सह्यद्रौ तथा विष्णुपदे द्विज |
व्यावर्ते चैव कृष्णाश्वे कुक्षौ तु हिमाचले || २६ ||

महेन्द्रे मलये विन्ध्यरियात्रेऽथवार्वुदे |
सत्यव्रतस्थे हस्त्यद्रौ विकटे पर्वतोत्तमे || २७ ||

सिंहाचले मन क्षेत्रे पुण्ये वा सुमनोहरे |
एवं कमलसंभूत वासुदेवैरधिष्ठिते || २८ ||

अनेकाकृति भेदैत्यैरेनैकेन केनचित् |? अयत्नात् कल्पिते क्षेत्रे स्वबुध्या तु व्रजन्ति ये || २९ ||

अश्रित्य क्षेत्रनाथं तु विषयन्ते च तत्र ये |
अवसाने तु वा चान्ये धरांशे मध्यमे तु वा || ३० ||

आद्ये वा देवदृष्टे ते प्रयान्ति क्रमेण तु |
तस्य वै क्षेत्रनाथस्य सतत्त्वक्ष्मागतस्य च || ३१ ||

तत्सालोक्यं तु सामीप्यं सायुज्यमलेक्षणा |
परिग्रहविहीनं च विवेकरहितं जनम् || ३२ ||

शरणागतभूतं तु अपि चेन्नास्तिकं पुरा |
तथान्तिकं श्रद्धधानं निश्चेष्टं चापि पौष्कर || ३३ ||

विसंज्ञं बन्धुभिर्नीतं कारुण्यात्कमलोद्भव |
त्राहीत्युक्त्वा जगन्नाथं क्षिप्त्वा स्त्रीबालपूर्वकैः || ३४ ||

ज्ञात्वा विमुक्तदेहं तं सह पुर्यष्टकेन तु |
महता तूर्यघोषेण कृत्वा रथवरे तु वै || ३५ ||

जित्वान्तकभटात्रौद्रान् बलात् क्षेत्रेशङ्किङ्करैः |
नृसिंहकपिलक्रोडवामनाश्वशिरोमुखैः || ३६ ||

ससौम्यवदनैः पद्मशचक्रगदाधरैः |
सीरनन्दकधृग्वज्रपाशाङ्कुशधनुर्धरैः || ३७ ||

मुसलादितथादण्डहस्तैश्च गरुडाननैः |
आनीय क्षेत्रनाथस्य अभिगच्छापयन्ति च || ३८ ||

देव क्षेत्रे त्वदीयेऽस्य विमुक्तं पाञ्चभौतिकम् |
शरीरमद्यानाथस्य कुरु श्वशद्यथोचितम् || ३९ ||

क्षेत्रनाथस्तु … समाकर्ण्य गणेरितम् |
करुणानुगतेनैव तं निरीक्ष्य तु चक्षुषा || ४० ||

कृतं विनपापं तु तस्मिन्नायतने पुरा |
संप्राप्तस्य स्वके स्थाने दोषशेषं हि वै पुनः || ४१ ||

संसर्गोलयं नीत्वा क्रमात् कालान्तरेण वै |
द्वाभ्यामेवं प्रकारेण यदन्यच्चात्मसात् कृतम् || ४२ ||

तपं लिङ्गवशात्कृष्य स्वशक्त्या च स्वविग्रहात् |
संस्कारयोग्यतां ज्ञात्वा सम्यज्ज्ञानाप्तये तु वै || ४३ ||

ददाति कर्मभूमौ तु जन्म सत्कर्मिणा कुले |
स्वक्षेत्रे वा परक्षेत्रे तत्र सालोकनं हि यत् || ४४ ||

प्. २०४)

कालात् प्राप्ताधिकारश्च कृत्वा व्याप्तां समासतः |
यथोचितमनुष्ठानं त्रयोदशवि(धं)शुभम् || ४५ ||

तत्तेन कृतकृत्यं स्यात्तदर्धेन तु चापरम् |
तृतीयमब्जसंभूत सम्यज्ज्ञानेन युज्यते || ४६ ||

ज्ञा(न)तमात्रं हि वै कालादिन्द्रियव्यक्तिलक्ष(णं)णात् |
स्वयं चीर्णव्रतं प्राग्वत्तत्क्षेत्रे बुद्धिपूर्वकम् || ४७ ||

तीव्रभावेन वै पश्चाद्देहत्यागं व्रतादिना |
कुर्यात् क्षेत्राधिपस्याग्रे तद्वत्तं गतकल्मसम् || ४८ ||

पृथग्देहारणीं कृत्वा ज्ञानं यद(धर्म)मलं शुभम् |
स तस्योपदिशत्याज्यं ? तत्रै(वे)व कमलेक्षण || ४९ ||

यत्प्राप्य परमं धाम वासुदेवाख्यमेव च |
योगिनां तीर्थपुण्यानि ब्रह्मन्नापतितानि च || ५० ||

सदाप्याधारभावेन ह्यङ्गभावं व्रजन्ति वै |
योगोत्कृष्टप्रकृष्टं च प्राप्यन्ति ज्ञानिनोऽपि ये || ५१ ||

शश्वज्ज्ञानसमाकीर्णं निर्विघ्नेनाप्नुवन्ति च |
एवमाया(य)तनात् ब्रह्मन्नुपायं भविनां परम् || ५२ ||

यतोऽस्ति च अतो हेतोस्सेवनीयं सदैव हि |
अभिजातस्य बीजस्य यथामलमरीचयः || ५३ ||

प्रारोहजननीं शक्तिं सन्तापात् ध्वंसयन्ति च |
विना स्वरूपहानेर्वै सांप्रतं ह्येवमेव हि || ५४ ||

स्वप्रभावेन वै सम्यक् स्वशक्तिकिरणैश्शुभैः |
प्रक्षीणकल्मषं कृत्वा क्षेत्रे वै क्षेत्रवासिनाम् || ५५ ||

कुर्वन्त्यनुग्रहं पश्चात् क्षीणपापस्य तस्य च |
मृदम्बुहुतभुग्वात्पातैर्गगनलक्षणैः || ५६ ||

प्रसिद्धयन्त्रितं ह्यत्र असिद्धं तद्वयं शृणु |
यदन्नाम्बुपरित्यागाद्वातं तद्वातसंज्ञितम् || ५७ ||

सर्वद्वारोपरोधेन यत्त(त्न)न्नाभासमुत्तमम् |
कालं वा देहपातीयं सम्यज्ज्ञात्वात्र पौष्कर || ५८ ||

कार्यमासादने य(त्नं)त्नात्तत्र भक्त्या शुभैषिणा |
यदि न प्राप्नुयाच्चैव जन्माभ्यासादवाप्यते || ५९ ||

विलयं यान्ति वै येन त्राहि जन्मनि जन्मनि |
कृतबुद्धेर्मनुष्यस्य पापेनातिबलीयसा || ६० ||

न सञ्जाता च तत्प्राप्तिर्यद्यप्यब्जसमुद्भव |
न शासनस्य घोरस्य आन्तकस्य स भाजनम् || ६१ ||

मान्यो यमभटानां च यज्ञयाजी यथा पुमान् |
आस्तां हि तावन्मनुजा नियमाद्यैरलंकृताः || ६२ ||

भावभक्तिविशेषाढ्या प्राणिनोऽन्येपि तत्र ये |
प्राक्संस्कारवशाज्जातास्तेऽपि जात्यन्तरं पुनः || ६३ ||

नाप्नुवन्ति विप्र सद्विवेकविवर्जिताः |
मम भक्तायतानां ? च इत्येषां यस्तु विन्दति || ६४ ||

नृणां मध्ये स धन्यो वै दुष्कृतैर्नातिबाध्यते |
कर्मणां वै ह्यभुक्तानां न नाशोस्ति च यद्यपि || ६५ ||

तानवं क्षेत्रमाहात्म्यप्रभावात्सम्प्रयान्ति ते |
जन्माभ्यासवशेनैव नूनं कर्मक्षयो भवेत् || ६६ ||

सामर्थ्यात् क्षेत्रनाथानां सक्षेत्राणां महामते |
क्षेत्रेष्वेवंप्रकारेषु दानं यच्छन्ति येऽर्थिनाम् || ६७ ||

विभोराराधनार्थं तु भक्त्या कुर्वन्ति वा तपः |
साधयन्ति च मन्त्रेशं तर्पयन्ति तिलादिभिः || ६८ ||

प्. २०५)

ये यजन्ति मखैर्देवान् लभन्ते तेऽखिलं फलम् |
द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु प्रसिद्धैः कमलोद्भव || ६९ ||

मन्त्रैर्जितन्तामन्त्रान्तैः प्राप्तैर्वाथ गुरोर्मुखात् |
स्वकेन मन्त्रमुख्येन विधिवत्परमेश्वरम् || ७० ||

आराध्यायतनस्थम् च यत्किञ्चिदधिकारिणाम् |
द्विजेन्द्रद्विजमुख्यानां दीयते पाञ्चकालिनाम् || ७१ ||

तदक्षयं परिज्ञेयं भवभोगाभिलाषिणाम् |
दानान्निवृत्तरागाणां तत्पुनर्मोक्षसिद्धये || ७२ ||

ग्राममण्डलदेशान्तर्मदायतनवासिनाम् |
दत्तमात्मसमैः ? भूत्यै बहुभिर्नीरुजोऽश्नुते || ७३ ||

संपुर्णासु स्वशक्त्या च नित्यं जन्मनि जन्मनि |
अनन्तभविकं विद्धि तद्दिव्यायतनात्पुनः || ७४ ||

विज्ञेयं लक्षभविकं तत्सिद्धायतनात्तु वै |
सहस्रभविकं विप्र विप्रप्रवरकल्पितात् || ७५ ||

दशाङ्गभविकं तद्वै कृतं यत्क्षत्रियेन तु |
तदर्धभविकं विद्धि सद्वैश्यपरिकल्पितात् || ७६ ||

सच्छूद्रकल्पिते विप्र दत्तमायतने तु वै |
द्विषट्कभवनं तद्वै दानं ज्ञेयं द्विजोत्तम || ७७ ||

अनन्यशरणेभ्यो वै वर्णेभ्यः परिकल्पिते |
द्विजेन्द्रायतने दत्तं फलं तत्पुनरेव हि ? || ७८ ||

व्यामिश्रयाजिभिर्वणैर्निर्मितायतनास्तु ये |
पूर्वोक्तेभ्यः प्रयच्छन्ति तदर्धभविकं क्रमात् || ७९ ||

फलकामफलेप्सूनां निष्कामानां हि पौष्कर |
सर्वायतनगो देवस्सर्वमूर्तिष्ववस्थितः || ८० ||

मूर्त्यन्तरगतश्चापि प्रादुर्भावगतस्त्वपि |
प्रादुर्भावान्त(रा)या ? वृत्तिं ददाति परमं पदम् || ८१ ||

आचर्तव्यमतस्तस्माद्यत्नेन महता द्विज |
मन्त्राराधनपूर्वेण कर्मणा चि … लक्षयम् || ८२ ||

तस्माद्विमुक्तरागाणां नृणामच्युतयाजिनाम् |
व्यज्यते स्वात्मवृत्तिस्थं वासुदेवमजं विभुम् || ८३ ||

तदधिष्ठितचित्तस्तु यत्र यत्र यजेद्बहिः |
तत्र तत्र तदा तेषां व्यज्यते ब्रह्म शाश्वतम् || ८४ ||

पौष्कर उवाच

देवायतनजातानां नृणामशुभकारिणम् |
मृतानां तत्र बाह्य (न्य)त्र ज्ञातुमिच्छाम्यहं गतिम् || ८५ ||

श्रीभगवानुवाच

केन चित् प्राक्तनेनैव कर्मणाऽविमलेन च |
आचरन्त्यब्जसंभूत मतेर्वै दुष्कृतं पुनः || ८६ ||

ज्ञात्वापि ज्ञेत्रमाहात्म्यं विवशात्तु बलात्तु वै |
तं म्रियन्तं च तत्रास्थे ? जन्माभ्यासवशेन तु || ८७ ||

क्षेत्रे च पापतस्तेषां संक्षिपत्यन्तकस्य च |
शश्वद्दुष्कृतशान्त्यर्थं उपायैर्नातिशासनैः (श्वतैः) || ८८ ||

त्वमेव तेषां कुरु(षे)षु ? भुक्तशेषं हि कल्मषम् |
शमयत्यचिरादेव आचरन्ति यथाशुभम् || ८९ ||

भूयः प्राप्तेन देहे(भोगे)न अस्मदीये परिग्रहे |
स चाज्ञां शिरसा तां वै कृत्वा चैव महामते || ९० ||

करुणानुगतेनैव संशोधयति चेतसा |
एवं विगतदोषास्ते यान्ति कालान्तरेण तु || ९१ ||

प्. २०६)

सा … च साकल्यात् सत्संपर्काद्विशेषतः |
प्रक्षीणकल्मषा नूनं पुनरायान्ति वैदिकीम् || ९२ ||

समाचरन्ति तद्वस्तु सायुज्यं यान्ति येन वै |

पौष्कर उवाच

तदुत्पन्ना विपद्यन्ति पापिष्ठा ह्यत्र वै यदि |
कागतिर्भवते तेषां नराणामतिपापिनाम् || ९३ ||

श्रीभगवानुवाच

शोधयत्यन्तकस्तेषां दुष्कृतिं नातिशासनैः |
गतदोषास्समायान्ति मानुष्यं हि तदा पुनः || ९४ ||

मतिर्देहविपत्यर्था तीव्रेण मनसाब्जज |
प्रयाति पूर्ववच्छुद्धिं यथा दुष्कृतिनो नराः || ९५ ||

तत्र जाताश्च निर्दोषा येऽन्यत्र विलयं गताः |
प्रयान्ति साम्प्रतं ते वै विमानैरन्तकास्पदम् || ९६ ||

संपूजत्यसौ तेषां ब्रूयाद्बद्धाञ्जलिस्ततः |
स्थानमायतन … भगवन्तं व्रजन्तु वै || ९७ ||

सालोक्यसंज्ञं विमलं भवबन्धक्षयङ्करम् |
मदीयदशितेनैव मार्गेणानेन साधुना || ९८ ||

भवतां संप्रयातानां शुभं तत्र भविष्यति |
तद्वासिनां यथान्येषां भगवत्तत्त्ववेदिनाम् || ९९ ||

एवमब्जसमुद्भूत फलमायतनाद्भवेत् |
नराणां निर्विवेकानां तदन्येषां तु किं पुनः || १०० ||

क्षितिः पादौ च स्वं नाभिर्द्यौश्शिरश्शशिभास्करौ |
नेत्रे लोका महत्पूर्वा विभोर्यस्य शिरोरुहाः || १०१ ||

दिशश्श्रोत्रे भुजाश्चैव विदिशस्सर्व एव हि |
आधारशक्तिपर्यन्तं यस्य पातालसन्नतिः || १०२ ||

स्थितिः पादतलोद्देशे नित्याकृतिधरस्य च |
विभोर्वै राजमानस्य सर्वगस्य महात्मनः || १०३ ||

सर्वं पदात्मकं यस्माद्भक्तानामत एव हि |
नह्यनायतनं देशमास्तिकानां द्विजास्ति वै || १०४ ||

चराचरमिदं सर्वं नास्तिकानां तमोमयम् |
सुप्रसिद्धं तु वै स्थानमास्तां तावन्महामते || १०५ ||

भक्त्यावस्थापिता यत्र स्थाने विप्रवरादिकैः |
आचला वा चला रम्या चित्रमृत्काष्ठशैलजा || १०६ ||

हेमादिधातुलोहोत्था या काचित्प्रतिमा हरेः |
नृणां तत्र विपन्नानां तन्माहात्म्यवशात्तु वै || १०७ ||

स्थितिस्त्रिविष्ठपे तेषामनत्युत्कृष्टलक्षणा |
अन्ते परिच्युते जन्म येषामायतनेषु च || १०८ ||

यथाक्रमं (कर्म) महाबुद्धे परिज्ञेयं हि मत्परैः |
साक्षाद्वृत्तिर्द्विजेन्द्रीया क्षेत्रक्षेत्रेषु जायते || १०९ ||

क्षत्रियायतनाद्वि (द्वृ) द्धि जन्मामरविनिर्मिते |
सद्वैश्यकल्पितोद्देशे जन्म पुष्करसंभव || ११० ||

मुनिभिर्निर्मितस्थाने अच्युतायतनेऽब्जज |
मा जन्म मौद्गलीयाच्च प्राप्नोत्याराधनान्नरः || १११ ||

कल्पितं मन्त्रसिद्धेन नरेणायतनं महत् |
भोगोत्कर्षं हि वै नॄणां तथा कालान्तरेण च || ११२ ||

प्. २०७)

मन्त्रज्ञैः कल्पितान्तं च यावदायतनं द्विज |
शश्वत्पापक्षयं चान्यत् क्षत्रियं तदनन्तरम् || ११३ ||

क्रमेण सवितानं च नातिदीर्घेण पौष्कर |
कालान्तरेण वै तेषां दोषाणां तु परिक्षयम् || ११४ ||

अवतीर्य क्षितिं पश्चाद् भुक्तशेषं हि पद्मज |
क्षपयत्याशु तत्रैव नियमैः पूर्वदुष्कृतम् || ११५ ||

प्राग्वत् स्मृताः क्रमेणैव ते यान्ति परमं पदम् |
पाता ये विहिताश्चात्र देहत्यागविधौ शुभे || ११६ ||

विवेकिनां न विहिताः प्रायश्चित्तस्थमेव हि |
आजन्म सञ्चितानां च दुष्कृतानां क्षयाय वै || ११७ ||

लभन्ते तैस्तु निर्दग्धैर्देहान्ते पदमाच्युतम् |
तस्मात् क्षेत्रं समासाद्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् || ११८ ||

स्वयं पापफलं ज्ञात्वा सत्त्वमाश्रित्य शाश्वतम् |
विरुद्धचित्तबुद्धिस्तु येन याति शुभां स्थितिम् || ११९ ||

बलवान्यदपि क्षेत्रं नॄणां शुभगतिप्रदम् |
तद्विवेकं द्वितीयं वै स्वसामर्थ्यं तु नोज्झति || १२० ||

मनोबुद्धीन्द्रियगणं करणग्रामसंयुतम् |
आमूलाद्यस्य संशुद्धमन्ते वा तपसा महत् || १२१ ||

कुर्वन्त्यनुग्रहं तस्य शश्वदायतनादयः |
जीवभावस्थितो जन्तुः परलोकं गतस्तु वा || १२२ ||

भूगुणा अपि चादेयास्सर्वत्र विधिगौरवात् |
यथा महानुभावानां पुरुषाणां तु याचकाः || १२३ ||

सन्दृष्टमन्नपानार्थं गुणज्ञमगुणं तु वै |
त्यजन्त्यगुणवांश्चैव सगुनं वापि चान्यथा || १२४ ||

ज्ञात्वैवं क्षेत्रमाहात्म्यं तपोध्यानजपादिकैः |
कर्मवाच्कित्तसन्तोषादुपशोभां नयेत्पराम् || १२५ ||

श्रीभगवानुवाच

चतुर्भिर्वासुदेवाद्यैर्मूर्तिभिः प्रागुदीरितैः |
केशवाद्यैर्द्वादशभिर्मत्स्याद्यैर्दशभिस्ततः || १२६ ||

क्ष्मान्तं षड्विंशसख्यं यत्तत्त्वबृन्दं पुरोदितम् |
व्याप्तमीश्वरपूर्वं वै द्वादशानां सह स्थितम् || १२७ ||

सुस्थूलेनानुरूपेण दशकं तेन चावृतम् |
तत्त्वं तत्त्वं समासाद्य वासुदेवादिना सह || १२८ ||

प्. २०८)

स्थितिरेवं हि सर्वेषां देवानां भवशान्तये |
गुणषट्कसमोपेतं वैश्वरूप्यं महामते || १२९ ||

स्वव्यापारवशेनैव व्यस्वयन्ति सदैव हि |
अनुग्रहवशेनैव विभोरिच्छावशेन तु || १३० ||

सर्वैः क्षितितलं व्याप्तं नानाकारधरैस्सदा |
एकैका वैभवे मूर्तिरनन्तेनात्मतां यथा || १३१ ||

यान्ति नानात्मनामेवं वाहनायुधलाञ्छनैः |
अतश्चेल्लोकनाथीय इच्छातः प्राभवेन तु || १३२ ||

स्थितिर्नानाप्रकारा वै सर्वेषां च स्वभूतिषु |
नियतस्सायुधानां च लाञ्छनानां च यद्यपि || १३३ ||

तथापि सर्वमूर्तीनां सर्वे साधारणास्स्मृताः |
यद्यप्येवं हि वै विप्र तत्रापि विनिबोध मे || १३४ ||

न चान्यभ्रान्तिशान्त्यर्थं विशेषं लाञ्छनैर्ध्वजैः |
प्रादुर्भावास्तु विज्ञेयास्स्वव्यापारवशात्तु वै || १३५ ||

प्रादुर्भावान्तरास्तद्वदंशस्य तु वशादपि |
आद्यका रक्षकाधाराः ? केचित्तु ध्वजलाञ्छनैः || १३६ ||

तुल्यमेवं त्रयाणां तु प्रादुर्भावगणं परम् |
अपरे केशवादीनां तुल्यमुद्वहति न्ति)द्विज || १३७ ||

आकारैर्लाञ्छनैस्सार्धं तद्विशेषेण वै सह ||

पौष्कर उवाच

श्रोतुमिच्छामि भगवन् सर्वेषां लाञ्छनादिकम् |
विशेषो यस्त्वयोद्दिष्टो भविनां भवशान्तये || १३८ ||

श्रीभगवानुवाच

शृणु लाञ्छनविन्यासमादिदेवादितः क्रमात् |
मत्तो निगदतस्सम्यग्यथावदमलेक्षण || १३९ ||

आद्यः पाणिश्चतुर्णां वै दक्षिणे त्वभयप्रदः |
वरप्रदो वा भक्तानां ध्यातव्यममलेक्षण || १४० ||

वामं शङ्खोद्वहं विद्धि नानास्थित्या चतुर्ष्वपि |
आद्यस्य पश्चिमाभ्यां तु वामदक्षिणयोः पुनः || १४१ ||

कालचक्रं गदां गुर्वीमच्युतस्यावधारय |
लाङ्गलं मुसलोपेतं वामहस्ते सदक्षिणे || १४२ ||

पश्चिमे भुजयुग्मेऽस्य संहत च धनुश्शरे |
खेटकं नन्दकोपेतमनिरुद्धस्य पौष्कर || १४३ ||

द्वाभ्यां पश्चिमपाणिभ्यां मध्यहस्तादितस्तु वै |
इत्येवं हि चतुर्मूर्ते रेतन्मूर्त्यन्तरेषु च || १४४ ||

शङ्खचक्रगदापद्मलाञ्छनानां स्थितिं शृणु |
आदिदेवीयदेवानां त्रयाणां तावदुच्यते || १४५ ||

वामे पश्चिमगे चक्रं विद्धि शङ्खं तु दक्षिणे |
दक्षिणे मुख्यहस्तेऽब्जं गदा तदपरे तु वै || १४६ ||

एवं हि भगवान् धत्ते केशवः कमलादिकम् |
सव्यापसव्यहस्ताभ्यां मुख्याभ्यां तु गदाम्बुजे || १४७ ||

वामादौ शङ्खचक्रौ तु स धत्ते पश्चिमद्वये |
नारायणाख्यो भगवान् माधवाख्यो निबोधतु || १४८ ||

मुख्ये सव्यापसव्ये तु शङ्खं धत्ते गदां प्रभुः |
पश्चिमे पद्मचक्रे तु सर्वपूर्वे भुजद्वये || १४९ ||

प्. २०९)

मूर्तित्रयमिदं दिव्यं कुन्देन्दुस्फटिकप्रभम् |
भगवद्वासुदेवेन सहास्य चतुरात्मना || १५० ||

त्रितयस्य परिज्ञेया मोक्षदा भवभोगदा |
कामपालीयदेवानां त्रयाणां कमलोद्भव || १५१ ||

पद्मं मुख्यकरे वामे गदान्यस्मिन् हि दक्षिणे |
विभोर्गोविन्दसंज्ञस्य इत्येवं समुदाहृतम् || १५२ ||

विन्यासं लाञ्छनानां च विष्णोरथ निबोधतु |
वामदक्षिणपाणिभ्यामग्रतश्शङ्खपङ्कजे || १५३ ||

एवं पश्चिमहस्ताभ्यां चक्रं कौमोदकीद्वयम् |
मधुसूदनसंज्ञस्य संनिवेसमतश्शृणु || १५४ ||

पद्मं मुख्य करे वामे पाञ्चजन्यं तु दक्षिणे |
गदा पश्चिमतस्सव्ये चक्रं दक्षिणतः परे || १५५ ||

त्रयमेवं हि देवानां सह वै ज्ञानमूर्तिनाम् |
चातुरात्म्याद् द्वितीयां तु पद्मरागोज्ज्वलद्युतिम् || १५६ ||

अथ प्रद्युम्नदेवानां त्रयाणां क्रम उच्यते |
वर्णभेदेन सह वै लाञ्छनग्रहनं शृणु || १५७ ||

अग्रतो वामपाणौ च चक्रमन्यकरे गदा |
वामे तु पश्चिमे शङ्खं पद्मं तदपरे स्मृतम् || १५८ ||

विभोस्त्रिविक्रमाख्यस्य वामनस्यावधारय |
गदाऽग्रवामहस्ते तु चक्रं मुख्ये तु दक्षिणे || १५९ ||

वामे तु पश्चिमे पद्मं शङ्खं तद्दक्षिणे करे |
श्रीधरस्य गदा वामे मुख्यहस्ते प्रकीर्तिता || १६० ||

चक्रमग्रेऽपसव्याख्ये शङ्खं वामे तु पश्चिमे |
तदन्यस्मिन् परे पद्मं चक्रं कोटिसमप्रभम् || १६१ ||

मूर्तित्रितयमेते वै सह च स्वामिना द्विज |
हेमधामप्रभं ज्ञेयं चातुरात्म्यतया स्थितम् || १६२ ||

अतोऽनिरुद्धमूर्तीनां त्रितयं चावधारय |
लाञ्छनोद्वहनं चैव वर्णभेदेन वै सह || १६३ ||

पद्ममग्रकरे वामे तद्द्वितीये तु हेतिराट् |
सव्यापसव्यहस्ताभ्यां पश्चिमाभ्यां क्रमेण तु || १६४ ||

पद्मकोशं गदां गुर्वीं पद्मनाभे निबोधतु |
अग्रगे चक्रराड्वामे पद्मं मुख्यकरे परे || १६५ ||

वामे गदां पश्चिमगे तदन्यस्मिंश्च शङ्खराट् |
धत्ते दामोदरो वामे गदां चाग्रस्थिते शुभाम् || १६६ ||

अपसव्येऽग्रगे शङ्खं वामे चक्रं तु पश्चिमे |
पश्चिमे त्वपसव्ये तु कमलं सूर्यवर्चसम् || १६७ ||

अतसीपुष्पसङ्काशमिदं मूर्तिगणं स्मृतम् |
सहानिरुद्धदेवेन अस्यापि चतुरात्मता || १६८ ||

विश्वेश्वरस्य वै विष्णोः स्थितयेऽस्मिञ्जगत्त्रये |
अमूर्तानां च मूर्तानामायुधानां स्थितिं शृणु || १६९ ||

पाणिद्वयेन चाक्रान्तौ पार्श्वद्वये पृथक् स्थितौ |
तन्मु(खं)ख्यं च निरीक्षन्तौ गदाचक्रौ महामते || १७० ||

शङ्खपाणिं च शङ्खेशं युग्ममन्येन हेतिना |
द्व्यादिकं करजालं यत् तन्नानाभि समन्वितम् || १७१ ||

पाशाङ्कुशाधिपद्माद्यैर्युक्तं चान्यैर्वरायुधैः |
मूर्त्यन्तराणां मूर्तीनां षोडशानामतश्शृणु || १७२ ||

मुख्यहस्ते चतुर्णां तु पाञ्चजन्यं निराकृतिम् |
सर्वदेहं हि सञ्चिन्त्य गदाचक्रे द्विजोत्तम || १७३ ||

हस्तद्वयेन चाक्रान्तौ साकारं च विभोर्मुखम् |
पिबन्तमिव मृत्पात्रे ? स्मर्तव्यं तत्परायणैः || १७४ ||

प्. २१०)

अमुर्तमन्त्रसंस्थानमिदानीमवधारय |
तमिच्छया च स्मर्तव्यं शोभालीलावशादपि || १७५ ||

नानादेशजनस्थित्या आसृष्टेस्संस्थितं यथा |
आमूर्तेस्सहमूर्तानां सन्धारणमथोच्यते || १७६ ||

पश्चिमाभ्यां भुजाभ्यां तु यस्यं सद्विहितं द्वयम् |
मूर्धदेशान् समाक्रान्तं निरीक्षन्तं विभोर्मुखम् || १७७ ||

आज्ञाप्रतीक्षकं चैव हस्तं तं व्यञ्जनादिकम् ? |
कक्षान्तर्गतहस्तं वा अथ विस्मयमुद्रया || १७८ ||

युक्तं सम्पुटसंज्ञाख्यं मुद्रया वाब्जसंभव |
चतुर्वदनपादा वै धानारूपं ? तु संस्थितिः || १७९ ||

सर्वेषां विहिता विप्र प्रयोजनवशेन तु |
साधकेच्छावशाच्चैव तथाकालवशात्तु वै || १८० ||

प्रार्थिताश्चोपविष्टास्तु भोगशययागतास्त्वथ |
चक्राम्बुरुहपीठस्था हृहि धामत्रयान्वितम् || १८१ ||

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु वाचकैः प्रागुदीरितैः |
सामान्यैर्द्विजमन्त्रैर्वा षड्भिष्षाड्गुण्यलक्षणैः || १८२ ||

योऽर्चयेद्भक्तिपूर्वं तु स्वशक्त्या विभवेन वा |
स मुक्तदोष अभ्येति तत्तत्पदमनामयम् || १८३ ||

व्यक्तं क्षेत्रवशे यस्मिन् स्वयं बाह्येऽवतारितम् |
सिद्धेर्विशेषनाम्ना च तत्र सिध्यन्ति साधकाः || १८४ ||

स्वमन्त्रजापिनो भक्ता नित्यशुद्धाः क्रियापराः |
अथ मूर्त्यन्तराणां च देवानां कमलोद्भ्वव || १८५ ||

ध्वजाद्यं यच्च संकेतं तन्मे निगदतश्शृणु |
त्रयं वदामि देवीयं केशवाद्यं प्रकीर्तितम् || १८६ ||

भूषितं प्रपताकेन महद्गरुडकेतुना |
महता तालवृक्षेण लाङ्गलीयेन पौष्कर || १८७ ||

गोविन्दाद्यं त्रयं यद्वै विज्ञेयमुपशोभितम् |
ध्वजेन मकराख्येन प्रद्युम्नं येन च द्विज || १८८ ||

त्रिविक्रमाद्यं त्रितयं नित्यमेव विभूषितम् |
कुरङ्गलाञ्छनेनैव अनिरुद्धेन लाञ्छितम् || १८९ ||

त्रयं दामोदरान्तं च हृषीकेशादिकं हि यत् |
विश्वेश्वरस्य च विभोरिच्छारूपधरस्य च || १९० ||

विहितास्सर्व एवैते रूपैश्वर्येण वै सह |
वराहनरसिंहाद्यैर्देवैस्त्रिभुवनेश्वरैः || १९१ ||

प्रादुर्भावान्तरोपेतैः … सर्वगुणोज्वलैः |
यथोचितैश्चातुरात्म्यैः केशवाद्यै(र)सतोऽब्जज || १९२ ||

हंसमत्स्यहयैः कूर्मसिंहसूकरसंज्ञकैः |
यथोक्तलक्षणैर्ब्रह्मन् शक्तितः प्रतिपत्तिजैः || १९३ ||

वृत्तित्वेन जगत्यस्मिन् अर्चनाध्यानकर्मणि |
यतीनां मुक्तसङ्गानां सिद्धानां क्षेत्रवासिनाम् || १९४ ||

एवं यथोक्तवदनैर्नृशरीरैर्महाभुजैः |
नृवराहनृसिंहाख्यैर्नृवाजिवदनाभिधैः || १९५ ||

अनुग्रहधिया व्याप्तं भूभागममलेक्षण |
तथावामननाथेन खर्वमूर्तिधरेण च || १९६ ||

स्नातकब्रह्मचारी च लाञ्छनैर्भूसितेन च |
तस्य रूपान्तरेणैव सुखानां सुखदेन च || १९७ ||

त्रिविक्रमाख्यसंज्ञेन त्रैलोक्याक्रान्तमूर्तिना |
रामसंज्ञेन विभुना ज्वलत्परशुपाणिना || १९८ ||

भारावतरणं येन पृथिव्यां बहुशः कृतम् |
एतैरन्यैर्द्विजश्रेष्ठ वक्ष्यमाणसमन्वितैः || १९९ ||

सबाह्याभ्यन्तरं द्व्याप्तं ब्रह्माण्डनिचयं हि यत् |
प्रादुर्भावान्तरैस्सार्धं प्रादुर्भावैर्द्विजाखिलैः || २०० ||

प्. २११)

अप्ययैः प्रभवाख्यैस्तु गौणमुख्यैस्सुरेश्वरैः |
स्वभावमजहच्छश्वदाकारान्तरमाकृतेः || २०१ ||

यत्तत्त्वमंशसंभूतं प्रादुर्भावान्तरं तु तत् |
प्रदुर्भावान्तरोपेतं प्रादुर्भावगणं परम् || २०२ ||

शृणु मे गदतः सम्यक् यैर्व्याप्तमखिलं जगत् |
रामोऽपरः क्षत्रजन्मा भ्रात्रा भेदैस्त्रिभिस्सह || २०३ ||

निहन्ता राक्षसानां यो मनुष्योऽहमिति स्मरन् |
कृतकृत्यस्तु यो वेत्ता स्वभावं दिव्यमुत्तमम् || २०४ ||

अपरस्सीरपाणिर्वै रामः कृष्णात्मना सह |
शिशुभावं समाश्रित्य यो महद्दिव्यकर्मकृत् || २०५ ||

कल्किश्च विष्णुर्भगवान् नष्टधर्मावतारकृत् |
उर्व्यां म्लेच्छगणं हत्वा विद्धि तं यत्कलौ युगे || २०६ ||

धर्मात्मा भगवान्विष्णुः प्रादुर्भावं च शाश्वतम् |
प्रादुर्भूतं हि वै यस्मान्नराद्यं कृष्णपश्चिमम् || २०७ ||

सपञ्चकालषट्कर्मम ? स्वधर्मैस्समन्वितम् |
जपध्यानसमोपेतमेवं यः पाति सर्वदा || २०८ ||

चतुर्मूर्तिमयं विप्र नरो नारायणो हरिः |
कृष्णसंज्ञश्च भगवान् प्रादुर्भावोत्तरं विभोः || २०९ ||

प्रकाशितं चतुर्धा ते अतोऽन्यमवधारय |
विश्वरूपस्स भगवान् बहुविग्रहलक्षणम् || २१० ||

तत्रैकमन्तराख्यं हि कृष्णनाथस्य पौष्कर |
मानुष्यत्वेऽवतीर्णस्य त्रयमाद्यमनश्वरम् || २११ ||

सहस्रवदनश्श्रिमान् सहस्राङ्घ्रिकरस्तथा |
मूर्तामूर्तं च यो धत्ते गोत्रेष्वमरसंग्रहम् || २१२ ||

जलारविन्दनाभश्च प्रादुर्भावेश्वरो महान् |
प्रभवाप्ययकृद्योगैर्बहुभेदैरूपासितैः || २१३ ||

मधुकैटभमाथी च प्रदुर्भावेश्वरस्य च |
प्रदुर्भावान्तरं विद्धि पद्मनाभस्य तद्विभोः || २१४ ||

मन्दरोत्पा (त) दकृद्देवस्त्वमृताहरणस्तथा |
सुधाकलशधृक् चैव वनिताकृतिविग्रहः || २१५ ||

भूयो रूपान्तरं तस्य राहोश्चिच्छेद मस्तकम् |
एवं चतुर्धा भगवानेष एव महामते || २१६ ||

प्रादुर्भावान्तरोपेतं प्रादुर्भावोत्तमोत्तमम् |
समस्तसौभाग्यनिधिर्लक्ष्मीनाथः परः प्रभुः || २१७ ||

न द्वितीयः प्रसन्नात्मा नृणां भोगापवर्गदः |
लक्ष्मीरूपान्तरैर्युक्तश्चतुर्भिर्गरुडासनः || २१८ ||

पुनस्तदासनं चान्यदष्टभेदैः श्रियान्वितः |
देवादीनां मनोवृत्तिपूरको भोगपूर्वकम् || २१९ ||

भोगवान् कालनेमिघ्नः पक्षीन्द्रवरवाहनः |
सहस्रारकरश्श्रीमान् श्रीवत्साङ्कितलक्षणः || २२० ||

कालवैश्वानरश्शालिनाथ(ः)पाथोनिवासिनः ? |
आधारशक्तिज्ञंस्य आ (अ) मूर्तस्य च वै विभोः || २२१ ||

अभिमानतनुर्यो वै नानाभेदैश्च वर्तते |
गजेन्द्रग्राहमोक्षी च संसाराद्रसलक्षणात् || २२२ ||

ज्ञानोपदेष्टा भगवान् कपिलाक्षस्त्वधोक्षजः |
विद्यामूर्तिश्चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा वै लोकपूजितः || २२३ ||

तमंशभूतं वै सम्यक् विश्वव्यञ्जनलक्षणम् |
युगावसाने संहारं यः करोति च सर्वदा || २२४ ||

शङ्कराख्यो महारुद्रः प्रादुर्भावान्तरं हि तत् |
देवस्यानलशालेर्वै सर्वाधस्संस्थितस्य च || २२५ ||

प्. २१२)

लोकेश्वरश्शान्ततनुर्बौद्धं यस्यापरं विदुः |
निर्य(य)न्ता बुद्धिधर्माणां हिंसादोषस्य दूषकः || २२६ ||

अग्नीषोमात्मसंज्ञस्य देवस्य परमात्मनः |
सूर्याचन्द्रमसौ विद्धि साकारौ लोचनेश्वरौ || २२७ ||

तद्वक्त्रं दैवतं चान्यद्धुतभुक् परमेश्वरः |
मन्त्रपूतं सदादाय हुतमाज्यपुरस्सरम् || २२८ ||

ब्रह्माण्डभुवनं सर्वं सन्तर्पयति सर्वदा |
विश्वेशप्राणशक्तेर्वै वायवाख्यमधिदैवतम् || २२९ ||

जगत्सन्धारकं चैव नानास्कन्धात्मना तु वै |
एते भगवदाकारास्तिष्ठन्त्यस्मिञ्जगत्त्रये || २३० ||

नानावेशस्वरूपैश्च नानासंस्थानलक्षणैः |
नानाकार्यवशेनैव नानाकारवशेन तु || २३१ ||

एवं कृतकशब्दाद्यैर्भगवांस्तत्क्षणेन च |
आराध्याकृतितुल्येन तज्जपध्यानसेविनाम् || २३२ ||

यथाभिमतरूपेण गुणषट्कान्वितेन च |
ज्ञस्वभावेन नित्येन स्वरूपेणामलात्मना || २३३ ||

निश्वमापूरितं सर्वं सर्वानुग्रहकाम्यया |
सर्वत्र यास्ति सर्वेषां यथोक्तानां महामते || २३४ ||

वासुदेवादिमूर्तीनां वैश्वरूप्यमनश्वरम् |
योगैश्वर्यप्रभावेन अच्युतेच्छावशादपि || २३५ ||

ज्ञात्वैवमब्जसंभूत न कार्यो हृदि विस्मयः |
स्फूटे … रूपेण नानानामान्वितेन वै || २३६ ||

दृष्टो भगवदाकारे स्वयं व्यक्तादिकेन च |
क्षितिमध्येऽवतीर्णे च पूर्वोदिष्टेन वर्त्मना || २३७ ||

तीर्थोद्देशेषु सर्वेषु क्षेत्रेषु विविधेषु च |
गिरिशृङ्गेषु रम्येषु तन्मध्येषु गुहासु च || २३८ ||

वनेषूपवनाढ्येषु पातालतलभूमिषु |
लोकान्तरेषूर्ध्वगेषु देवैर्गन्धर्वसत्तमैः || २३९ ||

नास्तिका भिन्नमर्यादा मोहमायामलान्विताः |
विकल्पदोषैराविष्टाः भ्रान्तबुद्धिज(डी) कृताः || २४० ||

चरणाम्बुजनालं तु परामृश्यन्ति येऽधमाः |
मज्जन्ति नरके घोरे पितृभिस्सहिताश्चिरात् || २४१ ||

सदायतनदेवानां मूलं ये चान्विषन्ति वै |
मूर्ध्नश्छेदो भवेत्तेषां भावोपहतचेतसाम् || २४२ ||

धृतिशक्तिमयं मूलं देवानामपि दुर्दृशम् |
तत्कथं लक्ष्यते मूढैर्यन्मूर्तद्रव्यतां गतम् || २४३ ||

मानमेयैस्सतन्त्रं च यथा तत्परम् … तम |
यैरेतन्मध्यषट्कं तु क्षेत्रेशाङ्घ्रिकजैस्स्थितैः || २४४ ||

गुणैर्दिव्यगुणोपेतैरूर्जितैः प्राकृतैर्गुणैः |
स्वयमेवं जगन्नाथै रवतीर्य च या स्थितिः || २४५ ||

गृहीता सुस्थिरा चैव सुसिद्धैश्चापि कल्पिता |
दोषैस्सदिग्विभागाद्यैरन्यदात्वेन यान्ति च || २४६ ||

नित्यसन्निधिमाहात्म्यात् कालं कल्पक्षयावधि |
उत्तरोत्तरता चैव जगत्यस्मिन् हि वर्तते || २४७ ||

दुष्टोपशान्तिदा शक्त्या सिद्धिदा या च वै सह |
पौरुषायतनानां च सिद्धाख्यानां महामते || २४८ ||

स्वयमेवावतीर्णानां तत्त्वेशानामपि क्षितौ |
अतस्संसारभीतैश्च भक्तैस्सर्वेश्वरस्य च || २४९ ||

गम्यैश्च तेऽर्चनीयाश्च कालं वै जीवितावधि |
नित्यं तूपासितव्याश्च तत्रस्थैराश्रमान्वितैः || २५० ||

प्. २१३)

प्राप्ताधिकारैर्दीक्षान्तस्स ? मयज्ञादिकैर्नरैः |
यदैव कृतदीक्षाणामधिकारसमन्वितम् || २५१ ||

अच्युताराधनार्थं तु निश्रेयसपदाप्तये |
तदेव प्रतिषिद्धं च देवतान्तरपूजनम् || २५२ ||

परमेतद्धि समयमप्रमेयरतात्मनाम् |
सा प्रसिद्धा तु वै व्यक्तादाकारात् परमेश्वरात् || २५३ ||

व्यूहाद्वा विभवाख्याच्च ऋते नान्यं पुरोदितात् |
समर्चनीयमाकारं न बुधैर्वसुधागतम् || २५४ ||

क्वचिद्भगवदंशैस्तु प्रदुर्भावैरधिष्ठिताः |
दृश्यन्ते पार्थिवा लिङ्गाश्श्रूयन्ते च द्विजोत्तम || २५५ ||

यद्यप्येवं महाबुद्धे वैष्णवानां तथापि हि |
विरुद्धत्वादनर्च्यास्ते नोपाधिर्वैष्णवी हि सा || २५६ ||

स्वयंभुवापि ये केचित् सुरसिद्धावतारिताः |
स्कन्दरुद्रमहेन्द्राद्याः प्रतिषिद्धास्तु तेऽर्चने || २५७ ||

अन्तर्यामी च सर्वेषां देवानां पुरुषोत्तमः |
यद्यप्यव्यक्तरूपं च व्यक्तौ सिद्धिस्वकास्वकाः ? || २५८ ||

भावभक्तिवशाद्विप्र स्वक्रि(की)याधिगमादपि |
ज्ञात्वैवं भक्तिसांकर्यं न कुर्यादेवमेव हि || २५९ ||

वर्जनीयं प्रयत्नेन य इच्छेदुत्तमां गतिम् |
विप्रा एकायनाख्या ये ते भक्तास्तत्त्वतोऽच्युते || २६० ||

एकान्तिनस्सुतत्त्वस्था देहान्तान्नान्ययाजिनः |
कर्तव्यत्वेन ये विष्णुं संयजन्ति फलं विना || २६१ ||

प्राप्नुवन्ति च देहान्ते वासुदेवत्वमब्जज |
व्यामिश्रयाजिनश्चान्ये भक्ताभासास्तु ते स्मृताः || २६२ ||

परिज्ञेयास्तु ते विप्रा नानामार्गगणार्चनात् |
तस्मात्संसिद्धदेहस्तु दीक्षाख्येन तु कर्मणा || २६३ ||

यावज्जपाधिकारं तु नारायणपरो भवेत् |
जपहोमक्रियासक्तस्समास्ते स्तुतितत्परः || २६४ ||

देहान्ते वैष्णवं लोकं प्राप्नुयात् पुनरेव हि |
जन्म चासाद्य चोत्कृष्टमाबाल्याद् द्विजसत्तम || २६५ ||

भगवत्कर्मनिष्णातस्तत्परस्तन्मयो भवेत् |
नाभिसन्धाय च फलमापत्कालगतोऽपि वै || २६६ ||

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नाप्नुयादिह पौष्कर ||

पौष्कर उवाच

भगवन् भूतभव्येश क्षेत्रैः क्षेत्रवरैस्सह |
पारम्येन च यैर्व्याप्तं क्षित्यन्तं तत्त्वसंग्रहम् || २६७ ||

वासुदेवाख्यसद्ब्रह्मतत्त्वादारभ्य वै क्रमात् |
वक्तुमर्हसि मे शश्वत् सर्वानुग्रहकाम्यया || २६८ ||

श्रीभगवानुवाच

षाड्गुण्यदेहसंज्ञेन स्वस्थेन चतुरात्मना |
स्वर्गान्तं स्वपदा व्याप्तमधिदेवात्मना द्विज || २६९ ||

या वै सर्वेश्वरी शक्तिरीश्वराख्या निशामनी |
ज्ञानादिभेदभिन्नेन आद्येन चतुरात्मना || २७० ||

व्याप्ता चाव्यक्तलिङ्गेन भारूपेण महात्मना |
या परा प्रकृतिर्दैवी सत्त्वैकगुणलक्षणा || २७१ ||

पूर्णा शक्तिसमूहेन वैभवीयेन पद्मज |
सह मूर्त्यन्तरेणैव प्रादुर्भावान्तरस्तथा || २७२ ||

प्. २१४)

प्रादुर्भावमयैर्बीजैस्समूहे चतुरात्मना |
जीवक्षेत्रज्ञर्कात्मनामधेयमनश्वरम् || २७३ ||

वर्तते वै समासाद्य नित्यं सैवेश्वरेच्छया |
त्रैगुण्यसाम्यमाधारमव्यक्ताख्यं च शाश्वतम् || २७४ ||

तत्रस्थमभिमानाख्यरूपेण परमेश्वर(ः)म् |
स्फुटमव्यक्तभेदं च चातुरात्म्यं जगत्प्रभुम् || २७५ ||

द्विभुजं पुरुषाकारयुक्तमादित्यसन्निभैः (भम्) |
ध्वजैराभरणैश्चिह्नैश्शङ्खचक्रादिसंज्ञितैः || २७६ ||

अव्यक्ते बुद्धितत्त्वे च स्थितं व्यक्ततरं विभुम् |
चतुर्मूर्तिं चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्गतिम् || २७७ ||

लाञ्छनैर्ध्वजपर्यन्तैर्व्यक्तैर्युक्तमनश्वरैः |
अहङ्कारं समाश्रित्य अव्यक्तं कमलोद्भव || २७८ ||

स्थिता मूर्त्यन्तरास्सर्वे केशवाद्यास्तु वै स्मृताः |
हंसाद्याष्षण्मयोक्ता ये यथासंसिद्धिलक्षणाः || २७९ ||

मनस्तत्त्वं समासाद्य सम्यक् ज्ञानगुणान्विताः |
बुद्धिन्द्रियगुणं विप्र षडेते पुनरन्यथा || २८० ||

पौरुषं देहमासाद्य संस्थिताः परमेश्वराः |
कल्किनिष्ठाः षड्भुजाश्च वामनाद्या द्विजेश्वराः || २८१ ||

कर्मेन्द्रियसमूहं तु तिष्ठन्त्याश्रित्य सर्वदा |
धर्माद्या विश्वरूपान्ता ये च सर्वगुणैर्युताः || २८२ ||

तन्मात्रापञ्चकं खाद्यं समाश्रित्य च संस्थिताः |
आकाशाद्यं समूहं यद्भूतानामब्जसंभव || २८३ ||

संस्थिता वै समाश्रित्य प्रागुक्ता विबुधोत्तमाः |
उक्तशेषैर्महाबुद्धे प्रादुर्भावान्तरैस्सह || २८४ ||

उपरागं यथासाद्य लोकत्रयसमन्वितम् |
एकदेशं समायाति तीर्थसङ्गं कुरुक्षितौ || २८५ ||

अनुग्रहधिया चैव परया (कृ) रूपया द्विज |
अन्तकाले तु बुद्धानां देवैर्व्याप्तमनुस्मरन् || २८६ ||

अध्यक्षो दैवतं क्ष्मान्तं विग्रहं तत्त्वसंग्रहम् |
वाच्यवाचकयुक्तास्तु तेऽपि यान्ति परां गतिम् || २८७ ||

यस्माद्वै भगवच्छक्त्या त्वनुकम्पाख्यया द्विज |
आविश्य बान्धवैस्स्निग्धं जन्तोस्सङ्गतिसिद्धये || २८८ ||

तत्तस्यानेन विधिना आपादयति वै शुभम् |
तीर्थे वायतने क्षेत्रे विसंज्ञस्य महामते || २८९ ||

पौष्कर उवाच

क्षेत्रैः क्षेत्रेश्वरोपेतैर्भूतानामिह यत्प्रभो |
अनुग्रहार्थमाक्रान्तं तमादिशतु साम्प्रतम् || २९० ||

श्रीभगवानुवाच

कर्मभूमौ मनुष्याणां भ?व्याः क्षेत्रास्तथा हि ये |
अगम्यास्त्वपि तेषां ये सुरसिद्धगणं विना || २९१ ||

साम्प्रतं मे च ते शश्वदेकाग्रमवधारय |
आर्यावर्ते तु भूभागे पृथिव्यां पुण्यसंज्ञके || २९२ ||

मध्यदेशसमोपेते चतुर्दिक्परिनिष्ठिते |
सामुद्रजललेखायां तत्पर्यन्ते महान्तरे || २९३ ||

आसृष्टेरवतीर्णा यैस्स्वाधिष्ठानैस्सहाखिलाः |
आदिदेवादयो देवा व्यक्तिविग्रहलक्षणाः || २९४ ||

यत्र यत्र च भूभागे यो यस्सार्वेश्वरं वपुः |
यस्माद्यस्मात्तु वै तस्मादासृष्टेरेत्य संस्थिताः || २९५ ||

प्. २१५)

क्षेत्रेशेनान्विताश्चैव तीर्थेशेन तथैव हि |
यस्माद्देवालयोद्देशात् ध्मातस्य जलजस्य च || २९६ ||

भवेच्छब्दात्तवेधश्च तावत् क्षेत्रं तदुच्यते |
दिव्याद्यायतनादीनामन्तरं यदनश्वरम् || २९७ ||

क्रोशाधिकसमं न्यूनं मानेनानेन येन तु |
अन्तर्वेदी च सा ज्ञेया नारायणरतात्मनाम् || २९८ ||

यजने श्राद्धकरणे दाने वोत्क्रमणेऽर्चने |
जपध्याने तपोयज्ञे अग्निसन्तर्पणेन च || २९९ ||

स्थितं यदेकदेशे तु दीपालोके(कं) द्विजोत्तम |
आभासयति भूभागं परतस्तद्वदेव हि || ३०० ||

स्वज्ञेत्रं क्षेत्रनाथं च समासाद्य च वर्तते |
ऐहिकामुष्मिकी चैव सिद्धिर्भवति देहिनाम् || ३०१ ||

तत्र तावच्चतुर्मूर्तेर्मूर्त्यन्तरगणस्य च |
सन्निवेशं पृथिव्यां वै साम्प्रतं त्ववधारय || ३०२ ||

पुष्करं क्षेत्रमाश्रित्य पुण्डरीकाक्षसंज्ञया |
वासुदेवस्तु भगवान्नित्यसन्निहितस्स्थितः || ३०३ ||

एवं क्षेत्रवरैस्सर्वमेत्य विश्वेश्वरस्स्वयम् |
चतुर्मूर्तिर्द्विजाद्यं वै आसृष्टेस्संस्थितिं क्रतौ || ३०४ ||

चतुर्णां मूर्तिभेदं यद्द्विषट्कपरिसंख्यया |
क्षेत्रैस्तीर्थान्वितैस्तेषां संस्थानमवधारय || ३०५ ||

केशवः क्लेशहा लोके वै(द्वै)रूप्येण क्षितौ स्थितः |
अभिव्यक्तेन रूपेण गोविन्दः पुरुषोत्तमः || ३०६ ||

… |
… || ३०६ ||

… |
भूभागपदमाश्रित्य संस्थितो नगसाह्वये || ३०७ ||

स्थाने बृन्दावनाख्येऽपि द्विधैव कमलोद्भव |
विष्णुर्लो … हे विप्र स्थितो विष्णुपदेन च || ३०८ ||

मन्दराख्यगिरिं चैव आसाद्य मधुसूदनः |
भूतानामनुकम्पार्थमवतीर्य च संस्थितः || ३०९ ||

यामुनं जलमाश्रित्य देवदेवस्त्रिविक्रमः |
स्थितः कमलसंभूत नृणां च सुगतिप्रदः || ३१० ||

मूर्त्यन्तरं वामनाख्यं सह्याद्रौ कमलोद्भव |
स्वतत्वादेत्य विश्रान्तं ? भविनां शोकशान्तये || ३११ ||

नर्मदाख्यं हि चाक्रम्य जलं पापक्षयङ्करम् |
श्रीधरस्संस्थितो देवः कौण्डले च श्रिया सह || ३१२ ||

हृषीकेशस्तु भगवान् संस्थितोऽप्यात्मना भुवि |
धराधरे ध्वजाख्ये तु क्षेत्रे कुब्जाम्रकेऽब्जज || ३१३ ||

पद्मनाभस्तु माध्येशस्त्ववतीर्य च संस्थितः |
दक्षिणां दिशमाश्रित्य समीपे जलधिक्षितौ || ३१४ ||

गिरौ रैवतके विप्र स्वतत्त्वादेत्य वर्तते |
दामोदरस्तु भगवान् हितार्थं भावितात्मनाम् || ३१५ ||

एभिर्मूर्त्यन्तरैस्सार्धं मूर्तिभिर्विश्वमन्दिरम् |
समासाद्य द्विजश्रेष्ठ अतोऽन्येषां च संस्थितिम् || ३१६ ||

निबोधतु महाबुद्धे सावधानेन चेतसा |
सिद्धामरार्चितं विद्धि श्वेतद्वीपे तु हंसराट् || ३१७ ||

मत्स्यात्मा भगवानप्पु अश्वात्मा वडवामुखे |
रसातले तु कूर्मात्मा विन्ध्यारण्ये तु पौष्कर || ३१८ ||

विज्ञातव्यो मृगेन्द्रात्मा पापहा सर्वदेहिनाम् |
सौकरीयेन रूपेण क्षेत्रे तत्संज्ञके तु वै || ३१९ ||

प्. २१६)

गाङ्गे शुभजले कूले सुरसिद्धनिषेविते |
हेमोत्तमाङ्गदृग्देवो हेमशैलमहान्तरे || ३२० ||

नौबन्धनगिरावेव मीनवक्त्रः स्थितः प्रभुः |
कृष्णाश्वेऽश्वशिरोदेवो क्षितिक्षेत्रे क्षमार्चिते || ३२१ ||

लवणोदधिपर्यन्ते भूभागे सिद्धसेविते |
कूर्मवक्त्रश्च भगवान् संस्थितश्शङ्खचक्रधृक् || ३२२ ||

नृहरिः कृतशौचे तु उज्जयिन्यामपि द्विज |
विशाखमूलसंज्ञे तु स्थाने त्वेवं स्थितस्त्रिधा || ३२३ ||

कोकामुखे वराहस्तु वाराहे तु नगोत्तमे |
कन्दमाले विवैतस्ते कुलकुक्षौ हिमाचले || ३२४ ||

वामनं खर्वमूर्तिं च वैश्वरूप्येण संस्थितम् ? |
मध्यदेशे तु गङ्गायाः कुरुक्षेत्रे तु पौष्कर || ३२५ ||

यामुनं कूलमासाद्य प्रादुर्भावान्तरं महत् |
स्थितिं त्रिविक्रमाख्यं यस्त्रैलोक्याक्रान्तविग्रहः || ३२६ ||

नगोत्तमे महेन्द्राख्ये परश्वथकरो द्विज |
रामसंज्ञश्च भगवान् संस्थितः क्षत्रियान्तकः || ३२७ ||

धराधरे चित्रकूटे रक्षःक्षयकरो महान् |
संस्थितश्चापरो रामः पद्मपत्रायतेक्षणः || ३२८ ||

रामोऽन्यस्सीरपाणिर्वै यामुनं भ्रामयञ्जलम् |
संस्थितो मानुषीयेषु भूभागेषु शुभेषु च || ३२९ ||

सामुद्रेऽपि ततो द्वीपे द्वारकाख्येऽमरार्चिते |
वर्तते भगवान् कृष्णस्सर्वात्मा परमेश्वरः || ३३० ||

कल्की विष्णुश्च भगवान् स्तूयमानो द्विजैः स्थितः |
समासाद्य विपाशां च नदीं नियतमानसः || ३३१ ||

धर्ममूर्तिर्महात्मा वै धर्मारण्ये सुरार्चिते |
अनुग्रहपरस्त्वास्ते लोकानां लोकपूजितः || ३३२ ||

नरसंज्ञं जगन्नाथं सिद्धैस्संपूजितेषु च |
भूभागेषु च रम्येषु नित्यसन्निहितः स्थितः || ३३३ ||

गिरौ गोवर्धनाख्ये तु देवस्सर्वेश्वरो हरिः |
संस्थितः पूजिते स्थाने गवां निष्क्रमणेषु च || ३३४ ||

सालिग्रामे च भगवान् राजेन्द्राख्ये वने द्विज |
तथैव वसुधांशेन स्थितो देवव्रताभिधे || ३३५ ||

कृष्णोऽपरश्चतुर्मूर्तिरवतीर्य धरातले |
स्थितः पिण्डारके विप्र मोचयन्दुष्कृता(ज्ज)नान् || ३३६ ||

श्वेतद्वीपे कुरुक्षेत्रे हिमवन्ताचलेऽब्जज |
वेदिकायामपि तटे विश्वरूपस्स्थितः प्रभुः || ३३७ ||

क्षीरोदधौ पद्मनाभश्शेषाहिशयनोपरे |
स्थितो नाभ्यब्जसंभूतो यस्माच्चैव पितामहः || ३३८ ||

चतुर्धा रूपमाश्रित्य विश्वेऽस्मिन् सैव वर्तते ? |
हिताय सर्वलोकानां यथावदवधारय || ३३९ ||

आसाद्य शयनं ब्रह्मन् पातालतलसंस्थितः |
वर मादाय चाग्नेयं योऽन्ते संहरते जगत् || ३४० ||

वटमूलं समाश्रित्य प्रयागे सुरपूजिते |
जगदेकार्णवं कृत्वा दिव्यमासाद्य पादपम् || ३४१ ||

सन्तिष्ठते स भगवांस्तस्मिंस्तीरे क्षितौ द्विज |
न्यग्रोधशायिनं चैव ध्यायेद्दिव्यगतिप्रदम् || ३४२ ||

हिमाचलैकदेशे तु तुङ्गे वै भृगुसंज्ञके |
मधुकैटभमाथी च संस्थितः सोऽवनीतले || ३४३ ||

क्षीरोदकक्षितिक्षेत्रे सुरासुरनिषेविते |
मन्दराद्रिकरो देवो वर्तते देवपूजितः || ३४४ ||

प्. २१७)

तत्रैवामृतजिद्देवः संस्थितस्सिद्धसेवितः |
कान्तारूपधरश्चैव सुधाकलशधृक्तथा || ३४५ ||

सिद्धानां च मुनीनां च देवानां मृत्युजित् स्थितः |
द्विधा कर्तागणोपेतं ? देवं गरुडवाहनम् || ३४६ ||

सालवृक्षभुजोद्देशे सालिग्रामे स्थितो विभुः |
त्रिकूटगिरिपृष्ठे तु गम्ये गगनचारिणाम् || ३४७ ||

गजोद्धृतिच्छलेनैव अप्रमेयाख्यया स्थितः |
श्वेतद्वीपपतिर्देव अवतीर्य च संस्थितः || ३४८ ||

गङ्गासमुद्रसंयोगे क्षित्युद्देशे मनोरमे |
यज्ञभुग्भगवान् देवो नैमिशे सिद्धपूजिते || ३४९ ||

सैन्धवारण्यमाश्रित्य अनन्तो भगवांस्स्थितः |
शार्ङ्गपाणिस्तु देवेशो दण्डकारण्यसंज्ञके || ३५० ||

रक्षोगणकुलं चैव संस्थितस्तज्जयैषिणाम् |
उत्पलावर्तके देशे शौरिसंज्ञोऽच्युतस्स च || ३५१ ||

क्षितौ समुद्रसिन्ध्वोब्धेः ? सङ्गमे सिद्धसेविते |
ज्ञानोपदेष्टा भगवान् संस्थितो दुःखशान्तये || ३५२ ||

आसाद्य सूकरक्षेत्रं देवो गरुडवाहनः |
संस्थितो गरुडारूढः पारिजातकराङ्कितः || ३५३ ||

सिद्धैस्सुरगणैस्सार्धं गगने चापि पौष्कर |
देवदेवेशनाम्नाथ हस्तिपर्वतमस्तके || ३५४ ||

एकदेशं समासाद्य सर्वस्य वरदः स्थितः |
माल्योदपाणिर्वैकुण्ठो मगधायां महामते || ३५५ ||

ओड्डीन्ये पुण्यभूभागे संस्थितः पुरुषोत्तमः |
अचिन्त्यात्माथ भगवान् पर्वते गन्धमादने || ३५६ ||

शिपिविष्टाख्यया देवश्शिपिविष्टव्रते स्थितः |
प्राक्समुद्रापयाने तु भूभागे शुभलक्षणे || ३५७ ||

कापिलीं मूर्तिमासाद्य वासुदेवः स्थितः प्रभुः |
अवतीर्य स्वतत्त्वाच्च ब्रह्मसंज्ञः प्रजापतिः || ३५८ ||

मणिबन्धं समासाद्य नित्यं सन्निहितः स्थितः |
मगधामण्डले विप्र महाबोधधराश्रितः || ३५९ ||

संस्थितो लोकनाथात्मा देवदेवो जनार्दनः |
देवदक्षिणगाक्ष्णोर्वै योऽभिमानतनुर्द्विज || ३६० ||

सूर्यसंज्ञस्तु भगवान् हेमशैलोपरि स्थितः |
अच्युतो वामनेत्रे तु योऽभिमानतनुर्विभुः || ३६१ ||

भगवान् सोमसंज्ञस्तु सोमतीर्थाश्रमेऽपि च |
अग्निस्वरूपमजितं संस्थितं बडबानले || ३६२ ||

वस्वात्मा गगने विप्र भासते त्वसुरान्तकृत् |
विष्णुनाम्ना पुनर्देवस्त्वनेकायुधमण्डितः || ३६३ ||

जयाख्ययोज्जयिन्यां वै स्थितः पापजये नृणाम् |
काश्मीरमण्डले पुण्ये क्षेत्रे चक्रधराभिधे || ३६४ ||

चक्रपाणिस्तु भगवान् भक्तानां मोक्षदः स्थितः |
सुरोत्तमाभिधानश्च गदापाणिस्तु पौष्कर || ३६५ ||

सदा सन्निहितं विद्धि गङ्गाद्वारे सुरैस्सह |
चतुर्भुजश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्गतिः || ३६६ ||

स्थितः पिण्डारके देवो विष्वक्सेनस्सनातनः |
शुभमासाद्य भूभागं प्राग्ज्योतिषपुरे तथा || ३६७ ||

देवं विश्वेश्वराख्यं च स्थितमेत्य स्वगोचरात् |
सा तत्र नाभिधक्षेत्रे सिद्धविद्याधरान्विते || ३६८ ||

स्वामिसंज्ञो जगन्नाथः स्थितो मन्दाकिनीतटे |
भल्लातके महायोगे ध्यायिनामपवर्गदः || ३६९ ||

रसातले नृसिंहाख्ये देविकायास्तटाश्रिते |
रिपुक्षयाख्यया विप्र देवस्सर्वेश्वरस्स्थितः || ३७० ||

प्. २१८)

शङ्कराख्ये तु भूभागे सर्वदेवनिषेविते |
ज्ञानमूर्तिर्जगन्नाथस्संस्थितश्शुभकृन्नृणाम् || ३७१ ||

पृथिव्यां तु पितृक्षेत्रे मोचयन्तमृणत्रयात् |
जनार्दनाख्यया ब्रह्मन् विश्वात्मा भगवान् स्थितः || ३७२ ||

एतेऽवताराः कथिताः लेशतः कमलोद्भव |
एभिः क्षितितलं व्याप्तं पौनः पुन्येन च स्वयम् || ३७३ ||

संसारिणां जनानां तु अनुग्रहधियाब्जज |
सङ्कीर्तनमगम्यानां त्रिसन्ध्यं नित्यमाचरेत् || ३७४ ||

मतिं चक्रे च गम्यानां सेवने दर्शनेऽपि च |
म्लेच्छानां तेषु देशेषु क्षितौ क्षेत्रादयो हि ये || ३७५ ||

साङ्कर्यपरिहारेण द्रष्टव्याप्ते सदैव हि |
ऋषिभिस्सामरैस्सिद्धैस्स्वाश्रमेषु महत्सु च || ३७६ ||

जलाशयेषु पुण्येषु पृथिव्यां विविधेषु च |
सर्वे भगवदाकारा विभवव्यूहलक्षणाः || ३७७ ||

उ(मु)क्ता गताश्च ये चान्ये समुत्प्रेक्ष्य धिया स्वयम् |
प्रतिष्ठिताश्च विधिवत्समन्त्रास्सत्यविक्रमाः || ३७८ ||

स्थित्या नानाप्रकारा ये भूतभव्यादिकाख्यया |
सौम्याग्नेयोभयाख्येन सन्निवेशवशेन वै || ३७९ ||

लीलारुचिमयेनैव चित्तसौख्यप्रदेन च |
भुजाद्यायुधसन्धानकेतुभेदेन वै सह | ३८० ||

अलंकृतश्च ? भूभागं मनुजैस्त्वेवमेव हि |
भक्तैरनुगृहीतैश्च सिद्धाद्यैश्च यथोदितम् || ३८१ ||

आदिदेवादयश्चैते तत्वेशास्समुदीरिताः |
परस्मिन् भगवत्तत्त्वे त्वभेदेन व्यवस्थिताः || ३८२ ||

सूर्यस्य रश्मयो यद्वद्वहनेरचिंर्गणं यथा |
जलधेरूर्मयो यद्वत्तद्वदेवाब्जसंभव || ३८३ ||

चित्सामान्यानि(न्नि)त्यशुद्धा व्यापकाः परमेश्वराः |
तत्त्वसत्तां समाश्रित्य ज्ञानाद्यैस्समलंकृताः || ३८४ ||

अणिमाद्यष्टकोपेतास्संस्थितास्स्वात्मना तु वै |
अध्वावनिषु सर्वासु नित्यम् कुर्वन्ति सन्निधिम् || ३८५ ||

मुक्तये सर्वभूतानां विशेषेण तु वै भुवि |
आविश्वप्रभवात् कालादारभ्य प्रलयावधि || ३८६ ||

क्षेत्रेषु तीर्थतीरेषु शब्दब्रह्ममयात्मना |
सामान्येनापि मन्त्रेण तद्विवर्तेन भात्मना || ३८७ ||

ततो व्यक्तेतरं रूपमाश्रयन्ति च पार्थिवम् |
हितार्थं सर्वलोकानामवतीर्णमनश्वरम् || ३८८ ||

जगत्यायतनाख्यायामत्र सिध्यन्ति योगिनः |
कालान्तरेण व्यक्तीनां मज्जनं जायते यदि || ३८९ ||

सन्निधिं शक्तिभावेन नित्यं कुर्वन्ति तत्र च |
योगेश्वरामरास्सिद्धास्स्मृत्वाकारं तदात्मकम् || ३९० ||

शैलमृद्दारुधात्तूत्थां व्यक्तिं संस्थापयन्ति च |
यत्रानुवेधं कुरुते मन्त्रशक्तिधरास्तु ये || ३९१ ||

येनाच्युतीयनाम्ना वै यद्यत्स्थानान्तरं स्मृतम् |
सन्निधिस्थस्य वै रूपं शब्दमूर्तिधरस्य च || ३९२ ||

भिन्नात्मनां स्वयंव्यक्तिरूपेष्वव्यक्तकेषु च |
सन्निरुद्धेषु मन्त्रेषु इच्छावृत्तिगतेषु च || ३९३ ||

आकारास्संन्निवेशाच्च पारमेश्वरमन्यथा |
अन्यथा वै जगत्यस्मिन् ख्याताख्यातं च शाश्वतम् || ३९४ ||

एवमायतनानां च नित्यत्वं सम्प्रकाशितम् |
अनादित्वमसंख्यं च महत्त्वमपि पौष्कर || ३९५ ||

जाता ये मां प्रसिद्धिर्वै सति व्यक्तिवशाद्द्विज |
विना व्यक्तिस्वरूपेण शब्देनाप्यक्षयात्मना || ३९६ ||

द्व्यात्मनापि हि चान्यत्र शब्दव्यक्तिमयात्मना |
अन्ये मुनिवरा विप्र दृष्ट्वा स्थानं मनोरमम् || ३९७ ||

प्. २१९)

निर्दोषं सलिलं शुद्धं पादपौषधिसंकुलम् |
स्थितिं कृत्वा स्थिरां तत्र कर्मणा मनसा ततः || ३९८ ||

सुलक्षणं तु पाषाणं दृष्ट्वा चान्यत्र बाहृतम् |
विश्वकर्मकुलोद्भूतं समाज्ञाप्य तु शिल्पिनम् || ३९९ ||

उपलेऽस्मिञ्जगद्योनेर्विष्णोस्सर्वेश्वरस्य च |
पादारविन्दमुद्रां च सम्पाद्य च मनोहराम् || ४०० ||

एवमन्ये तु मुनयस्स्वस्थानेषु महामते |
शङ्खचक्रगदापद्मपूर्वा ये हरिलाञ्छनाः || ४०१ ||

निवेशं तत्र कृत्वा वै भक्तिपूतेन कर्मणा |
अपरे तु द्विजश्रेष्ठा भक्तिबृंहितमानसाः || ४०२ ||

कुर्वन्ति सन्निवेशं च भक्तानां हितकाम्यया |
पूर्वोक्तेषु च देशेषु सिद्धाद्यैरचितेषु च || ४०३ ||

मुद्रितेषु सहस्रारपूर्वमुद्रागणेषु च |
पाषाणैर्वा महाबुद्धेरासृष्टेः पूजनेषु च || ४०४ ||

कृत्वा संस्काररूपं तु न्यासं यत्रोचितं हि यत् |
कुर्वन्ति विधिपूर्वं तु नित्यं त्रैकाल्यमर्चनम् || ४०५ ||

ऋक्सामपूर्वैस्सन्मन्त्रैर्द्विषट्कार्णसमन्वितैः |
भगवत्पदसिध्यर्थं शिष्यादीनां शुभाप्तये || ४०६ ||

एवं पुष्करसंभूत ग्रामाश्च विषयाखिलाः |
नगरास्सपुरा राज्ञां प्रख्याता ये क्षितौ शुभाः || ४०७ ||

ऋषिभिर्मनुजैश्शुद्धैस्स्वयं सर्वेश्वरेण तु |
भक्तानामनुकम्पार्थं नीतां ? पुण्यपदात्मनाम् ? || ४०८ ||

विभवव्यूहभेदेन स्थिता चानुग्रहेच्छया |
तस्कराद्युपघाते तु अन्तर्भागवते द्विज ? || ४०९ ||

पूर्वमन्त्रादयो मन्त्रास्तत्र ये प्राङ्निरोधिताः |
बिम्बमुज्झित्य तिष्ठन्ति तद्ब्रह्मविवराम्बरे || ४१० ||

संस्कारं न कृतं यावत् पूवं तत् स्थावरोदितम् |
वर्धते च महादोषो दिनार्धं दिनमन्यथा || ४११ ||

तद्देशजानां सर्वेषां साधकानां नृपस्य च |
द्विजेन्द्राद्यैरतस्तस्माद्वणिग्भिर्वा कुटुम्बिभिः || ४१२ ||

देशिकैर्नरनाथेन कार्यं च भयनाशनम् |
सर्वेषां पापशमने कृतमन्त्रगणं हि यत् || ४१३ ||

प्रातिमं विग्रहं शश्वत्सर्वेषां श्रेयसे तु वै |
निर्जनायतनानां तु धर्मार्थं यस्समाचरेत् || ४१४ ||

दोषोपशमनं तस्य सर्वदुःखक्षयो भवेत् |
भविनामाप्तपूर्णानां महामोहक्षयाय च || ४१५ ||

ब्रह्मण्यधिपतित्वेन आकारं चाच्युतं हि यत् |
सविशेषैस्समोपेतं विभूत्यंशैस्समन्वितम् || ४१६ ||

प्रजापतिस्तमासाद्य संक्रान्तं बुद्धिदर्पणे |
तेन कर्णपथं नीतं शिल्पिनस्स्वात्मजस्य च || ४१७ ||

संपन्नस्य च होमाद्यैर्देशिकैस्संस्कृतस्य च |
संक्रामन् यचिरात्तत्र ? गौणमाकारमैश्वरम् | ४१८ ||

सह विन्यासकाले तु वाचकेन महात्मना |
एवमेवमनादित्वं द्रव्यजास्वाकृतीषु च || ४१९ ||

संसिद्धभूतिदृष्टिर्वै तुल्यकालं तु भूतले |
विश्ववद्विस्मृतिं नैति शिल्पिबुद्धिसमाश्रितम् || ४२० ||

स हि यच्छति भक्तानां कृत्वाकारं सुलक्षणम् |
यस्य चाभिमतस्तादृक् भावभक्तिवशात्तु वै || ४२१ ||

प्. २२०)

दृष्टा स्वयं व्यक्तिमतो भुवि बिम्बं तु वै बुधः |
ब्रह्मरुद्रैकसूर्याख्यमाच्युतं विद्धि तन्महत् || ४२२ ||

यदुक्तं व्यूहभेदस्थं मूर्तिभेदैस्समन्वितम् |
तथैव हि समाराध्यं बुध्या कमललोचन || ४२३ ||

आराधने समाधौ वा उपविष्टास्तु चोत्थिताः |
संस्थितास्थानकैश्चान्ये तमोमूर्तिष्वनुष्ठितैः || ४२४ ||

धारयत्यद्भूतं चैव लाञ्छनद्वयमिच्छया |
द्वयं करद्वयेनैव लम्बमानचतुष्टयात् || ४२५ ||

शङ्खचक्रगदापद्मपूर्वाद्यायुधसंग्रहात् |
यथोद्दिष्टक्रमेणैव लोकेशादिषु वै पुरा || ४२६ ||

ज्यादयश्चेच्छया(वा)चान्ये करैस्तिर्यक् प्रसारितैः |
सूचयंत्यतिभक्तानामुद्भुजत्वेन संपदम् || ४२७ ||

मन्दभक्तिपराणां तु तिर्यक् संस्थानसंस्थितैः |
महदात्मपदं दिव्यं यद … || ४२८ ||

येषामन्त(रि ?)रता ? भक्तिर्नॄणां व्यामिश्रयाजिनाम् |
प्राप्तिस्त्रिविष्टपे तेषां भुजबृन्दादयो मुखात् || ४२९ ||

समस्सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मन् यद्यप्यहं सदा |
उपदेक्ष्यामि यक्त्या वै मद्भक्ता यान्ति संपदम् || ४३० ||

अपरैरष्टभेदस्थैर्वर्णैर्वा ब्राह्मणादिकैः |
प्रस्थापिताश्च विधिवत्प्रतिमा वा नृपोत्तमैः || ४३१ ||

प्रतिबिम्बमयीं व्यक्तिं स्वयमेवाच्युतेन वा |
जीर्णदोषं विना चैव चालनं यदशान्तिकम् || ४३२ ||

क्षतमुत्पातपूर्वैस्तु दोषैस्तु नृपनाशकृत् |
तदस्तमितमन्त्राणां भूयस्संस्थापने कृते || ४३३ ||

उदयं जायते शश्वच्छान्तये किन्तु पौष्कर |
देशिकेन्द्रैर्यथाध्याताः (तं) सूर्येन्द्वनलसन्निभाः || ४३४ ||

प्रविशन्ति च मन्त्रेशाः प्रणवध्वनिसाधिताः |
कर्षयन्ति विभूतिं स्वां किञ्चित्कालान्तरेण तु || ४३५ ||

कृता वै ध्वस्तदोषाश्च निर्विघ्नं निर्मलाः पुनः |
निवेशितास्सुसिद्धाद्यैस्तीर्थैः क्षेत्रवनेषु च || ४३६ ||

निवारयन्ति ये मोहाद्विभवव्यूहमूर्तिषु |
संस्थानमानमाकारं दोषं कालान्तरे स्थितम् || ४३७ ||

त चान्तकाले मज्जन्ति घोरे तमसि दुस्सहे |
स्वल्पवित्तैरतस्तस्मादल्पबोधसमन्वितैः || ४३८ ||

वर्जनीयं विनानेन देवं श्रेयोऽभिवाञ्छितैः |
स्वयमेव जगन्नाथस्त्ववतीर्य न यथा स्थितः || ४३९ ||

गृहीतासु स्थिरात्वेवमसिधैश्चापि कल्पितः |
दोषैस्सदिग्विभङ्गाद्यैरन्यथात्वं न याति च || ४४० ||

नित्यसन्निधिमाहात्म्यात् कालं कल्पक्षयावधि |
उत्तरोत्तरतां चैव जगत्यस्मिन् हि वर्तते || ४४१ ||

भूत्या कान्त्या च कीर्त्या च क्रियया चाप्रमेयया |
दुष्टोपशान्तिदा शक्त्या सिद्धिदा या च वै सह || ४४२ ||

पौरुषायतनानां च सिद्धाख्यानां महामते |
स्वयमेवावतीर्णानां तत्त्वेशानामिह क्षितौ || ४४३ ||

एवं क्षेत्रेश्वराणां तु सक्षेत्राणां मयाऽब्जज || प्रकाशितं रहस्यं च भुक्तये भविनां मया || ४४४ ||

फलार्थिनां च भविनां क्षेत्रे क्षेत्रेशसेविनाम् |
यथाभिमतसंप्राप्तिमिहैवायान्त्यनश्वरीम् || ४४५ ||

प्. २२१)

अथ भूमितले जाता प्रलयाख्ये महान्ति ते |
क्षेत्रे क्षेत्रेश्वराणां तु रहस्यमवधारय || ४४६ ||

ज्ञानाद्यैस्साणिमाद्यैस्तु अव्यक्तैः क्ष्मावसानिकैः |
तत्त्वबीजैरुपादेयैर्ब्रह्मसत्तासमन्वितैः || ४४७ ||

सहावतीर्य वा सृष्टेः प्राग्व्यक्तिं यान्ति वै ततः |
स्वयमेवार्थभावेन सर्वानुग्रहकाम्यया || ४४८ ||

क्ष्मामण्डलोपसंहारकालं क्षेत्रधरैस्सह |
स्थितिमीश्वरतत्त्वे तु कुर्वन्ति च तदिच्छया || ४४९ ||

सविश्वव्यक्तिसमये प्राग्व्यक्तिं प्रवदन्ति च |
जातिजन्मतथादेशदुःखैर्देहोत्थितैस्सह || ४५० ||

आधिव्याधिप्रपूर्वैस्तु मानसैर्दुस्सहैस्तथा |
इत्येवमादिभिर्दोषैर्मुच्यते … कथम् || ४५१ ||

सम्यग्ज्ञानं विजानन्तो क्षेत्रीयानुग्रहेण वा |
वाविष्कृता भवेद्भक्तिस्तीव्रभक्त्याद्यनुग्रहात् || ४५२ ||

जायते च मतिर्नॄणामन्ते क्षेत्रे द्विजाच्युते |
नेच्छन्ति सविकल्पासु अभक्ता नास्तिकोत्तमाः || ४५३ ||

विवेकः पुरुषादीनामायातं च फलाद्विभोः |
पुरुषार्थपरित्यागं न कार्यं बोधितेन वै || ४५४ ||

जीवनं च जगत्यस्मिन् विप्रकर्म समन्वितम् |
ईश्वरस्तन्निरासे तु शक्तो बहुविधैर्मखैः || ४५५ ||

तदास्तित्वं गुरुमुखात् तत्संवेदनसंयुतम् |
श्रद्दधानाश्च भक्ताश्च लभन्ते च नरोत्तमाः || ४५६ ||

ज्ञातव्यमात्मनात्मानं ततस्सर्वज्ञमीश्वरम् |
अभिमानमनाद्यं यत् प्राकृतं सत्वजं त्वथ || ४५७ ||

अस्मितालक्षणं घोरं सर्वदा वाञ्छितप्रदम् |
विज्ञेयमात्मनात्मानं तावद्यावन्निबोधितम् || ४५८ ||

बीजानां हि यथाकालं व्याप्तानां फलमल्पदा |
एवं ? व्यापारनानाच्च क्षेत्रेष्वायतनेषु च || ४५९ ||

जन्माभ्यासवशाच्चापि नूनं कर्मक्षयो भवेत् ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां आयतनविचारो नाम

षट्त्रिंशोऽध्यायः || ३६ ||

(समुदित श्लोकसंख्या ४६१)

Kapitel 37

अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः

पौष्कर उवाच

पादमुद्राङ्कितानां च उपलानां जगत्प्रभो |
चक्रपद्माङ्कितानां च न्यासं संस्कारपूर्वकम् || १ ||

आधाराणां तथान्येषां ज्ञातुमिच्छामि साम्प्रतम् |
एवं चानादिसिद्धानां पाषाणानां जगत्पते || २ ||

शङ्खाद्यैरङ्कितानां च लाञ्छनैः पारमेश्वरैः |
प्राप्तैस्संपूजनार्थं तु गृहस्थैर्वा वनस्थितैः || ३ ||

अन्येषां चैवमादीनां यागनिष्पत्तये तु वै |
चलानामचलानां च संविधानं ममादिशं || ४ ||

श्रीभगवानुवाच

आपादितं पुरा द्रव्यं शिल्पिना च यतात्मना |
कृत्वा संस्कारसंशुद्धं द्रव्यैः प्राङ्मन्त्रभावितैः || ५ ||

यत्र यत्रानुरूपं च तत्र तन्न्यासमाचरेत् |
तदानुग्रहशक्त्यन्तमाक्षितेः कमलोद्भव || ६ ||

मन्त्राणां सन्निधिः कार्यश्चलपीठे तु केवले |
तात्कालिकं तु विहितं निरोधं तत्र चार्चनम् || ७ ||

आधारशक्तेरारभ्य मन्त्रग्रामस्य पौष्कर |
सुस्थिरे सन्निरोधं च सर्वेषां विहितं सदा || ८ ||

तत्रावाह्य यजेन्मन्त्रमिष्ट्वा चोत्थापयेत् पुनः |
न हितं पूज्यमन्त्रस्य पूजाकालं विनाब्जज || ९ ||

साधनात् सन्निमित्तत्वात् ज्ञानेनात्र निरोधनम् |
पुष्पाद्याहरणे काले प्रत्यहं परमेश्वरः || १० ||

अनुग्रहपरस्त्वास्ते स तत्रैव खशब्दवत् |
चलबिम्बेन सह वै एकीभावगतस्य वा (वै) || ११ ||

पीठस्य मन्त्रविन्यासं विहितं चलपीठवत् |
सुस्थिरस्यैकयोनेर्वा वियोगे सुस्थिरस्य च || १२ ||

मन्त्राणां विहितं न्यासं स्थिरपीठोदितं तु वै |
आपादाद्ब्रह्मरन्ध्रान्तं चलबिम्बस्य पौष्कर || १३ ||

प्राकृतानां तु तत्त्वानां कुर्याद्वै सन्निवेशनम् |
क्षित्यादिकानां पादान्तमव्यक्ताद्वाधरान्तिमम् || १४ ||

सर्वतत्त्वमयं मन्त्रं तस्य वा केवलं हृदि |
प्राधानिकं योजनीयमभिन्नं तत्त्वकारणम् || १५ ||

अथेज्यावसरे प्राप्ते मन्त्रतन्त्रे नियोजयेत् |
जडत्वविनिवृत्त्यर्थं तत्त्वमन्त्रगणस्य च || १६ ||

जीवभूतं तु तं विप्र नित्यं शुद्धं सदोदितम् |
साङ्गमावाह्य मन्त्रं च लाञ्छनाद्यैः परिष्कृतम् || १७ ||

उपसंहृत्य तत्रस्थं निष्पन्ने वार्चने सति |
विन्यासमुपसंहारं मान्त्रं यत्समुदीरितम् || १८ ||

तीर्थक्षेत्रधराणां च विहितं तत्प्रवासनम् |
नित्यप्रतिष्ठिते बिम्बे प्रासादे स्वगृहेऽपि वा || १९ ||

अन्यत्र वाङ्कणादौ तु तस्य कुर्यान्निरोधनम् |
आधारपीठमन्त्रैस्तु लाञ्छनीयैस्स्वकैस्सह || २० ||

प्. २२३)

अस्थिराणां प्रतिष्ठानां विशेषमिदमाचरेत् |
यथोदिते तु संपन्ने स्थापिते परमेश्वरे || २१ ||

कुर्यात्ततोऽनुवेधं च आधाराच्च शिखा(व)विधि |
सामर्थ्यशक्तसूत्रेण ईश्वरेणाक्षयेन च || २२ ||

सति येन विलुप्तस्य बिम्बाद्यैरन्वितस्य च |
न जहाति च मन्त्रौघस्तस्य कालान्तरेण च || २३ ||

अप्रबुद्धः प्रबुद्धो वा तस्मिन्नायतने पुमान् |
निवेशयति यो बिम्बमपरं द्रव्यजं तु वा || २४ ||

तद्विज्ञानानुविद्धं च जायते समनन्तरम् |
एवंविधस्य ज्ञानस्य त्रैलोक्येऽस्मिन् हि पद्मज || २५ ||

प्रतीत्यायतनत्वेन भवत्याचन्द्रतारकी |
सन्निवेशं जगद्धातुर्यत्र यत्सिद्धसेवितम् || २६ ||

तदसिद्धैर्न नेतव्यमन्यथात्वं … |
यस्तज्ज्ञस्तत्वविद्भक्तः श्रद्दधानस्सदास्तिकः || २७ ||

बुध्वावनिविपर्यासमेकं कालान्तरोद्भवम् |
प्रयत्नैस्सुचिकित्स्यं यत्तदन्तर्धानशङ्कया || २८ ||

प्रसन्नाद्यैस्समादाय तदाज्ञां व्रतपर्विकाम् |
प्रणवेन महायोगं पूर्वं पूर्णान्तमर्चनम् || २९ ||

समापाद्य सदानं च सन्निवेश्यासने परे |
अन्यथा जायते तस्मिन् संदेहं परमेश्वरम् || ३० ||

व्याधितस्करदुर्भिक्षराष्ट्रभङ्गपुरस्सरम् |
आगामि वर्तमानं च देशभङ्गाद्युपप्लवैः || ३१ ||

चलनं विधिपूर्वं तु कृतं नानिष्टदं भवेत् |
पुनरन्यत्र वा तस्मिन् स्थाने कुर्याच्च योजनम् || ३२ ||

यथाशास्त्रोक्तविधिना सम्यगुत्सवपूर्वकम् |
किन्तु प्रबोधयेन्मन्त्रं तन्त्रं यत्सत्क्रियां विना || ३३ ||

स्थितं शान्तसमानौ तु आश्रयेचाक्षये सति |
चालनाद्विधिनिर्मुक्ताद्दोषस्संचालकस्य यत् || ३४ ||

तद्धोमार्चनदाने तु स्थापनात् प्राक्समं नयेत् |
सुस्थिरं वाचलं बिम्बं तत्र कृत्वा निवेश्य च || ३५ ||

गोभूसुवर्णदानं च यथाशक्त्या समाचरेत् |
धातुमृछैलदारूत्थं वस्त्रादिष्ववतारितम् || ३६ ||

अकस्माद्भगवद्बिम्बं धत्ते वै म्लानतां यदि |
व्यत्ययात्तत्क्रियालोपादकालपरिपूजनात् || ३७ ||

महद्भयं सराष्ट्रस्य पूजकस्य जनस्य च |
तस्मान्मन्त्रवरं साङ्गं तन्त्रसंशोधितं च यत् || ३८ ||

कलशे मण्डलेऽग्नौ तु सप्ताहं तर्पयेत् क्रमात् |
हेमन्तशैशिरे काले दैवीमर्चां तु शैलजाम् || ३९ ||

स्नापयित्वार्चयित्वा च विधिदृष्टेन कर्मणा |
सुवस्त्रवेष्टितां कृत्वा गव्येन हविषा ततः || ४० ||

आपीठात् पिण्डतां नीत्वा रञ्जयेच्चन्दनादिना |
पत्रच्छेदमयैः पुष्पैस्सिताद्यैरपि(ःपिचु) निर्मितैः || ४१ ||

नानादेशोद्भवैश्चान्यैस्सितैः पीतादिकैः शुभैः |
छायामारुतसंशुष्कैः हरितैर्भेदसंयुतैः || ४२ ||

पूजां यथोदितां कृत्वा भूषणैर्विविधैस्सह |
वाससा स्थूलशुक्लेन कार्पासेनावकुण्ट्य च || ४३ ||

कुङ्कुमेनामलेनैव कम्बलेनाविकेन वा |
सितेन सुघनेनैव अभुक्तेनाहतेन च || ४४ ||

प्. २२४)

शीतकाले ह्यतीते तु अपनीय ज्य ? कम्बलम् |
पावनार्थं द्विजेन्द्राणां नृपाणां भावितात्मनाम् || ४५ ||

भक्तानां नागरादीनां यच्छेत् संप्रार्थितं क्रमात् |
भूतयेऽशुभशान्त्यर्थं रक्षार्थं प्रार्थनं क्रमात् || ४६ ||

विजयेनापमृत्यूनां व्याधीनामुपशान्तये |
प्राप्ते निदाघकाले तु प्रत्यहं शीतवारिणा || ४७ ||

यथोक्तेन विधानेन कुर्यात् स्नानमधिक्रमात् |
मसूरमाषणूर्णेन रजनीशालिजेन च || ४८ ||

समुद्वर्त्य च संक्षाल्य हविषाभ्यञ्जनादिना |
वाससा निर्मलं कृत्वा चन्दनेन सितेन च || ४९ ||

शीतकेनोदकेनाथ क्षलनीयं तदालयम् |
संमार्ज्य गोमयेनैव कृत्वा बाह्योपलेपनम् || ५० ||

विकीर्य पत्रपुष्पाणि कुमुदोत्पलपङ्कजान् |
जलार्द्रैस्तालवृन्तैस्तु बीजयेद्बिम्बमाच्युतम् || ५१ ||

स्तुत्वा च विविधैस्स्तोत्रैस्स्वरेणोच्चतरेण तु |
ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विचतुस्संख्ययाब्जज || ५२ ||

नैकं त्रिपञ्चसंख्यं च गणनाविषमं च यत् |
यतस्समो हि भगवान् देवस्सर्वस्य वै हरिः || ५३ ||

सन्यासी दण्डवत्कुर्यात् प्रणिपातं च सर्वदिक् |
प्रदक्षिणसमोपेतं बहुधोत्थाय चाअग्रतः || ५४ ||

विहितं स्नातकादीनामन्येषामेवमेव हि |
सहान्तःकरणेनैव भक्तियुक्तेन चेतसा || ५५ ||

नतपृष्ठशिरोजानुललाटतटहृत्करः |
गृहस्थ आचरेन्नित्यं प्रणामं सप्रदक्षिणम् || ५६ ||

स्मरन्नष्टाक्षरं बुद्ध्या असकृत् वितते क्षितौ |
सङ्कटे सति भूभागे भगवत्यग्रतः स्थितः || ५७ ||

यथा तु भक्तितः कुर्याद्बध्वा तु करसंपूटम् |
हृद्देशे मूर्ध्नि कम्पैस्तु सह सर्वेश्वरं स्मरेत् || ५८ ||

कृतेनानेन विधिना स्वशक्त्या बलितेन वा |
यथेष्टं फलमाप्नोति पुमान् भक्तिक्रियापरः || ५९ ||

निष्कामश्शाश्वतं स्थानं प्राप्नुयात् सुरपूजितम् |
भक्तैस्संपूजितं भक्त्या ये पश्यन्ति जगत्प्रभुम् || ६० ||

श्रद्धया चानुमोदन्ते तेऽपि तत्फलभागिनः |
संसारक्षयमक्षययं ? कर्मिणां क्षयमेति च || ६१ ||

द्विविधेन ह्युपायेन नान्यथा तु कथञ्चन |
समन्त्राच्च क्रियाकाण्डात् संपूर्णात् पञ्चलक्षणात् || ६२ ||

सम्यग्बोधपरिज्ञानात् भगवद्भक्तिरञ्जनात् |
कर्मणा मनसा वाचा यो नित्यं भगवन्मयः || ६३ ||

शासने त्वधिकारीणामवतिष्ठेत्तु तत्त्वतः |
पारम्यं वेत्ति शास्त्रस्य मोक्षदस्याच्युतस्य च || ६४ ||

सोऽचिराच्छुद्धिमाप्नोति दुष्कृतात् पूर्वसञ्चितात् ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां आयतनविचारो नाम

सप्तत्रिंशोऽध्यायः || ३७ ||

(समुदितश्लोकसंख्या ६४ ||)

Kapitel 38

Bhakti: die Hinwendung zum Göttlichen.

अथ अष्टात्रिंशोऽध्यायः

पौष्कर उवाच

आकाराणामनन्तानां क्षितौ क्षेत्रेषु वर्तिनाम् |
कालेनान्तर्हितानां च तेषां भूयो निवेशनम् || १ ||

कुर्वन्ति विबुधास्सिद्धास्स्मृत्वा स्मृत्वा तदाकृतिम् |
असत्यैर्मर्त्यधर्मस्थैः कथं कार्यं निवेशनम् || २ ||

स्वकुलोद्धरणार्थं च कीर्त्यर्थमपि चात्मनः ||

श्रीभगवानुवाच

साङ्गेनाराध्य मन्त्रेण ज्ञानध्यानान्वितेन च |
भवनार्चनयुक्तेन सजपेन तु पौष्कर || ३ ||

निवेशनं च मन्त्राणां द्रव्यजास्वाकृतीषु यत् |
विहिता सा प्रतिष्ठा वै मन्त्रिणामाप्तलक्षणा || ४ ||

मन्त्रसिद्धिप्रदं शश्वदन्ते मन्त्रं पदं द्विज |
मन्त्रज्ञानामसामर्त्थ्यात् मृतानामथ पौष्कर || ५ ||

अनुग्रहधिया चार्यप्रेरितैस्तत्सुतादिभिः |
यथोदितेन विधिना तन्मन्त्रेण महामते || ६ ||

सह ऋक्सामसंज्ञैस्तु मन्त्रैस्स्वव्याप्तिसंयुतैः |
चेतसा सावधानेन व्यवहारयुतेन च || ७ ||

क्रियते मध्यमा सा वै प्रतिष्ठा स्वल्पभोगदा |
पदमात्रं च देहान्ते संयच्छत्यमलं शुभम् || ८ ||

केवलैश्श्रुतिमन्त्रैस्तु यथावसरलक्षणैः |
धारणा भगवद्ध्यानमन्त्रन्यासेन वै सह || ९ ||

देशिकेन्द्रेण वै कार्या भक्तानां परमेश्वरे |
सामान्या तु परिज्ञेया यज्ञवत् स्वर्गभोगदा || १० ||

ऐहिकामुष्मिकं मान्त्रं फलं यत्कमलोद्भव |
विज्ञेयं देशिकाधीनं लोकेऽस्मिन् लोकपूजित || ११ ||

तस्माद्यस्तत्त्वविज्ञानी शास्त्रज्ञस्सत्क्रियापरः |
षडध्वविदसंकीर्णस्सर्वभावेन पौष्कर || १२ ||

तेन प्रतिष्ठितो देवश्चलो वा सुस्थिरो बृहत् |
तत्र संरोधितो मन्त्रस्सम्यगब्जदलेक्षण || १३ ||

चलस्थिरविभागेन भवेत् सन्निहितस्सदा ||

पौष्कर उवाच

देव कालान्तरेणैव द्रव्यमेति क्षयात्मताम् |
अप्रत्यक्षो हि मन्त्रात्मा लोकानां लोकपूजित(ः) || १४ ||

प्रतीक्ष्यते किं तत्त्वज्ञैरत्र मे संशयो महान् ||

प्. २२६)

श्रीभगवानुवाच

कर्मबन्धात् पृथक्कृत्य देवो देशिकमूर्तिकः |
नानाभक्तिप्रपन्नानां तथा नानाफलार्थिनाम् || १५ ||

कर्मिणां कीर्तिशक्तिर्या विश्वमन्दिरपूरकी |
निरस्तदोषा महती तामाक्रम्य महामते || १६ ||

दिव्यमन्त्रस्वरूपेण वृत्तिद्रव्यमयेषु च |
उपायेष्वनुविद्धासु धृत्या शक्तिमरीचिभिः || १७ ||

तिष्ठत्यनुग्रहार्थं च सा प्रतिष्ठेति कीर्तिता |
एवं द्रव्यमयो यत्र सन्निवेशोऽब्जसंभव || १८ ||

उभयानुग्रहं नित्यं करुणाभक्तिलक्षणम् |
प्रतिष्ठाख्यं हि तत्कर्म भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् || १९ ||

तच्च सद्ब्रह्मनिष्ठानां द्विजानामात्मसिद्धये |
कर्तव्यत्वेन वै नित्यं निषिद्धममलेक्षण || २० ||

तद्दोषाच्च यतस्तेषां निस्तारो हि न विद्यते |
देहपातादृते नान्यस्तत्पातस्त्वतिदोषकृत् || २१ ||

आदावेव हि तत्तस्मान्नाचर्तव्यं कृतात्मभिः |
तत्कर्मप्रतिपन्नानां चतुर्णामपि तैस्सदा || २२ ||

कार्यं सम्यक् प्रतिष्ठानामनुग्रहधिया सदा |
नोपरोधस्वभावेन न लोभेन न मानतः || २३ ||

प्राप्ते त्वाकस्मिके दोषे ह्यङ्गभङ्गादिकेऽब्जज |
भक्तानामनुकम्पार्थं दिव्यैर्मन्त्रैर्बलादिकैः || २४ ||

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु मोक्षैकफललक्षणैः |
संपूजितैर्हुतैर्जप्तैः कुरुते निष्कृतिं सदा || २५ ||

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्येऽस्मिन् द्विजोत्तम |
त्रैविद्यैः क्षत्रियैर्वैश्यैश्शूद्रैर्वा भ्गवन्मयैः || २६ ||

सकामैरथ निष्कामैर्मन्त्राराधनतत्परैः |
स्नातकैर्भगवद्बिम्बस्थापनार्थं सदैव हि || २७ ||

पुरा प्रसादनीयं च प्रार्थनापूर्वकं तु वै |
अधिकारपदस्थं च द्विजेन्द्रः पाञ्चरात्रिकः || २८ ||

वेत्ता यो व्यूहपूर्वस्य व्यक्तस्य परमात्मनः |
सोऽन्येषां भगवद्बिम्बस्थापनेऽधिकृतस्सदा || २९ ||

अनुग्रहप्रतिष्ठा चाप्यधिकारनिरूपणा |
अनन्यैरुपपन्नानां भक्तानां कार्यमुच्यते || ३० ||

अनन्याः पञ्चकालज्ञाः व्यतिरिक्ता न ये पुरा |
प्राक्सृष्टेस्तन्मुखोद्भूता द्विषट्काध्यात्मचिन्तकाः || ३१ ||

चतुर्व्यूहपरत्वेन येषां वै प्रभवाप्यये |
कर्मणामपि संन्यासं कुर्वन्त्यध्यक्षतः क्रमात् || ३२ ||

अतोऽन्यो दुर्लभतरः पारम्यं यस्य तं प्रति |
प्रमेयनिष्ठा शुद्धा च स्फुटा तत्कर्मणि स्थितिः || ३३ ||

परत्वमन्यमार्गस्था नेच्छन्ति च परस्परम् |
य इच्छन्ति विभोस्तेषां स्थितिर्नास्ति तदाकृतेः || ३४ ||

मुक्ताधिकारिणं तं वै लब्धलक्षमकृत्रिमम् |
पञ्चकालरतं शुद्धं तन्त्रसिद्धान्तपारगम् || ३५ ||

तेन वै श्रुतिमन्त्राणां त्रयाणामपि चोदना |
प्रतिकर्मणि वै कार्या यथावसरलक्षणा || ३६ ||

यस्मादब्जसमुद्भूत मण्डलादिषु वृत्तिषु |
स्वार्थतो वा परार्थेन सदाराधनकर्मणि || ३७ ||

नित्यसिद्धे तदाकारे तत्परत्वेऽपि पौष्कर |
यस्यास्ति सत्ता(क्ता ?)हृदये तस्यासौ सन्निधिं भजेत् || ३८ ||

मन्त्ररूपी जगन्नाथः परमात्माऽच्युतः प्रभुः |
अत्यौत्सुक्यं विना विप्र मनसः प्रीतये त्वपि || ३९ ||

प्. २२७)

कामाप्तये वा कीर्त्यर्थं तस्य तद्विहितं द्विज |
साधनेन प्रतिष्ठानां प्रासादे स्वगृहे तु वा || ४० ||

इति सम्यक् समाख्यातं मुख्यकल्पमतः परम् |
अनुकल्पं यदत्रान्यत्तत्समासान्निबोधतु || ४१ ||

प्राक्प्राप्तदीक्षैर्विधिवत्त्रयीधर्मस्थितैर्द्विजैः |
नित्याराधनसक्तैस्तु भक्तैर्भागवतैर्विभोः || ४२ ||

धारणाध्यानपूर्वैस्तु लब्धलक्षैस्तु कर्मणाम् |
मन्त्रमण्डलकुण्डास्त्रमुद्रादीनां कृतश्रमैः || ४३ ||

षडध्वव्याप्तिनिष्ठैस्तु त्यागशीलैरमत्सरैः |
अनुज्झितक्रमैर्दक्षैस्स्वकर्मपरिपालकैः || ४४ ||

सत्कीर्तिप्रथितैर्लोके तथाऽकीर्तिबहिष्कृतैः |
प्रतिष्ठां लभते कर्ता तैः प्रतिष्ठापने कृते || ४५ ||

निषिद्धमरविन्दाक्ष अतोऽन्येषां हि सर्वदा |
महामहं प्रतिष्ठाख्यं तथान्यं मिश्रयाजिनाम् || ४६ ||

पौष्कर उवाच

देव व्यामिश्रयाजित्यं प्रतिषिद्ध पुनः पुनः |
प्रागुक्तानां च यागानां द्रष्टुमङ्गीकृतं च यत् || ४७ ||

तन्मात्रसंशयं जातं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् ||

श्रीभगवानुवाच

सत्यमेतन्महाबुद्धे यथा सञ्चोदितं त्वया |
किन्तु क्रियान्तरे प्राप्ते न दोषस्त्वधिकारिणाम् || ४८ ||

यस्मात्सर्वपरत्वं हि तेषामस्त्यच्युतं प्रति |
तदाश्रितत्वाद्देवानामन्येषां पूजनात्तु वै || ४९ ||

न दोषो हि यथा लोके भ्रातृभृत्यगणस्य च |
माननाद्धर्मपत्नीनां समक्षाद्वा परोक्षतः || ५० ||

ये पुनर्लोकधर्मस्थास्समबुद्धिपदोज्झिताः |
भगवत्यविशेषज्ञा नित्यं कार्यवशेन तु || ५१ ||

वा.ङ्मात्रेण परत्वं वै सर्वेषां प्रवदन्ति हि (वै) |
अधिकारं विना येऽत्र प्रेरिता देवतार्चने || ५२ ||

एवं मार्गस्थितेर्लोभात्परिज्ञाय तदाशयम् |
व्यामिश्रयाजिनस्ते वै पातित्यपदसंस्थिताः || ५३ ||

नयन्ति नरकं नूनमेवमेव प्रवर्तिनः |
न तु सद्भक्तिपूतानां वासुदेवरतात्मनाम् || ५४ ||

कदाचित्तत्कृतं दोषं विदधाति च खण्डनाम् |
आस्तां तावन्महाबुद्धे कर्तव्यं भक्तिपूर्वकम् || ५५ ||

भक्त्या वै मन्त्रनिष्ठानां तन्मन्त्रो जपकर्मणि |
वर्णव्यत्ययमापन्नो लुप्तस्तेन स्वरेण वा || ५६ ||

स्वरादिनाधिकं चैव मन्त्रैकार्थप्रदस्सदा |
अचिरात्तत्प्रयोक्तॄणां तथापि कमलोद्भव || ५७ ||

अतिभक्तिप्रभावाच्च वाञ्छितं संप्रयच्छति |
यस्मात्सद्भक्तिपूतानां प्रपन्नानां क्रमं विना || ५८ ||

प्रसादमेति मन्त्रेशस्त्वचिराद्भावितात्मनाम् |
किं पुनर्वै क्रियाज्ञानसम्पूर्णानां तु पौष्कर || ५९ ||

श्रधाभक्तिपराणां च बोधितानां च देशिकैः |
तस्मात् सम्यक् प्रसन्नानां शासनेऽस्मिन् महामते || ६० ||

कार्यं दीक्षादिकं सर्वं भक्तानां भक्तवत्सलैः |
मामसंप्रतिपन्नो यो मत्प्राप्त्यर्थं करोति च || ६१ ||

प्. २२८)

मन्दमध्यमभक्तानां कामभोगरतात्मनाम् |
भविना मामकी दीक्षा मोहाद्वा स्थापनादिकम् || ६२ ||

सनयत्यचिरात्तस्य भक्तिबीजेन वै सह |
स्वकर्मकर्मतन्त्रं च सिद्धयश्च पराङ्मुखाः || ६३ ||

इहैव शीघ्रमब्जाक्ष देहान्ते गतसद्गतिः |
घोरं प्रयाति नरकं भुक्त्वैवं दुष्कृतं महत् | ६४ ||

भगवन्मन्त्रमाहात्म्यात्तद्व्यापारवशात्तु वै |
संसर्गोत्थमघं याति प्राक्संस्कारवशात् पुनः || ६५ ||

चीर्णदुश्चरितो भूयः प्राप्नुयान्मानुषीं तनुम् |
प्रयत्नमाचरेच्छुभ्रं येन शान्तिमवाप्नुयात् || ६६ ||

साहङ्कारं तमाचार्यमभक्तं नाधिकारिणम् |
प्राप्नोति नूनं स लभेत् सकामं नारकीं स्थितिम् || ६७ ||

सर्वगस्त्वपि मन्त्रात्मा सर्वानुग्रहकृ(त्) द्विज |
यद्यप्येवं हि तत्रापि न भजेत्तत्र सन्निधिम् || ६८ ||

प्रतिमामर्च्य देहान्तं नूनं मां न विशत्युत |
तत्क्षणाद् भूतवेतालाः कुर्वन्त्यर्थादिकक्षयम् || ६९ ||

अन्यदर्शनसंस्था ये नानुग्राह्या अतोऽब्जज |
नापास्यो हि तथाऽचार्यस्संसारभयभोरुणा || ७० ||

सम्यग्भक्तिपरेणैव डम्भरागोज्झितेन च |
अत एव महाबुद्धे प्रतिष्ठाख्यं मखोत्तमम् || ७१ ||

निर्वर्तनीयमामूलात् वैष्णवानां हि वैष्णवैः ||

पौष्कर उवाच

चतुर्णां ब्राह्मणादीनां भगवद्भाविनां विभो |
हितार्थं ज्ञातुमिच्छामि बिम्बापादनमेव च || ७२ ||

श्रीभगवानुवाच

देवार्थं वनयात्रार्थं कुर्याद्रक्षादिके शुभे |
प्राप्ते वनभुवो देशे कृते तद्देवतार्चने || ७३ ||

शाश्वतं वनपर्यन्ते पाषाणं वा हरेद्द्रुमम् |
चेतसा सुविशुद्धेन भगवद्यागपूर्वकम् || ७४ ||

सह तत्पञ्चरात्रज्ञैस्तथा ऋक्सामपूर्वकैः |
भक्तैः क्रियापरैस्स्वच्छैर्विनीतैश्शिल्पिभिस्सह || ७५ ||

संयतैर्दीक्षितैश्चापि वृक्षाद्यं प्राक् समाहरेत् |
पाषाणं धातवो मृद्वा मृदुगर्भांस्तु सेचयेत् || ७६ ||

वनभूमिवनोत्थानां धातूनां मृत्स्वरूपिणाम् |
संग्रहं विहितं स्वल्पं मेलनीयं च तद्द्विजे || ७७ ||

प्रतिमापादनार्थं च महामृत्संचये शुभे |
धातुद्रव्यमयानां च मृद्गर्भाणां हृदा सह || ७८ ||

तारहाटकताम्रोत्थरेणूनां कमलोद्भव |
विहिता योजना नित्यं मन्त्रमृद्दाहशान्तये || ७९ ||

अङ्गारकाष्ठपर्यन्तं वनान्तादुपयुज्यते |
तत्सर्वं विधिपूर्वं तु सिद्धिकृत् स्यात् समाहृतम् || ८० ||

एवमादाय तु पुरा वृक्षपूर्वं वनावनेः |
तत्र वा स्वगृहोद्देशे बिम्बापादनमाचरेत् || ८१ ||

विधिवत् कर्मशालायामाज्ञप्तं गुरुणा यजेत् |
शिल्पिस्वामिस्वकं पश्चात् स्वोत्थितेन क्रमेण तु || ८२ ||

बुद्धिमान् यजमानो वा आरम्भादेव सन्त्यजेत् |
सर्वोत्तमेऽस्मिन् व्यापारे भावं राजसतामसम् || ८३ ||

प्. २२९)

नूनं कलुषबुद्धीनां न तत्संअद्यतेऽब्जज |
यद्येव परिपूर्नं वा विघ्नदोषशताकुलम् || ८४ ||

कर्मणा प्राक्तनेनैव सात्त्विकस्यापि पद्मज |
घटमानेऽङ्गवैकल्यं जायते दौर्मनस्यकृत् || ८५ ||

अथ तत्र विधानं यद्विहितं तन्निबोध मे |
वर्णकैश्चित्रबिम्बस्य गलितेनाम्भसादिना || ८६ ||

विहितावयवानां च योजना गन्धभावितैः |
सितरक्तादिकै रागैः पावनैरस्त्रमन्त्रितैः || ८७ ||

मृदा मृन्मयबिम्बानां मध्वाज्यक्षीरमिश्रया |
कौशेयचूर्णयुतया सुवर्णोदकसिक्तया || ८८ ||

दारुजस्य तु संजाते भेदे भङ्गे तु वाब्जज |
योजनावस्त्रशस्त्राभ्यां विहिता शान्तिपूर्विका || ८९ ||

सर्वदा विहितं त्यागमश्मजानां बृहत्क्षते |
क्षते हीषत्क्षते जाते सति रत्नशलाकया || ९० ||

सहेमया च विहितं घृष्टशाणस्य घर्षणम् |
क्षतसाम्ये कृते चैव प्रतिमा स्याद् गुणावहा || ९१ ||

स्थापनं सक्षतानां च करोति मरणं ध्रुवम् |
गुरोश्च (स्स) यजमानस्य शिल्पिश्रेष्ठस्य देशिनाम् || ९२ ||

क्षतमिन्द्रियचक्रस्थं कर्तुर्भवति दोषदम् |
आकर्णान्नाभिपर्यन्तमग्रस्थ पुत्रमृत्युकृत् || ९३ ||

पश्चाद्द्वये तु जायायाः प्रष्ठाङ्गं भ्रातृहानिदम् |
आकटेः पायुपर्यन्तं भगिनीनां क्षयो भवेत् || ९४ ||

ऊरुमूलाच्च जान्वन्तं यत्र यत्र भवेत् क्षतम् |
धनधान्यपशूनां च क्षयकृच्चाचिरेण तु || ९५ ||

जानोः पादतलान्तं च भृत्यवर्गस्य दोषदम् |
सर्वेषामनुकम्पार्थमात्मनश्चापि कीर्तयेत् || ९६ ||

कर्ता कमलसंभूत क्षतमक्षतताः नयेत् |
क्रियमाणस्य बिम्बस्य मधूच्छिष्टोज्झितस्य च || ९७ ||

जातेऽवयववैकल्ये ह्यनुकल्पमिदं शृणु ||

विग्रहारम्भे क्षतदोषः

भगवत्प्रतिपत्तौ तु जातायां सति तत्र च |
तत्त्यागं च विनाशं च विरुद्धं ह्युत्तरोत्तरम् || ९८ ||

बृहद्बिम्बाद्यपेक्षायां द्रव्यत्यागं हि नोचितम् |
हेमादीनां तु धातूनामुत्क्र्ष्टानां विशेषतः || ९९ ||

जातेऽवयववैकल्ये शान्त्यर्थं यागमाचरेत् |
भूयस्संपूर्य तस्याङ्गं विशेषविधिनाब्जज || १०० ||

केवलं हेमहैमस्य यथालाभं क्षते क्षिपेत् |
सर्वं रत्नमयं चूर्णं द्वादशाक्षरमन्त्रितम् || १०१ ||

एतत्पूर्वं तथा चान्यधातूत्थनानां महामते |
ईषत्सुवर्णमिश्रेण पूरयेत्स्वेन धातुना || १०२ ||

यदि वै विधिनानेन क्रियमाणेन पौष्कर |
न भवेच्चित्तनैर्मल्यमाचर्तव्यं क्रियान्तरम् || १०३ ||

संमतेन गुरूणां च प्राग्वदर्चनपूर्वकम् |
आवीक्षयन्ति वै साक्षात् नयेच्चामूर्ततां पुनः || १०४ ||

आपाद्यमपरं तेन बिम्बद्वव्येण चाक्षतम् |
सर्वावयवसंपूर्नं मनोहारि विलक्षणम् || १०५ ||

संभवे सति तच्छश्वद्विना कालान्तरेण तु |
यस्मात् कमलसंभूत संकल्पादेव शाश्वतम् || १०६ ||

प्. २३०)

स्थानमासादयन्त्याहुस्तस्य पूर्वपीतामहाः |
प्रपितामहपूर्वास्तु विवदन्ति परस्परम् || १०७ ||

प्रायशो मुक्तदोषास्तु सन्तानेन कृता वयम् |
यास्यामो वासुदेवत्वं यदि चेच्छति तत्पुनः || १०८ ||

ततश्शीघ्रतरं कार्यं प्रतिष्ठाख्यं मखं महत् |
प्रीतये चातुरात्म्यानामनूनां तत्त्ववेदिनाम् || १०९ ||

ऋषीणां विबुधानां च पितृणां पद्मसंभव |
मानवानां च भूतानां त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् || ११० ||

भिन्नागमोत्थिताद्भग्नबिम्बाद्द्धातुमयाद्द्विज |
कृतबिम्बान्तरं कुर्यादेवमामुष्मिकादिकम् || १११ ||

अतस्तदेव विहितं तद्भेदं वा तदन्वयात् |
लोकद्वयोद्भवं येन कर्ताप्नोति शुभं महत् || ११२ ||

संस्थितानां स्वदेशे च विहितानां धनादिना |
द्रव्यप्रमाणं कर्तव्यं पूर्वैर्भेदैर्विभाजितम् || ११३ ||

योऽर्थे वै बान्धवादीनां कुर्याद्वै प्रतिमां विभोः |
सर्वदोषविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति || ११४ ||

स्वयंव्यक्तं तथा सैद्धं विबुधैश्च प्रतिष्ठितम् |
ऋते विप्रादिकैर्विप्र देवबिम्बं निवेशितम् || ११५ ||

विन्यस्तं तत्र यन्मन्त्रमङ्गमन्त्रैस्सलाञ्छनैः |
सह प्रयाति स्वं स्थानं बिम्बं त्यक्त्वा क्रिया विना || ११६ ||

शप्त्वाचार्यं तथा कर्त्रा यदर्थं च प्रतिष्ठितम् |
पिशाचभूतवेतालास्सयक्षाश्चैव राक्षसाः || ११७ ||

स्थानं च पीठं बिम्बं च ध्वजान्तं संश्रयन्ति च |
एवं ज्ञात्वा महाबुद्धे तथा कार्यं शुभेप्सुना || ११८ ||

प्रतिष्ठितस्य बिम्बस्य यथा सम्पद्यते शुभम् |
पूजाहोमप्रदानैश्च वादित्रैस्सह गीतकैः || ११९ ||

स्वगृहे चलबिम्बस्य पुष्पधूपादिकीं स्थितिम् |
सर्वकालं यथाशक्त्या भक्तैः कार्या शुभाप्तये || १२० ||

यावज्जीवावधिः कालं तत्त्वमन्त्रैरधिष्ठिते |
त्रैकाल्यं चलबिम्बे तु मन्त्रं मन्त्री स्वकं यजेत् || १२१ ||

द्वादशाक्षरपूर्वं वा सामान्यं गुरुणा पुरा |
न्यस्तं संप्रतिपन्नानां भक्तानां हितकाम्यया || १२२ ||

संहृत्यैवं यथाशास्त्रं भक्त्या भोगफलाप्तये |
निवेद्य मात्रासहितं स्वगुरोर्भवशान्तये || १२३ ||

तदङ्घ्रिगौ करौ कृत्वा विज्ञाप्य नतमस्तकः |
त्वया देहपरित्यागकाले योग्यस्य वा मम || १२४ ||

न्यस्तव्यं वैष्णवैः पूर्णं मदनुग्रहकाम्यया |
देहसन्यासकाले तु स्वशिष्यस्यानुकम्पया || १२५ ||

एवं हि गुरुणा कार्या योग्यस्यान्यस्य चोदना |
तेनाप्यन्यस्य देहान्ते संयतस्य महामते || १२६ ||

सत्क्रियस्य च भक्तस्य तदभावान्महामते |
स्थितिर्वायतने विप्र विधेया गृहमेधिना || १२७ ||

असम्पत्तेस्तु भोगानामन्नाद्यं संपरित्यजेत् |
विभोराराधनार्थाय शुचिस्स्नातः प्रसन्नधीः || १२८ ||

मूर्ध्नि दत्त्वाम्बुनार्घ्यं प्राक् सपुष्पं केवलं तु वा |
अम्बुपूजेयमाद्या वै भोगानां मूलमेव हि || १२९ ||

यतो रसमयास्सर्वे तद्रसः परमेश्वरः |
नारायणाख्यो भगवांस्तदर्घ्यं चोत्तमं स्मृतम् || १३० ||

पादयोस्तत्पुनर्दद्याद्भोगजालं यतोऽखिलम् |
खकारणपुटान्तस्थमानस्त्यमुपयाति च || १३१ ||

अचिरादेव भक्तानां मन्त्रिणां मन्त्रयाजिनाम् |
क्ष्मानलाम्बर वयव्य? विभवेनापि यद्यपि || १३२ ||

प्. २३१)

पुष्पधूपादयो भोगा मन्त्रान्ताः परिकीर्तिताः |
तत्रापि रसमूला वै व्यक्तिस्तेमां ? तदात्मिका || १३३ ||

स्थितमानन्दभावेन स्वादीनां चैव तद्रसम् |
सर्वस्सर्वत्र वै येन रसिको दृश्यतेऽब्जज || १३४ ||

इत्येवं मानवीयानामर्चनां कमलोद्भव |
चलानामचलानां च संस्थानं समुदाहृतम् || १३५ ||

मुक्त्वा द्विजेन्द्रकर्मार्चामन्यां वै वैष्णवीं चलाम् |
नार्करुद्रेन्द्रसंस्थानां संस्थानं भगवद्गृहे || १३६ ||

विहितं प्रतिमानां च प्रमादजनकं च तत् |
न मूर्त्यन्तरदेवानां मूर्तयो व्यूहलक्षणाः || १३७ ||

भुवनान्तर्गताः कार्या विधिना सुस्थिरेण तु |
प्रादुर्भावान्तराणां च प्रादुर्भावास्तथैव च || १३८ ||

निषिद्धं भित्तिगेहेषु उच्चस्थेषु निवेशनम् |
देवानां भवनाद्वामे उच्छ्रायामसमं विना || १३९ ||

यथोक्तं मुख्यकल्पाद्वै हेत्वपेक्षावशाद्भुवः |
व्यत्ययं कर्तुमिच्छेद्यश्श्रद्धाभक्तिपुरस्सरम् || १४० ||

पूजाहवनं पूर्वं च … ? दैशिकीम् ? |
तथैव च … ? || १४१ ||

सुराणामर्चितानां च कदाचिन्न विरोधकृत् |
अन्यथा क्ष्माभरणां च भक्तिभागानुवर्तिनाम् || १४२ ||

आदृष्टविग्रहाणां च पीठानामशुभं भवेत् |
एवमायतनस्थानां गृहीतान्तरवर्तिनाम् || १४३ ||

विभवव्यूहमूर्तीनां मन्त्रमूर्तेऽर्चने सति |
विहितं वैष्णवानां च विप्रादीनामुपार्जनम् || १४४ ||

आराधनार्थमादौ तु मन्त्रान्तमखिलं तु वै |
मुख्यत्वेनानुकल्पे हि यदन्यस्थण्डिलादिकैः || १४५ ||

ऊनमष्टाष्टकाच्चापि भोगजालादसंभवे |
सर्वेषामेव भोनानां कर्मणां कमलोऽद्भव || १४६ ||

ऊनाधिकविशालार्था भगवद्यागलक्षणा |
विधेया परमा शान्तिस्सततं च शुभार्थिना || १४७ ||

पौष्कर उवाच

सर्वदोषप्रशमनी यथा कार्याथ देशिकैः |
शान्तिर्मान्त्री परा देवी तामादिश जगत्पते || १४८ ||

श्रीभगवानुवाच

सर्वदोषप्रशमनं भक्तानां भावितात्मनाम् |
हितं पूर्वोदितं चक्रं पङ्कजं वेश्मवर्जितम् || १४९ ||

यस्माद्वा स्थाप्य पीठं च विष्वक्सेनान्तमर्चनम् |
नोपयुज्यति वै तत्र ऋते सर्वेश्वरार्चनात् || १५० ||

व्यतिरिक्ता निराशानामम्बरस्थाम्बरेषु च |
विधिज्ञेन स्थितिः कार्या ऋग्विदर्चापयेत्ततः || १५१ ||

पीठमश्रान्वितं कृत्वा पुरं त्वाचरणान्वितम् |
तत्र पूर्वोदितन्यासं कुर्यदाधारपूर्वकम् || १५२ ||

स्वदेहवत्तमालक्ष्य स्मृत्वाध्यक्षप्रकाशितम् |
तद्वाचकेन मूर्तेस्तु चित्सामान्येन सांप्रतम् || १५३ ||

यथेह च सवेद्यादि स्मृत्वा युक्तस्वविग्रहे |
न हि साङ्कर्यदोषोऽस्ति अध्यक्षाधिष्ठिते सति || १५४ ||

प्. २३२)

तथैवाधारशक्त्यादि विष्वक्सेनान्तमर्चनम् |
निर्दोषं मण्डले किन्तु भगवच्छब्दपूर्वकम् || १५५ ||

सर्वस्य नाम चोच्चार्य तदन्ते त्वात्मने नमः |
एवमासनदेवानां धर्मादीनां समर्चनम् || १५६ ||

स्थानभेदस्थितानां च कृत्वा तदनु पौष्कर |
मण्डले मन्त्रमूर्तीनामाहूतानां समर्चनम् || १५७ ||

संपूर्णं शान्तये तत्स्यादसंपूर्णमशान्तये |
अतस्स्वशक्त्या शान्त्यर्थे सदानं वह्नितर्पणम् || १५८ ||

भगवद्यागपूर्वं तु सर्वत्र विहितं सदा |
तच्च ज्ञानानुविद्धेन कर्मणार्घ्यादिकैस्सह || १५९ ||

सम्यक्ततो दयीं ? ज्ञत्वा सद्रव्यं संस्थितं शुभम् |
यथा बीजाङ्कुराभ्यां तु अनन्यत्वमनादिमत् || १६० ||

फलाप्तये फलेप्सूनां जगत्यस्मिंस्तथाब्जज |
अन्योन्यानुगतत्वं हि संस्थितं ज्ञानकर्मणोः || १६१ ||

ज्ञातव्यमाविवेकाच्च बुध्या तु सुविशुद्धया |
भगवद्वासुदेवाख्यपरस्य परमात्मनः || १६२ ||

अनुग्रहार्थमुल्लासं ज्ञानकर्मसमन्वितम् |
मन्त्रमुद्रासमेतं च कर्मिणामनुकम्पया || १६३ ||

तत्त्वशक्तिसमोपेतं ज्ञानाद्यैरन्वितं गुणैः |
अणिमाद्यष्टकेनापि सिद्धिबीजेन वै सह || १६४ ||

शान्तये सर्वदोषाणां शश्वत्परपदाप्तये ||

पारमेश्वरोल्लासः

पारमेश्वरमुल्लासमित्यभिन्नं द्विजोत्तम |
परिज्ञेयं यथा वह्नेर्निर्धूमस्यार्चिषश्शुभाः || १६५ ||

समुद्रस्योर्मयो यद्वद्रश्मयो भास्करस्य च |
संकल्पाद्भक्तिपूर्वात्तु सूर्यवद्धृदयाम्बुजे || १६६ ||

करोति नित्यमुदयं भव्यबुद्धेर्महामहे |
संकल्पलक्षणैर्भोगैर्मखैरिष्ट्वा तु पूर्ववम् || १६७ ||

बहिश्शुभतरैः पश्चात् भोगैराज्यादिकैस्ततः |
तर्पितश्चानलाधारे यथोक्तविधिनाब्जज || १६८ ||

देशिकद्विजमूर्तिश्च सान्नपानधनादिना |
परितोषं परं नीतं शान्तिं यच्छति वै परम् || १६९ ||

पौष्कर उवाच

कर्मणां शान्तिकादीनामधारे मण्डलादिके |
ध्यानमस्य जगद्धातुर्ज्ञातुमिच्छाम्यहं प्रभो || १७० ||

श्रीभगवानुवाच

व्यक्तिस्संपूज्यते या या ज्ञानाद्यैस्सा गुणैर्युता |
ज्ञातव्या कमलोद्भूत नित्या सर्वात्मना विभोः || १७१ ||

संसारदुःखशान्त्यर्थं तज्जा वा सा सुशान्तये |
संयजेद्गोचरीकृत्य भक्त्या सुश्रद्धया तु वै || १७२ ||

वाचकैर्द्वादशार्णाद्यैश्शश्वच्चाभिमताप्तये |
विचित्राकृतिरस्त्राङ्गवस्त्रस्रग्भूषणादिकैः || १७३ ||

शक्तिपूतैस्सुसंपूर्णा तथान्यैस्साधनैस्स्वकैः |
शुद्धसंविन्मयं त्वेवं व्यक्तविग्रहमाच्युतम् || १७४ ||

प्. २३३)

पौरुषेण तु रूपेण स्मर्तव्यं सत्पदाप्तये |
वपुषा सुन्दरेणैव दिव्येनाविकृतेन च || १७५ ||

मुञ्चन्तमनिशं देहादालोकं ज्ञानलणम् |
प्रयत्नेन विना ज्ञानं न्यासकृद्ध्यायिनां महत् || १७६ ||

स्रग्वस्त्राभरणैर्युक्तं स्वानुरूपैरनूपमैः |
चिन्मयैस्स्वप्रकाशैस्तु अन्योन्यरुचिरञ्जितैः || १७७ ||

पूर्वकर्मानलार्तानध्यायिनां खेदशान्तये |
स्वदत्तेन्दुचयोत्थेन ह्लादयेद्गोगणेन तु || १७८ ||

विद्याकलाभिधे शक्ती सन्धत्ते शङ्खचक्रवत् |
ज्ञानक्रियात्मके विद्धि इच्छासंवलितेऽब्जज || १७९ ||

अनन्तशक्तिर्भगवांस्तमनन्तगुणं स्मृतम् |
दृश्यदृष्टान्तसूर्येन्दुवह्नितत्त्वैर्विलक्षणम् || १८० ||

स्वबोधप्रत्ययेनैव इयत्तास्य विधीयते |
सर्वमेवैष भगवान् किमु सर्वमतः परम् || १८१ ||

ध्येयमस्य यदा भाति सा विद्या स्वात्मनि स्थिता |
भक्त्या यथोचितध्यानादेतस्मादेव शान्तये || १८२ ||

एवमस्य परं रूपं परमं विनिबोध तु |
ध्यायिनां मन्य?बुद्धीनां परमानन्ददं हि यत् || १८३ ||

घनकुञ्चितनीलालिग(द)लिताञ्जनसन्निभैः |
कर्पूरधूसरैर्दिव्यैः पुष्पसंवलितान्तरैः || १८४ ||

किरीटमकुटाक्रान्तैश्शोभितं सुशिरोरुहैः |
स्थलाब्जकाशसंकाशपद्मरागरुचिप्रभैः || १८५ ||

पाणिपादतलै रक्तैर्वदनैरधरादिकैः |
नासाश्रवणरन्ध्रान्तैर्मुक्ताभासादिकैर्द्विजैः || १८६ ||

ईषदारक्तगोक्षीरशुद्धनीलाब्जलोचनैः |
एवं हृत्पुण्डरीके प्राक् पुण्डरीकाक्षमच्युतम् || १८७ ||

नानामन्त्रप्रभाकान्तिध्यानमिच्छाप्रदं भवेत् |
बहिर्वै मण्डले ध्यानं भवदुःखं नयेत् क्षयम् || १८८ ||

परस्माद्भगवत्तत्त्वादनन्यत्वेन वर्तते |
अत्र स्थितं बहिर्ज्ञेयं मन्त्रव्यूहं सदोदितम् || १८९ ||

नानाव्यक्तिस्वरूपेण भविनां मोक्षदं हि यत् |
तत्र तावत्परिज्ञेया क्रमशो वै पुरोदिता || १९० ||

निर्दिष्टलक्षणा ब्रह्मन् वराहानास्तु? शक्तयः |
तासां व्यक्तं क्रमाद्ध्यानं यथावत् प्राक् प्रकाशितम् || १९१ ||

परस्य ब्रह्मणस्त्वेवं नित्या वा व्यापकामला |
मूर्तिर्वै वासुदेवाख्या त्वभेदेन स्थिताब्जज || १९२ ||

ज्वाला ज्योऽत्स्ना प्रभा यद्वत् वह्नेरिन्दोर्विवस्वतः |
स्वेच्छया योऽभिमानाख्यरूपं धत्ते यथोदितम् || १९३ ||

अनुग्रहार्थमेवं वै भगवन्मन्त्रशक्तयः |
व्ययञ्जयन्ति स्वकं रूपमाभिमानिकमुत्तमम् || १९४ ||

यमालम्ब्याचिरेणैव जपाद्ध्यानात् समर्चनात् |
सर्वमाप्नोति मन्त्रज्ञस्स्तवभक्तिप्रदस्स्थितः || १९५ ||

साहजं प्राकृतं कर्मबन्धं कर्मात्मजं हि यत् |
संस्थितं हि यथा ताम्रं धातोरब्जज कालिकाम् || १९६ ||

भूत्वा सर्वज्ञशक्तिस्सा स्वयं मन्त्रतरात्मना |
क्रमात्कर्मात्मतत्त्वानामनुवेधं करोति च || १९७ ||

भक्तियुक्तमसंबाधं शश्वद्ये चाप्नुवन्ति ते |
पिबन्ति परमं ब्रह्म ईशं मन्त्रात्मनाप्तये || १९८ ||

लब्धाधिकाराः क्रमशस्संप्राप्य स्वेश्वरे पदे |
प्रयान्ति मन्त्रसामर्थ्याद्यस्मान्नायान्ति |
ते पुनः || १९९ ||

प्. २३४)

ज्ञात्वैवं कमलोद्भूत ध्येयाः पूज्यास्तथैव हि |
ये प्रधानतरा मन्त्रा मूर्तयोऽपि जगत्प्रभोः || २०० ||

आराधनाज्जपाद्ध्यानात् परिज्ञानाच्च ते शुभम् |
यच्छन्ति पदमात्मीयं तत्तदक्षयमाच्युतम् || २०१ ||

दहन्ति वह्निवत्कर्मजालं कर्मात्मनां महत् |
एवं ज्ञात्वाब्जसंभूत सुप्रसिद्धैस्तु वाचकैः || २०२ ||

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु षडष्टाक्षरपश्चिमैः |
स्वसंज्ञाख्यैस्स्वबीजैर्वा संप्राप्तैर्देशिकाननात् || २०३ ||

स्मर्तव्या वासुदेवाख्या द्विभेदाः परमेश्वराः |
चत्वारश्चानिरुद्धान्ताश्चतुर्व्यूहव्यवस्थया || २०४ ||

एवमन्ये वराहाद्यास्चतुर्व्यूहेन वै सह |
तथैव केशवाद्या ये द्वादशास्संप्रकीर्तिताः || २०५ ||

अनुज्झितस्वरूपस्य नानामूर्तियुतस्य च |
नानाव्यत्ययसंस्थस्य यजनं चतुरात्मनः || २०६ ||

यत्तु नानार्थसिद्ध्यर्थं तथा रुचिगुणाप्तये |
सम्यग्ज्ञात्वा तु षाड्गुण्यं महिमाशान्तता परा || २०७ ||

प्राप्तुमिच्छति यच्छीघ्रं धीमता तेन पौष्कर |
पूजनीयं यथावस्थमध्यक्षांन्तं हि केवलम् || २०८ ||

प्राग्वद्विभवमूर्तीनां पञ्चव्यूहाद्यपेक्षया |
ऐश्वर्यपूर्वषाड्गुण्यं चातुरात्म्याद्यमिच्छति || २०९ ||

सप्रद्युम्नाच्युताध्यक्षवासुदेवाद्यमर्चयेत् |
यः पुनर्मूर्तिपूर्वं तु इच्छेद्गुणगणं महत् || २१० ||

संकल्पसिद्धयस्सर्वा विविधाश्चाणिमादयः |
सर्वेश्वरोऽनुगन्तव्य अध्यक्षान्तं तु साच्युतम् || २११ ||

प्रद्युम्नान्तं तु सततं समाधावर्चने हितम् |
मुख्यत्वेन तु वै यस्य चलाद्यं गुणसंग्रहम् ||२१२ ||

प्रतिभाति गुरोर्वक्त्रं धीरं तस्यार्चने पुनः |
वासुदेवाच्युताध्यक्षक्रमं प्रद्युम्नपश्चिमम् || २१३ ||

षट्कं तु वीर्यपूर्वं वै इच्छत्याराधनात्तु यः |
अप्रद्युम्नं तमध्यक्षमच्युतं संयजेत्तदा || २१४ ||

तेजःपूर्वं तु षाड्गुण्यं योऽर्चनादभिवाञ्छति |
तस्यार्चने तु विहितं भूयोऽध्यक्षादिकं त्रयम् || २१५ ||

प्रागर्चनात्तु मूर्तीनां केवलादर्चनात्तु वा |
कैवल्यं भगवत्तत्त्वं मन्त्रज्ञस्समवाप्नुयात् || २१६ ||

मूर्तित्रयं तदन्ते यत् सर्वगं यद्यपि स्थितम् |
तथापि विश्वविभवं यत्सत्यं त्वात्मना प्रभुः || २१७ ||

ज्ञात्वैवमर्चनीयं तु तमेव समनन्तरम् |
जाग्रदीश्वरमध्यक्षं त्वया नाथात्मना सह || २१८ ||

त्रयाणामच्युतादीनां प्राथम्येन तु पूजनात् |
तत्पदेष्वादिदेवस्य क्रमादाराधयेत्त्रयम् || २१९ ||

चातुरात्मीययोगेन गुणानामेवमर्चनम् |
कुर्याद्वै विधिवन्मन्त्री यथा तदवधारय || २२० ||

ज्ञानं बलमथैश्वर्यं वीर्यं च तदनन्तरम् |
चतुष्टयमिदं भिन्नं यजनात्सिद्धिकृत्सकृत् || २२१ ||

बलमैश्वर्यवीर्ये च तेजोनिष्ठं चतुष्टयम् |
यं य इच्छत्यभिमतं परिज्ञानादवाप्नुयात् || २२२ ||

तेजश्शक्तिस्तथा ज्ञानं बलं वीर्यान्तमेव हि |
इष्टं चतुष्टयं दद्यात् मन्त्रिणामिदमब्जज || २२३ ||

ज्ञानात्मने समुच्चार्य प्रणवाद्यं पदं शुभम् |
यथा ज्ञानगुणस्योक्तं सर्वेषामेवमेव हि || २२४ ||

अनुज्झितक्रमेणैव व्यत्ययेनोदितेन च |
मोक्षभोगाप्तये त्वेवमर्चनं विविधं स्मृतम् || २२५ ||

भेदभिन्नं जगद्योनेरभेदेन यजेत् पुनः |
द्वादशारे महाचक्रे तथासंख्यच्छदोदरे || २२६ ||

प्. २३५)

गुणातीतस्तु भगवान् पूर्ववत्कर्णिकान्तरे |
द्वादशाक्षरमन्त्रेण पत्रगं हि तदक्षरैः || २२७ ||

नमः प्रणवसंरुद्धैः प्रादक्षिण्येन प्राक् पदात् |
प्राप्तये गुणभूतानां षट्कयुक्तं हि यच्च ते || २२८ ||

दिव्यानां चातुरात्म्यानां त्रयं सञ्चरितं हि यत् |
त्रयं गुणमयं चान्यत् चाकाराणां क्रमाद्यजेत् || २२९ ||

उपायैस्तैः फलप्राप्त्यै तस्माद्यष्टव्यमिच्छया |
भक्तिश्रद्धासमेतेन ज्ञानपूर्वेण कर्मणा || २३० ||

स्व (सु) वर्णाश्रमधर्मेण सह सम्यक् समाधिना |
आ अनुग्रहकालाचा यावज्जीवावधि द्विज || २३१ ||

तीव्रप्रभावशान्ताच्च ज्ञानमाराधनेन च |
देहेनानेन तेनैव ह्यनेनान्यतरेण वा || २३२ ||

मन्दमन्दवशाद्भाववशादमरपूजितः |
एवं यदधिकारेण कुर्यादाराधनं हि यः || २३३ ||

भोगैर्यथोदित्तैश्शुद्धैः क्रियाभिर्विविधैस्ततः |
निष्पत्तौ तु क्रियाङ्गानां हृदास्त्रार्घ्यं स्वात्मनाम् ? || २३४ ||

नानाचत विभोभोगं कल्पितं विनिवेद्यं च |
प्रणवाद्यन्तकेनैव सनमस्कपदेन तु || २३५ ||

कल्पयामीति नाम्ना तद्भोगानां विध्युपार्जनम् |
धिया निवेदनं तेषां शिरसावनतेन यत् || २३६ ||

समर्पणे यद्विज्ञेयं वाचकेन हृदेश्वरात् |
पूरकेण हृतानां प्राक् बहिस्स्थानां क्रमेण तु || २३७ ||

हृदयङ्गमसंज्ञं यत् पङ्चकं त्वर्हणादिकम् |
कृतमञ्जलिमुद्रायां श्रद्धापूतेन चेतसा || २३८ ||

निवेदनीयं बहुधा यथासंभवमेव वा |
परमाश्रित्य वै यत्तु इन्द्रियैस्संयतैस्सह || २३९ ||

वदनं नासिकारन्ध्रे स्थगयित्वाम्बरेण तु |
स्वश्वासोपहतं चैव न भवेत्तद्यथाऽब्जज || २४० ||

सुभर्जितानां बीजानां प्रसवं न पुनर्यथा |
क्रियाफलानां च तथा प्रथमं चाच्युतार्चनात् || २४१ ||

आस्तां तावन्महाबुद्धे कर्मसंज्ञं हि (ता) ज्ञाच्युतम् ? |
फलहीनं हि चामूलाद्भवक्षयकरं परम् || २४२ ||

अश्वमेधादयो यज्ञा नूनं कर्मफलप्रदाः |
तेऽपि सन्मन्त्रभक्तानां न यच्छन्ति फलं स्वकम् || २४३ ||

ज्ञस्वभावास्तु वै यज्ञास्सम्यग्बुध्वा पराशयम् |
यच्छन्ति परमां शान्तिं भगवत्तत्त्ववेदिनाम् || २४४ ||

स्वर्गाद्यं फलमन्येषां मर्त्यभोगं तु वेप्सितम् |
फलमामुष्मिकं चैव ऐहिकं वाब्जसंभव || २४५ ||

कृत्वा बुद्धिनिविष्टं तु जपादीन् श्रद्धया चरेत् |
भक्तिपूतेन विप्रेन्द्र तात्पर्येण तु वै सह || २४६ ||

साङ्गं सपरिवारं च इष्ट्वैवमजमव्ययम् |
शक्तिव्यक्तिविभेदेन आदिमूर्तिक्रमात्तु वै || २४७ ||

ऋङ्मयेनाथ यजुषा पूजनीयं तमेव हि |
अचिराख्ये पदे मन्त्रे तन्त्रैरभिमताप्तये || २४८ ||

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमैश्वरम् |
सामर्थ्यादच्युतं नेत्रा नाम्ना यत्समुदाहृतम् || २४९ ||

व्यक्तमस्य परब्रह्म क्वचिन्नयनलक्षणम् |
अन्तर्निगूडमन्त्राणां वर्ततेऽन्यत्र वै बहिः || २५० ||

अत एव षडङ्गानि पञ्चाङ्गानि महामते |
वाचकानि तु वाच्यानि युक्तान्याराधनात्तु वै || २५१ ||

नेत्राख्यं भगवत्तत्त्वं यदङ्गेभ्योऽतिरिच्यते |
शिरोऽम्बरे तु मन्त्राणां प्रधानेतरवर्तिनाम् || २५२ ||

स्वबीजं विनियोक्तव्यं स्थित्यर्थं प्राक् प्रभात्मकम् |
परावरस्वरूपेण स्मरेत्तत्स्थं दिगीश्वरम् || २५३ ||

प्. २३६)

औदयेन तु योगेन मन्त्राणि च परात् पदात् |
यथाक्रमस्थान्याहूय अर्चनावसरं प्रति || २५४ ||

निवेश्य च यथाशास्त्रमस्त्रावरणपश्चिमम् |
संपन्ने विधिवद्यागे पुनस्सर्वेश्वरे हरौ || २५५ ||

क्रमात् प्रविलयं कुर्यात् साधकस्सिद्धिमिच्छताम् |
एवं नियन्तृशक्तिर्वै नेत्राख्या पारमेश्वरी || २५६ ||

प्रभा(भ)वत्वेन मन्त्राणामप्ययत्वेन वर्तते |
बहिर्वा कमले हार्दे स्मर्तव्या सामलान्तरे || २५७ ||

निषेधाख्येन बीजेन सानुस्वारेण खेन च |
सहस्रानलसूर्येन्दुवराहायुतभास्वरा || २५८ ||

वाच्यवाचकयोगेन माननीयं सदैव हि |
सहसृष्टिस्वरेणैव सृष्टौ सर्वं यदीप्सितम् || २५९ ||

भोगबीजमखण्डं च प्रतीपं मन्त्रिणां पुनः |
शश्वदज्ञानानुसिद्धं (च) संप्रयच्छति पूजनात् || २६० ||

नित्यमन्त्रोपसंहारवेलायामुदयेऽपि च |
यथावदादौ बोद्धव्यं क्रमान्मन्त्रं यथास्थितम् || २६१ ||

बीजं पिण्डं पदाख्यं च तथा मन्त्रं सलक्षणम् |
भेदमेतद्धि मन्त्राणां फलं भेदेन चान्वितम् || २६२ ||

नानावाच्यस्वरूपेण यतस्सर्वेश्वरस्स्थितः |
चतुष्प्रकारैरमलैर्वाचकैरुपचर्यते || २६३ ||

वाचकानां हि वाच्यानामेवमस्ति परस्परम् |
आपेक्षिकं वैश्वरूप्यं संसिद्धे नियमे सति || २६४ ||

विना पिण्डाक्षरैर्ब्रह्मन् संज्ञाख्यैः पदलक्षणैः |
स्वकैर्बीजाक्षरैः कुर्याद्वाच्यस्य परिकल्पनम् || २६५ ||

सोपाङ्गानां तु चाङ्गानां द्वादशानां स्वसंज्ञया |
केवलानां तु षण्णां वै पञ्चानामपि चेच्छया || २६६ ||

तेऽनुस्वारयुतास्सर्वे कार्याः प्रणवमध्यगाः |
न्यासात्मवान्मनोमूर्तेस्सामान्याराधने परम् || २६७ ||

कर्मानुरूपमन्ते तु नमस्कारादिकं न्यसेत् |
तथा फलाभिसन्धाने नमस्कारः प्रकीर्तितः || २६८ ||

संप्राप्तौ त्वणिमादीनां स्वाहाकारमुदीरयेत् |
आप्यायने तु वै वौषट् सर्वत्र कमलोद्भव || २६९ ||

वश्यार्थे चापि विद्वेषे दुष्टोच्चाटनकर्मणि |
हुंफट्कारं च विहितमन्योन्यप्रीतये वषट् || २७० ||

तृप्त्यर्थे बलिदाने च तेजसो ह्यभिवृद्धये |
ऋते सप्रणवाद्विप्र नमस्कारपदात्तु वै || २७१ ||

मन्त्राणां कर्मसन्यासकर्तॄणां जातयोऽपराः |
निषिद्धास्तत्फलोपेतास्तथा सिद्धान्तिनां नृणाम् || २७२ ||

मन्त्रसिधान्तवेत्तॄणां मन्त्रज्ञानां विशेषतः |
तथा तन्त्रान्तरज्ञानां मन्त्रिणां कमलोद्भव || २७३ ||

… ग? तिगणेनैव विधिना मन्त्रसिद्धयः |
फलार्थिनामनुज्ञाताः कामभोगरतात्मनाम् || २७४ ||

महातपस्य? याधीना मालामन्त्रादिकास्तु ये |
श्रुतिमन्त्रैस्समोपेतास्तुतिमन्त्राश्च ये स्मृताः || २७५ ||

आवर्जयंति तद्ज्ञानां सततं चित्तमब्जज |
नतिनः प्रणवाद्या ये त्यागपिण्डं तथाब्जज || २७६ ||

मन्त्राणां विविधार्थानां तेषां वै पारमेश्वरी |
शक्तिर्नित्योदिता सूक्ष्मा सत्ताख्या ज्ञानलक्षणा || २७७ ||

आविश्वसाधनं कार्या तेषामिच्छा क्रियाब्जज |
विकासयति सद्विप्र प्रदाने मुक्तयेऽपि च || २७८ ||

भक्तिक्रियापराणां च हितार्थं नित्यसेविनाम् |
विद्वान् यथोक्तनीत्या तु ओषध्यो मूलमूर्ध्वगाः || २७९ ||

दग्धाग्निनापि कुर्वन्ति सम्यग्ज्ञातक्रिये भुवि |
किं पुनस्त्वागमज्ञैस्तु भक्त्या तु विधिपूर्वकम् || २८० ||

प्. २३७)

उपदेष्टा प्रबुद्धानां कुर्वन्ति च मनोहितम् |
तेषां गन्ता रहस्सर्वं बद्धाद्यं शब्दडम्बरम् || २८१ ||

हितं यत्पदमन्त्राणां समाश्रित्यानुपूर्वकम् ||

पौष्कर उवाच

ज्ञातुमिच्छामि भगवन् कालभेदेन वै सह |
स्वरूपं मन्त्रसिद्धानामागमानां अयथास्थितम् || २८२ ||

श्रीभगवानुवाच

कालमेकं द्विजश्रेष्ठं तद्व्यापारवशात् पुनः |
भिन्नमाभाति कर्तॄणां भगवद्भाविनां तु वै || २८३ ||

नाडिकाकलितं यद्वै अहोरात्रं तु षडृतुम् |
पञ्चधा विषमांशैस्तदाप्रभाताद्विभज्य च || २८४ ||

ब्राह्मं मुहूर्तमासाद्य मन्त्रज्ञः प्रयतश्शुचिः |
शोधयित्वा स्वकं देहमायामाद्यैर्यथोदितैः || २८५ ||

मन्त्रविन्यस्तदेहोत्थं कुर्यान्मन्त्रार्चनं ततः |
जपस्तोत्रावसानं च यावदादित्यदर्शनम् || २८६ ||

कुर्याद्भोगार्चनं पश्चात् पुष्पमूलफलादिकम् |
गते दिनाष्टमे भागे स्नानपूर्वं समाचरेत् || २८७ ||

प्राग्वदाराधनं मन्त्रं तृतीयप्रहरावधि |
ततश्चतुर्थप्रहरे शास्त्राध्ययनमाचरेत् || २८८ ||

चिन्तनं श्रवणोपेतं व्याख्यानं स्वधियेच्छया |
अस्तंगते दिनकरे आसाद्याराधनालयम् || २८९ ||

कुर्यान्मन्त्रार्चनं सम्यग्जपध्यानसमन्वितम् |
आसाद्य शयनं पश्चात् स्मरेन्मन्त्रेश्वरं हृदि || २९० ||

क्षपयित्वा निशांशं तु उत्थाय शयनात्ततः |
योगं युञ्जीत वै मान्त्रं प्राग्वद्धृत्कमलोदरे || २९१ ||

तल्पमासाद्य वै भूयः प्रबुद्धः कमलोद्भव |
उत्थाय शयनं त्यक्त्वा ततः पूर्वोक्तमाचरेत् || २९२ ||

कालभेदमिमं विद्धि शास्त्रभेदमथोच्यते |
कर्तव्यत्वेन वै यत्र चातुरात्म्यमुपास्यते || २९३ ||

क्रमागतैस्स्वसंज्ञाभिर्ब्राह्मणैरागमं तु तत् |
विद्धि सिद्धान्तसंज्ञं च तत्पूर्वमथ पौष्कर || २९४ ||

सिद्धान्तलक्षणम्

नानाव्यूहसमेतं च मूर्तिशदशकं हि यत् |
तथा मूर्त्यन्तरयुतं प्रादुर्भावगणं तु वै || २९५ ||

प्रादुर्भावान्तरयुतंघृ (वृ)तं हृत्पद्मपूर्वकम् |
लक्ष्म्यादिशङ्खचक्राख्यगारुत्म्यसदिगीश्वरैः || २९६ ||

सगणैरस्त्रनिष्ठैस्तु तं विद्धि कमलोद्भव |
मन्त्रसिद्धान्तसंज्ञं च शास्त्रं सर्वफलप्रदम् || २९७ ||

विना मूर्तिचतुष्केण यत्रान्यदुपचर्यते |
मन्त्रेण भगवद्रूपं केवलं यागसंयुतम् || २९८ ||

युक्तं श्रियादिकेनैव कान्ताव्यूहेन पौष्कर |
भिन्नैराभरणैरस्त्रैरावृतं च सविग्रहैः || २९९ ||

प्. २३८)

तन्त्रसिद्धान्तसंज्ञं तच्छास्त्रं भोगापवर्गदम् |
मुख्यानुवृत्तिभेदेन यत्र सिंहादयस्तु वै || ३०० ||

चतुस्त्रिद्व्यादिकेनैव योगेनाभ्यर्चिते तु वै (नतु) |
संवृताः परिवारेण स्वेन स्वेनान्वि (स्थि) तास्तु वा || ३०१ ||

यच्छक्त्याराधितं सर्वं विद्धि तन्त्रान्तरं तु तत् |
एवं नानागमानां च सामान्यं विद्धि सर्वदा || ३०२ ||

नामद्वयं च सिद्धान्तं पञ्चरात्रेति पौष्कर |
एकैकं बहुभिर्भेदैरामूलादेव संस्थितम् || ३०३ ||

नानाशयवशेनैव सिद्धाद्यैः प्रकटीकृतम् |
संक्षिप्तं सप्रपञ्चं च तृतीयमुभयात्मकम् || ३०४ ||

ऐतिहासपुराणैस्तु वेदैर्वेदान्तसंयुतैः |
ये जन्मकोटिभिस्सिद्धास्तेषां मन्तोऽत्र वै स्मृतः || ३०५ ||

(य) तस्मात् सम्यक् परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् |
एतस्मात् प्राप्यते शास्त्राद् ज्ञानपूर्वेण कर्मणा || ३०६ ||

सिद्धान्तसंज्ञा विप्रास्य सार्थका अत एव हि |
पुराणं वेदवेदान्तं तथान्यत्साङ्ख्ययोगजम् || ३०७ ||

पञ्चप्रकारं विज्ञेयं यत्र रात्र्यायतेऽब्जज |
फलोत्कर्षवशेनैव पञ्चरात्रमिति स्मृतम् || ३०८ ||

सदागमाख्यं मूलं तु परब्रह्मप्रकाशकम् |
दिव्यसिद्धिप्रदं चैव शान्तिकृद्विघ्नकर्मणाम् || ३०९ ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां अधिकारनिरूपणं नाम

अष्टात्रिंशोऽध्यायः || ३८ ||

(समुदितश्लोकसंख्या ३१३)

Kapitel 39

अथ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

पौष्कर उवाच

प्रमाणमागमानां च ससंज्ञं परमेशवर |
ज्ञातुमिच्छाम्यहं शश्वत्संबन्धं विबुधादिकम् || १ ||

श्रीभगवानुवाच

संक्षिप्तं त्रिप्रकारं च कनीयोमध्यमोत्तमम् |
अनुष्ष्टुप्च्छन्दोबन्धेन बद्धं श्लोकशतात्तु यत् || २ ||

पादसंज्ञं हि तच्छास्त्रं मूलाख्यं द्विगुणं च तत् |
यत्सार्धं शतसंख्यं तु तदुद्धारमिति स्मृतम् || ३ ||

प्. २३९)

न्यूनभेदास्त्रयस्त्वेते ऊनाधिक्येन वै सह |
बहुधा चापि सर्वेषां न संज्ञा चलते पुनः || ४ ||

सार्धं शतद्वयं यद्वै परिज्ञेयं तदुत्तरम् |
बृहदुत्तरसंज्ञं च यदेतद्द्विगुणं भवेत् || ५ ||

सार्धं सहस्रसंख्यं तु कल्पं तत्समुदाहृतम् |
त्रयस्यास्य परिज्ञेयमूनाधिक्यं पुनश्शनैः || ६ ||

एवं संज्ञान्तरास्त्वन्ये आगमास्सन्त्यनेकशः |
कल्पैकदेशास्ते सर्वे परिज्ञेयास्तथाब्जज || ७ ||

आ सहस्रत्रयात् सार्धात् षट्सहस्रं हि सोत्तरम् |
द्विषट्सहस्रपर्यन्तं संहिताख्यं तदागमम् || ८ ||

य चान्ये चान्तरालं वै शास्त्रार्थेनाधिकैश्शतैः |
सर्वेषां संहितासंज्ञा बोद्धव्या कमलोद्भव || ९ ||

सपादलक्षपर्यन्ता ये च शास्त्राण्यतोर्ध्वतः |
सहस्राशतमानेन आधिक्येन प्रकाशिताः || १० ||

कल्पस्कन्धात्तु ते सर्वे परिज्ञेयाः क्रमेण तु |
लक्षाधिकैस्तु बहुभिस्सहस्रैस्तु शतान्वितैः || ११ ||

सार्धकोटित्रयान्तं च तच्च तन्त्राख्यमागमम् |
नवप्रकारमित्येतद्भेदमुक्तं त्रयस्य च || १२ ||

यत्रान्तरालसंख्यानामसंख्येयं प्रवर्तते |
युगानुसारबोधेन त्रैगुण्यबलितेन च || १३ ||

दिव्याद्यवान्तरान्तेन सम्बन्धेन च भुरिणा |
अप्रमेयाभिधानं च अत ऊर्ध्वं समागमः || १४ ||

कालेन सह निर्यान्तमसंख्यं परमेश्वरात् |
तद्वै विदितवेद्यानां सिद्धानां संस्थितं हृदि || १५ ||

यैस्स्वबोधप्रमाणेन कोटिसंख्यं प्रकाशितम् |
पादान्ता यस्य वै भेदाः क्रमशस्समुदाहृताः || १६ ||

यत्र यत्रेच्छया जातं मतभेदेन वै सह |
क्रियान्तराश्च बहवश्शुद्धा राजसतामसाः || १७ ||

आद्यं सर्वागमानां च पारमेश्वरमागमम् |
प्रमाणपरिशुद्धं च हितमब्जज सात्त्वतम् || १८ ||

सिद्धान्ते भगवत्तत्त्ववेदिनः परमार्थतः |
क्रमागतश्च तैः प्राप्तं मुक्तये भविनां तु वै || १९ ||

पौष्कर उवाच

विभोस्सर्वेश्वराद्येन स्वीकृतं पारमेश्वरम् |
अप्रमेयं महच्छास्त्रमनन्तं गगनोपमम् || २० ||

श्रीभगवानुवाच

सर्वेश्वरस्य च विभोरव्ययस्याच्युतस्य च |
वाच्यस्य वासुदेवस्य अप्रमेयाख्यमागमम् || २१ ||

अपृथग्लक्षणं विद्धि स्वस्य शब्दं यथा द्विज |
ज्ञानात्मसंज्ञमात्मानं नीतं वै स्वेच्छया द्विज || २२ ||

स्वभावमाप्तकामस्य तस्यैतत् स्ववशस्य च |
ज्ञानांशेनाभिमानाख्यं गुणशक्तिमयं महत् || २३ ||

गृहीतस्वयमात्मानमतीन्द्रियमनश्वरम् |
शब्दमूर्तिस्स भगवान् स्वेच्छया स्वयमेत्य च || २४ ||

विश्रान्तं ज्ञानमूर्तौ तु स च संकर्षणो विभुः |
स्वयं वीर्यमनन्तं च मूर्छितं ज्ञानमूर्तिना || २५ ||

गुणं शक्तिमयं यस्य प्रकाशाख्यं तु विग्रहम् |
आभिमानिकमक्षोभ्यं प्रद्युम्नाख्यं तु शाश्वतम् || २६ ||

प्. २४०)

महता तेन भूतेन शास्त्रं विद्युत्प्रभोज्वलम् |
श्वसितं वीर्यमूर्तिस्तु प्रविष्ठस्स्वयमेव हि || २७ ||

अथ वीर्यात्मना विप्र प्रसरं तैजसं महत् |
जनितं चानिरुद्वेत्ति धत्ते योऽनश्वरं वपुः || २८ ||

गुणशक्तिगुणोपेतमपराजितमक्षयम् |
त्यक्तमुद्गारवच्छास्त्रं प्रद्युम्नेन महात्मना || २९ ||

आदाय विधृतं तद्वै अनिरुद्धात्मना हृदि |
गुणव्यक्तिमयं देवं वागीशमसृजत् प्रभुः || ३० ||

अनिरुद्धोऽव्ययात्मा च अर्थयुग्मं तदागमम् |
अनुद्धृत्तमसन्दिग्धं गतं चाव्ययतां ततः || ३१ ||

यदंशाद्विदितं तद्वै ज्ञानमूर्ते स्वविग्रहे |
अव्ययीकृममाद्ये तु स्वरूपं ज्ञानमूर्तिना || ३२ ||

नीतं समरसत्वं च प्रतिशास्त्रे प्रकाशिते |
वागीश्वराच्च सिद्धानां तैरुद्धृत्य यथोदितम् || ३३ ||

सम्यक् समुच्चयीकृत्य नवनीतं यथोदधेः |
विभोर्विद्याधिदेवस्य ब्रह्मणोऽस्य प्रकाशितम् || ३४ ||

रुद्रादित्येन्द्रपूर्वाणां देवानां चोदितैर्द्विज |
स्वांशोत्थानां च रुद्राद्यैस्स्वांशोत्थैरर्थिनामपि || ३५ ||

ब्रह्मणा नारदादीनां स्वसुतानां प्रकाशितम् |
तेभ्यो लोकत्रयान्तस्थ-ऋषीणां भावितात्मनाम् || ३६ ||

स्वाभिप्रायवशेनैव नानाकालवशादपि |
नानादेशवशाच्चैव नानाजातिवशादपि || ३७ ||

इत्येतच्छास्त्रसंबन्धं कथितं ते यथास्थितम् |
सरहस्यं महाबुद्धे बोद्धव्यं हि यथार्थतः || ३८ ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां आगमनिर्णयो नाम

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः || ३९ ||

(समुदित श्लोकसंख्या ३८)

Video laden

YouTube

YouTube sammelt möglicherweise persönliche Daten. Datenschutzrichtlinie

Fortfahren Ausblenden

Kapitel 40

अथ चत्वारिंशोऽध्यायः

पौष्कर उवाच

परिज्ञातं मया देव दोषोपशमनं महत् |
शान्तिकं परमं यद्वै व्यत्ययात् सौमनस्यकृत् || १ ||

शास्त्रसंबन्धपर्यन्तं प्रसङ्गात्त्वदनुग्रहात् |
नानाधर्मप्रतिष्ठा च भविनां स्वर्गदा च या || २ ||

इदानीं ज्ञातुमिच्छामि त्वत्तस्संक्षेपतस्ततः |
सरहस्यं जगद्योनेः प्रतिमालक्षणादिकम् || ३ ||

संविधानं प्रतिष्ठाख्यमशेषं पूर्वचोदितम् |
क्षतदोषास्तु येऽर्चानां मधूच्छिष्टोदिताः क्रियाः || ४ ||

प्. २४१)

तास्त्वयोक्ताः पुरा देव मानोन्मानादिकैर्विना |
आमूर्धदेशकेशीयं चरणान्तं हि लक्षणम् || ५ ||

मया यथावन्न ज्ञातं नैपुण्येन जगत्पते ||

श्रीभगवानुवाच

नानाधर्मप्रतिष्ठानां पुरा कृत्वा तु पौष्कर |
मोक्षार्थमाचरेच्छुद्धं प्रतिष्ठामाच्युतीं पराम् || ६ ||

सुलक्षणे तु भूभागे गव्यैर्भक्तेन वै पुरा |
प्राग्दिक्सिद्धिसमेतं तु वसुधालक्षणं च ते || ७ ||

स्फुटमुक्तं प्रतिष्ठार्थं विज्ञातव्यं तदेव हि |
जलाश्रयादिका या भूर्विविधैश्च विभूषिता || ८ ||

वनौघवनसंयुक्तैर्ग्रामैस्सह पुरादिकैः |
प्रतिग्रहं प्रतिष्ठार्थं पूर्ववद्विधिपूर्वकम् || ९ ||

संपाद्य कुसुमारामपर्यन्तं च सुविस्तरम् |
उत्तमं वनयात्रान्तं ततः कुर्यात् सदेशिकः || १० ||

होराद्येन च लग्नेन मुहूर्तेनार्चितेन च |
शकुने गागने भौमे चीत्तसौख्यप्रदे शुभे || ११ ||

किञ्चिदध्वावशिष्टे तु वस्तव्यं च वनाद्बहिः |
शुभे ग्रहेऽनुकूले च नक्षत्रे वासरेऽपि च || १२ ||

कुर्याद्वनप्रवेशं च तत्रेष्ट्वा वनदेवताः |
आदाय लक्षणोपेतमुपलं वै सितादिकम् || १३ ||

सुस्निग्धं सुखनं शुद्धं दोषैर्हीनं स्फुटादिकैः |
वृक्षं वा लक्षणोपेतमक्षतं सरलं दृढम् || १४ ||

फलं (ल) पुष्पप्रदं स्थूलं सक्षीरं वा तदुज्झितम् |
नानाजातिं च कर्मण्यं यज्ञाङ्गानां गुणावहम् || १५ ||

सत्त्वाद्यं तदधिष्ठातृबलिदानपुरस्सरम् |
कृत्वा विसर्जनं चैव मध्वाज्याक्तेन देशिकः || १६ ||

शस्त्रेण प्रहरं दद्याच्छेतव्यं शिल्पिना ततः |
चन्दनं स्यन्दनं तत्र तथा सुरभिचन्दनम् || १७ ||

अगरुं कर्णिकारं च काश्मर्यं रक्तचन्दनम् |
बिल्वामलकचूताश्च तालवर्णकसिंहकाः || १८ ||

श्रीपर्णी नालिकेरं च नागमातृकपीनकम् |
गव्यं कपित्थं च तथा हिमतालतमालकम् || १९ ||

बदरं खदिरं फल्गु मधूकं किंशुकद्रुमम् |
फालवेतं च खर्जूरं नीपनारङ्गशिंशुपम् || २० ||

पिप्पलं वृक्षमश्वत्थं पिप्पलीविटपं महत् |
सुरदारु हरीतक्यं वकुलं चाप्युदुम्बरम् || २१ ||

कालाख्यं पुष्पकूलं च वैरं चान्यत्फलद्रुमम् |
फालस्यं भूर्जवृक्षं च पलाशं कृतमर्दकम् || २२ ||

तिन्दुकं बीजसारं च मातुलुङ्गद्रुमं महत् |
राजवृक्षं कोहितकं सुनाभिकुटकार्जुनम् || २३ ||

सरलं कुठजश्शाकः शमीश्रीवेष्टकेतकाः |
असनस्पन्दनाख्यं च स्तबछस्तबकेति च || २४ ||

सारवंतो मखीया ये सुसिद्धा लोकपूजिताः |
ग्राह्यास्तरूत्तमास्सर्वे कर्मणि स्थापनादिके || २५ ||

एकैकतालवृद्ध्या तु द्वादशान्तकरावधि |
द्विरष्टकं तु बिम्बानामेवं स्यादपरं तु वै || २६ ||

प्. २४२)

प्रयोजनवशेनैव तरवो बिम्बकर्मणि |
विहिताः क्रमशस्त्वेते स्वल्पानामादिनां महत् || २७ ||

केचित् फलवशेनैव विहिताश्च फलार्थिनाम् |
निष्कामानां च विहितास्सर्वे सर्वफलप्रदाः || २८ ||

एतैः पूर्वोदिताः कार्यास्सप्ताङ्गैस्तोरणाश्शुभाः |
अग्निकार्योपयोग्यानि स्रुवादीन्युदितानि वै || २९ ||

अग्नाविन्धनकाष्ठानि समित्परिधयस्तथा |
आराधनार्थं मन्त्राणां भद्रपीठानि पुष्कर || ३० ||

मन्त्रबिम्बान्यशेषाणि तत्पीठानि तथैव च |
प्रासादादीनि चित्राणि प्राकारसहितानि च || ३१ ||

शयनान्यासनादीनि देवोपकरणानि च |
रथादिरथयात्रार्थं वैष्णवेषूत्सवेषु च || ३२ ||

केतुदण्डानि दीर्घाणि शिखराणां शिरोपरि |
आहरेत यथाशास्त्रं छायाशुष्ककृतानि च || ३३ ||

भङ्गभेदक्रिमिच्छिद्रसिंह-ऋक्षनखक्षतैः |
दोषैरशनिपाताद्यैर्नाहरेद्दूषितानि वै || ३४ ||

पौष्कर उवाच

भगवन् भद्रपीठानां प्रतिमानां च लक्षणम् |
देवीयपिण्डिकानां च प्रासादानां तथैव च || ३५ ||

याथावद्ज्ञातुमिच्छामि रथादीनां च संस्थितिम् |
प्रमाणं ध्वजदण्डानां मण्डपान् मण्डयन्ति ये || ३६ ||

श्रीभगवानुवाच

स्वानुकूलदिने शुद्धे गुरूणां संमतेन च |
मानभादौ तु सर्वत्र चिन्तयेत् सह शिल्पिना ||| ३७ ||

सुनिवेशेन सह वै सर्वमापादयेत्ततः |
यान्युक्तानि पुरा ब्रह्मन् व्यक्तिस्थानानि वै विभोः || ३८ ||

द्वयं तेभ्यश्शुभतरं भद्रपीठमकृत्रिमम् |
मानोन्मानप्रमाणाढ्यं दिव्यमाकारमब्जज || ३९ ||

तत्र तावत्सुवर्णाद्यैर्लोहैश्शुभतरैस्स्मृतः |
शुभा भगवदाकाराश्शैलजास्समनन्तरम् || ४० ||

काष्ठं लेपं तथालेख्यमिष्टं भूतिव्यपेक्षया |
तत्राप्तानां द्विजार्चासु स्थितिर्मोक्षाप्तये स्मृता || ४१ ||

सेवापराणामाप्तानां भूतये मरयाजिनाम् |
मखहोमपराणां तु दिवि देवासनाप्तये || ४२ ||

यतीनां मुक्तसङ्गानां हृदि सर्वेश्वरे हरौ |
एहि ?श्रेष्ठतरं विप्र अर्चादेशं सुलक्षणम् || ४३ ||

चित्तप्रसादमतुलं यत्राभ्येति समर्चनात् |
यत्नेन च समापाद्य मन्त्रैस्संस्कृत्य वैदिकैः || ४४ ||

मृद्भूतितीर्थतोयाद्यैर्मूलद्रव्यैस्सुपावनैः |
संस्मरेच्च मणिस्वर्णतारताम्रमयैर्विना || ४५ ||

स्वदेहवदुपादेयैर्नाडीव्यूहैस्सवायवैः |
धातुभिस्सोमसूर्याग्निसहज्ञानादिकैर्गुणैः || ४६ ||

गुणकारणतः क्ष्मान्तं यदन्यत्तत्त्वसंग्रहम् |
द्रव्यमाश्रित्य वै बैम्बं वर्तते यदिदं महत् || ४७ ||

तत्र हृत्कमलाकाशे मन्त्ररत्नप्रभोज्ज्वलम् |
ब्रह्मभावनया न्यस्तं यच्छति प्रातिमं फलम् || ४८ ||

प्. २४३)

श्रद्धापराणां कर्तॄणां फलताभ्येति च स्थिरम् |
प्रतिपत्तिं परां ब्राह्मीमाकारं प्रति सर्वदा || ४९ ||

प्राप्नोति सद्वशादन्ते ज्ञानमात्मप्रकाशकम् |
प्रतिमानामतो मानं सांप्रतं चावधारय || ५० ||

तालप्रमाणादेकैकं ह्रासयेदङ्गुलं क्रमात् |
चतुरङ्गुलपर्यन्तं यावन्मानं पुनस्ततः || ५१ ||

एकैकं वर्धद्विप्र शमपर्यन्तमङ्गुलम् |
तालद्वयोन्नतिं यावच्चलार्चानामतोर्ध्वतः || ५२ ||

अचलानां द्विजार्चानां द्व्यङ्गुलद्व्यङ्गुलं क्रमात् |
चतुश्शमावधिं यावदतोर्ध्वं तु समाचरेत् || ५३ ||

एकैकं तालवृद्ध्या तु द्वादशान्तकरावधि |
वर्धयेदत ऊर्ध्वं तु सपादं तालमेव च || ५४ ||

आधिक्येन द्विजार्चानां जायतेऽन्यच्चतुष्टयम् |
दद्यात्तदुन्नते भूयो बृद्ध्यर्थं द्वादशाङ्गुलात् || ५५ ||

तृतीयांशं तृतीयांशात् प्रतिमात्रितयस्य च |
भूयस्तदुन्नतेर्दद्यात्तालार्धं तालमेव वा || ५६ ||

द्वितीयप्रतिमानां तु उच्छ्रायेण वरं भवेत् |
शममेकं ततोर्ध्वं तु उन्मानार्थं तु वर्धयेत् || ५७ ||

एकैवार्चा भवेदन्या वर्धयेदत ऊर्ध्वतः |
क्रमाच्छतावधिं यावत् सांशात्तालाद्विजोत्तम || ५८ ||

यथाभिमत उच्छ्रायसिद्धयेऽभिमताप्तये |
भूयो भूयोन्नतिं कुर्यात्प्रादुर्भावाकृतेर्वशात् || ५९ ||

प्रयोजनवशाच्चापि महत्त्वं बिम्बकर्मणि |
विहितं क्रमशश्चैव स्वस्वमानादिना सह || ६० ||

तथा फलवशाच्चैव विज्ञेयं हि फलार्थिना |
निष्कामानां च कथितं सर्वं सर्वफलाप्तये || ६१ ||

मानतो बहुधा प्रोक्तमित्येवं प्रतिमागणम् |
धातुमृच्छैलदारूत्थं यथासंपत्तितो द्विज || ६२ ||

अधिरुध्य स्ववृक्षोत्थभिन्नैरवयवस्थितिः |
वर्णकैस्समवेताश्च बद्धैश्शस्त्राम्बरादिकैः || ६३ ||

भिन्नैस्स्नायवस्थिमांसाद्यैर्जीवानां विग्रहं यथा |
मन्त्राणामेवमब्जोत्थ व्यक्तिर्धात्वादिकी स्मृता || ६४ ||

अप्रबुद्धैः प्रबुद्धैर्या चतुर्वर्गफलाप्तये |
पूज्यते विविधैर्भोगैरन्तस्संपूजनाद्बहिः || ६५ ||

चित्रशैलमयीं मुक्त्वा प्रतिमां महतीं च याम् |
मृद्धातुदारुजं विप्र घटते कथमन्यथा || ६६ ||

प्रमाणपरिशुद्धैस्तु भिन्नैरवयवैर्विना |
एतावत्प्रतिमां विप्र मानमात्रमुदाहृतम् || ६७ ||

भक्तिश्रद्धापराणां च पूजार्थं हि चलाचलम् |
तत्रायतनतीर्थानां यात्रायां गमने चला || ६८ ||

प्रतिमाप्रयतानां च दद्याद्दोषादिकं विना |
पूजितामुष्मिकीं सिद्धिमैहिकीं च प्रयच्छति || ६९ ||

अतो भिन्नासनारूढा स्वाश्रमे स्वाश्रमान्तरे |
तस्माच्चलानामर्चानां भिन्नं पीठं शुभप्रदम् || ७० ||

चलस्थिरविभागेन विहितं सर्व एव हि |
मृण्मया लेशतः प्रोक्ताः प्रान्तपीठास्तु केवलाः || ७१ ||

इदानीं सविशेषेण वक्ष्ये भङ्गासनात्तु वै |
साम्प्रतं भद्रपीठानां दारुजानां च लक्षणम् || ७२ ||

व्यापकं हि यदन्येषां शैलहेमादिकात्मनाम् |
द्विषट्काङ्गुलमानाच्च द्विहस्तान्तं महामते || ७३ ||

कुर्यादङ्गुलवृद्ध्या तु भद्रपीठगणं शुभम् |
त्रिविधैरङ्गुलैः प्राग्वद्यथाभिमतलक्षणैः || ७४ ||

प्. २४४)

द्विदशाङ्गुलपर्यन्तास्सर्वे संक्षिप्तलक्षणाः |
सर्वैकहस्तनिष्ठास्तु मध्यमानाः प्रकीर्तिताः || ७५ ||

अत ऊर्ध्वं द्विहस्तान्ता मानतो वितताअस्स्मृताः |
आद्यार्चा क्रमशो विद्धि प्राधान्यं चोत्तरोत्तरम् || ७६ ||

फलाधिक्येन सह वै अर्घ्यपुष्पादिनार्चनात् |
सप्रणालाश्चतुष्पादास्सर्वे सद्रचनान्विताः || ७७ ||

एकपादाम्बरस्था (न) ये बोद्धव्याः पार्थिवैर्विना |
प्रनालरहितास्तेवै पादगात्रविभुषिताः || ७८ ||

दर्पणोदरवत्कार्याः परिशिष्टा महामते |
मुक्तामालासमोपेतैरर्धचन्द्रैस्सदर्पणैः || ७९ ||

कणिकाविततोपेतैः कर्णिकाक्रमलच्छदैः |
हंसैर्विद्याधरैश्चापि संयुक्तैरन्तरान्तरा || ८० ||

यथाशोभानुरूपेण एवं संपाद्य साम्प्रतम् |
बाहुल्यं भद्रपीठीयं प्रणालेनोपशोभितम् || ८१ ||

तदाराध्यस्य वै कुर्यादुत्तरेण तु सर्वदा |
स्वात्मनो दक्षिणे भागे तल्लक्षणमथोच्यते || ८२ ||

विस्तृते भद्रपीठस्य तृतीयांशेन मध्यतः |
पूर्वोद्दिष्टेन दैर्घ्येण श्लक्ष्णं वा रचनान्वितम् || ८३ ||

प्रोल्लसन्तं यथा भाति स्नानाभं निखनेत्ततः |
समांशेनाग्रतो भागैविभज्य सुसमैस्त्रिभिः || ८४ ||

मूलतः कण्ठदेशाद्द्वौ भागौ बाह्याद्विशोध्य च |
त्रिधाग्रं मूलतः कृत्वा मध्यमं व्रजनिर्गतम् || ८५ ||

जलोपभोगकान्तोऽपि विद्धि भागद्वयोपरि |
रचनोपर्युदुद्दिष्टा कार्या कर्माणिनी ? च सा || ८६ ||

मकराननरूपा सा त्याज्या कापिललक्षणा |
तृतीयांशेन विस्ताराद् भूगतस्साङ्घ्रिसन्ततिः || ८७ ||

समुद्गता न वै कुर्याद्बाहुल्यरचनान्विता |
सर्वतो भद्रबिम्बैव मध्यतो गात्रकान्विता || ८८ ||

भूषयेद्गात्रदेशेभ्यः पुष्पैः पत्रैस्तु साङ्कुरैः |
भवेच्छशिकलाकारलाञ्छनैस्स्वधियाऽथवा || ८९ ||

कुर्यात्तदुत्तरे पद्मं सचक्रं केवलं तु वा |
आनतं तं बहिः कुर्यादाभोगंवाननं महत् || ९० ||

तदाननं तथेशान्ये भागान्तेन सुसंयुतम् |
विधेयं च तथाभोगं दक्षिणावर्तलक्षणम् || ९१ ||

सन्निवेशमतस्वाङ्गं गात्र … गैस्सह |
न च प्रासादभद्रं च एकाग्रमवधारय || ९२ ||

अर्धेनार्घ्याच्च पीठात्तु विस्तीर्णं पृष्ठदेशतः |
विधेयं चतुरश्रं तु सुवृत्तं वामभागतः || ९३ ||

बाहुल्यवन्तं बाहुल्यात्तस्मिं … शिरो न्यसेत् |
स्तम्भं सुवृत्तं विहितं श्लक्ष्णं वा चतुरश्रकम् || ९४ ||

अष्टाश्रमथवा रम्यरचनारचितं तु वा |
बाहुल्यात्त्रिगुणाद्दीर्घं विहितं स्तम्भवेष्टनम् || ९५ ||

लतावितानपत्राढ्यैर्वनैरुपवनैस्सह |
ध्यानासक्तैर्मुनीन्द्रैस्तु वेदाध्ययनतत्परैः || ९६ ||

शङ्खचक्रगदापद्ममूर्तामूर्तैर्महामते |
साक्षसूत्रकरैर्वापि सिद्धैस्तु भगवन्मयैः || ९७ ||

इत्येषां रचनां कुर्यदपरां वाऽब्जसम्भव |
प्रफुल्लपद्मैरापूरात् कर्णिकाकेसरान्वितैः || ९८ ||

उपर्युपरि संमूढैः कर्मभिस्त्वेवमेव वा |
स्रग्दण्डवद्विधेयं वा नालं भद्रासनीयकम् || ९९ ||

प्. २४५)

पृष्ठदेशे तु यद्भक्तं वृत्ताद्यं परिकल्पितम् |
चक्राधारस्वभावेन ऊर्ध्ववक्त्राम्बुजात्मना || १०० ||

नीत्वा तद्बाह्यतः कुर्याच्चक्रं सर्वाङ्गचिह्नितम् |
चतुभिः कूर्मवत् कुर्यात् स्तम्भमाधारमुत्तमम् || १०१ ||

समत्वेनासनीयस्य विस्तारस्य महांहामते |
विस्तारं तस्य तेनैव सार्धेन विहितस्तु वै || १०२ ||

माहेन्द्रमण्डलाकारं वृत्तं वा वसुधावने |
समं वा मस्तकोद्देशादनुपातेन सङ्कटम् || १०३ ||

त्रिभागं समतुल्यं वा बुध्नदेशाच्च विस्तृते |
समापाद्यैव संस्कृत्य प्राग्वद्वै भवनान्वितम् || १०४ ||

सन्निधीकृत्य मन्त्रेशं मन्त्रं मोक्षाप्तये … ? |
यष्टव्यं परया भक्त्या स्वशक्त्या वा फलाप्तये || १०५ ||

महता विभवेनैव साधकैस्स्वगृहस्थितैः |
एते भेदास्य विहिता अष्टाश्राः कमलोद्भव || १०६ ||

षडश्रा वर्तुलाश्चापि चतुरश्रा अथापि वा |
स्वदलेन समोपेतं चतुरश्रस्य कल्पयेत् || १०७ ||

तदास्य सत्त्वसिद्धयर्थं सर्वदैवं महामते |
विभवानुगुणेनैव प्रोक्तमानात्तु साधितम् || १०८ ||

रचनासन्निवेशेन समभूह्य समाप्य वै ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां भद्रपीठलक्षणं नाम

चत्वारिंशोऽध्यायः || ४० ||

(समुदितश्लोकसंख्या १०९)

Saraswati, Göttin von Wissen und Sprache. Kapitel 41 verbindet die Bewahrung von Schriften mit der Hilfe für Lernende.

Kapitel 41

अथ एकचत्वारिंशोऽध्यायः

पौष्कर उवाच

उक्तमार्गेण चोद्दिष्टं मान्त्रं संस्थापनं तु वै |
यथावदुक्तं तदहं ज्ञातुमिच्छामि सांप्रतम् || १ ||

श्रीभगवानुवाच

नृणामाराधकानां तु मन्त्रैकनिरतात्मनाम् |
मन्त्राकृतेः प्रबुद्धस्य गुप्तं कृत्वार्चनं हितम् || २ ||

अथ दार्वादिकानां तु धातृत्थानां समाहितः |
रचनासन्निवेशं च सस्तम्भानां निबोधतु || ३ ||

तथा स्तम्भविमुक्तानां भूभाङ्घ्रिनिवेशिनाम् |
बाहुल्यं च स्वविस्तारात्तृतीयांशसमं स्मृतम् || ४ ||

प्. २४६)

प्रणालं तत्समं दैर्घ्याद्विस्तृतेर्वार्धसंमितम् |
विभज्य सुसमैर्भागैरधमं बलवत्पुरा || ५ ||

स्वल्पा द्वादशसंख्यैस्तु मध्यमास्तु द्विसप्तकैः |
द्विरष्टसंख्यैर्विततास्तत्राद्यानां तु मध्यतः || ६ ||

विधेयं षड्भिरंशैस्तु पीठं श्लक्ष्णं समं शुभम् |
सुवृत्तं चतुरश्रं वा स्वपद्मं केवलं त्वथ || ७ ||

चक्राम्बुरुहयुक्तं वा तदुच्छ्रायं विधीयते |
अर्धभागेन बाहुल्यात्तत्सार्धं सकजस्य च || ८ ||

समं सचक्रपद्मस्य तयोः पूर्वोक्तलक्षणम् |
विहितं किन्तु विप्रेन्द्र चतुरश्रस्य कल्पयेत् || ९ ||

कोणेषु शङ्खनिर्माणं शङ्खाद्यं वा चतुष्टयम् |
वर्तुलस्य न ते कार्यास्तथैव कमलोद्भव || १० ||

चक्रपद्मवियुक्तस्य चतुरश्राश्रयस्य च |
यदुक्तं चक्रपद्माभ्यामर्धे तुङ्गत्वमब्जज || ११ ||

न केवलस्य विहितं मन्त्रं मन्त्रास्सदस्य च ? |
तदब्जं निखनेन्मध्याद्व्यंशं द्व्यंशं समन्ततः || १२ ||

खातं भागं समं चैव सार्धं दैर्घ्याद्विधीयते |
जलाश्रयं तु परितः खाताद्भङ्गसमं बहिः || १३ ||

सोपवीतं च विहितमन्तरेखाश्रयस्थिते |
द्वादशांशकृतानां च इत्येषा (मं) शकल्पना || १४ ||

विहिता काष्ठवर्गाणां शैलजानामपि द्विज |
भङ्गाद्विभक्तिभिर्भागैर्मात्रं ? यत्कल्पितं पुरा || १५ ||

तन्मध्ये मुनिभिर्भागैस्सर्वं पूर्वोक्तमाचरेत् |
भागद्वयं द्वयं चैव परितो निखनेत् क्रमात् || १६ ||

जन्माश्रयं तु भागेन सार्धेन परितः स्मृतम् |
ततोर्ध्वमुक्तमानं यत्तत्र तद्विहितं तु वै || १७ ||

विभज्य तत् षोडशधा मध्ये भागाष्टकेन वै |
विधेयमखिलं प्राग्वद्भागात् पादेन वै सह || १८ ||

परितो निखनेद् द्रोणीं ब्रह्मन् भागद्वयेन तु |
जलाश्रयं तु विहितं पादोनेन द्वयेन वा || १९ ||

आपाद्य चक्रं प्रगुक्तं कमलाद्यं यथोदितम् |
नवपद्ममयीं कुर्यात् संस्थितं चार्चने विभोः || २० ||

यथायथा च विस्तारं समभ्यूह्य तथातथा |
आदाय खातपूर्वेभ्यो मध्यदेशे तु योजयेत् || २१ ||

विभक्तं भवते येन क्षेत्रं चेदम्बुजस्य च |
नवानामपि पद्मानामथ मन्त्रवराश्रितम् || २२ ||

पद्मं साधारणाज्जालं युज्यतेऽभ्यर्चितं यथा |
इति विस्तीर्णभागानां विभागं हि यथोदितम् || २३ ||

कृत्वाथ रचयेद्यत्नाद्बाहुल्यं मेखलादिकैः |
जलाश्रयसमेनादौ तदुद्देशात् क्रमेण तु || २४ ||

शोधयित्वानुपादेन बाहुल्यं दिक्चतुष्टयात् |
त्रिचतुः पञ्च वा षड् वा ततः पुच्छाश्रितेर्भजेत् || २५ ||

त्रिधा विभक्तं सोष्णीषं सपद्मं मेखलात्रयम् |
चतुर्विभक्तेनोष्णीषं मेखलाषट्कमध्यगम् || २६ ||

कुर्याद्वै किङ्किणीजालद्वयेन नलिनीं शुभाम् |
मुनिभक्ते तु बाहुल्ये षोढा कमलसंभव || २७ ||

भागेनोष्णीषवर्गं तु श्लथगाश्रयवद्भवेत् |
तदधश्शुक्तिकाकारं सूत्रं छिन्नं विधीयते || २८ ||

अधस्ताच्छुक्तिभागस्य वृत्तं कुर्यात् सकर्णिकम् |
वृत्तासनं च विहितं चतुरश्रं समन्ततः || २९ ||

तदधस्त्रितयं कुर्यान्मेखलानां सुलक्षणम् |
सपादाश्चोक्तपादेभ्यः किञ्चित्किञ्चिद्यथाक्रमम् || ३० ||

प्. २४७)

स्थितिरन्तरसूत्रीया विभागजननी हिता |
सन्त्यज्योष्णीषपीठांशं गरुडं च कृताञ्जलिम् || ३१ ||

स्ववक्त्रेणापरेणैव युक्तं पाणिद्वयेन तु |
कुर्यात् पूर्वापराभ्यां वा मन्ये भद्रासनस्य च || ३२ ||

गङ्गायमुनयोर्मध्ये वरुणं यादसां पतिम् |
मध्यतस्तदुदग्भागे भद्रपीठस्य कल्पयेत् || ३३ ||

पार्श्वद्वये प्रमाणस्य समुद्रं रत्नपात्रवृत् |
विधेयं सौम्यमूर्तिं च दिव्यैर्जलचरैस्सह || ३४ ||

दिक्चतुष्कमतश्शेषमापूर्यं किङ्किणीगणैः |
द्रव्यजे चलबिम्बे वा अङ्गुलैः परिनिर्मिते || ३५ ||

अथोर्ध्वं तु नृपादीनां हितं नानानिवेशनम् |
महाधनानां चान्येषां शुभेप्सूनां च कीर्तये || ३६ ||

नानाधर्मप्रतिष्ठानां तत्र तावत्समाचरेत् |
राजा वा साधकश्चान्यो लोकदं स्वर्गदं हि यत् || ३७ ||

वृषोत्सर्गफलेनाशु निवृत्तिं तस्य कर्मणः |
कृत्वा तदनु वै कुर्याद्धरेस्संस्थापनं पुनः || ३८ ||

विशेषकर्मनिचयं प्रत्यस्तमति यत्र वै |
संकल्पादेव नाधर्म ? माजीवमभिविन्दति || ३९ ||

सम्यक् समाप्तो येनैव तेनान्यस्मिन् हि जन्मनि |
विवेकजं परं ज्ञानमाप्नुयान्मोक्षसिद्धिदम् || ४० ||

नान्येन कर्मणा यस्माद्विषकीर्णेन कर्मणा |
जायते परया शान्तिर्धर्मवश्योऽक्षयप्रदः || ४१ ||

पौष्कर उवाच

नानाधर्मप्रतिष्ठानं लोकानां हितकाम्यया |
ज्ञातुमिच्छामि भगवन् त्वत्तस्सन्देहशान्तये || ४२ ||

श्रीभगवानुवाच

पञ्चायतनपूर्वं प्राक् कृत्वा देवालयं शुभम् |
कामनारहितेनैव चेतसा विमलेन तु || ४३ ||

धर्मार्थमाश्रितं तस्मिन् पुरं कुर्याद्द्विजास्पदम् |
सर्वलोकेषु सामान्यं सर्वदोषक्षयङ्करम् || ४४ ||

सर्वधर्मोत्तमं चैव सर्वदा सर्वकामदम् |
प्रवरं पञ्चकालज्ञसमूहं भगवन्मयम् || ४५ ||

षट्कर्मनिरतं चापि त्रयीधर्मपरायणम् |
ज्ञातिशुद्धं परिज्ञाय निर्द्वन्द्वं च परस्परम् || ४६ ||

दाराग्निहोत्रसंयुक्तं वेदाध्ययनतत्परम् |
नदीशैलवनोपेते दुष्टप्राणिविवर्जिते || ४७ ||

सस्यशालिफलाढ्ये तु स्निग्धशष्पसमाकुले |
स्वादुतोयप्रदे देशे सुप्राकारविभूषिते || ४८ ||

तमासाद्य शुभं तत्र पूजयित्वा जगत्प्रभुम् |
ततस्स्नात्वानुलिप्तं च वस्त्रालंकारभूषितम् || ४९ ||

ताम्रशासनपूर्वं तु ब्राह्मणं विनिवेश्य च |
आसनेषु समूहन्तं पाद्यार्घ्यकुसुमैर्यजेत् || ५० ||

तं च धूपैस्सुगन्धैश्च ताम्बूलेन महामते |
यथाक्रमोपदिष्टेषु दद्यात् पाणौ कुशोदकम् || ५१ ||

द्वादशाक्षरमन्त्रेण प्रमाद्यमिति पाठयेत् |
प्रतिष्ठासीति वै साम कुर्याद्वै प्रार्थनां ततः || ५२ ||

प्. २४८)

यथावदर्चनीयश्च मदनुग्रहकाम्यया |
स्वगृहे पुण्डरीकाक्ष स्वकुलोत्थेन कर्मणा || ५३ ||

सहसद्धर्मचारिण्या व्यक्तवेद्यां यथागमम् |
समिदादीनि चाग्नीनामग्नेर्वा शक्त्यपेक्षया || ५४ ||

त्रैकाल्यमा च कर्तव्यं स्वधर्मः परिपाल्यताम् |
प्रवेशं न समापन्ना?दातव्यं पापकर्मणाम् || ५५ ||

संस्कार्या स्वसुताः कन्या भृत्यामात्यास्स्ववंशजाः |
वैष्णवेन विधानेन कार्यास्ते भगवन्मयाः || ५६ ||

आ मुहूर्तात्तु वै ब्राह्माद्यावदादित्यदर्शनम् |
स्नानपूजाजपस्तोत्रपाठैस्सन्ध्यां समाचरेत् || ५७ ||

यागसाधनभोगानामुपार्जनमनन्तरम् |
ततस्स्नानं तु विधिवद्यथोक्तं विधिना हितम् || ५८ ||

सायमाभूतशुद्धिं च अन्तर्यागमनन्तरम् |
यथोक्तविधिना चाथ कुर्यादाराधनं बहिः || ५९ ||

ततोऽग्निहवनं चैव क्रियां पैत्रीमनन्तरम् |
बलिदानं च भूतानामतिथीनामथार्चनम् || ६० ||

बन्धुभृत्यसमोपेतमात्मयागमनन्तरम् |
ऋक्सामपूर्वं स्वाध्यायमितिहासादिचिन्तनम् || ६१ ||

आचर्तव्यं समाधानं स्वहृत्पद्मान्तरे ततः |
त्रयोदशाङ्गमित्युक्तमाह्निकं भगवन्मयम् || ६२ ||

कार्यं वै प्रत्यहं भक्त्या क्षीयमाणे क्षपागमे |
सन्यासमाचरेद् भूयः कुर्याद्ग्रहणमस्य वै || ६३ ||

देशिकेन्द्रमुखेनैवमाज्ञातुं गृहमेधिनाम् |
दत्त्वा निर्गत्य वै तत्र कर्ता कुर्यात् प्रदक्षिणम् || ६४ ||

इति ब्रह्मप्रतिष्ठानं विधानं कथितं च ते |
वैष्णवीयैः पालनीयं नृपेन्द्रैश्च स्वसिद्धये || ६५ ||

स्वसिद्धान्तप्रतिष्ठानमथेदानीं निबोधतु |
मठमायतने कृत्वा वृत्तिपुर्वमकृत्रिमम् || ६६ ||

वणिक्कुटुम्बभृतकैर्युक्तं दासगणेन तु |
वाप्यो घरदृजा … न्या सह वातायनैः स्थिताः || ६७ ||

तत्रान्नं व्यञ्जनोपेतं भक्ष्यकान्नादिकं बहु |
विविधं साधयित्वा प्राक् स्नात्वा तु गुरुणा सह || ६८ ||

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैर्न्यस्ततनुस्सुधीः |
अर्चयित्वा जगन्नाथं परमेश्वरमच्युतम् || ६९ ||

अभ्यागतान् समाहूय ब्राह्मणान् वेदपारगान् |
इदं तदमृतं चान्नमिदमायुः प्रजापतिः || ७० ||

इदं विष्णुरिदं प्राणमिदं जीवमिदं परम् |
सर्वसत्त्वहितार्थं च अनुयागं प्रतिष्ठितम् || ७१ ||

पञ्चभूतजगद्योनेरन्नमूर्ते जनार्दन |
आ भूतसंप्लवं कालं भव सन्निहितस्त्विह || ७२ ||

चोदयेदृङ्मयान् प्राग्वत् सामज्ञाद्वे परे श्रुती |
गुरुरभ्यर्थनीयश्च सकुटुम्बेन वै पुरा || ७३ ||

अभ्यागतगणेनापि सह चान्यैः परेण तु |
योक्तव्यं पालनीयं च मदनुग्राह्यया धिया || ७४ ||

तर्पयेत ततोऽन्नेन अन्नादर्चार्चितेन तु |
समूहमुपविष्टं तु उच्छिष्टं शोधयेत्ततः || ७५ ||

यायात् प्रदक्षिणीकृत्य अभ्यागतगणं ततम् |
इदमन्नप्रतिष्ठानमुक्तमच्युतभाविनाम् || ७६ ||

परमुद्धरणोपायं तथाखिलसुखप्रदम् ||

प्. २४९)

ज्ञानप्रतिष्ठानम्

अथ ज्ञानप्रतिष्ठानमिदानीमवधारय |
यत्कृत्वा जायते ज्ञानं विवेकसहितं हि यत् || ७७ ||

परिशुद्धान् समुच्चित्य पञ्चरात्रीयसञ्चयान् |
सदागमादिकान् कृत्स्नान् वेदवेदाङ्गसंयुतान् || ७८ ||

स्मृतिस्मृत्यन्तरोपेतानितिहाससमन्वितान् |
आन्वीक्षकीभिर्विद्याभिस्सशब्दाख्याभिसंवृतान् || ७९ ||

नदीनागरकैर्वर्णैर्विविधान् वर्णसंचयान् |
पूरयित्वा विनिक्षिप्य संपूटेष्वक्षयेषु च || ८० ||

ग्रथयित्वासिताद्येन सूत्रेण सुदृढेन तु |
सुस्थिरे सुप्रसिद्धे च नृपनागरसेविते || ८१ ||

द्विजोषितेभ्यस्संकीर्णे सत्समूहेन पालिते |
समीपेऽश्ममयं वेश्म लोहयन्त्रसमन्वितम् || ८२ ||

सकवाटार्गलोपेतं सुधाधवलितं शुभम् |
कञ्जस्थया वागीश्वर्या भूषितं चित्रभूषया || ८३ ||

शङ्गचक्रगदापद्मकरप्रोद्यतया तया |
प्रोद्वहन्त्याक्षमालां तु शास्त्रसञ्चयहस्तया || ८४ ||

वरदाभयदायिन्या सिद्धाद्यैर्वा तया परैः |
ततः प्राग्वत् कृतन्यासश्शुक्लाम्बरधरश्शुचिः || ८५ ||

लोहयन्त्रायने तस्मिन् प्रणवाधिष्ठितेऽर्चिते |
यथाक्रमं समारोप्य शास्त्रसंग्रहपुस्तकान् || ८६ ||

पूजितांस्तु समालब्धान्नेत्रवस्त्रैस्तु वेष्टितान् |
द्वादशाक्षरमन्त्रेण पूजयित्वा पठेदिदम् || ८७ ||

विशुद्धज्ञानदेहाय विष्णवे परमात्मने |
सुप्रतिष्ठितमक्षययं तिष्ठ शास्त्रात्मनेह वै || ८८ ||

अज्ञानामुपकारार्थं प्रबोधजननाय च |
मुक्त्वा त्वामेवमक्षययं क्षयवन्तोऽमरादयः || ८९ ||

उक्त्वैवमर्चयेद् भूयो वेदवेदान्तविग्रहम् |
सदागमाद्यैर्भगवत्पुराणाद्यैरलङ्कृतम् || ९० ||

प्रत्यहं परया भक्त्या विद्यापीठस्य चाग्रतः |
शब्दब्रह्ममयं पीठं भद्रपीठे पुरोदिते || ९१ ||

नियुक्तं चार्चने कुर्यादप्रमत्तं द्विजोत्तम |
ततः प्रदक्षिणीकृत्य धूपं दत्त्वा क्षमापयेत् || ९२ ||

सञ्चारदानेऽर्थिनां च संचयं तत्र सञ्चयेत् |
शासनावनिबन्धां च तस्य वृत्तिं सुपुष्कलाम् || ९३ ||

कृत्वा तच्छासनं दद्याद् ज्ञानकोशानुपालने |
तस्मिन् देवगृहे पश्चाद्ब्रह्मचारींस्तु पाठयेत् || ९४ ||

मन्त्रद्वयं पुरोद्दिष्टं स्वयं बद्धाञ्जलिः पठेत् |
अज्ञानतिमिरान्धानां जनानामविवेकिनाम् || ९५ ||

शास्त्रपीठप्रतिष्ठानात् ज्ञानमेति च निर्मलम् |
एतस्मादुत्थितेनैव फलेन महता हरिः || ९६ ||

प्रीतिमायातु परमां फलं मे नोपयुज्यते |
विद्यापीठप्रतिष्ठानमिदं सम्यक् प्रकाशितम् || ९७ ||

फलार्थिनां ज्ञाननिष्ठं फलं यच्छति चेप्सितम् |
वापीकूपतटाकानामारामाणां च मोक्षणम् || ९८ ||

प्रतिष्ठापनपूर्वं च स्वर्गदं हि फलार्थिनाम् |
कर्मसन्यासिनां विष्णोस्तत्पुनस्तत्पदप्रदम् || ९९ ||

कारणं जगतामीशो भूतस्सर्वेश्वरोऽच्युतः |
शब्दात्मिकाममूर्तो च ज्ञानकर्मात्मलक्षणाम् || १०० ||

प्. २५०)

समासाद्य स्वरूपेण जगत्यामवतिष्ठते |
तन्मयं देहमाश्रित्य यत्सत्याह्लादमुत्तमम् || १०१ ||

सामराणामृषीणां च मनुष्याणां महामते |
एवं नानारसमयीं शक्तिं विटपविग्रहाम् || १०२ ||

दावानलस्थकरीं ? नानाव्यक्तमयैस्स्वरैः |
प्रवालपत्रकुसुममारुताम्बुविमिश्रितैः || १०३ ||

अजङ्गमां पादपाख्यां पत्रपुष्पफलप्रदाम् |
मूर्तिं देवोपवरणीं भूमिं वै प्रथमांशकाम् || १०४ ||

अपरां जङ्गमां मूर्तिं सौरभीं संश्रितास्पदाम् |
ततस्तदुत्थितैस्तावत्पञ्चोपनिषदात्मकैः || १०५ ||

मन्त्रितैः पञ्चभिर्मन्त्रैर्गोमयाद्यैर्यथाक्रमम् |
सह ऋक्सामपूर्वैस्तु कुशोदकसमन्वितैः || १०६ ||

शुद्धयेऽपि च तत्खातं पर्युक्ष्य परितः पुरा |
नयेत् पावनतां पश्चादम्बुना परिपूरिताम् || १०७ ||

क्ष्मागतेनाथवाद्येन कोपेनाल्पेन वा द्विज |
अक्षारेण सुतोयेन साम्प्रतं शीतलेन च || १०८ ||

संभवे सति हेमेन देशकालवशादपि |
क्रीतेन ताटकीयेन पल्लवेनोद्धृतेन वा || १०९ ||

गोब्राह्मणानां सांमूल्यं गत्वा शतपदादिकम् |
खातमध्ये विनिक्षिप्य स खातो विततो महान् || ११० ||

बहुकाले जलस्थायी यथाभिमतविस्तृतः |
कार्यो वै सर्वदिक्सेव्योऽनवस्था जायते यथा || १११ ||

कुलस्त्रीजनवृद्धानां स्नेहमाहरतां भृशम् |
धनुर्द्वयसमं कुर्यान्निम्नत्वेन तु सर्वदा || ११२ ||

सार्धकार्मुकतुल्यं वा एकज्यानिष्ठमेव वा |
धनुर्द्वयात् समारभ्य यावद्धनुशतं तु वै || ११३ ||

विहिते खातविस्तारे ह्यत ऊर्ध्वं यथा च ते |
तत्पार्थिवं च वायव्यं सौम्यमाग्नेयमेव च || ११४ ||

चतुरश्रायतं चैव आपाद्य शुभलक्षणम् |
सभूभागवशाच्चैव पदवीगणभूषितम् || ११५ ||

वृक्षवल्लींगणोपेतं शाड्वलस्थलभूषितम् |
पथिकावासकैर्युक्तं तथा विश्रामतोरणैः || ११६ ||

एवं कृत्वा यथोद्दिष्टं यत्र गोविग्रहक्षितौ |
अवधार्य च सन्धार्य खातह्रासं च कुर्वती || ११७ ||

कालं प्रवृत्तिपर्यन्तं तर्पयन्ति च तज्जलम् |
एवं संस्कृत्य च ततः प्राग्भागमपि वीक्षयन् || ११८ ||

प्रत्यग्भागस्थितः कर्ता गुरुणा ब्राह्मणैस्सह |
तदुद्धृतेनाम्भसाथ अथवान्येन साम्प्रतम् || ११९ ||

मृदा गोमययुतया तत्कालं लेपयेत् स्थलम् |
द्वादशार्णेन गायत्र्या साम्ना वै वासुधेन तु || १२० ||

पूर्वदक्षिणसौम्यानां दिग्भागानां यथाक्रमम् |
होमार्थमृग्यजुस्सामपाठकान् विनिवेश्य च || १२१ ||

स्थलेषु वालकीयेषु कुण्डेषु सुशुभेषु वा |
द्वादशाक्षरमन्त्रेण कृतन्यासस्वकेन वा || १२२ ||

मृत्पिण्डमेकमादाय खातमध्यात्तु पात्रकम् |
कौशेयकुसुमोपेते आसने विनिवेश्य च || १२३ ||

तोयपूर्णं तदूर्ध्वे तु कलशं काञ्चनोदरम् |
वस्त्रेण वेष्टितं सम्यक्कुङ्कुमाद्यैर्विलेपितम् || १२४ ||

पुष्पस्रङ्मञ्जरीदूर्वादर्भबीजफलोदकम् |
सितोपवीतमाशुभ्रं नेत्रमुष्णीषभृन्न्यसेत् || १२५ ||

पार्थिवेन च शून्येन जीवयुक्तेन भावयेत् |
सबिन्दुनामयेनाथ सामृतेनाच्युतं विभुम् || १२६ ||

नारायणं परां मूर्तिमुत्थितं मधुरध्वनेः |
पद्ममन्ते नियोक्तव्यमस्य बीजत्रयस्य च || १२७ ||

प्. २५१)

नारायणाय भगवंस्ततो भूतात्मने नमः |
स्नानपूर्वं प्रतिष्ठानमाचर्तव्यं यथाविधि || १२८ ||

द्वादशाक्षरमन्त्रेण अथवाष्टाक्षरेण तु |
षडक्षरेण संपाद्य पूर्णान्ताहवनक्रिया || १२९ ||

अर्चयित्वा यथाशक्ति गुरुपूर्वान् द्विजोत्तमान् |
समादायाथ कलशं पूर्णं पल्वलजं हि यत् || १३० ||

कर्ता विनिक्षिपेत् पूर्वं मृत्पिण्डं पुष्करोदरे |
कलशोदकमुत्कीर्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् || १३१ ||

आमूर्ते भगवन्नाथ वासुदेवामृतात्मने |
आचन्द्रतारकं कालं तिष्ठ त्वं सुप्रतिष्ठितम् || १३२ ||

मामकस्याञ्जसा त्राणं नाथ सानुगसंयुतान् |
देवान् पितॄन् ससाध्यांश्च भूतान्याप्यायिता सदा || १३३ ||

फलेन तु इहोत्थेन यातु प्रीतिं परां भवान् |
तृप्तिर्भवतु भूतानां त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् || १३४ ||

इत्युक्त्वा पाठयेत् साम ध्रुवाद्यौ ऋङ्मयांस्ततः |
प्रतिष्ठासीति वै साम सामज्ञान् ब्राह्मणोत्तमान् || १३५ ||

पूजनैर्विविधैः पश्चात्तदुत्थेन तु साम्भसम् |
तर्पयेद्ब्राह्मणान् सर्वान् खातकर्तॄन् तथाखिलान् || १३६ ||

प्रसाद्य दानपूर्वेण देशिकान् विभवे सति |
दीनानाथांस्तथा भृत्याननन्तफलसिद्धये || १३७ ||

सुवर्णवसुधादानं यथाशक्त्या समाचरेत् |
कन्यादानं वृषोत्सर्गं पितृश्राद्धपुरस्सरम् || १३८ ||

वधबन्धोत्थितं दोषं धनदण्डोत्थितं च यत् |
विचारणीयं लोकानामर्थयित्वा नरेश्वरम् || १३९ ||

किन्तु वी(वि)ध्यन्तरमिदं विहितं सति संभवे |
प्रधानफलवृक्षं तु अश्वत्थविटपं तु वा || १४० ||

आरामसंप्रतिष्ठायां संस्कृत्य स्नानकर्मणाम् |
समालभ्य स्वलंकृत्य उपनेत्य यथाविधि || १४१ ||

वाससा वेष्टितं कृत्वा पुष्पस्रक्परिभूषितम् |
होमान्तमखिलं प्राग्वत् समन्त्रं तत्समाचरेत् || १४२ ||

तेन याति परं कर्ता पारं संसारवारिधेः ||

फलमूलान्नादिप्रतिष्ठा

फलमूलान्नप्रतिष्ठां शृणु वक्ष्ये फलार्थिनाम् |
नान्नदानात् परं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते || १४३ ||

सद्यः प्रीतिकरं हृद्यं प्राणदं प्राणिनामपि |
उत्पत्तावपि संस्कारे रसमन्नस्य कीर्तितम् || १४४ ||

अन्नाद्भवन्ति भूतानि तस्मात् सर्वं प्रतिष्ठितम् |
तच्च प्रतिष्ठितं येन तेन सर्वं प्रतिष्ठितम् || १४५ ||

आत्मना सह लोकेऽस्मिन् स्वर्लोके ब्रह्मसंज्ञिते |
यावज्जीवं च नीरोगो वसेद्दुःखविवर्जितः || १४६ ||

पुत्रदारधनैरन्नैर्वृद्धिं याति क्षणात् क्षणम् |
प्राप्नोति परमां पूजामुत्कृष्टेभ्यो महत्तराम् || १४७ ||

देवता ऋषयस्सिद्धास्तस्य संचिन्तयन्ति च |
नित्यमेव परां वृद्धिमायुषस्सह चोन्नताम् || १४८ ||

हृष्टः पुष्टस्ततो भूत्वा तृप्तो भवति सर्वदा |
भुक्त्वा भोगान् सुविपुलानन्ते नारायणालयम् || १४९ ||

याति चन्द्रप्रतीकाशैर्विमानैर्देवनिर्मितैः |
स्वर्गादौ सर्वलोके तु स्थित्वा कल्पशतान् बहून् || १५० ||

कालात् पुनरिहायाति देशे सर्वोत्तमे शुभे |
सतां कुले समासाद्य जन्म जात्युत्तमं महत् || १५१ ||

प्. २५२)

जायते रूपवान् वाग्मी विद्याज्ञानपरायणः |
द्विषतामपि सर्वेषां पूज्यः प्रियतरस्सदा || १५२ ||

शीलवाञ् शौर्यसम्पन्नो धृत्युत्साहसमन्वितः |
द्विजदेवपरो नित्यं दाता भूतहिते रतः || १५३ ||

एकान्ती धर्मवेत्ता वै नारायणपरायणः |
त्रिवर्गमखिलं भुक्त्वा यथाभिमतलक्षणः || १५४ ||

जन्माभ्यस्तं शुभं कर्म कृत्वानन्तगुणं पुनः |
ज्ञानमासाद्यते येन प्रयाति परमं पदम् || १५५ ||

न हि वै कूपवापीनां सुरभीणां च पूजनम् |
दद्याच्छुद्धं हि तादात्म्यं विधानं सर्वमाचरेत् || १५६ ||

नीत्वाङ्गभावमस्मिंश्च गोगणं भगवद्गृहे |
स्नानोपभोगपूर्वाणां विभोरनलतर्पणात् || १५७ ||

प्रीत्यर्थं सुरभीणां तु प्रतिपाद्यं तु शासनम् |
तमग्निं गोव्रजोपेतं घृतदीपसमन्वितम् || १५८ ||

देववत् पालनीयं च यावदाचन्द्रतारकम् |
अनिशं ज्वलमानं च वसेत् कर्मकरैस्सह || १५९ ||

षडशीतिमुखाद्यं वै कालमासाद्य पुण्यदम् |
कुण्डं सुलक्षणं कृत्वा दिव्याद्यैर्वैष्णवैर्गृहे || १६० ||

स्वयं प्रतिष्ठिते वापि धर्मस्कन्धेषु वै पुरा |
द्वादशाक्षरमन्त्राद्यैश्शुभैस्सूक्तैस्तु वैष्णवैः || १६१ ||

ऋग्यजुस्सहसामैस्तु देवदेवप्रशंसकैः |
एवं होता शनैश्चापि संपठेच्छान्तिके कृते || १६२ ||

घृताद्यैरक्षतैः पीतैस्सितकृष्णान्वितैस्तिलैः |
संस्कृत्य चानलं कुण्डं प्राजापत्येन कर्मणा || १६३ ||

आहुतीनां तु जुहुयात् सहस्रादयुतावधि |
शताद्यं च सहस्रान्तं ताम्रजेन स्रुवेण तु || १६४ ||

पालीयेनाष्टमांशेन घृतं तु जुहुयात्ततः |
अकामो वा सकामो वा दद्यात् पूर्णाहुतिं ततः || १६५ ||

नारायणस्तु वेदात्मा सहवेदमुखेन तु |
ददात्यभिमतान् कामानुपायं नैष्ठिकं तु वै || १६६ ||

एवं कृते तु संपाद्याद्बध्नीयाद्विषणोपरि |
सप्ताहं वसुधारां च त्रिरात्रमथवा शुभम् || १६७ ||

एकाहं वा स्वशक्त्या तु तद्विधानमथोच्यते |
निर्धूमे वितते कुण्डे दृढैः काष्ठैस्तु याज्ञिकैः || १६८ ||

कृत्वाग्निं मेखलाभूमेरधिकं शिबिकोपमम् |
धनुर्द्वयोच्छ्रिते वाथ तदूर्ध्वे ताम्रजं ततम् || १६९ ||

कटाहकं योजनीयं काष्ठजे वलये दृढे |
स्थिरवंशचतुष्पादे पदवीसहनक्षमे || १७० ||

अङ्गुलैरथ मानीयैश्चतुस्संख्यैस्तु चोन्नतम् |
हैमीं सुवर्णमानोत्थां शलाकां सर्वतस्समाम् || १७१ ||

तत्प्रमाणसमोपेतं मध्यमे तु कटाहके |
वेधं कुर्याच्च लोहेन वस्त्रापृतमथाहरेत् || १७२ ||

व्याजहीनं घृटं हव्यं सुगन्धि शुभलक्षणम् |
कटाहके समुत्कीर्य यत्न … परिक्षयम् || १७३ ||

प्रवहं दिनरात्रीयं कालं यत्त्रिविधं स्मृतम् ? |
एतावदुक्तमारभ्य देवमात्मानमक्षमम् || १७४ ||

आप्रभाताथवाद्यं वा हरयेत् प्रहरं धृतम् |
प्रहरद्वितयं वाथ प्रहरत्रयमेव वा || १७५ ||

प्रहराणां चतुष्कं वा स्वसामर्थ्याद्यपेक्षया |
आदौ षट्प्रस्थमानात्तु चतुःप्रस्थान्तमेव हि || १७६ ||

प्रवाहमाहरेच्छक्त्या पालिकं तु घृतस्य वा |
अधिभूताधिदेवाढ्यं स्तृत्वाध्यात्मतया घृतम् || १७७ ||

प्. २५३)

पवित्रममृतं ब्रह्म आज्यमध्यात्ममेव हि |
अधिदेवं परं वह्निरधिभूतं च गोगणम् || १७८ ||

स्मृतमुक्तं ममैवं हि वसु मत्वा स्वरूपधृक् |
तद्वारपरिमाणेन विधित्वेन च वर्तते || १७९ ||

स्वदरिद्रमिमं लोकं कृत्स्नं वै यत्प्रभावतः |
विततेन तु पात्रेण स्थापयित्वा कटाहकम् || १८० ||

दैवत्वेनार्चनीयं च भगवान् पुरुषोत्तमः |
सांप्रतं चार्घ्यपुष्पाद्यैर्वसुगर्भकटाहके || १८१ ||

अनुग्रहकरस्त्वास्ते स्वयं श्रद्धावतां नृणाम् |
आरम्भादेव निष्पत्तिपर्यन्तं शुभकर्मणाम् || १८२ ||

अर्चयित्वा नमस्कृत्य द्वादशार्णेन चाच्युतम् |
ततोऽनुलेपनं दद्यात् पुष्पस्रग्धूपमेव हि || १८३ ||

नैवेद्यं मधुपर्काद्यं सभक्ष्यं सफलं महत् |
अथ सर्वेश्वरं भक्त्या विभुमायतनस्थितम् || १८४ ||

महता विभवेनैव स्नानपूर्वेण कर्मणा |
पूजयित्वा यथान्यायं सत्सूक्तैस्सम्यगुत्तमैः || १८५ ||

रहस्यमन्त्रपूर्वैस्तु साष्टार्णद्वादशाक्षरैः |
जानुभ्यामवनिं कृत्वा नतमूर्धाग्रतो भवेत् || १८६ ||

तदेकक्षेमपूर्वं तु विनिवेश्य इदं पठेत् |
परं वसु घृता ऋक्त्वं सर्वं संपूरितं त्वया || १८७ ||

तारेयं परमा शक्तिस्वमियादेव पूजितः |
वासाद्याननमाग्नेयतुल्यं यज्ञस्य वै फलम् || १८८ ||

सुमहद्गोकुलोपेतं ग्रामं यद्विषयोदितम् |
तत्पालकानां विप्राणां शासनेन समाप्य च || १८९ ||

यथा नोच्छिद्यते चैव कीर्तिधर्मपरं महत् |
नृपेणैतत्तथा कार्यं यशोधर्मविवृद्धये || १९० ||

षट्काद्यदधिकं चैव सशुभं कीर्तितं त्रयम् |
गोष्ठमग्निं च दीपं च अङ्गमायतनेषु तत् || १९१ ||

धर्मज्ञैः पालनीयं च विच्छेदो न भवेद्यथा |
यस्माद्वह्निमुखेनैव त्रयस्त्रिंशत्तु कोटयः || १९२ ||

प्रत्यहं तृप्तिमतुलां विबुधानां प्रयान्ति च |
दधिक्षीराज्यपूर्वैस्तु विविधैर्गोसमुत्थितैः || १९३ ||

प्रीतिमभ्येति भगवानुपहारैस्तु सात्त्विकैः |
परमादित्यवत् सर्वमाभासयति तेजसा || १९४ ||

प्रभावाच्चैव दीपस्य नित्यं सन्निहितस्य च |
योऽधिकृत्य जगनाथं षडसीतिमुखासु च || १९५ ||

तिथिष्वर्च्यस्तु भगवान् कलशे मण्डनेऽनले |
सोपवासश्शुचिस्स्नातः कृतकौतुकमङ्गलः || १९६ ||

प्रणवादिनमोन्तेन मन्त्रेणानेन भक्तितः |
प्रीयतां मम देवेशो धर्माध्यक्षो वृषाकपिः || १९७ ||

गोहितो गोपतिर्गोप्ता सर्वमावृत्य च स्थितः |
ततोऽनुलिप्ते भूभागे कुतपः केवलं तु यत्?|| १९८ ||

अभुक्तमहतं शुद्धं प्रस्तीर्य सतिलाक्षतम् |
समस्तबीजं सकुशं सिद्धार्थकसमन्वितम् || १९९ ||

तद्बहिस्तेजसं दद्यात् पूर्णं प्रागादितः क्रमात् |
पात्राष्टकं पयश्शालिदध्यक्षतरसैस्तिलैः || २०० ||

घृतेन सर्वबीजैस्यु वस्त्रैर्यवनिका वहिः |
इषुभिस्सह सूत्रैस्तु बर्हिपक्षैस्सुविष्टरैः || २०१ ||

जातबीजशरावाश्च पूर्णकुम्भमुखस्थिताः |
पूर्णशाखासमेताश्च तरुशाखाभ्यलंकृताः || २०२ ||

दिक्षु प्रज्वलितैर्दीपैस्सह न्यस्य ऋगादिकैः |
ततोऽवतार्य तन्मध्ये सुरभिः कृतमण्डलाम् || २०३ ||

सालंकृता सवस्त्रां च घण्टाचामरभूषिताम् |
सरत्नहेमकुमुदां तच्छृङ्गपरिभूषितां || २०४ ||

प्. २५४)

मुक्ताप्रवाललाङ्गूलां रजताङ्घ्रिमभिप्रियाम् |
ललाटदर्पणां श्रीमत्स्रगुष्णीषबलां महत् || २०५ ||

एवमेवाथ वीर्यध्वं सुरभिं कृतमण्डनाम् |
यौवनस्थामधृष्टां च वामभागे वृषस्य च || २०६ ||

कांस्योपदोहसंयुक्तां पूर्वेद्युरधिवासिताम् |
नन्दासुनन्दासुरभिशीतलाख्यपदान्विताम् || २०७ ||

चत्वारो धेनवः स्थाप्याः प्रागादौ तत्र संमुखम् |
सुशक्तिविभवोपेता दुग्धदोहप्रदक्षमाः || २०८ ||

सगर्भाश्च सवत्साश्च प्रसूताश्च सकृत् सकृत् |
इष्टदेवमथोद्दिश्य दिग्भागान् सांप्रतं तु वै || २०९ ||

हेतिना च तदीयेन चन्दनेनात्वचोत्सृजेत् |
वृष्णिक्षेत्रसमेतं च तस्य चासंभवात्तु वै || २१० ||

आनुगुण्यं यथाशक्त्या तन्मूल्यं तु न कल्प्य च |
चतुर्णामग्निहोत्राणां बहिस्स्थाः प्रतिपाद्य च || २११ ||

वस्त्रालंकरणोपेतं मूल्यं च सुरभीयकम् |
वसुधां वसुधार्थं वा वृषोपकरणं हि यत् || २१२ ||

प्रणिपाद्य गुरोर्भक्त्या वृषभं सुरभिं त्यजेत् |
दक्षिणे स्कन्धदेशे च हेतिनाभिमतेन च || २१३ ||

लोहेनानलतप्तेन मुद्रणीयं क्षणेन च |
एवं कृत्वा वृषत्यागं तदुद्देशेन वै पुनः || २१४ ||

प्रभूतमन्नदानां च दद्याच्चैव सदक्षिणम् |
समन्त्रनाथमुद्दिश्य ह्यात्मनोऽर्थे परस्य वा || २१५ ||

वृषोत्सर्गं हि यः कुर्याद्ब्रह्मलोकं व्रजत्यसौ |
वृषो हि भगवान् धर्मो लोके कामार्थबन्धतः || २१६ ||

तेन त्यक्तेन संत्यक्तं जन्मदुःखं हि शाश्वतम् |
प्रकृत्या सह वै शश्वत् सुरभी सविनश्वरा || २१७ ||

तद्विशेषाच्च तिस्रो याश्शक्तयो मदनात्मिकाः |
बुद्धिरस्मीति पूर्वा च पञ्चेन्द्रियमथापरा || २१८ ||

विनिवर्तन्ति सर्वास्ता गोत्वमाश्रित्य ये स्थिताः |
नानाधर्मप्रतिष्ठानं वृषोत्सर्गेण वै सह || २१९ ||

उक्तमब्जसमुद्भूत इदानीमवधारय |
अपवर्गप्रदं दिव्यं सूचितं यत् पुनः पुनः || २२० ||

प्रतिष्ठापनमब्जाक्ष आच्युतं भुक्तिमुक्तिदम् ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां नानाधर्मप्रतिष्ठापनं नाम

एकचत्वारिंशोऽध्यायाः || ४१ ||

(समुदितश्लोकसंख्या २२१||)

Kapitel 42

अथ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

क्ष्मापरिग्रहपूर्वाणामारम्भे सर्वकर्मणाम् |
द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैस्सर्वेश्वरः पुरा || १ ||

आराध्यो भगवान् भक्त्या वेद्यां वा कलशे स्थले |
सन्तर्प्याज्यादिकैर्भक्त्या मन्त्रैश्श्रुतिमयैस्ततः || २ ||

भगवान् विश्वकर्मात्मा सगणेशं तु याजयेत् |
विविधैरुपचारैस्तु पुष्पधूपानुलेपनैः || ३ ||

विसर्जने कृते विष्णौ सानले कमलोद्भव |
शिल्पिनो यत्र ये दक्षा मान्यास्ते तदनन्तरम् || ४ ||

यथाप्रसन्नबुध्या तु शश्वन्निर्वर्तयन्ति च |
तैरपि प्रयतैस्स्नातैस्तर्पणीयः स्वकः पतिः || ५ ||

ततः परिगृहीतव्यं क्षेत्रं त्वभिमतं द्विज |
अभुक्तमथवा भुक्तं वसुधागुणलक्षितम् || ६ ||

निश्शल्यमनुकूलं च स्थपतीनां च संमतम् |
समादाय प्रतिष्ठार्थं यथाभिमतविस्तृतम् || ७ ||

महेन्द्रोऽपांपतिर्वायुर्वित्तपेशानदिक्षु च |
पदमासाद्य वै कुर्याद्दिव्याद्यायतनाश्रितम् || ८ ||

पञ्चायतनपूर्वं तु शुभं देवगृहं महत् |
सिद्धायतस्वमार्गात्तु विमार्गात्तदसिद्धये || ९ ||

एतावदर्थनान्मुक्तं अतोऽन्येषां तु दोषकृत् |
स्वमार्गं परमार्गं वा येषां सर्वगतो हरिः || १० ||

स्फुरत्यविरतं बुद्धौ गुरुं तं शास्त्रतस्स्वयम् |
शुभेऽनुकूले नक्षत्रे नमस्कृत्याच्युतं विभुम् || ११ ||

निर्वर्त्य नित्यं विघ्नेन पूर्वमर्चापयेद्द्विज |
सह एकायनैश्चान्यै ऋग्यजुस्सामपाठकैः || १२ ||

सालंकारैश्व सोष्णीषैस्सिताम्बरधरैस्तथा |
समालभनमाल्यैश्च भूषितैस्साङ्गुलीयकैः || १३ ||

शङ्खवादित्रनिर्घोषैर्गीतिभिर्माङ्गलीयकैः |
फलपुष्पाक्षतकरो जालसिद्धार्थकादिकम् || १४ ||

समादाय शुचिः कर्ता देशिकेन सह द्विज |
स्थानमासाद्य सर्वेषां वासुदेवं हृदि स्मरन् || १५ ||

पुण्याहं वाचयित्वा च गायत्रीत्रितयादिकम् |
उद्घोष्य शाकुनं सूक्तं शिवसंकल्पमेव च || १६ ||

श्रीसूक्तेन समोपेतं भद्रश्रीसाममुत्तमम् |
कर्मारम्भेण सह वै स्वस्ति भो इत्ययं पठेत् || १७ ||

चमषट्कांस्ततोदीर्य शान्त्याद्यास्तदनन्तरम् |
जपन्नष्टाक्षरं तिष्ठन् कर्तास्ते देशिकस्ततः || १८ ||

बहिः क्षेत्रस्य चैशान्यां प्राच्यां वा कमलोद्भव |
ततां पर्णकुठीं कृत्वा वातवृष्टिक्षमां शुभाम् || १९ ||

तत्र पुष्पार्घ्यधूपाद्यं कृत्वा वै भद्रप्रीठगम् |
पञ्चगव्यं समापाद्य सार्धं मन्त्रैर्विलक्षणैः || २० ||

नारायणा … ? मूर्तिं हेमाद्ये कुतपे शुभे |
सन्निधीकृत्य संपूज्य सरित्तीर्थाम्बुपूजिते || २१ ||

हेमसर्वौघ … ? दर्भवर्गस्रगन्विते |
मन्त्रास्त्रकलशाभ्यां तु संपाद्य रचनां परः? || २२ ||

प्. २५६)

साधारमासनं ताभ्यां ज्ञात्वा कुर्यात्तदर्चनम् |
हृदि मन्त्रेश्वरं सास्त्रं पूजयित्वा यथाविधि || २३ ||

न्यस्तव्यमासने कौम्भे प्राणवन्मनसा सह |
सौम्यनाडीपथा चैव ततो ह्मस्त्रं समन्त्रराट् || २४ ||

दक्षिणेन तु मार्गेण त्वपसव्यघटे विभोः |
अवतार्य ज्वलद्रूपं दहन्तं विघ्नसंचयम् || २५ ||

मन्त्रत्रयं तु सामान्यं सर्वत्र विहितं द्विज |
षडष्टाक्षरमन्त्रं यत्तथा वै द्वादशाक्षरम् || २६ ||

हेतीशं यत्सहस्रारं परिज्ञेयं तदायुधम् |
कृतदीक्षेण यल्लब्धं सुप्रसन्नाच्च वै गुरोः || २७ ||

अस्त्रं तदङ्गमापाद्यं सविशेषमिदं शुभम् |
साङ्गं समर्चयित्वा तु भोगैर्मात्रावसानिकैः || २८ ||

सत्सूक्तैर्यजुभिस्सामैर्यथावसरलक्षणैः |
व्यञ्जकैरथ सर्वेशमथ होमं समाचरेत् || २९ ||

सहस्रशतसंख्यं यत् पूर्णान्तैस्साक्षतैस्तिलैः |
कुण्डमन्त्रास्त्रदृक्पूतैरेवं कुर्यात्तु देशिकः || ३० ||

स्थणेषु बालुकाद्येषु प्रागादौ विनिवेश्य च |
चत्वारश्चातुरात्मीया मन्त्रज्ञाः कृतमण्डनाः || ३१ ||

ऋग्वेदाद्याश्चतस्रो ये ईशाद्वायुपथावधि |
भक्त्या कियापरा याज्या होमार्थं क्षेत्रसंग्रहे || ३२ ||

होतव्यं अमिलिङ्गैस्तैर्मन्त्रैराज्यादिकं बहु |
चतुर्भिश्चातुरात्मीयैर्द्विषट्कार्णपुरस्सरैः || ३३ ||

होतव्यमपरैर्विप्रैस्स्मरन् सर्वेश्वरं हरिम् |
उपद्रष्टा चतुष्कोणे एकैकं विनियोज्य च || ३४ ||

होमार्थं सर्वकुण्डेषु मन्त्रविन्यस्तविग्रहम् |
शुचयस्संयता दक्षा वास्तुशास्त्रकृतश्रमान् || ३५ ||

विश्वकर्मकुलोद्भूतानाहूयाग्रे निवेश्य च |
पञ्चगव्यादिनाभ्युक्ष्य सिताम्बरधरांस्तु वै || ३६ ||

माल्यचन्दनसोष्णीषैर्भूषिताङ्गुलिकादिकान् |
संवीक्ष्य पावनीकृत्य ह्यादाय घटिकान्वितम् || ३७ ||

कार्पासं सुदृढं सूत्रं सहस्राराभिमन्त्रितम् |
स्थपतीनां करे दद्यात् सह चैकशलाकया || ३८ ||

प्रोक्षितान् पञ्चगव्येन सहस्राराभिमन्त्रितान् |
विकीर्य लाजसंमिश्रान् बीजान् सिद्धार्थकान्वितान् || ३९ ||

जपन्नस्त्रं सचक्रं च त्रिधा कुर्यात् प्रदक्षिणम् |
प्राक्पदात्तत्पदं यावत् सह घण्टारवैश्शुभैः || ४० ||

क्षेत्रमानमथादाय करैरभिमतैस्ततः |
शिष्यदेशिककर्तृस्थैर्विश्वकर्मांशकैस्तु वा || ४१ ||

ईशकोणादि तत्सूत्रं चतुर्दिक्षु प्रसार्य च |
शङ्कुभिर्यज्ञदारूत्थैर्मुद्रयेच्च दिशाष्टकम् || ४२ ||

ततो भूतबलिं दद्यात् प्रादक्षिण्येन बुद्धिमान् |
तिलपिष्टं निशाचूर्णं सलाजदधिसक्तुकम् || ४३ ||

भूतक्रूरमिति प्रोक्तं तेन भूतबलिं हरेत् |
भूतानि राक्षसा वापि येऽत्र तिष्ठन्ति केचन || ४४ ||

ते सर्वेऽद्यापगच्छन्तु स्थानं कुर्यामिमं हरेः |
शरवेत्रलताचर्मपुञ्जाद्यैर्ग्रथितान् द्रुभान् || ४५ ||

मृदङ्गोर्ध्वसमाकारान् पाण्डुमृद्ग्रहणक्षमान् |
नचाङ्गहोमास्युस्तीक्ष्णान् कुद्दालाख्यस्वनित्रकान् || ४६ ||

सुदृदान् यज्ञकाष्ठोत्थान् हस्तिपादांश्च पूजयेत् |
क्षेत्रब्रह्मपदे स्थित्वा यथाभिमतदिङ्मुखः || ४७ ||

संस्मृत्य द्वादशार्णेन भगवान् भूतभावनः |
अधिभूताधिदेवाख्यं स्मरेदध्यात्मलक्षणम् || ४८ ||

प्. २५७)

सप्तद्वीपवर्ती तत्र समुद्रादिसमन्विताम् |
सप्तपातालसहितां भूतैर्युक्तं चरादिकैः || ४९ ||

शक्तिभिश्शब्दनिष्ठाभिस्सर्वभाभिस्समावृताम् |
ब्रह्मबीजसमेतेन लकारेण सबिन्दुना || ५० ||

स्वसंज्ञानतियुक्तेन मानयित्वा पुरा ततः |
भावयित्वाधिभूतत्वमाधिदैवमतस्स्मरेत् || ५१ ||

सामर्थ्यं यद्भगवतो विष्णोस्सर्वेश्वरस्य च |
परमध्यात्मरूपं च वाराहं वैष्णवं महत् || ५२ ||

एतावदुक्तं सामान्यं ध्यानं क्षितिपरिग्रहे |
देवालयवशादन्यद्विशेषं चात्र संस्मरेत् || ५३ ||

चतुरश्रे चतुर्मूर्तिव्यक्तिव्यूहं विचिन्त्य च |
चतुरश्रायते ध्यायेद्दिव्यं विद्यागमाभिदम् || ५४ ||

वृत्तशान्तोदितं चक्रं संवृतावयवं स्मरेत् |
अनन्तशयनं देवं ध्यायेद्वृत्तायते गृहे || ५५ ||

पुर्यष्टकं यदमलं कालपुष्करदेहभृत् |
नाभिरन्ध्रोद्भवं विष्णोस्स्थितमष्टदिगात्मनाम् || ५६ ||

देवालये द्विजाष्टाश्रे स्मर्तव्यं वसुधागृहम् |
ध्यात्वैवं द्वादशार्णेन मन्त्रेण च पुनः पुनः || ५७ ||

षडक्षरेण संरोध्य मुद्रां बद्ध्वा द्विजाच्युतम् |
अधिध्यानसमाधानाद्यावत् कलशसन्निधिम् || ५८ ||

प्राग्वद्विलक्षणैर्भोगैरथाष्टार्णेन पूजयेत् |
सह विप्रैस्स्वयं दद्यादग्नौ पूर्णाहुतिं पुनः || ५९ ||

सर्वकर्मसमाप्त्यर्थं क्षेत्रे क्षेत्रीकृते सति |
कुर्यात् पादप्रतिष्ठां वै सुशुभे दिवसे परे || ६० ||

अथ कर्मकरा दक्षा नियोक्तव्याः क्रमेण तु |
सन्तोष्य चान्नपानाद्यैस्तोषमायान्ति वै (यथा) || ६१ ||

श्रीभगवानुवाच

एवं परिगृहीते तु क्ष्मांशे शल्योज्झिते सति |
आधृष्टे सोपला बाला वसुद्धा वसुभूमिदा || ६२ ||

शुद्धिं सोपेक्षते किञ्चित् कृत्रिमामुदपासर ? |
यावन्नोपवनस्तांतु ? चिररूढैर्महा द्रुमैः || ६३ ||

सङ्कीर्णा तत्प्रसूतैश्च मूलैर्व्याप्ता निरन्तरैः |
ज्ञातं तस्यापि बालत्वं शुद्धिर्वै भाविनी स्मृता || ६४ ||

त्यक्ता सरित्प्रवाहैर्न नगरग्रामदेशिकाः |
महान्तं प्रेक्षते शुद्धिं भङ्क्त्वाशा बहुशो यतः || ६५ ||

स्वात्वा वै भावमुद्धृत्य दायादभ्येति मुच्छुभाम् |
सितामशर्करां स्निग्धां (जलान्तनिखनत वा) || ६६ ||

दृष्ट्वा जलं समभ्यर्च्य तर्पयेद्यादसांपतिम् |
नागनाथसमोपेतं सुरसङ्घमतस्थितम् || ६७ ||

स्थित्यर्थमुपलैस्सर्वैस्सह संपूर्यते मृदा |
मृदोपलैश्च संपूर्य जातिषु स्निग्धया तया || ६८ ||

आकोट्य पौनःपुन्येन बालाद्वै वारिसेचना (त्) |
समीकृत्योपलिप्याथ गोगणांस्तत्र वासयेत् || ६९ ||

बालवत्ससमेतं च वृषेन्द्रगणसंयुतम् |
सतोयाश्शालयश्चैव प्रभूततृणसञ्चयम् || ७० ||

प्. २५८)

विकीर्य सतिलं तत्र सन्त्यक्ते गोमयादिकैः |
अपास्य गोगणं पश्चादुपलिप्य पुनर्महीम् || ७१ ||

समर्चयित्वा सूर्यात्मा प्राग्वद्दिक्सिद्धिमाचरेत् |
प्रासादं भगवद्रूपसमेतं कमलोद्भव || ७२ ||

यथाभिमतदिग्वक्त्रं निश्चयीकृत्य वै पुरा |
भूभागे सति वै कुर्यात्तदग्रे यागमण्डपम् || ७३ ||

दिक्त्रये तदलाभे तु सौम्ययाम्यदिगायतम् |
आनुगुण्याय शुद्धिं च सुखं निर्बाधमिश्रितम् || ७४ ||

शरैः काशैश्शरैः कूर्चैरच्छिन्नं वा परैस्तु वा |
सान्तरं विहितं तत्र पार्थिवं पीठपञ्चकम् || ७५ ||

सप्तषट्पञ्चहस्तं च विभवानुगुणं ततः |
चतुर्हस्तं तु वै सार्धं चतुर्हस्तमथापि वा || ७६ ||

सुविस्तृतै(ते)ष्षडंशेन सर्वेषां परिवर्ज्य च |
अन्तरालानि विप्रेन्द्र तदुच्छ्रायमथाचरेत् || ७७ ||

चतुर्विंशतिमांशेन स्वेन स्वेन महामते |
तद्विस्तारोच्छ्रिते सर्वे कोणस्तम्भेषु भूषयेत् || ७८ ||

तन्मानेन समारोप्य स्तम्भानां शिरसोपरि |
रचनारचिताश्चान्ये दण्डास्तिर्यक्प्रसारिताः || ७९ ||

सर्वे स्थूलाब्जसंभूताश्चतुर्दिक्तोरणान्विताः |
तृतीयांशेन वै पीठात्तोरणाविस्तृतिर्भवेत् || ८० ||

सुविस्तृतैस्त्रिभागेन सर्वेषामुन्नतिस्स्मृता |
सचक्रगरुडास्सर्वे त्रिचतुःपञ्चसंख्यया || ८१ ||

सान्तरालप्रमाणेन सस्तम्भास्तोरणाखिलाः |
विनिवेश्याः क्षितौ कृत्वा सर्वे चैव सुलक्षणा || ८२ ||

चतुरश्रास्त्वथो देशा ह्यष्टाश्रा मध्यतो द्विज |
वर्तुलाश्चार्ध्वभागाश्च समांशेन विभाजिता? || ८३ ||

वीथी प्राक्पश्चिमा भागा उभयोः पीठसंमिताः |
सोत्तरं दक्षिणं भागमेकैकं पीठवर्तनी || ८४ ||

कृत्वैवं भगवद्यागमण्डपं सर्वकर्मणा |
उदग्दिक्पीठतश्चोर्ध्वे धिष्ण्यं कुर्यात् कजाङ्कितम् || ८५ ||

वर्तुलं चतुरश्रं वा प्रकाशाख्यं सुलक्षणम् |
शङ्खचक्रगदापद्मैश्चिह्निते मेखलावनौ || ८६ ||

द्रव्याणामधिवासार्थं तत्समीपस्थितां महीम् |
मध्यमे मण्डलं पीठे मन्त्रास्त्रकलशार्चनम् || ८७ ||

चतुष्कं स्नानकुम्भानां सोषधीनां निवेशने |
अन्यत्र शयनं तस्मिन् स्नानपीठे तु विन्यसेत् || ८८ ||

स्नानकुम्भसमीपं तु स्नानद्रव्यसमन्वितम् |
पीठं तत्पञ्चमं विद्धि बालुकाभिस्सुपूजितम् || ८९ ||

सद्वारं सगवाक्षं च सकवाटं हि सार्गलम् |
कृत्वैवमधिवासार्थं प्राकारवलयं महत् || ९० ||

प्रासादक्षेत्रमानं च सन्त्यज्य परितः स्थितम् |
समेखलं सपीठं तत् दिक्षु कुण्डाष्टकं लिखेत् || ९१ ||

अनुकल्पे तु वै कुर्यात् प्राच्यां दिङ्मब्डलाद्बहिः |
तत्पाश्चात्ये तु वा भागे एकपीठास्सतोरणाः || ९२ ||

सस्तम्भा वा पृथक्पीठा विविक्ताश्च परस्परम् |
प्राग्भागे चक्रपद्माख्यं दक्षिणे केवलेश्वरी || ९३ ||

प्. २५९)

चतुरश्रं तु वा कल्प्यं गदामेखलमब्जज |
पद्ममुत्तरदिग्भागे शङ्खं कोणचतुष्टये || ९४ ||

एष पादप्रतिष्ठायां कुण्डानां संस्थितिस्स्मृता |
चातुरात्म्यादिदेवानां ब्रह्मन् स्थापनकर्मणि || ९५ ||

संस्थितिं शृणु कुण्डानां विविधा दिग्विदिक्षु च |
महाविभवसौभाग्य-आयुरारोग्यवृद्धये || ९६ ||

सिद्धये सर्वकर्माणां विघ्नानां विनिवृत्तये |
व्यत्ययाच्च फलं विद्धि मुक्तये समतानसौ || ९७ ||

गदाद्वन्द्वद्वयोपेतं पाग्दिक्तुर्याश्रमेव च |
चक्रदक्षिणदिग्विप्र शङ्खं प्रत्यग्गते ततः || ९८ ||

पद्ममुत्तरदिग्भागे यथाभिमतपल्लवम् |
आग्नेयं तु समापाद्य कुण्डमश्वत्थपत्रवत् || ९९ ||

विमुक्तकमलं कुर्यात्त्रिकोणं पूर्ववर्तुलम् |
होमार्थं यातुदिक्कुण्डमष्टाश्रं वायवे पदे || १०० ||

धिष्ण्यं श्रीवत्ससंज्ञं यत् प्राग्वदर्धेन्दुलक्षणम् |
ऐशान्यां तु समालिख्य लक्षणेनोपलक्षितम् || १०१ ||

अतोऽपरं संनिवेशमेकाग्रमवधारय |
धिष्ण्यं पूर्वपदे वृत्तमाग्नेययां कौस्तुभाकृतिम् || १०२ ||

चक्रं दक्षिणदिग्भागे शार्ङ्गाकारं तु यातुदिक् |
आप्यं गदाकृतिं प्राग्वन्मालाख्या वायवे पदे || १०३ ||

उदग्दिक्कमलाकारं श्रीवत्साकारमीशगम् |
विस्तारसममानं तु सर्वेषां विहितं तु वै || १०४ ||

प्राग्वद्द्वादशमांशं तु ओष्ठार्धं परिमृज्य च |
सुसमं मेखलाबन्धं कुर्यात्तद्विस्तृतेस्समम् || १०५ ||

समेखला वै विषमास्सर्वेषां पूर्ववद्द्विज |
यथोक्तलक्षणा कार्या योनिः पिप्पलपत्रवत् || १०६ ||

मध्यदेशे सुवृत्तं च तुर्यं श्रीवत्सलक्षणम् |
प्रासादक्षेत्र भूमेर्वा तमेवैशपदे बहिः || १०७ ||

संपाद्य मानयुक्तं वा तर्पणे सर्वकर्मणाम् |
वास्त्वङ्गविबुधानां च लोकेशानां महामते || १०८ ||

विघ्नेशद्वारपालानां क्षेत्रेशस्य तथा क्षितेः |
संपाद्यमेवमब्जोत्थ सकुण्डं यागमन्दिरम् || १०९ ||

ततोऽन्तरात् सबाह्यं च ऊर्जनं परिभूषयेत् |
सुविचित्रैर्ध्वजै रम्यैर्वैजयन्तीगणैश्च तैः || ११० ||

प्रोच्छ्रितैः कदलीरूपैर्द्रुमाङ्गैः पावनैर्दृढैः |
सवस्त्रैः पूर्णसुघटैः पुष्पैर्वै मञ्जरीगणैः || १११ ||

वितानैविविधाकारैर्विनानलगृहं तु वै |
सशरैर्बर्हिपक्षैस्तु सूत्रैर्भूताधिदैवतैः || ११२ ||

प्राक् प्राप्तैर्लोकनाथाद्यैर्द्वास्स्थैः क्षेत्रतलागृहैः |
दर्पणैश्चामरैश्चित्रैर्घण्टाबृन्दैस्स्वरान्वितैः || ११३ ||

मध्वाज्यदधिसक्षीरसुपूर्णैः कांस्यभाजानैः |
उपकुम्भाननस्थैश्च हरितैः पालिकागणैः || ११४ ||

शालितण्डुलपात्रैस्तु सहिरण्यैः फलोद्वहैः |
लाजसिधार्थकैर्बीजभाजनैः षड्रसान्वितैः || ११५ ||

सत्सुगन्धैस्त्वगेलाद्यैः पात्रैः पूगफलैस्ततः |
मधूकबदरीलाक्षा-इक्षुभिस्त्रिफलैः फलैः || ११६ ||

प्. २६०)

यथा तत्प्रभवैः पुष्पैः बहुभिः प्रकरीयकैः |
इत्येवमाद्यैर्विविधैर्भोगपूगैस्तु पावनैः || ११७ ||

भूमयः पीठबाह्यास्तु सर्वदिक्परिवार्य च |
संप्रवेश्याखिलं तत्र संभारं भूरिसम्भृतम् || ११८ ||

शुभे ग्रहेऽनुकूले च नक्षत्रे सुस्थिरे ततः |
लग्ने स्थिरे स्थिरांशे च परिशुद्धे गुणान्विते || ११९ ||

प्रासादाङ्घ्रिप्रतिष्ठार्थं कर्ता वै भगवन्मयः |
कृताह्विको द्विजेन्द्राद्यैर्देशिकेन समन्वितः || १२० ||

भेरीपटहवादित्रशङ्खशब्दादिकैस्सह |
ऋग्यजुस्सामपूर्वांश्च प्रशस्तास्संपठन् श्रुतीः || १२१ ||

द्वारपालार्चनं कृत्वा यागागारं प्रविश्य च |
संस्मृत्य स्वासने व्याप्तिमर्चयित्वोपविश्य च || १२२ ||

मध्यपीठसमीपे तु प्राङ्मुखं पश्चिमे पदे |
प्राग्दिक्प्रत्यङ्मुखं योज्य मृन्मयाश्चासनेषु च || १२३ ||

उदग्दक्षिणदिग्यन्त्रं यजुर्वेदांस्तु योजयेत् |
प्राङ्मुखं पश्चिमे भागे सामज्ञान्विनियोज्य च || १२४ ||

सह चैकायनैर्विप्रैर्मूर्तिसंज्ञोपलक्षितैः |
दिगुत्तरस्यां च ततो नित्यकर्मपरायणान् || १२५ ||

निवेश्याथर्ववेदांश्च सर्वे द्विद्विकसंख्यया |
पृष्ठतस्सुसहायाद्यैस्सम्यग्ज्ञानप्रतीक्षकः || १२६ ||

उपदेष्टा च मन्त्राणां द्विजादीनां समर्चने |
दक्षिणे स्वात्मनः कुर्यादेकचितं समाहितम् || १२७ ||

ततः समाचरेत् न्यासं द्वादशाक्षरमूर्तिना |
मन्त्राभिमानशक्तिं वै समालम्ब्य धिया ततः || १२८ ||

अथाष्टाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैश्श्रुतिमयैस्ततः |
प्राक्प्रोक्तविधिना पाद्यं भृङ्गारकमलं पुरा || १२९ ||

पाद्यार्घ्यैः पञ्चगव्यं च कृत्वाभ्यर्च्य द्विजातये |
समालम्भनपुष्पाद्यैस्सवस्त्रैरङ्गुलीम् ? || १३० ||

पवित्रकैस्तु हेमाढ्यैर्धूपयित्वा यथाक्रमम् |
प्रयतस्ससहायश्च स्थपतिश्चोपवेशयेत् || १३१ ||

दत्त्वाज्ञामथ मानस्य कर्मभूमौ स्थितानि च |
सुवर्णराजतोत्थानि नवताम्रमयानि वा || १३२ ||

शैलजान्यनुकल्पे तु मृत्कुम्भान्यथवाब्जज |
तत्र मध्यमकुम्भं यत् चतुर्विंशाङ्गुलेन च || १३३ ||

विस्तृते मध्यतस्तच्च द्व्यङ्गुलद्व्यङ्गुलोन्नतम् |
वक्त्रमङ्गुलषट्केन तत्रास्यं त्र्यङ्गुलं स्मृतम् || १३४ ||

मेखलोपरितो ज्ञेया त्र्यङ्गुला कमलोद्भव |
ये तु दिक्कमलान्येवैतदर्धेनोन्नतैस्समाः || १३५ ||

फलैश्च विविधैश्चैव सह संपूर्य वै मृदा |
आकोट्य खादिरैः काष्ठैः प्रबलैरम्बुसञ्चिताः || १३६ ||

पूरणार्थमशेषात्तु कृत्वा खातं तु साधकम् |
समीकृत्योपलिप्याथ प्राग्वद्दिक्सिद्धिमाचरेत् || १३७ ||

भूषयेच्च ध्वजैरन्यैर्वेजयन्तीस्समुत्क्षिपेत् |
शोभयेत् कदलीपूर्वैर्द्रुमाङ्गैः पावनैर्दृढैः || १३८ ||

वस्त्रैः पूर्णघटैः पुष्पैः कौशेयैर्मञ्जरीगणैः |
शुभे ग्रहेऽनुकूले तु नक्षत्रे शुभदर्शने || १३९ ||

लग्ने स्थिरे स्थिरांशे च परिशुद्धे गुणान्विते |
प्रासादाङ्घ्रिग्रसार्थं ? कर्ता वै भगवन्मयः || १४० ||

कृताह्निको द्विजेन्द्राद्यैर्देशिकेन समन्वितः |
भेरीपटहवादित्र? शब्दादिकैश्शुभैः || १४१ ||

प्. २६१)

वन्दिवृन्दसमोपेतैर्गीयमानैश्च मङ्गलैः |
साम-ऋग्यजुपूर्वास्तु प्रशस्ताः पाठयेच्छ्रुतीः || १४२ ||

सहसंभृतसंभारक्ष्माकृतं क्ष्मातलं विशेत् |
समाचम्य कृतन्यासो द्वादशाक्षरमूर्तिना || १४३ ||

अथाष्टाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैश्श्रुतिमयैस्सह |
पाद्यार्घ्यपञ्चगव्यं तु कृत्वाभ्यर्च्य द्विजोत्तमम् || १४४ ||

स्थपतिश्चार्घ्यपुष्पाद्यैः प्रवर्तेत सुकर्मणि |
ओङ्कारपूर्वां गायत्रीमेकैकं पाठयेद् द्विज || १४५ ||

गायत्रीसामपूर्वं च कनिक्रन्दमुदीर्य च |
एवमोङ्कारपूर्वं च कर्मारम्ममनन्तरम् || १४६ ||

पठेदेकायनं पश्चात् शिवसंकल्पमेव च |
ऋग्वेदज्ञो यजुर्ज्ञोऽथ भद्रोनं समुदीर्यं च || १४७ ||

भद्रश्रीसामसामज्ञश्शताद्यौ कृत्यधर्मवित् |
विभज्य पूर्ववत् क्षेत्रं पवित्रीकृत्य सांप्रतम् || १४८ ||

पवित्रमन्त्रैरखिलैर्वैदिकैः पाञ्चरात्रिकैः |
कन्यां च सौम्यदिग्भागे ऐशान्यां वालयावने || १४९ ||

मण्डलं पार्थिवे पीठे विनिवर्त्य चतुस्समे |
अशुभं सर्वतोभद्रं वश्यागारद्वयान्वितम् || १५० ||

भद्रपीठासनस्थं च सोदकं च घटद्वयम् |
स्रगाद्यैर्भूषितं कृत्वा एकस्मिन् साधनं यजेत् || १५१ ||

द्वादशाक्षरमन्त्रेण भगवान् पुरुषोत्तमः |
श्रुत्युक्तैर्मन्त्रमुख्यैस्तु तदस्त्रपरके घटे || १५२ ||

मन्त्रैर्हेतीशलिङ्गैस्तु चतुर्वेदसमुत्थितैः |
मण्डपाग्रमथासाद्य हार्दमापाद्यमर्चनम् || १५३ ||

अवतार्य बहिः कुर्यात् पूजनं प्राग्यथोदितम् |
पूर्णाहुतिं विनाग्नौ तु तर्पयित्वा यथाविधि || १५४ ||

यजेद्वास्तु नराद्यं वै सुरसङ्घं तदङ्गकम् |
शतं शतार्धं पादं वा आहुतीनां समापयेत् || १५५ ||

तिलानामाज्यसिक्तानामाज्यस्य तदनन्तरम् |
सामरैर्वास्तुलिङ्गैस्तु मन्त्रैर्देवव्रतादिकैः || १५६ ||

सुसमं कलशानां तु नवकं त्वथ धातुजम् |
यथाशक्तिप्रमाणं तु नाल्पं वै द्वादशाङ्गुलम् || १५७ ||

शैलजं मृन्मयोत्थं वा सुपक्वं सुदृढं शुभम् |
भृङ्गारतुल्यमष्टाश्रं शङ्खाकारं तु वोच्छ्रितम् || १५८ ||

वलिहीनं विरक्तास्यं द्रव्याणां ग्रहलक्षणम् |
शुद्ध्यर्थमथ सर्वेषां स्नानकर्म समाचरेत् || १५९ ||

अधिवास्याम्बरच्छन्नान् सद्यो वाऽन्येऽहनि द्विज |
क्रमशः पूरयेद् द्रव्यैस्तल्लिङ्गैश्श्रुतिसंपठैः || १६० ||

गायत्र्याष्टाक्षरेणैव द्वादशाक्षरविद्यया |
सुवर्णसिकताभिस्तु रत्नैर्मुक्ताफलादिकैः || १६१ ||

धातुभिश्चाखिलैर्धान्यैरथान्यैः पारतादिकैः |
सिद्धार्थकान्वितैर्बीजैर्धान्यैर्नीवारपूर्वकैः || १६२ ||

कर्पूरमलयक्षोदकुङ्कुमागरुमिश्रितैः |
पट्टस्रक्चन्दनाद्यैस्तु बाह्यतश्चोपशोभयेत् || १६३ ||

एवं संपूज्य संस्कृत्य चतुर्णां मध्यतो न्यसेत् |
पद्मासनगतां लक्ष्मीं निधिभिः परिवारिताम् || १६४ ||

प्. २६२)

चतुर्णामथ चान्येषां रत्नराट् कौस्तुभाभिधः |
समन्त्रेण स्वनाम्ना च निधिनाथैस्समन्विताम् || १६५ ||

भगवान् सर्वशक्त्यात्मा एकस्मिन् परिचिन्तयेत् |
षडक्षरेण मन्त्रेण निष्कलं शब्दविग्रहम् || १६६ ||

ब्राह्मं चतुष्पदं क्षेत्रं नयेदष्टच्छदात्मना |
न्यस्य सार्वेश्वरं कुम्भं मध्यतः कर्णिकोदरे || १६७ ||

रत्नकुम्भचतुष्कं तु दिक्चक्रेष्वष्टदिक्षु च |
प्रादक्षिण्येन प्राग्भागान् मन्त्रान् वा लौकिकान् द्विज || १६८ ||

लक्ष्यं कुम्भचतुष्कं येदीशाद् वायुपदावधि |
एवं न्यस्त्वा ततः कुर्यादर्चनं मध्यमस्य च || १६९ ||

चतुष्कं हृदयाद्यं वै रत्नकुम्भगतं यजेत् |
चतुर्णां मन्त्रमेकं तु श्रीकुम्भानां तु पूजयेत् || १७० ||

पुरतो नेत्रमन्त्रैस्तु मध्यकुम्भे च तस्य च |
कृत्वैवं निष्कलं न्यासं सर्वेषां सांप्रतं ततः || १७१ ||

विधाननवकं दद्यात्ताम्रं वा शैलजं समम् |
सुवृत्तं चतुरश्रं वा सुघनं द्वादशाङ्गुलम् || १७२ ||

चतुश्शक्तिनिरुद्धं च तत्र मध्यगते घटे |
शक्तिर्वा या परा देवी विश्वसन्धारणक्षमा || १७३ ||

प्रभासावैश्वरी दिक्षु ज्ञानशक्त्यामृता च सा |
विदिग्घटसमूहे तु स्मरेदानन्दलक्षणा || १७४ ||

क्रियाख्या याच्युती शक्तिश्शुद्धा शक्तस्य जन्मदा |
न्यस्त्वैवमर्चनं कुर्यात् श्रियादीनां स्वसंज्ञया || १७५ ||

निधीनां निधिनाथानां मन्त्रं साङ्गं यजेत्ततः |
मुद्रां प्रदर्शयेत् मान्त्रीं सर्वसामर्थ्यलक्षणाम् || १७६ ||

द्वादशाक्षरमन्त्रेण जप्तव्यं च समाचरेत् |
सन्निरोधं द्विषट्कार्णे … न सन्नि || १७७ ||

यजुर्ज्ञं त्वथ सञ्चोद्य युज्यतेति च यद्यजुः |
ऋचं च पौरुषं सूक्तं सामज्ञो विष्णुसंज्ञितः ? || १७८ ||

अथर्वायेति षट्पाद्य द्विजमेकायनं ततः |
आत्मव्यूहादिकं कुर्यात् संज्ञामन्त्रचतुष्टयम् || १७९ ||

नमस्कारसमोपेतं ततस्साम रथन्तरम् |
आहुत्वा (हा) हर्षपूर्वं वै ऋन्वेदं समुदीरयेत् || १८० ||

प्रतिष्ठासिति वै साम सामज्ञोऽथ उदीरयेत् |
अतोऽन्तरं तु कुम्भानां … || १८१ ||

आपाद्यमथ सर्वेषां सुधालेपेन चैव हि |
दिगष्टकं मुद्रणीयं क्षेत्रं शक्त्यष्टकेन तु || १८२ ||

शिलान्तस्सन्निरोधेन शिलानामसमास्तु वा |
कार्या ऊर्ध्वसमास्सर्वास्सर्वतोभद्रलक्षणाः || १८३ ||

स्नानाद्यैस्संस्कृतं पूर्वं वासस्रग्वर्णभूषिता |
रत्नाष्टकासनस्था च अष्टानां च सुविन्यसेत् || १८४ ||

मन्त्रमक्षरभेदेन प्रणवाद्यन्तगं तु वै |
प्रागादावीशदिङ्निष्ठमष्टकं व्यक्तिगं न्यसेत् || १८५ ||

प्रणवेन स्वनाम्ना च नमोऽन्तेन महामते |
बलवीर्यवती नित्या अनन्ताख्या स्थिरा ध्रुवा || १८६ ||

सन्ध्याख्या धृतिसंज्ञा च स्थितिर्नाम्ना द्विजाष्टमी |
वेदाद्यन्तं समुद्घोष्य यजुर्वेदव्रतैस्सह || १८७ ||

प्. २६३)

हये च विद्या ऋक्सूक्ता ब्रूयादेकायनं ततः |
यदिवायो सवेत्यादि हुत्वैवं कमलोद्भव || १८८ ||

दत्त्वा पूर्णाहुतिं ब्रूयात् मन्त्रमाश्राविकं हि यत् |
कर्ता च देशिकेन्द्रोऽथ संस्मरन् मन्त्रसंहिताम् || १८९ ||

न्यस्तश्रियादिकैर्नाममन्त्रैस्सर्वैस्समन्वितम् |
एषां बुद्धिस्सप्तधेति मन्त्रमेकायत्रं पठन् || १९० ||

दद्यादाहुतिकं सर्वं कर्मणां पूरणाय च |
एतावदुक्तमब्जाक्ष मुख्यकल्पं मया च ते || १९१ ||

अनुकल्पमतो वक्ष्ये सर्वेषां च हितावहम् |
एतस्मिन् कलशे सर्वमन्यक्षेत्रगणार्चितम् || १९२ ||

मन्त्रव्यूहं यथोक्तं च स्थलगोपलगं न्यसेत् |
सर्वशक्तिमयीमेकां शक्तिं वै पारमेश्वरीम् || १९३ ||

निवेश्य मध्यतस्तस्मिन् दद्यात् कोशं सुधादिकम् |
वर्णकैः कुङ्कुमाद्यैस्तु तत्रोर्ध्वेऽब्जं लिखेत्ततः || १९४ ||

भूभागं खातशेषं यत् समन्तात् समतां नयेत् |
प्राग्वदाकोट्टनाद्येन सर्वाङ्गैरिषुभिस्ततः || १९५ ||

पञ्चरङ्गेण सूत्रेण शङ्कुभिर्याज्ञिकैर्दृढैः |
अस्त्रमन्त्रेण मन्त्रज्ञो जीमूतमथ संपठेत् || १९६ ||

चतुस्स्रक्चन्दनोपेतां बलिं वै साच्च कामिकीम् |
दद्यात् पूर्वोदितां दिक्षु समाचम्य प्रणम्य च || १९७ ||

द्वादशाक्षरमन्त्रेण त्रिस्थानस्थं च मन्त्रराट् |
क्षान्त्वा तदोपसंहृत्य प्राग्वदर्चनपूर्वकम् || १९८ ||

सांसारीनां बहिर्यावदाचरेत् स्थपतिं पुनः |
विश्वकर्मा पुरस्कृत्य अन्येषां पिशिताशिनाम् || १९९ ||

दद्याद् द्विजेन्द्रपूर्वाणामशनं दक्षिणादिकम् |
अन्येषामर्थिनामन्नं धनदानं स्वशक्तितः || २०० ||

नानादेशवशाच्चैव कुर्यादेवं गृहासनम् |
विभागेन समायुक्तमालयं विविधं तथा || २०१ ||

ध्वजासनावसानं च विभज्य स्वधिया ततः ||

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां प्रासादस्य पादप्रतिष्ठा नाम

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ||

(समुदितश्लोकसंख्या २०१ ||)

Kapitel 43

अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

श्रिभगवानुवाच

प्रासादावासतः कोणे समारभ्य यथारुचि |
प्राङ्कणं सर्वदिक्कृत्वा प्राकारं परिकल्पयेत् || १ ||

ग्रहिकासप्रतोलीकं केवलं वामरान्वितम् |
प्रासादे तु चतुर्द्वारे चतुर्मूर्तिरलंकृते || २ ||

द्विद्विकं तु प्रतोलीनां दिक्षु प्राकारगं हितम् |
चतुष्कं ? प्राष्टकं कुर्यात् प्रासादानां महामते || ३ ||

एकरूपं हि वा नाना लक्षणं भगवद्वशात् |
यथाभिमतमानं च प्रासादाभासमात्रकम् || ४ ||

पक्वेष्ठकाश्मदारूत्थं तत्र कोणचतुष्टये |
चतुष्कं विहितं विप्र अष्टकं कल्पयेद्यदि || ५ ||

परस्परमुखं कुर्यात् द्वारोद्देशद्वये ततः |
सान्तरं दिक्त्रये कुर्यात् प्रासादानां द्विकं द्विकम् || ६ ||

सपीठाद्देवमानाच्च द्वारोच्छ्रायमुदाहृतम् |
प्रमाणेनोन्नतानां च देवानां च महामते || ७ ||

नानाह्रस्वप्रमाणानां पीठेनोन्नतिमानयेत् |
वैतत्येनोन्नतत्वेन लक्षणानियमोज्झिता || ८ ||

द्वारं सुखप्रवेशं च संकटानां गुणावहम् |
कृतायां शुद्धविहितं ऋक्षेणानुगतम् ? || ९ ||

विस्तारायामयोश्चैव आदायाङ्गुलसन्ततिम् |
शुभाय ऋक्षलाभार्थं गुणयेच्च परस्परम् || १० ||

शोधयेद्वाथ लाभार्थं मुष्टिभिश्चाङ्गुलिस्थितिः |
एकत्रिपञ्च वै सप्त शेषास्सर्वे शुभास्स्मृताः || ११ ||

ध्वजशार्दूलवृषभगजेन्द्राः क्रमशो हिते |
एवं नक्षत्रलाभार्थं शोभयेत्तां स्थितिं पुनः || १२ ||

आदेकात् सप्तविंशान्तं शेषान्तं हृष्टमाचरेत् |
वरयेदङ्गुलं चैकं पादयोर्वा प्रयत्नतः || १३ ||

नूनमङ्गुलराशेर्वै शुभ-ऋक्षाय सिद्धये |
विचार्यैवं पुरा सम्यक् कुर्याद् भूमिसुरालयम् || १४ ||

शयनासन आसीनस्सुपर्णस्थस्य वा विभोः |
दिक्त्रयेऽभिमते चैव एकं वा दिक्त्रये त्रयः || १५ ||

उपविष्टं तु याम्यायां पश्चिमे या दिगुत्थितम् |
उदग्दिग्दक्षिणद्वारे प्रासादे गरुडासनम् || १६ ||

चतुष्टयं चतुर्णां तु कोणानां यत् प्रकीर्तितम् |
तत्रानले दिगल्पस्थमुदग्द्वारे तु प्राक्चरम् || १७ ||

स्वबोधपरिमाणेन सत्त्वेनाभिमतेन च |
कलासक्ता इयत्ताख्याः परिच्छेदवशात् स्मृतम् || १८ ||

तमास्थापनसंज्ञं च विशेषं कमलोद्भव |
संपन्ने ब्रह्मपाषाणसंस्कारे पैठिकेऽपि च || १९ ||

प्. २६५)

उद्वर्तनाभ्यञ्जनेन मृद्भूतिगोमयादिना |
शिल्पिदोषोपशमने स्नानमात्रे कृते सति || २० ||

निष्पन्ने नेत्रदाने तु स्नाने संपादिते परे |
उत्थाप्य मूर्तिपालैस्तु गुर्वादीन् बहुभिर्बलात् || २१ ||

निवेशनेन मन्त्रं यद्विविधं साम्प्रतं कृतम् |
त्रितये चैकतां प्राप्ते वज्रलेपेन पौष्कर || २२ ||

प्रोक्ते लग्नोदये मन्त्रन्यासमाचरणात्तु वै |
यच्छक्तेरनुसन्धानात्तत्स्थितिस्थापने तथा || २३ ||

प्रासादान्तरभित्तीनां लिखितं वाम्बरादिके |
सिध्यर्थं साधकेन्द्रैस्तु सिद्धिकालावधिं तु वै || २४ ||

चलबिम्बस्य यन्मन्त्रं न्यासं वै सासनस्य च |
नित्यमाराधनार्थं तु कर्मार्चायामपि द्विज || २५ ||

तं विप्र चलनाख्यं तु स्थितिस्थापनमेव च |
क्ष्माभङ्गैर्जलपूर्वैस्तु दोषैर्या चातिदूषिता || २६ ||

उद्धृत्य योजनान्यत्र स्थाने तु शुभलक्षणे |
सम्यक् स्संस्थापनाद् भूयस्संस्थापनमुदाहृतम् || २७ ||

विद्युत्प्रपातपूर्वैस्तु दोषैर्या चाभिदूषिता |
तदुत्थानकृते शश्वन्निर्दोषे चासने स्थितिम् || २८ ||

तत्समा लक्षणाढ्या च प्रतिमान्या महामते (हे) |
अन्यस्मिन् वा नवे पीठे बिम्ब (व ?) त्परियोजिता || २९ ||

बोद्धव्यं तद्विशेषं च स्थापनोत्थापनं तु वै |
ज्ञानसङ्घोज्झितत्वाच्च एकदिक्सममीक्षणात् || ३० ||

प्राधान्येनाथ दिक्चक्रं स्वगात्रैरिह वासनात् |
शयनासनसंस्थानचलाचलवशादपि || ३१ ||

प्रतिष्ठाख्यविशेषाश्च बहवस्सर्वसिद्धिदाः |
सामान्यसन्निवेशाच्च तद्विशेषगुणात्तु वै || ३२ ||

स्थितं चाक्षरया शुद्धा सामान्यार्च्चा फलार्थिनाम् |
फलसाम्यं परिज्ञेयं किं त्वन्यस्मिन् हि जन्मनि || ३३ ||

चातुरात्म्यप्रतिष्ठा च ज्ञानं यच्छति शाश्वतम् |
यत्प्राप्य न पुनर्जन्म पुनरेवाप्नुयान्नरः || ३४ ||

फलकामस्तु यः कुर्याच्चतुर्मूर्तिनिवेशनम् |
श्रद्धया परया भक्त्या संरुल्पादेव पद्मज || ३५ ||

पैतृकं मातृकं चैव जायाख्यं सप्तसंख्यकम् |
कुलमुद्धरते तस्मिन् जन्मप्राप्तौ क्षितौ पुनः || ३६ ||

धर्मोपेतां हरेर्भक्तिमाश्रय(त्य ?)न्त्यब्जसंभव |
जातजन्मा तृतीया तु ? प्राप्नुयात् सद्विवेकवत् || ३७ ||

समुत्तरति वै येन घोरात् संसारसंकटात् |
रूपमाद्यप्रतिष्ठाया इत्युक्तं द्विजसत्तम || ३८ ||

विशेषसन्निवेशेभ्यस्त्विदानीमवधारय |
मनीषितं फलं भुक्त्वा दिव्येषु भुवनेषु च || ३९ ||

जन्मासाद्य समुत्कृष्टमाचरेत् पुनरेव हि |
दैवी ब्रह्मप्रतिष्ठाद्या या परस्मिन् हि जन्मनि || ४० ||

प्राग्वद्यच्छति विज्ञानं परमेशपदाप्तिगम् |
एतावदुक्तं वैषम्यं सति साम्यं महामते || ४१ ||

यज्ञोत्तमस्य दिव्यस्य सफलस्याब्जसंभव |
अच्युतस्याविनाशस्य भवक्षयकरस्य च || ४२ ||

भेदं यद्वस्तुमात्रेण स्थितं तदवधारय |
वर्णा(दी)नां ब्राह्मणादीनां गृहाश्रमरतात्मनाम् || ४३ ||

आदीक्षितानां प्राग्विप्र भीतानां मरणादिके |
व्यवहारस्थितानां च प्रतिष्ठाद्या महामते || ४४ ||

निवर्जिताः प्रयच्छन्ति फलमुक्तं हि यन्मया |
निर्वाणदीक्षितानां च गुरुणाच्युतवेदिनाम् || ४५ ||

प्. २६६)

भक्त्या प्राप्ताधिकाराणां नित्यमाराधनं प्रति |
सम्यक्समाधिनिष्ठानामिह जन्मैकशेषिणाम् || ४६ ||

विकल्पक्षीणचित्तानां प्रतिष्ठा विहिताब्जज |
त्राणार्थं स्वकुलादीनामनन्तानां च संभवात् || ४७ ||

यावज्जीवावधिं कालं तेषामास्थापनं तु वै |
विहितं परितोषार्थं बुद्धेर्बुद्धिमतां वर || ४८ ||

ज्ञात्वैवं धर्मलब्धेन धनेन च बलेन च |
आक्षिपन् ग्रहणात् सर्वं ध्वजान्तं वै समाप्य च || ४९ ||

विश्वावासपदावासं दक्षिणाननमासितम् |
पीठस्थमुपविष्टं च प्राग्द्वारे नि-ऋते गृहे || ५० ||

एवं खगेशपृष्ठस्थं वायुदिङ्मन्दिरे हितम् |
दिव्यभोगफलावाप्तिं सह दिक्तल्पगात्तु वै || ५१ ||

प्रजापतित्वमापन्ना उक्तदिग्विनिवेशनात् |
स्थिति त्रिविष्टपादीनामुपरिष्टात्तु शाश्वतीम् || ५२ ||

विहायसगतिं दिव्यां यानगात् प्राप्यते पुमान् |
भक्तानां फललिप्सूनां स्थानस्थलफलादिकम् || ५३ ||

फलदिक्संस्थितास्सर्वे नगराणां फलार्थिनाम् |
उत्कृष्टजन्मपूर्वं तु जन्म चात्मप्रकाशकम् || ५४ ||

तद्विद्धि भवशान्त्यर्थमचिरादेव पद्मज |
यथोद्दिष्टक्रमेणैव दिक्त्रये विनिवेश्य च || ५५ ||

नृसिंहकपिलक्रोडमूर्तयो वा महामते |
प्राग्वद्विदिक्चतुष्केषु चतुर्णां विहितं क्रमात् || ५६ ||

वाजिवक्त्रं तु मुक्तानां सिंहादीनां निवेशनम् |
दिक्त्रये कच्छपादीनां कुर्यात् संस्थापनं तु वा || ५७ ||

मीनवामननाथानां देवानां प्राक्फलाप्तये |
विदिक्षु विनियोक्तव्यं यथोद्दिष्टक्रमेण तु || ५८ ||

त्रिविक्रमकुठारास्त्रकरं कान्तावपूर्धरम् |
सर्वदेवमयं विश्वरूपं तु परमेश्वरम् || ५९ ||

एतावदुक्तनियममतोऽन्ये येऽखिलास्तु वै |
प्रादुर्भावान्तराश्चैव प्रादुर्भावाब्जसंभव || ६० ||

गुरूणां संमतेनैव योक्तव्यं नान्ययाजकैः |
सदेवां हि कुटीं रम्यामापाद्याभिमतां ततः? || ६१ ||

द्वाराग्रे मण्डपाभासं सोपानपदवीयुतम् |
वेदीविभूषितं कुर्यात् स्थितमाराधनाश्रयम् || ६२ ||

भोगानां स्थितयेऽन्येषां वातवृष्टिक्षमं शुभम् |
प्रासादाङ्घ्रिप्रतिष्ठार्थमापाद्याब्जज वै ततः || ६३ ||

पञ्चानां वा नवानां च एकस्मिन् वा घटोदके |
सर्वरत्नमयोपेते न्यस्तं यत्परमेश्वरम् || ६४ ||

आङ्गं सलाञ्छनं मान्त्रं परिवारसमन्वितम् |
स्वशक्तिखचितं चैव प्रत्यहं पूजयेच्च तम् || ६५ ||

मन्त्रबिम्बप्रतिष्ठार्थं कालविघ्नोपशान्तये |
अन्यथा जायते विघ्नमनिवार्यं महामते || ६६ ||

गच्छन्ति सन्निधिं मन्त्रा नित्यं त्रैकाल्यमर्चनात् |
यच्छन्त्यनर्चनाच्छोकं रोधितं यत्र यत्र च || ६७ ||

पदानि प्राङ्कणे चैव देवानां विनिवेशने |
उक्तानि पद्मसंभूत इदानीमवधारय || ६८ ||

मध्यदेशे तु तद्भूमेः प्रासादेऽभिमते तते |
सन्निवेशवशेनैव नानासंज्ञावसंस्थितः || ६९ ||

पीठब्रह्मवशास्थानस्त(म्भ)म्ब?स्य? चतुरात्मनः |
चतुर्दिग्वीक्षमाणस्य यानुसन्धानलक्षणा || ७० ||

बोद्धव्यं सा प्रतिष्ठा च दिग्व्यूहपरिपूरकी |
घृतिशक्तिस्वरूपेण अमूर्तेनात्ययात्मना || ७१ ||

प्. २६७)

स्थितये प्रक्रियार्थं च ब्रह्मपाषाणताम्रता |
सर्वं ब्रह्मशिलानिष्ठमाक्षितेः कमलोद्भव || ७२ ||

व्याप्तमामूलतश्चैव तेनामूर्तेन वै पुनः |
द्रव्यमूर्तिममूर्तां च गृहीतस्तम्ब?लक्षणाम् || ७३ ||

एकस्याच्युतबीजस्य भिन्नेषु प्रतिवस्तुषु |
संस्थिता स्थितिरच्छिन्ना सा प्रतिष्ठित एव हि || ७४ ||

भिन्नानां व्यूहमूर्तीनां केवला(द्य)खिलस्य च |
प्रादुर्भावसमूहस्य द्व्यादिकस्य ? तु यद्द्विज || ७५ ||

एकस्मिन् विश्वपीठे तु स्थितिरेकस्य चेच्छया |
प्रतिष्ठाख्यं विशेषं तत् स्थापनं समुदाहृतम् || ७६ ||

चिच्छक्तिमनुविद्धं च अव्यक्तं तत्त्वसंग्रहम् |
द्रव्यमूर्तौ चलाख्ये च नीतमेकात्मना धिया || ७७ ||

बिम्बसंस्कारकाले तु अधिवासाभिधे द्विज |
अचलत्वेन सन्मन्त्रं चलभावनया पुनः || ७८ ||

साङ्गं सलाञ्छनं चैव कृत्वा अभितमतंतु वै |
आराधनार्थं हृदयान्यस्तं तद्धृदये पुनः || ७९ ||

समाहरेत् कृतार्थत्वान्नित्यं कालान्तरेण वा |
सदाख्यमपरं तत्त्व … || ८० ||

नानासंज्ञं तथानानाप्रमाणं तद्वदेव हि |
रचनाभिस्तथा नानाविविधाभिस्तु रञ्जितम् || ८१ ||

बह्वीभिर्भूमिकाभिस्तु चित्रिताभिरलङ्कृतम् |
आपादभूमेरण्डान्तमनुरूपं च यत्रयम् || ८२ ||

उत्तरोत्तरतः कुर्याद्भूर्भुवस्वादिकोत्थितैः |
स्थावरैर्जङ्गमैस्सिद्धैर्विविधैर्मञ्जरीगणैः || ८३ ||

नगेन्द्रैर्नागराजैस्तु सुशुभैर्नलिनीवनैः |
मुरजशृङ्खलाबद्धैर्दिव्यैर्नानालतागृहैः || ८४ ||

पुरुजाद्यैर्जलोद्भूतैः प्राणिजालिस्तथैव हि |
वनजैर्नगजैश्चान्यैर्मृगराड्गणपूर्वकैः || ८५ ||

वारणाश्शबराश्चैव हंसपद्मसमाश्रितैः |
शङ्खस्वस्तिककह्लारपूर्वैरन्यैस्तु वारिजैः || ८६ ||

नन्दिकैः केसरै रम्यैश्शतपत्रवदुत्थितैः |
सकिङ्किणीकैश्चमरैरातपत्रैर्ध्वजादिकैः || ८७ ||

भूमिगाभूमिगैस्सर्वैस्समुद्रैस्सरितान्वितैः |
नवोपकरणैर्देवैश्चन्द्रार्कज्वलनादिकैः || ८८ ||

प्रादुर्भावान्तरैर्द्विव्यैः प्रादुर्भावसमन्वितैः |
द्वीपैर्द्वीपान्तरोपेतैः पातालैस्तज्ज?नान्वितैः || ८९ ||

महर्जनस्तपस्सत्यलोकनाथैर्महाप्रभैः |
ध्यानमौनपरैर्ब्रह्मन् वह्निदेवयुतैर्द्विजैः || ९० ||

इत्येवमादिकैश्चान्यैर्जङ्घास्तम्भवतीश्शुभाः |
भूषयेत् कमलोद्भूत सर्वदिक्नासिकैस्सह || ९१ ||

गर्भगृहाम्बरमध्यात् कुर्याच्चक्राम्बुजाङ्कितम् |
पितामहाद्यैर्विबुधैस्सिद्द्धविद्याधरैस्सह || ९२ ||

पुष्पमालाधरैः प्रहैश्चामरैर्व्यजनोद्धतैः |
वनमालागदाशङ्खचक्रपद्मश्रियादिकैः || ९३ ||

स्वगेशवेदवेदाङ्गैरक्षसूत्रकराङ्कितैः |
आवार्यावरकत्वेन चक्रपह्माद्बहिः स्थितैः || ९४ ||

अन्तर्भित्तिगणं सर्वदेवदैत्यादिकैर्गणैः |
नृत्तगी(त)परैश्चान्यैर्नारदाद्यैर्विभूषयेत् || ९५ ||

प्रणवेन स्वनाम्ना च नतिनिष्ठेन तत्र वै |
सन्निरोध्य च तन्मन्त्रं भूलोकं पादमाक्षिति || ९६ ||

एवं प्रासादपीठे तु भुवर्लोकं यथास्थितम् |
जङ्घायां स्वर्गलोकं च महच्छिखरभूमिगम् || ९७ ||

प्. २६८)

स्तम्भं च तलपं चैव चरणं जङ्घमेव च |
स्थानं स्थूणं च पादं च पर्यायवचनास्त्विमे || ९८ ||

जनर्लोकं च तद्वेद्यांतस्तपस्संज्ञं ? च दण्डकम् |
सत्यसंज्ञश्च तल्लोकं तच्छिखायां सुरालये || ९९ ||

भावयेच्च परां व्याप्तिमेवं वै साप्तलौकिकीम् |
भुवनोर्ध्वमयीं विप्र प्रासादेऽभिमते तु वै || १०० ||

अनुबिद्धं पादपाद्यैरन्यैस्वत्तास्वरूपकैः |
परस्परं हि सर्वत्र व्यापकैः परलक्षणैः || १०१ ||

भूर्लोकांशं विना ब्रह्मंस्तथान्यैरुज्झितं हि तत् |
रजस्तमोमहत्वाच्च ईषत्सत्त्वगुणात्तु वै || १०२ ||

सत्त्वैकगुणरूपाणामन्येषामत एव हि |
भूर्लोकं च पृथक्संस्थं पादाद्यध्वगणस्य च || १०३ ||

कूर्मब्रह्मात्मसंज्ञायां शिखायां च पदत्रयम् |
न्यस्तव्यं जाग्रदाद्यं यद्रत्नन्यासे कृते सति || १०४ ||

तुर्यब्रह्मपदोपेतं मन्त्राध्वप्रतिमासने |
ताभ्यां तं पादतोऽन्यस्य तत्वेयं कामलोद्भव || १०५ ||

आनाभेमूर्धपर्यन्तं कलाध्वं भावयेत्ततः |
तद्ब्रह्मरन्ध्रकमले मन्त्रब्रह्मतलक्षितौ || १०६ ||

कर्णिकायां परं ब्रह्म सामान्यं शाश्वतं विभुम् |
दीक्षाकाले यथोद्दिष्टा मया तेऽध्वमयी स्थितिः || १०७ ||

प्रासादानां तु सा सिद्धिश्शिखान्तानां महामते |
प्रतिमानां सपीठानां साधिभूतादिलक्षणम् || १०८ ||

तत्राध्यात्मं हि भगवान् मूर्तं शान्तं ममाच्युतम् |
स एव हि विराडात्मा ह्यधिदैवतमव्ययम् || १०९ ||

अधिभूतं द्विजाव्यक्तं सर्वतत्त्वमयं हि तत् |
विद्याकलादिकैश्चान्यैः परार्थैर (खि) लैस्सह || ११० ||

सबीजे विलये यद्वत्सुसूक्ष्माद्यैर्व्यवस्थितः |
तत्त्वाश्शब्दादयश्चैव बुद्धिनिष्ठा महामते || १११ ||

तद्वत्प्रासाददेहे तु ते देवाधिष्ठिते स्मृताः |
सर्वशक्तिमये विप्र शुद्धं सत्सत्त्वलक्षणैः || ११२ ||

यथोपचारा विहितं मन्त्रं सर्वेश्वराद्विभोः |
सर्वज्ञं सर्वगं चैव सर्वकर्तारमीश्वरम् || ११३ ||

मन्त्रमूर्तेस्तथा विद्धि उपचारात्तु तद्गृहम् |
संस्कृतस्य त्वतो यत्नात् सपीठस्य यथाविधि || ११४ ||

देववत्स्थापनं तस्य विहितं सत्त्वजस्य च |
सोपानपदवी युक्ता जगती या सुलक्षणा || ११५ ||

प्रासादस्य च पीठं तत् परिज्ञेयं यदात्मकम् |
एकीभूतत्वमापन्नं सुधालेपैस्तु सायसैः || ११६ ||

पक्वेष्टकासमेतैश्च स्थिरमृच्चोपलैस्तथा |
प्रमाणलक्षणोपेतं विश्वविद्रचनान्वितम् || ११७ ||

रञ्जितं रागजालेन फलं यच्छति शाश्वतम् |
जीर्णत्वाच्च कृतं भूयस्स्वयंव्यक्तादिभिद्विज || ११८ ||

आकारेष्वाच्युतीयेषु विविधेष्वर्चितेषु च |
फलं सहस्रगुणितं कर्ताप्नोति महामते || ११९ ||

तोयाशयाशया वृक्षा क्षेत्रं पुष्कर मादियत् |
पौनः पुन्येन सद्भक्तैः कृतदुष्कृतशान्तये || १२० ||

अनाद्यज्ञानसंसर्गात् कालह्ना सवशादपि |
नष्टं नरेन्द्रनाथा ये पालयन्त्यर्चनादिकैः || १२१ ||

देहान्ते यान्ति ते स्वर्गं राज्यदोषैरनावृताः |
कालेनेत्य पुनस्स्वर्गात् ज्ञानमासाद्य निर्मलम् || १२२ ||

येन सांसारिकं दुःखं हुस्सहं नाशमेति च |
फलमेतावदुक्तं हि देवालयसमापनात् || १२३ ||

प्. २६९)

सवित्तानां च भक्तानां नृपाणामपि पद्मज |
सर्वाध्वभावनोपेतमास्तां तावत् सुरालयम् || १२४ ||

भुवनाध्वमयीं व्याप्तिमापादयति केवलात् |
अगुग्रहेच्छयाचार्यो भक्तानां संप्रदर्शयेत् || १२५ ||

लक्ष्म्या लक्षणयुक्तस्य स्थपतेरशठस्य च |
प्रागुक्तं लभते कर्ता सुसंपूर्णफलं द्विज || १२६ ||

प्रासादानाममन्त्रं तु स्वयं शिल्पिकरात्तु वै |
यत्फलं लभते कर्ता हेमक्ष्मान्नादिकं हि तत् || १२७ ||

फलं सर्वस्वदानाद्वा लभते विधिपूर्वकात् |
मृदा दार्विष्टकाद्यैस्तु स्वल्पं वा मध्यमं महत् || १२८ ||

प्रमाणलक्षणोपेतं सुराकीर्णं सुरालयम् |
यथोदितैर्गुणैर्युक्तं ग्राम्यं वा कुटिसंज्ञितम् || १२९ ||

दिग्विदिक्सान्तराद्बाह्याद्युक्तं प्रस्थापितैः परैः |
विभव व्यूहसंज्ञैस्तु प्रादुर्भावान्तरास्तु वा || १३० ||

अवनीचलनाद्यैस्तु दोषैस्संचालितं यदि |
दीर्घकालवशेनापि स्नातानां धनकर्मणाम् || १३१ ||

कुर्याद्यथावदुद्धारं गुरूणां संमतेन तु |
राजा वा तदमात्योऽन्यस्सद्भक्तश्च नृपाज्ञया || १३२ ||

व्रतार्चनादिकार्याणां लब्ध्वानुज्ञां परां विभोः |
अनन्तशयने दार्भे उत्तानस्थं स्मरेद्विभुम् || १३३ ||

द्वादशाक्षरमन्त्रेणं स्वर्गेशं भगवान् हरिः |
अयुतं त्वयुतार्धं च शतमर्धाधिकं तु वा || १३४ ||

अथानुकूले नक्षत्रे नृपस्य नगरस्य च |
शान्त्यर्थं जीवभूतं यन्मन्त्रेशगुणमूर्तिभृत् || १३५ ||

त्रैगुण्यं यच्छते हस्तमर्चयित्वा यथाविधि |
तर्पयित्वा च देहान्ते समिद्भिर्बहुभिः क्रमात् || १३६ ||

भुवनाध्वमयं शक्तिर्व्यक्तिसङ्घं यथोदितम् |
तथा वर्णाध्वपदसङ्घं सत्ताभूतं हि पञ्चकम् || १३७ ||

तर्पयित्वार्चयित्वा च साधिभूताधिकं तु वै |
भूतशक्तिगणं तद्वत् सुसूक्ष्ममपरं हि यत् || १३८ ||

देवपीठालयं विप्र रुद्धं कुर्याद्यथाक्रमम् |
उदयार्कसमं ज्ञात्वा संज्ञामन्त्रपदैस्स्वकैः || १३९ ||

प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च व्यक्तिस्थं पुनरेव हि |
प्रातिमं रक्ष भ्गवन् मन्त्रबृन्दं हि चाध्वजम् || १४० ||

उदुम्बरार्धमानस्थं दिग्विदिग्भूमिकं हि यत् |
बुद्धिधर्मस्थितैर्दर्भैर्व्याप्तामां बैम्बलक्षणैः || १४१ ||

सम्यक् तदपरिज्ञानादनुसन्धानमाचरेत् |
तदुत्थापनकाले तु कृतन्यासस्तु साम्प्रतम् || १४२ ||

उपोद्धरणलिङ्गैश्च साष्टाङ्गैर्वैदिकैस्तथा |
एकैकमात्मसाकृत्वा पूरकेणात् र्कबिम्बवत् || १४३ ||

सुसंमतेऽर्चिते कुम्भे हेमाद्यैर्मूर्तिके तु वा |
निरोध्योदकसंपूर्णे पूजयेत् प्रत्यहं ततः ? || १४४ ||

संपन्नोत्पत्तये सम्यगवतार्य यथोद्धृतात् |
संस्कृतस्य प्रतिष्ठानमाचर्तव्यं हि वै पुनः || १४५ ||

नृपेन्द्रराष्ट्रस्थानानां गोद्विजानां च वृद्धये |
यत्पदप्राप्तये शश्वत् सखिलस्याखिलस्य च || १४६ ||

प्रासादप्रतिमानां च एवमुत्थापनं द्विज |
गोभूहेमादिकानां च राष्ट्रस्य सनृपस्य च || १४७ ||

जायते शुभशान्त्यर्थमिहलोके परत्र च |
अतोऽन्यथा माहान् दोषो भवेद्वै पद्मसंभव || १४८ ||

प्रासादग्राहिकानां च बहिश्चाभ्यन्तरे तु वा |
बिम्बानां चाल्यमानानां मन्त्रैरष्टाक्षरादिकैः || १४९ ||

प्. २७०)

प्राग्वन्न्यस्तस्वमन्त्राणां समाहरणमाचरेत् |
मणिना सूर्यकान्तेन आदित्यादनलं यथा || १५० ||

समाहृतेषु मन्त्रेषु चाल्यमानेषु पौष्कर |
भङ्गे कर्मवशाज्जाते प्रतिमासु प्रमादतः || १५१ ||

प्राक्तनेनैव पापेन प्रायश्चित्तं चरेत्तदा |
चित्तप्रसादजनकं कीर्तिशर्मकरं तु वै || १५२ ||

तत्रैकरात्रपूर्वं तु त्रिरात्रं षडहन्तु वै |
व्रतं द्वादशरात्रं च स्वशक्त्या तु समाचरेत् || १५३ ||

स्नानादिहवनान्तेन कर्मणावहितेन (तु) च |
तिलानि सहिरण्यानि दानं सरजतानि च || १५४ ||

शान्तिपूर्वं द्विजेन्द्राणां साज्यक्षीरोदनादिकम् |
भोजनं तु यथाशक्ति बहूनां वै महामते || १५५ ||

सदानमेवं निर्वर्त्य व्रतं वै देशिकादिजम् |
वसेदाश्रित्य वै क्षेत्रं प्रसिद्धं सिद्धसेवितम् || १५६ ||

सुप्रसिद्धं तु वा तीर्थमेकाहं वा दिनत्रयम् |
आवर्तयन् महामन्त्रमसकृद्द्वादशाक्षरम् || १५७ ||

कालं मुहूर्तसंज्ञं यत् प्रतिसन्ध्यात्रयं तु वै |
पूर्णमायतने कुर्याद्दिव्ये वा सिद्धसंज्ञके || १५८ ||

सति वै भक्तिसाम्ये तु प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् |
सामान्यं सर्ववर्णानां मनच्छः प्रकटे तु वै || १५९ ||

उत्तरोत्तरमाधिक्यं जपकर्मणि वै स्मृतम् |
शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां भक्तानां नान्ययाजिनाम् || १६० ||

उक्तं ह्येतत् प्रकाशे तु अथ यावत्प्रसन्नताम् |
तावत्कालं जपेन्मन्त्रं भक्षयेत् पावनं मतम् || १६१ ||

यावत्प्रसादमायाति स्वबुद्धिर्मनसा सह |
अप्रकाशे द्विषट्कार्णं मन्त्रमष्टाक्षरं हि यत् || १६२ ||

षडक्षरं द्विजश्रेष्ठ क्रमात् सन्ध्यात्रयं तु वै |
स्नानं यथोदितं कुर्याज्जपेदन्तर्जले स्थितवा? || १६३ ||

त्रिमन्त्रसहितां शक्त्या स्नानकाले त्वनन्यधीः |
अष्टार्णमुक्तसंख्यं तु प्रातर्मध्ये दिन ? || १६४ ||

देशकालं तु वै कुर्यात् प्रतिस्नानं तु वै सकृत् |
पञ्चाङ्गमभिषेकं च शेषं सन्ध्याद्वन्वहतम्? || १६५ ||

जघनान्तमधः कायं संप्रक्षाल्यामृताम्भसा |
अधोवासः परित्यज्य शुभमादाय चाम्बरम् || १६६ ||

दिनत्रयं च षडहमष्टाहो द्वादशाह्निकम् |
शूद्रादीनां द्विजान्तानां हितं चोत्तरतोत्तरम् || १६७ ||

क्रममेतन्महाबुद्धे मनसश्शुद्धिकारणम् |
फलेनानुगतं भूयो विध्यन्तरमथोच्यते || १६८ ||

संक्षिप्तं सर्वसामान्यं यथाभिमतभूमिकम् |
चतुर्हस्तद्विषट्कान्तं क्षेत्रं क्षेत्र … कम् || १६९ ||

उत्तरोत्तरपूर्वाभ्यां न्यूनं न्यूनतरावधि |
भोगैस्त्रिदशपर्यन्तैर्भक्तैः पञ्चशतादिकैः || १७० ||

भित्तयोंऽशद्वयेनैव पञ्चाङ्गादन्तरं तु हि |
गर्भं सार्धत्रयेनातो भित्तयोऽर्धद्वयेन च || १७१ ||

विद्धि षट्करमानस्य भूभागस्य च कल्पना |
अष्टमांशोज्झितैर्भागैर्गर्भं सप्तपदं तु वै || १७२ ||

परिज्ञेयं चतुर्भिर्वै तच्छिष्टैर्भित्तयोंऽशकैः |
चतुर्भिरष्टभागैस्तु सार्धैरष्टकराग्रहम् || १७३ ||

भागत्रयेन सार्धेन भित्तिव्यूहं समापयेत् |
साङ्गं पञ्चकरं गर्भक्षेत्रं नवपदात्तु वै || १७४ ||

शेषेण करसङ्घेन भित्तयः परिकीर्तिताः |
षट्करं दशहस्तस्य गर्भक्षेत्रस्य विस्तृतम् || १७५ ||

करद्विद्वितयेनैव भित्तिसङ्घं विधीयते |
एकादशकरक्षेत्रात् गर्भं सार्धं च षट्करम् || १७६ ||

प्. २७१)

सार्धं चतुःकरं चैव भित्तिमानमुदाहृतम् |
क्षेत्रद्वादशभागात्तु पादोनं समसप्तकम् || १७७ ||

देवालयं परिज्ञेयं पादोनैकं चतुष्करैः |
विधेया भित्तयश्चैव विभज्यैवं तमेव हि || १७८ ||

कृत्वा त्रयोदशांशैस्तु फलदीभित्तयोंऽशकैः |
नवांशे नभभिः पूर्णे विधेयं भगवद्गृहम् || १७९ ||

शुभाय सिद्धिमापाद्य द्व्यङ्गुलेनाङ्गुलेन वा |
एषां प्रसादगर्भांशभित्तिभ्यां पातयेन्मनः || १८० ||

मानाधिकं विनिक्षिप्य क्षेत्राणां च निपातयेत् |
परमाणुसमं मानं किं पुनश्चाङ्गुलादिकम् || १८१ ||

यतो वृद्धिकरी नॄणां वृद्धिपातमशोभनम् |
समनीयं हि यत्नेन महता तच्च पौष्कर || १८२ ||

रचनाभिरुपेतं च विहितं च चतुर्मुखम् |
चातुरात्म्यव्यपेक्षायामेकद्वार … था || १८३ ||

यथाभिमतदिग्वक्त्रं नानासिद्धिफलाप्तये |
चिरायुषार्थी प्राग्वक्त्रं यशोऽर्थी दक्षिणामुखम् || १८४ ||

कुर्यात् प्रत्यङ्मुखं चैव वृत्त्यर्थं च स्वतन्त्रके |
उदङ्मुखं च प्रासादं धनधान्यं प्रयच्छति || १८५ ||

एतावदुक्तं हि फलमैहलौकिकमुत्तमम् |
नानाभोगसमोपेतं सर्वासां विद्धि पौष्कर || १८६ ||

स्वक्षेत्रे वितते रम्ये स्वतन्त्रं स्वाङ्कनक्षितौ |
सह पूर्वप्रतिष्ठायामथवायतने हरेः || १८७ ||

स्वायम्भुवे वा सिद्धाख्ये मुख्यकल्पमिदं स्मृतम् |
अनुकल्पमतोऽन्यत्र बोद्धव्यं विबुधाङ्कणे || १८८ ||

प्राक्प्रासादध्वजच्छायाविनियुक्ते तते पदे |
इष्टकां च सुधाचूर्णं दोषैश्च परिशोधिते || १८९ ||

तदन्तरे प्रतिष्ठाप्य होमाद्युक्तं हि सोन्नतम् |
प्रासादद्वारमानैस्तु सपीठं विश्वमाच्युतम् || १९० ||

संपूर्णं लक्षणैस्सर्वैरार्णवान्तरकीर्तये |
एष्यातीतस्य वंशस्य स्वकस्योद्धरणाय च || १९१ ||

यदैवैतत्कृता बुद्धिः प्रतिष्ठां पादयाम्यहम् |
तत्क्षणादेव तत्कीर्तिः प्रतिष्ठां लभतेऽच्युताम् || १९२ ||

भूलोकाद्यखिलानां च स्थानानामपि किं पुनः |
विभवेन जगद्योनेः प्रतिष्ठां यस्समाचरेत् || १९३ ||

पित्रासू(दी)नां गतासूनामन्येषां वा करोति यः |
वैष्णवं च प्रतिष्ठानं स्वशक्त्या विभवेन वा || १९४ ||

अचिरादेव ते यान्ति शश्वदेवान्तकास्पदम् |
वैष्णवं च परं स्थानं ततः कालान्तरेण तु || १९५ ||

क्षित्यंशं शुभमासाद्य कुलशीलादिकैस्सह |
आचरन्ति शुभं येन प्राप्नुवन्ति पुनर्भवम् || १९६ ||

कृपया … नन्तु प्रतिष्ठां यस्समाचरेत् |
ज्ञातीनामथवान्येषां तदुत्थं च फलं … || १९७ ||

प्रविशन्ति च मन्त्रेशाः प्रणवध्वनिसाधिताः |
कर्षयन्ति विभूतिं स्वां किञ्चित्कालान्तरेण तु || १९८ ||

कृता वै ध्वस्तदोषाश्च निर्विघ्नममलां पुनः |
निवेशितास्सुसिद्धाद्यैस्तीर्थैः क्षेत्रावनेषु च || १९९ ||

निवारयन्ति ये मोहाद्विभवव्यूहमूर्तिषु |
संस्थानमानमाकारं दोषं कालान्तरोत्थितम् || २०० ||

स्मर्तव्या वासुदेवाद्या द्विभेदाः पारमेश्वराः |
चत्वारश्चानिरुद्धान्ताश्चतुर्व्यूहव्यवस्थया || २०१ ||

एवमन्ये प(व)राहाद्याश्चतुर्व्यूहेन वै सह |
तथैव केशवाद्या ये अन्येनान्यतरेण वा || २०२ ||

प्. २७२)

मंदमन्दतराद्भाववशादमरपूजित |
एवं यदधिकारेण कुर्यादाराधनं हि यः || २०३ ||

भोगैर्यथोदितैश्शुद्धैः क्रियाभिर्विविधैस्ततः |
निष्पत्तौ तु क्रियाङ्गानां हृदास्त्रार्घ्यं समन्त्रराट् || २०४ ||

नानार्चितं विभोर्भोगं कल्पितं विनिवेद्य च |
प्रणवाद्यन्तगेनैव … || २०५ ||

Textgrundlage und Lesarten

Grundlage ist die von Śrī Yatirāja Sampatkumāra Rāmānujamuni herausgegebene Pauṣkara Saṃhitā, Bangalore 1934, Verlag A. Srinivasa und M. C. Thirumalachariar, in der elektronischen Überlieferung des Muktabodha Indological Research Institute, Katalognummer M00259, Revision vom 6. April 2012. Die Dateneingabe erfolgte durch Muktabodha unter Leitung von Mark S. G. Dyczkowski. Der elektronische Sanskrittext steht unter CC BY-NC 4.0.

Die Originalnummerierung, unnummerierte Halbverse, Sprecherangaben und Kolophone sind erhalten. Auslassungspunkte kennzeichnen überlieferte Fehlstellen; Fragezeichen und eingeklammerte Alternativen bleiben als Hinweise auf unsichere Lesungen stehen. Besonders zu beachten sind der Abbruch am Ende von Kapitel 5, der fehlende Anfang von Kapitel 6, der unvollständige Abschluss von Kapitel 11 und das fragmentarische Ende von Kapitel 43. Die Kapitelzählung ersetzt keinen Nachweis einer lückenlosen Überlieferung.

Die eckig eingeklammerten Lesarten und Anmerkungen der Textgrundlage folgen hier getrennt vom fortlaufenden Sanskrittext. Ihre Handschriftensiglen bleiben unverändert. Die Stellenangabe bezeichnet die nächstfolgende Versnummer; bei Anmerkungen in einem Kolophon gegebenenfalls dessen Kapitelnummer. Gelegentlich fehlende Halbverszeichen wurden ergänzt und unvollständige Versschlusszeichen vereinheitlicht, ohne die Nummerierung zu ändern. Ein einzelner neuzeitlicher Versandvermerk nach Kapitel 26 gehört nicht zum Sanskritwerk und ist nicht aufgenommen. Zwei beschädigte Zeichen der Devanagari-Übertragung wurden anhand der Parallelfassung als ङ् wiedergegeben (27.599 und 29.39); die entsprechende beschädigte Umschrift in 27.599 lautet hier asaṅkīrṇaṃ.

Bei 5.284–285 bleiben die Klammern um einen in einer Handschrift fehlenden Werktextabschnitt erhalten. In 19.49 ist das in der elektronischen Vorlage fehlende Schlusszeichen einer Lesartenklammer vor dem abschließenden „ca“ angesetzt; der folgende Werktext einschließlich Vers 49 und des Anfangs von Vers 50 gehört zum fortlaufenden Text.

Überlieferte Lesarten und Herausgeberanmerkungen

• 1.१: चीर्ण इति साधु
• 1.२: ख्: कर्तुं
• 1.२: क्: यस्त
• 1.४: ख्: कुरुष्वानाथस्य
• 1.५: ख्: तथा ब्रूयात्
• 1.६: क्, ग्: रजश्शुभैः
• 1.६: क्, ग्: वालिख्य
• 1.६: ख्: -कादिभिः
• 1.७: ख्: -नीरसम्भवैः
• 1.८: ख्: पद्मोद्भवाख्यं
• 1.८: क्, ख्: तत्वसंख्योप
• 1.१०: क्: भेदोप्यनेकाश्च; ग्: भेदाप्यनेकाश्च
• 1.१०: ख्: - भेदधृक्
• 1.११: ख्: रुद्धो
• 1.११: ख्: स्मृतम्
• 1.२१: क्: महायोगो
• 1.२२: ख्: कालमिष्टमवाक्येन
• 1.२५: क्, ग्: संयमि
• 1.३३: क्: हाव उत्पद्यते
• 1.३५: क्: स्वपदे
• 1.३९: ख्: शरीरी
• 1.४०: क्: सर्वभास
• 1.४२: क्, ग्: विमृज्य च
• 1.४४: ख्: यथा याति
• 1.४५: क्, ग्: कालेनाभ्यनंत्वच्छयोक्तोयागादि; ख्: कालेनाभ्यन्वगच्छध्वं युक्तोवागादि
• 1.५२: स्वमतेशस्ति द्वे
• 1.५३: क्, ग्: वै ततवद्विजः
• 2.४: ख्: विभाजिते
• 2.५: हृद्ये ?
• 2.६: क्, ग्: सारससङ्कुले
• 2.७: भयोज्झिते इति चेत् साधु
• 2.७: ग - लक्षणार्थां
• 2.७: ख्: सुरक्षिताम्
• 2.१४: रज्यन्ति इति स्यात् किम्
• 2.२०: ख्: कांस्यभाण्डरवावापि वीणावंशरवाश्शुभाः
• 2.२९: ख्: छाया
• 2.३८: क्: ताम्रतामुरयपि; ग् - ताम्रतायुरयंचपि
• 2.३९: क्, ग्: -जालाढ्यं
• 2.४१: क्: यस्यां तस्मादितं
• 2.४३: क्: * * * मृषेत्तोयं ग् - मृतंयावत्वृषेत्तोयम्
• 2.२: क्, ग्: सिद्धमाचरेत्
• 3.४: क्, ग्: गाद्यत्तवोत्पूर्व
• 3.५: क्: पश्य ग - पश्चिं
• 3.५: ख्: यदा
• 3.७: ख्: बेधाया
• 3.७: ख्: बेरयोः
• 3.८: ख्: सितानित
• 3.१०: क्: शङ्कुमूलां ......; ग्: शङ्कुमूलावधो न्यसेत्
• 3.११: क्: लग्नं भवति
• 3.१३: क्: शङ्करीयां च ग: शङ्करीयां चायां
• 3.१४: क्, ग्: त्वेकमेवहि
• 3.१७: क्, ख्, ग्: अवे-
• 3.१९: ख्: तद्वादिशां पूर्वदिशं ग्: तद्वाशां पूर्वदिग्भागयन्तु वसविशङ्कया
• 3.२१: ख्: नृपसं
• 3.२२: ख्: राशिध्येया
• 3.२३: ख्: शाङ्कवीयभागधीः
• 3.२६: ख्: वद
• 3.३१: ख्: ह्यादावेषा
• 3.३३: ख्, ग्: तथा शक्यं
• 3.३७: ख्: महनामत्ययं
• 3.३९: क्, ख्, ग्: तत्सूत्रं योति चेति च
• 3.४०: ख्: मपेक्षया
• 3.४३: क्, ग्: यावच्च * * * * वसानं
• 3.४३: क्: प्रविशस्त * * * * लेखा; ग्: * * * * प्रविशस्त च
• 3.४४: क्, ख्, ग्: पुनैस्यामित्य (त्रि) च्छायापरके (परिकै)रपि
• 3.४४: क्: सात्मत्स्वस्त्या
• 3.४७: ख्: दिव्यं
• 3.५३: ख्: रुचिरं
• 3.५४: ख्: साध्यते
• 3.५५: ख्: तं तादृक्
• 3.५५: ख्: निधाय च
• 3.५७: ख्: परागे च
• 3.६०: क्, ग्: प्रत्येकस्मिन्वते; ख्: प्रत्येकस्मिन्यते
• 3.६६: ख्: पूयूवाख्यथवत्सं
• 3.६६: ख्: समरीयकः
• 3.६९: क्, ग्: स्वस्यन्य * * * * ग्रह
• 3.७१: ख्: द्वौ परिघाः काश्च
• 3.७१: ख्: प्राक्पत्रादौ
• 3.७२: ग्, घ्: ततोऽष्टपत्रपद्मेषु
• 3.७३: ख्: सुग्रीवं कासुमुद्विज
• 3.७४: क्, ग्, घ्: पत्रेषु
• 3.७६: क्: मुखो भल्लक; ख्: मुख्यो भल्लूक
• 3.८४: क्: * * * * * * * * कालमाम्
• 3.९१: क्, ग्: यस्येयं
• 3.९४: क्, ग्: विषक्त * * * * * * * * क्षेत्रं
• 3.९४: ख्: भानयोः
• 3.९४: ख्: यस्मादिति च तुर्यशः
• 3.९५: क्, ग्: विकृतौ
• 4.१: ख्: चतुरश्रस्त्वयोदितः
• 4.३: ततश्चाख्यायते इति स्यात् किम्
• 4.५: ख्: पश्येद्रेणु
• 4.७: ख्: कलाश्चैव
• 4.८: ख्: षड्गोलं च
• 4.९: क्: निदध्या * * * कल्पना; ख्, ग्: निदध्याध्वात्म
• 4.१०: ख्, ग्: भूमैकजोत्तवम्
• 4.११: ख्: द्वितीयं द्वादशादिश्च
• 4.११: ख्: अङ्गुलानेवनत्वानु
• 4.१२: क्, ग्: तैवेद्य; ख्: नैवेद्यक्षा
• 4.१३: ख्: हस्तं
• 4.१४: क्, ग्: विधिश्शुभ
• 4.१५: ख्: युता तु वा
• 4.१५: क्, ग्: युगाभ्यास्य च
• 4.१६: क्, ग्: पुष्पास्य
• 4.१७: ख्, ग्: अस्त्रातिष्वति * * * * मतं
• 4.१८: ख्: सकलोत्थसमं; ग्: - सकगोर्धसमं
• 4.१९: क्, ग्: न्मास * * * प्रजा * * *
• 4.२०: ख्: साधिकं; ग्: बाधिकं
• 4.२०: क्: विहितं ग्: विधितन्मानं
• 4.२२: ख्: वैपुल्यं इत्याद्यर्धचतुष्टयं गलितम्
• 4.२३: ग्: भित्तिममातिमशा भवेत्
• 4.२५: क्: दश * * * ताम्
• 4.२५: क्: भक्त
• 4.२७: क्: मध्या * * * * व्यपेक्षया; ग्: मध्याह्न * * * * व्यपक्षया
• 4.२८: क्, ग्: वैपुलेन
• 4.३१: क्, ग्, घ्: -त्यागं
• 4.३५: ख्: सोच्छ्रायाद् विद्धि वित्ततः
• 4.३७: क्: शङ्खादी * * * * समाचरेत्
• 4.३९: सर्वत्र द्वितिस्थ इत्येवास्ति
• 4.४१: क्, ग्: दृग्गतोतोपेतं
• 4.४४: ख्: दक्षिणे दक्षिणोत्तरं | इत्यक्षराणि दृश्यन्ते इदं प्रमादपतितं समनन्तरार्धस्य अन्त्य पादगतम्
• 4.४७: ख्: इदमर्धं गलितम्
• 4.४९: क्, ग्: रूपेण सुपतैः
• 4.५१: ख्, ग्: रामपरक्षीशस्तदीवीयमुना
• 4.५२: ख्: दुम्बरके
• 4.५४: क्: किक्क * * * * समापाद्य
• 4.५५: ख्: निसृतौ
• 4.५७: ख्: तत्तस्तम्भ
• 4.५९: क्, ग्: प्राच्याद्य
• 4.६३: क्, ग्: स्तम्भानिव सुवृत्तानि
• 4.६४: क्: विस्तार * * * यं वा
• 4.६७: क्, ग्: चतुरष्टचतु-; ख्: विवर्जनम्; ग्: विवर्जया
• 4.६९: क्, ग्: युगास्तम्भ-
• 4.७१: ख्: काष्ठायसा
• 4.७२: हारमुद्गौसुं
• 4.७३: ध्वजो द्विज इति चेतु साधु
• 4.७४: ख्, ग्: नों किं चिदेवि
• 4.७८: क्: कुर्यादृषिगणं
• 4.७९: क्: सारयत्
• 4.८०: क्: क्रमण्याख्यं तु तम्मार्गं
• 4.८१: ख्: वर्गतः
• 4.८२: ख्: कर्णानामाष्यो
• 4.८६: ख्: शङ्कोश्शनार्थमुतीव; ग्: शङ्कोश्शनार्थमुत्थीय
• 4.८८: ख्: पूर्ववद्दत्वा बन्धं
• 4.८८: ख्: साध्यतां
• 4.९२: क्: वर्गै * * * सन्धारण
• 4.९३: सर्वत्र वाहनाय च इत्येव वर्तते
• 4.९६: ख्, ग्: - दिक्पलोल
• 4.९८: ख्: सुवृत्तं तु
• 4.९८: क्, ग्: तन्मात्
• 4.१००: ख्: सामान्या तु
• 4.१०७: ख्: सप्तमासं
• 4.१२०: ख्: भागंतत्तदधः
• 4.१२४: क्, ग्: तद्विशेष * * * शृणु
• 4.१२४: क्, ख्: * * * सडंशं तु
• 4.१२७: ख्: त्तदण्डं
• 4.१२८: ग्: स्तम्भपादां ततस्तेन
• 4.१२९: क्, ग्: पक्ष्म-
• 4.१३०: ग्: कूपेरश्रम
• 4.१३१: ख्: -प्रान्तै-
• 4.१३१: क्, ग्: गुरुयूधपैः
• 4.१३७: ख्: सर्वपर्णीं च
• 4.१४०: ख्: तथाविधं पताकं तु
• 4.१४३: क्, ग्: दीर्घिका
• 4.१४४: ख्: स्वार्ध
• 4.१४५: क्: सैव
• 4.१४५: ख्: भागैःस्वानु
• 4.१४६: ख्: यथाध्योय
• 4.१४७: ख्: कुमुदाद्यं द्विरङ्गं
• 4.१४८: ख्: पतगेषु च; ग्: स्याप्तगेषु च
• 4.१४९: क्: सुवि * * * तु; ख्: श्वेतद्विषस्य; ग्: सुवितद्विपलब्धं
• 4.१४९: ख्: सुकीर्तिं
• 4.१५०: क्, ग्: स्मरेद्वृत्तं
• 4.१५४: ख्: पटाङ्कितं
• 4.१५७: ख्: कूर्मरूपं
• 4.१५७: क्, ग्: -द्येनान्तो; ख्: -द्येनन्तो
• 4.१५८: क्: द्विचक्रं
• 4.१५८: ख्: खगस्थं
• 4.१५९: क्, ग्: चरकायकराः
• 4.१६०: क्, ग्: सन्दिग्धां
• 4.१६२: ख्: सर्वं
• 4.१६७: ख्: ध्यात्वा तं संस्मरे
• 4.१७१: ख्: प्रचण्डसदृशं
• 4.१७५: ख्: बद्धोष्णीष
• 4.१७८: क्, ग्: रुदग्भृशं
• 4.१८५: ख्: भवेयुर्दक्षिणे करे
• 4.१८६: ख्: दक्षिणे करे
• 4.१८८: ख्: तूष्णीं हासचतुष्कं तु
• 4.१८८: क्, ग्: -बहिस्स्थानपरं
• 4.१९६: ख्: विलिख्य
• 4.१९७: ख्: -रदुर्गतम्
• 4.१९७: ख्: कृतं स्थलम्
• 4.२०१: क्: -मोक्षं तु; ग्: -मोक्तं तु
• 4.२०२: ख्: कुर्यात् सवन
• 4.२०४: ख्: द्वन्द्वाभिः
• 4.२०५: ख्: भौमस्थाने
• 4.२०७: ख्: दन्दहत्यग्नि
• 5.३: ख्: कर्ममार्ग
• 5.६: सर्वत्र अष्टकं इत्येवास्ति
• 5.१३: क्, ग्: य
• 5.१७: क्: निदि
• 5.१८: क्, घ्: महायागातरुयज्ञं; ग्: महायागातरुवज्रं
• 5.२०: ख्: परमं पदमाप्नुयात्
• 5.२२: क्, ग्: स च कोणा
• 5.२३: ख्: दीक्षैरेव
• 5.२३: ख्: कोष्ठकं द्वार-
• 5.२५: ख्: स्मृतम्
• 5.३२: क्: विलेप्य
• 5.३५: क्: तस्मात् सन्धि
• 5.३७: क्: षडङ्गकं
• 5.३७: क्: राजिते
• 5.४२: ख्: चतुष्कं
• 5.४२: ख्: द्वाराणि द्वित-
• 5.४३: क्, ग्: -भ्योभयपश्चात्तु
• 5.४५: ख्: पीठान्
• 5.४७: ख्: उत्पाद्यन्ते
• 5.५३: ख्: बाह्यान्तरेण
• 5.५४: क्, ग्: -कोणं
• 5.५४: ख्: -दाप्युत्तरे-
• 5.५४: क्, ग्, घ्: काशासु
• 5.५६: ख्: -लेन वा
• 5.५७: ख्: तत्सूत्रेणैव
• 5.६४: ख्: चाक्र-
• 5.६५: क्, ग्: पदपीतं
• 5.६६: ख्: कर्णं
• 5.६६: ख्: द्वारोभयस्य
• 5.६६: क्, ग्: शोभदये
• 5.६९: क्, ग्: -भ्रमणं
• 5.७१: ख्: -कोष्ठकैः
• 5.७२: क्, ग्: तदा शृणु
• 5.७४: ख्: द्वारकर्णं स्याच्चतुर्भिरुपकर्णकम्
• 5.८३: ख्: कोणाक्षता
• 5.८७: क्, ख्, ग्: कृत्वा
• 5.९७: क्, ग्: वच्मि आरोग्यसंज्ञकम्
• 5.९८: ख्: जायते चाथ
• 5.१०१: ख्: द्वये जातं पञ्चारार्थं
• 5.१११: ख्: चाष्टकम्
• 5.१२२: क्, ग्: भवेद्वायु ?
• 5.१२३: ख्: दशकेन तु
• 5.१२७: ख्: च द्वाराद्यं
• 5.१२८: द्विगुणितदशधा इत्यर्थः
• 5.१२९: ख्: लेपयेत्
• 5.१३५: ख्: भूभागात्
• 5.१३५: ख्, ग्: - ताभ्या
• 5.१३६: ख्: दादशैकांश
• 5.१४४: क्, ग्: कोणान्
• 5.१४५: क्, ग्: विंशाषट्
• 5.१४६: क्, ग्: -त्ताचसपानं
• 5.१४८: ख्: तत्समाने प्र
• 5.१५०: क्, ग्: वर्णशोभानि
• 5.१५२: ख्: मुख्यासनं
• 5.१५५: ख्: द्वीतीयां
• 5.१५६: ख्: ततस्तृतीय-
• 5.१५७: ख्: तुर्यं गतौ
• 5.१६१: ख्: समं कुर्यात्तु
• 5.१६३: ख्: समं खं
• 5.१६६: ख्: -च्छोभां द्वार
• 5.१६६: क्: -मुपचारं
• 5.१६६: ख्: भागं षट्कोण
• 5.१६९: ख्: क्रमात्
• 5.१७७: क्: रागेषु
• 5.१७९: क्, ग्: पक्वैकावोप
• 5.१८०: ख्: भागैकः
• 5.१८५: क्, ग्: -स्त्रियः
• 5.१८५: क्, ग्: पञ्चांशात्युत्तरात्
• 5.१९८: ख्: द्वारात्
• 5.२०१: ख्: रजोत्तमम्
• 5.२०२: त्वन्तराद्यावदन्तिमम् इति स्यात्
• 5.२०४: क्, ग्: पाण्युरोज्वलं
• 5.२०५: क्, ग्: रञ्जते
• 5.२०९: ख्: -द्वयं
• 5.२१०: ख्: कुर्यादुपगतानि
• 5.२११: क्, ग्: सप्तमः
• 5.२१५: क्, ग्: चापि शिष्टं
• 5.२२१: ख्: तत्पादं
• 5.२२४: द्विधा त्रयोदशधा षड्विंशतिधेत्यर्थः
• 5.२२७: ख्: द्वयाच्चैतद्
• 5.२३१: ख्, ग्: -हिष्टावरं
• 5.२४२: क्, ग्, घ्: नैव पौष्कर
• 5.२४७: क्, ग्: भागकं
• 5.२४९: ख्: कोष्ठान्येका
• 5.२५५: क्: रक्तोज्ज्वलानि
• 5.२५७: ख्: -पुष्पकैः
• 5.२६०: क्: -मध्ये पदं
• 5.२६१: ख्: तदे * * * कं; ग्: तद्येकं
• 5.२६१: ख्: तस्यां
• 5.२६५: क्, ग्: त्रयाद्
• 5.२६६: ख्: पादबिम्बकम्
• 5.२६७: तद्द्वितीयमतः
• 5.२७०: सर्वत्र तद्गमतौ इत्येवास्ति
• 5.२७५: क्: विधि
• 5.२७६: क्, ग्: त्रयशोभानि
• 5.२७८: ख्: एकोनांशेन
• 5.२८०: क्, ग्: तस्मिन् ये
• 5.२८४: ख्: बिम्बद्वयम् स्यात्तु
• 5.२८४: ख्: ( ) कोष्टकान्तर्गतं गलितम्
• 5.२८६: ख्: तदर्धं पादपङ्कजम्
• 5.२८७: क्: त्वतः
• 5.२८७: क्, ग्, घ्: ( ) कुण्डलितं गलितम्
• 5.२९०: ख्: कण्ठात्तु
• 5.२९१: ख्: कण्ठोपधौ
• 5.२९४: ख्: तृतीयं
• 5.२९५: क्, ग्: भागकव्रतं
• 5.३००: क्, ग्: गात्रकापदैः
• 5.३०५: क्, ग्: पदै ह्येता
• 5.३१०: क्, ग्: चतुर्भिस्संसिद्धं
• 5.३१२: ख्: यथैकैकं
• 5.३१८: क्, ग्, घ्: स्मिते
• 5.३१९: ख्: ( ) अन्तर्गतं गलितम्
• 5.३२४: क्, ग्, घ्: धूपाभिधान
• 5.३२४: क्, ग्, घ्: क्षेत्रं हि * * *
• 5.३२५: अत्र ग्रन्थपातः - अयं पञ्चमोऽध्यायः सर्वतोभद्रादिचतुर्विंशतिभेदभिन्नानां मण्डलानां लक्षणप्रतिपादनैकान्ततया प्रवृत्तः अन्तिमस्य परमानन्दस्य लक्षणोपक्रमे भग्नः अथ त्रुटितादिभागेन षष्ठाध्यायखण्डेनानुस्यूतस्सर्वेषु कोशेषु लक्ष्यते अतष्षष्ठाध्यायखण्डमितः पृथक्कृत्य पञ्चमाध्यायस्य समाप्तिस्थानमत्र समाहितम्
• 6.१: अयमध्यायः पद्मलक्षणप्रतिपादकः तथैवान्ते निगमितश्च अस्यादौ महान् ग्रन्थपातः अत्रेदमवधेयं अस्मादध्यायात् पूर्वतनः पञ्चमोऽध्यायः इदम्परतया सर्वतोभद्रादिमण्डललक्षणप्रतिपादकः तस्य चान्ते ग्रन्थपातः तच्चिह्नमपि न किञ्चित् प्रदर्शितम् सर्वेषु कोशेषु प्रत्युत पञ्चमाध्यायस्य त्रुटिस्थले भग्नमुखोऽयं षष्ठाध्यायभागः अलक्षितसन्धिबन्धस्संयोजितः दैवादन्ते इति षष्ठोऽध्यायः इति निगमितौ दृश्यते
• 6.१: क्: * * * * पुनः; ग्, घ्: भूतसमात् तः विभज
• 6.१: ख्: चिह्नं व्यामो ?; ग्, घ्: चिह्नं * * * * च्छ्यामो
• 6.२: ग्, घ्: दशमेकादशं
• 6.२: क्, ग्, घ्: कामपात्राभशीचये
• 6.३: पद्मानां इति स्यात्
• 6.५: ख्: मध्याद्विहावसानं
• 6.९: क्, ग्, घ्: त्रिंशत्संख्येन
• 6.९: ख्: -दीर्घकाः
• 6.९: क्: दलमूला * * * * * * * ; ग्, घ्: दलमूलाथकान्यथा
• 6.१२: क्, ग्, घ्: नवपत्रान्ततो
• 6.१४: ख्: त्वेकवृद्धि
• 6.१८: क्, ग्, घ्: पतिकाञ्चानां
• 6.२२: ग्, घ्: ऽथवा
• 6.२७: ख्, ग्, घ्: सङ्घाता
• 6.३१: क्: * * * *; ख्, ग्, घ्: द्विसा
• 6.३४: ख्: विदलानां च समासा
• 6.३५: ख्: तामपूजा स्यात्
• 6.३७: ख्: वसानाद्यैः
• 6.३८: क्, ग्, घ्: मीलिना
• 6.३९: ख्: निष्पाद्यावपरं तु च
• 6.४०: क्, ग्, घ्: अन्तरादद्य
• 6.४०: क्: मन्तनाम * * *; ग्, घ्: मन्तनाममत्यशि
• 6.४०: क्: शीर्णपत्रस्य इति स्यात्
• 6.४०: घ्: त्वग्रांद्धशार्धं स्य शान्तरे
• 6.४१: ग्, घ्: समानीवा
• 6.४१: क्, घ्: सूत
• 6.४२: क्: चन्दनवे * * *; ग्: चन्दनवेल्यां चां; घ्: चन्दनवेलां द्यांचां
• 6.४३: ख्: चय
• 6.४३: ख्: सद्वि सचि
• 6.४३: ख्: बिंविनाम्
• 6.४७: ख्: एतच्चन्द्रार्ध
• 6.५५: तथैतेन इति स्यात्
• 6.५७: घ्: बीजैः इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्
• 6.५८: ख्: बीजोपं सज्यते
• 6.५९: ख्: भेदकृत् - हृत्
• 6.६१: क्, ग्, घ्: सवि * * * * थ
• 6.६३: ख्, ग्, घ्: भसा पत्राणि
• 6.६६: अत्र महान् ग्रन्थपातः
• 6.६९: ख्: मन्त्रस्थित
• 6.७०: ख्: यो यजेन्मन्त्र
• 6.७२: ख्: स्तुत; ग्, घ्: स्फुट
• 6.७३: क्, ग्, घ्: तल्लंबत्वात्तु
• 6.७४: ख्: समुदायां तु ?
• 6.७५: क्, ग्, घ्: येनानन्दाच्च
• 6.७७: ख्: साष्टमन्त्रं
• 6.८१: ख्: स्थानगमन्त्राणां
• 6.८२: ख्: यदद्यस्थभिविंशस्य
• 6.८२: ग्, घ्: त्वायाधेय
• 6.८४: ख्: सुपक्वे * * *
• 7.२: क्: साधन; ग्, घ्: साधना
• 7.३: ख्: नानायोन्यस्य; ग्, घ्: ननायोस्स्य
• 7.४: ख्, ग्: द्वाराणानिति
• 7.४: ग्, घ्: -णान्तरते
• 7.७: ख्: यायां तमहं; ग्, घ्: याणिमहं
• 7.८: ग्, घ्: वृत्ते
• 7.१८: ख्, ग्, घ्: संतस्थ
• 7.१९: घ्: ( ) कुण्डलान्तर्गतं गलितम्
• 7.२०: ख्: भूयस्तदपि * * * * विप्र
• 7.२०: क्, ग्: नखपत्रात्
• 7.२१: ग्, घ्: कहजाध्यापदं
• 7.२७: ग्, घ्: आकलस्य
• 7.३५: ग्, घ्: * * * * वधिताने
• 7.३६: क्: बाह्यस्य वृत्तस्य; ग्, घ्: सूत्रस्य
• 7.३७: ख्: -मन्तरालात्
• 7.४०: ग्, घ्: कामप्रथतामार्गमद्वारे ये द्वे
• 7.४१: ख्: * * * * * * * * ब्जानि तत
• 7.४२: ग्, घ्: निवैद्यै
• 7.४२: ख्: ( ) कुण्डलगतान्यक्षराणि
• 7.४५: ख्: ( ) अन्तर्गतान्यक्षराणि; ग्, घ्: शंवासनस्त्यमे
• 7.५१: ख्: पीठवेसूत्रस्य तु सुत्रेण
• 7.५१: ख्: एकेनान्तर्गतं
• 7.५२: क्, ग्, घ्: ततस्तु
• 7.५२: ख्, ग्, घ्: द्वितप्तत्वं द्वि
• 7.५३: ख्: विधि-
• 7.५५: ख्: मत्तो ग्, घ्: पत्तो
• 7.५६: ख्: वृत्ताभ्यां तु समासतः
• 7.५७: ख्: ( ) अक्षराणि
• 7.५८: ख्: गोत्रकेशस; ग्, घ्: गोत्रकेडश
• 7.६१: ख्: भूभाग
• 7.६२: क्, ग्, घ्: द्वार * * * वृत्तस्य
• 7.६४: ग्, घ्: ततस्तल्वाभ्यलाभ्यं तु
• 7.६४: क्, ग्, घ्: ततोपत्र
• 7.६६: ग्, घ्: ( ) पाथः
• 7.७८: क्, ग्, घ्: -न्मध्यकुण्डलम्
• 7.८०: क्: मानं मा * * * तः व्यूह
• 7.८३: ख्: प्रत्यद्यू ?
• 7.८४: क्, ख्: ..टथा
• 7.८४: ख्: विस्तरं तु; ग्, घ्: विस्तातु ?
• 7.९१: ख्: स्फुटम्
• 7.९३: ग्, घ्: यदैप्यं तत्
• 7.९७: क्, ग्, घ्: तत् क्षिपेत् करुणे क्षिपेत्
• 7.१००: ख्: -शेषं तत्
• 7.१००: क्, ख्: भ्यां * * * * नयेत्
• 7.१०९: ख्: समुच्यन्ते
• 7.११२: क्, ग्, घ्: तृचा * * * * श्रञ्च; ख्: -तृचास्तृतं च
• 7.११७: क्, ग्, घ्: स्वस्या
• 7.१२५: क्, ग्, घ्: द्वितीयादालयेषु
• 7.१३१: ग्, घ्: सैन्यत्
• 7.१४३: ख्: दशमन्दिरात्
• 7.१४६: ख्: तस्मिन्यन्मन्त्र
• 7.१४७: ख्: बाह्यतः
• 7.१४७: ख्: पूर्वादुत्तर
• 7.१५४: ख्: मगद्यर्कं
• 7.१५८: ख्: तद्दलस्थममे मध्ये
• 7.१६३: ख्: क्रमावता
• 7.१६४: ग्, घ्: रूपालैवं * * * न्नास्य
• 7.१६४: ख्: परे व्रजेत्
• 7.१६८: ख्: तत्रैव त्वाद्यात्
• 8.२: क्, ग्, घ्: ख्यातमेतैश्शत
• 8.३: ख्: यामोचकारा * * * * द्विरात्मातो तु
• 8.४: क्, ग्, घ्: मार्गात्
• 8.८: क्, ग्, घ्: सर्वधाराच्च
• 8.९: क्, ग्, घ्: -दववो * * * ता
• 8.१६: क्: * * * * * * * * * श्चरणं
• 8.१८: ख्: पीठोपसङ्गताः
• 8.२४: क्, ग्, घ्: रक्तजेनैव
• 8.२५: इदमर्धं सर्वत्राप्यस्ति
• 8.२९: ख्: निभेन च
• 8.३२: ख्: पीत चीनेति स्यात् किम्
• 8.३४: क्, ग्, घ्: चक्रयाच
• 8.३५: क्, ग्, घ्: मरुचश्शब्द
• 8.३९: क्, ग्, घ्: कर्मधारादि
• 8.४०: ग्, घ्: आपभृल्लोहितानां लोपितानां
• 8.४३: क्, ग्, घ्: संहारकस्सदा
• 8.४३: क्, ग्, घ्: भ्रमं तस्मिन्
• 8.४६: क्, ग्, घ्: क्रमाकर्कचधारं
• 8.४६: ख्: चक्रं च तत् शृतम्
• 8.४८: ख्: वाधातं
• 8.४८: क्, ग्, घ्: अर्घ्यभेदस्तु प्रथमो ह्यरकास्समुदाहृताः
• 8.५२: क्, ग्, घ्: यथा मेयं
• 8.५४: क्, ग्, घ्: चक्रं तु चक्रमध्यं तु यज्ञे चक्रं तथाम्यहम्
• 8.५५: क्: तथामध्यम * * * तयञ्चितं; ग्, घ्: तथा मध्यकनीयो हि * * * * कं
• 8.५५: क्: त्रिकं सद्यकनीयं च करात् स्मृतम् च क्रराट् स्मृतम् इति स्यात्
• 8.५६: क्, ग्, घ्: अनेकैकस्य
• 8.५९: ख्: द्वयस्यादि इत्युक्तं
• 8.६०: क्: भ्येकनाभि
• 8.६०: ख्: त्रितयं त्विदं
• 8.६१: ख्: वृत्तनाभि
• 8.६३: क्, ग्, घ्: विभवैश्चानु
• 8.६३: क्, ग्, घ्: दिग्विचक्रं
• 8.६४: ख्: तृतीयं
• 8.६६: क्, ग्, घ्: सेवेत्साराख्य
• 8.६६: ख्: चाविभक्ता
• 8.७३: क्, ग्, घ्: विध्यर्थं * * * * * * * * * विधिसंमितं
• 8.७४: ख्: युतय विप्रसामान्य * * * * * * * * सविशेशषतः
• 8.७५: ग्, घ्: गात्राण्यस्रन्विदिक्
• 8.७६: ख्: समभागेन चतुरा शृङ्गभागं सुसिद्धयेत्
• 8.८५: क्, ग्, घ्: नानाविधेन - परिलोपयेत् इत्यनन्तरं एवं चक्रारविन्दानां संसाधनमथो वक्ष्ये चक्रक्षेत्रात् इत्यर्धत्रयं अनन्तरं व्योमवृत्त एवं हि व्योमवृत्तादौ यदा यच्च नद्यादौ इति ग्रन्थानुपूर्वी दृश्यते |; ख्: कोशानुसारिणि उपरि प्रदर्शिते ग्रन्थशरीरे यदा यच्च इत्यर्धानन्तरं नद्यादौ इत्यादिः पाद एकः लेखकप्रमादपतित इति साधीयसी दृष्टिः|
• 8.९१: क्, ग्, घ्: पश्चाद्द * * * * * * * * कैर्द्वि; ख्: दरैकैकं द्वि
• 8.९२: ख्: सन्त्यज्य
• 8.९५: क्, ख्: तस्याति * * * यकौ यस्य पूर्णा * * * परिधावतः
• 8.१०२: ख्: सम्यमः
• 8.१०३: सर्वत्र एकरूपाण्यक्षराणि
• 8.१०४: ख्: परिपात्य
• 8.११२: ख्: तस्मिन् धायत ?
• 8.११३: क्, ग्, घ्: सङ्गस्पर्शात्सङ्गमं
• 8.११६: क्, ग्, घ्: -दद्यात्तं
• 8.१२९: ख्: सूत्रस्य त्वरादस्य च तत्परा
• 8.१३०: ग्, घ्: शृङ्गतद्धौ सूत्रं
• 8.१३३: क्, ग्, घ्: सूत्राणामुपाभ्यामपि
• 8.१३८: सर्वत्र एकरूपाण्यक्षराणि
• 8.१३८: क्, ग्, घ्: अभकं; ख्: अभृतं
• 8.१४४: क्, ग्, घ्: किंत त्वरो; ख्: किन्त्वन्तरो
• 8.१४५: क्, ग्, घ्: ततोक्षादभयदन्तस्त
• 8.१४८: ख्: चैतत्
• 8.१४८: क्, ग्, घ्: त्वं स्तनगततान्यतः; ख्: त्वं च स्थान
• 8.१४९: क्, ग्: घ एतद्
• 8.१४९: ख्: पातालं
• 8.१५१: ग्, घ्: चक्रस्य लैकतेमेलिमेत्वि
• 8.१५१: क्, ग्, घ्: द्वाभ्यस्थे
• 8.१५६: ख्: नेम्यन्ता नाभियुक्तं तु
• 8.१५७: क्, ग्, घ्: त्रिनाभे गमशो रजः
• 8.१६०: क्, ग्, घ्: सपूरयेदेव किंते
• 8.१६०: ख्: केवलेना
• 8.१६१: क्, ग्, घ्: नाभिनेम्य * * * समस्तै
• 8.१६१: क्, ग्, घ्: बाह्यं तेभ्यस्ते कुचितस्यतः
• 8.१६६: ख्: चक्रनाभित्रयं
• 8.१६६: क्, ग्, घ्: कल्पान्ता तिलदैवत्यं चक्रया * * * सारसं
• 8.१७०: ख्: च
• 8.१७३: क्, ग्, घ्: नादेनाभयदा ?
• 8.१७५: ख्: कालं ते
• 8.१७७: सर्वत्रैकरूपाण्यक्षराणि
• 8.१७७: ख्: ह्यत्रत्य
• 8.१७९: ख्: श्चक्रोज्झितं
• 8.१८१: ख्: तेजोजोलितं; ग्, घ्: तेजोजेलिक * * * *
• 8.१८२: ख्: सप्लादवृत्तममभ; ग्, घ्: सप्ललातव्रतं भानि अत्र अलातशब्दयोगः स्यात्
• 8.१८२: क्, ग्, घ्: द्वाद्यन्तं
• 8.१८३: क्: मिद * * * * रकर्तरिभिः; ख्: कर्तरीति
• 8.१८६: क्, ग्, घ्: तेजो अन्तवृत्त
• 8.१८८: ख्: पूर्वादौ सूत्रा सुनिवेश्य
• 8.१९०: क्, ग्, घ्: पूर्वमन्त्राविकं
• 8.१९२: क्, ग्, घ्: द्विसहस्रं कराणां
• 8.१९५: ख्: सहस्राख्य * * * * मात्मनः
• 8.१९६: क्, ग्, घ्: पूजानां चा .... तं
• 8.१९७: क्, ग्, घ्: त्वथया
• 8.१९७: क्, ग्, घ्: आचार्य-
• 8.१९९: क्, ग्, घ्: कलशे त्वां गुरौ; ख्: कलशात्यङ्कुरौ
• 8.२०१: ख्: स्थानेर्चास्नाप्य; ग्, घ्: स्थानेर्च्यास्नाच्च
• 8.२०२: क्, ग्, घ्: मेष एव इति स्मृतः
• 8.२०३: ख्: इतीदं
• 8.२०४: क्, ग्, घ्: सकलं * * * * ध्यात्वा
• 8.२०४: क्, ग्, घ्: स्वरन्य * * * पूजये
• 8.२०५: क्, ग्, घ्: द्वितीयं यमपूज
• 8.२०६: क्, ग्, घ्: * * * लोके
• 8.२०६: क्, ग्, घ्: यः परमं
• 8.२०८: क्, ग्, घ्: पूज्यो यश्चरमं
• 8.२११: क्, ख्, ग्, घ्: सर्वत्राप्येवमेव
• 9.३: क्, ख्, ग्, घ्: उत्तिष्ठं चन
• 9.५: क्: ततश्चे * * * * स्मृता; ग्, घ्: ततवेश्चे * * * न्यता
• 9.६: क्, ग्, घ्: सविता
• 9.९: सर्वत्र समानान्यक्षराणि
• 9.११: क्, ग्, घ्: आवार्यवरका
• 9.१३: क्: चक्रयागदिनं
• 9.१४: ख्: तृतीयं मिश्र
• 9.१५: क्: षट्का * * * शुभं; ख्: षट्काद्वितश्शुभं; ग्, घ्: षट्काद्वितं शुभं
• 9.१७: क्: * * * * ह्येक
• 9.१७: क्: तद्वत् * * * * त्रयेण; ग्, घ्: तद्वद्युक्तमेनित्रयेण
• 9.१८: क्: * * * * नान्नेम्यर्ध; ग्, घ्: सनान्नेम्यर्ध
• 9.१९: ख्: चक्राणां पञ्चकं
• 9.२१: क्, ग्, घ्: संप्रतिन्नेमि
• 9.२२: ख्: त्वपरामव
• 9.२४: ख्: चान्ये प्रकी
• 9.२४: क्, ख्: ताभ्यां देववसं चरै; ग्, घ्: ताभ्यां देववसं चैरै
• 9.२६: क्: त्रिधा * * * * गर्भ; ख्: त्रितयतो गर्भ; ग्, घ्: त्रिगुणेन त्रिधातमगर्भतः
• 9.२७: क्: न्यून * * * * मध्य
• 9.३०: ख्: द्विसप्त-
• 9.३३: क्: बन्धा * * *; ख्: बन्धाद् भवे * * * त; ग्, घ्: बद्धात् हकेतात्
• 9.४२: क्, ग्, घ्: -मवासयेत्
• 9.४६: ख्: पविभिक्रोदरे
• 9.५०: सर्वत्र अशुद्धम्
• 9.५१: ख्: अत्रायन
• 9.५५: क्: न्नेमिभू * * * * योथ; ग्, घ्: न्नेमि भूमयो दशधा
• 9.५६: ग्, घ्: नेम्यरानेमि
• 9.५६: क्: स्वर्गोधा * * * * * * * *; ग्, घ्: स्वर्गोया * * * * द्विजैकत्रत्वर्ध * * * * षोडशाङ्गुलौ
• 9.५७: क्, ख्: * * * शत्यङ्गुलकैः
• 9.५७: ग्, घ्: ततश्चतुर्थं * * * लस्य
• 9.५८: ग्, घ्: -र्हस्तगस्त्रितयं
• 9.५९: क्, ख्: स्यात् * * * चक्रस्य
• 9.५९: क्, ख्: धारारान्वि * * * नेम्यर्ध; घ्: धारान्नाभिनेम्यर्थमध्यतश्चेद
• 9.६०: ग्, घ्: त्रीवैकधा
• 9.६१: ग्, घ्: त्वरारय
• 9.६१: ग्, घ्: चक्रभ्रमसूरित्यहं चक्रस्यापि च
• 9.६२: ग्, घ्: प्रणीताद्यदिकेश्छसि
• 9.६२: ग्, घ्: भ्रमसंकोशं
• 9.६३: ग्, घ्: पद्मवृत्य च संलिख्यप्रात्वतारं
• 9.६४: ग्, घ्: तेषुरामानमाशृणु
• 9.६५: ग्, घ्: शतैश्शतैन्यै र्विन्यैस्तस्यैः त्रिंशत् क्रमाद्युतैः
• 9.६९: ग्, घ्: कोशपाठोऽयम्

क्: पाठः-

अरेष्वाच परित्यज्य त * * * * मयोदितम् | धान्यात्प * * * * * * * * बाह्ये सितानि च ||

युवोन्तका * * * * देशे तत्स्थाने जीवरंजत | पद्मपत्रं य * * * जाता कुर्यादुत्पलपत्रकम् ||

नीलाम्भोजदलाकारं स्थाने संयोजयेच्च ताः | वरण्या * * * * पत्रस्य बहिः क्षेत्रे लसच्छदः ||

परश्वारै * * * * चक्रं बाह्ये भवति कस्यचित् | चक्रे सदेवचक्रे च तदाददरसाधवः ||

तमोने पूर्ववच्चैव ततोत्तद * * * च्छृणु!

ख्: पाठः

अरेष्वाच परित्यस्मान् * * * सभ्रामयेत्ततः | यस्य * * * * पं * * * श्री * * * बाह्येर्पितानि च ||

युवोन्नका * * * * * * * ** * * * | सिसर्दैशेतत् * * * नैजीवरंजित ||

• 9.७४: क्, ख्: हृत्तारकस्य
• 9.७८: ग्, घ्: चक्रविधे
• 9.७९: क्, ख्: मानानि * * * *; ग्, घ्: मानानिबोधकम् | अत्र माननिबोधकम् अथवा मानं निबोधतु इति स्यात् |
• 9.८२: क्, ख्: यदुत्तमिय
• 9.८४: क्, ख्: नेमिक्षेत्राभ्यां
• 9.८५: क्, ख्: रागमेवमथोवाच मम त्वरादेत्वादित
• 9.८६: ग्, घ्: सनुपात्रं तरालानि
• 9.८७: ग्, घ्: वा ब्रह्मा ? तदन्तः | ब्रह्मंस्तदन्तः इति स्यात्
• 9.८७: क्, ख्: यवोदरां * * * * शुक्लेन
• 9.८९: ग्, घ्: परश्वास्त्वस्तु
• 9.९०: ग्, घ्: सकेसरालिचाराणि * * * गणस्य तु
• 9.९०: क्, ख्: * * * गे शोभा
• 9.९२: ग्, घ्: रागेष्टकाम
• 9.९२: ग्, घ्: पक्षं संप्रथामी च पुत्रधृत्
• 9.९३: क्, ख्: संविशेच्च तन्मध्यं; ग्, घ्: संविशेच्चेत
• 9.९४: ग्, घ्: तृतीयाद्यष्टचतुष्टयम्
• 9.९५: ग्, घ्: स्थिरजानाढ्यं
• 9.९६: ग्, घ्: बध्वासंशैस्म
• 9.९६: ग्, घ्: शमध्यमं शमानं यत् मुरुद्यैः
• 9.९७: ग्, घ्: सञ्चार्य * * * * क्रमात् सर्व
• 9.९८: सर्वत्रैकरूपाण्यक्षराणि
• 9.१००: क्, ख्: ययाप्रवेश
• 9.१०४: क्, ख्: दोषासक ......कृतात्मना
• 9.१०६: क्, ख्: सेश्वरं वधौ
• 9.१०७: क्, ख्: षडात्मविद्धरे
• 9.१०९: ग्: द्विषोडशाखी; घ्: द्विषोडशार; ख्: द्विषोडशारे
• 9.१०९: क्, ख्: शष * * * * न्तिचयं
• 9.१०९: क्, ख्: पुरद्वये चानिचया; ग्: अरद्वये चानीया; घ्: अरद्वये चानियता
• 9.११०: क्, ख्: वादद्याम्बुजोनीया; ग्, घ्: ऋग्वादद्यांबुजानीया
• 9.१११: क्, ख्:

तमेव विन्यसेनि * * * मम |

• * * पुण्डरीकोदरे पुरा ||

नित्यशुद्धे * * * विधवैदुर्वैसिकल्पयो द्विकैः | क्रमेण हृदय * * * * वतार्य शनैश्शनैः ||

उष्णदीधितिमार्गेण भ्रमणे किं * * * * |

• * * * ग्रामं तु निखिलं विद्युत्पुञ्जनिभोज्ज्वलम् ||

दिव्योपकरणं नाथ यथाप्राप्ते * * * व्रजेत् | विसर्जनाद्यस्नानं च यावत्कालं यथेच्छया ||

• 9.११७: क्, ख्: नाभ्या * * * विसर्जनम्
• 9.११८: क्, ख्: त्वामान्यं मन्त्रमात्मवित्
• 9.११९: ग्, घ्: एतदाहामनं चान्यदादयात्
• 9.१२१: क्, ख्: मत्तं
• 9.१२३: ग्, घ्: ज्ञानं च वव ? तत्कथम्
• 9.१२३: ग्, घ्: सवितं च मयाद्यापि
• 9.१२५: ग्, घ्: प्राकृते
• 9.१२६: ग्, घ्: कमलाखममध्यमा
• 9.१२७: ग्, घ्: खोपकं नाभिनिचयमविज्ञे तद्गुणत्रयम्
• 9.१२८: ग्: ज्वालाचक्रेण संख्येरा * * * स्वेच्छया भवेत्
• 9.१२९: क्, ख्: धातारः स्व स्व
• 9.१२९: क्, ख्: चक्रेश्वरागतम्
• 9.१३३: क्, ख्: विदितोनेमि
• 9.१३४: ग्, घ्: त्वन्योच्छिन्नं
• 9.१३४: ग्: देहमिश्रस्य सर्वदा
• 9.१३७: ग्, घ्: -मेतदेव
• 9.१३८: ख्: तत्प्राप्तिमहाज्ञान * * * * ततनाभित्वन; ग्: - तत्प्राप्तिममहाज्ञानं नानानाभित्वनं; घ्: एतत्प्राप्तिमहाज्ञानं * * * नानाभित्वनं
• 9.१३९: ग्, घ्: बोधधृक् कर्तृतावृत्त
• 9.१३९: क्, ख्: म * * * तारं
• 9.१४०: ग्, घ्: सङ्घानानन्द
• 9.१४३: ग्, घ्: तते नेमिपथे
• 9.१४३: क्, ख्: सकर्णोसितं
• 9.१४३: क्, ख्: -मेकण्ठोसितं त्वया
• 9.१४४: ग्, घ्: दैप्यं दैर्घ्यमिति स्यात्
• 9.१४६: ग्, घ्: दन्तरं वृत्तं
• 9.१५०: क्, ख्: सिचि * * * प्रभाः स्या * * * यत्परितोषय
• 9.१५०: क्, ख्: तेषां च प्रभाचात्रिरध्य * * * मुखस्य च
• 9.१५२: ग्, घ्: संपदोजुधितं
• 9.१५३: क्, ख्: मध्येशं
• 9.१५५: क्, ख्: वृत्तद्व्यंशौ तु कारकम्
• 9.१५५: ग्, घ्: प्राक्क्वास ?
• 9.१५६: क्: ख्: नीलनीरद
• 9.१५९: सर्वत्र समान्यक्षराणि
• 9.१६१: तद्व्यास इति स्यात्
• 9.१६१: क्, ख्: * * * ऊनाधिकं
• 9.१६२: ग्, घ्: येणाग्रहण
• 9.१६५: क्, ख्: भगवान् बिंब
• 10.१: ख्: प्रथिमानं; ग्, घ्: प्रथमान्यं तु
• 10.१: ग्, घ्: ऐहिकामुष्मिको सिद्धो
• 10.२: क्, ख्: कानि ते नवमत्यानि सान्त्यनीवच सिद्धि ?; ग्, घ्: कानि ते नवमन्वानि सान्यनीवचं शंसिद्ध ?
• 10.४: क्, ख्: स्थितावधीवतिः
• 10.४: क्, ख्: मूर्तायुध * * * * रः
• 10.४: क्, ख्, ग्, घ्: प्रभा
• 10.५: ग्, घ्: सत्वारूपावधाद्देवी
• 10.५: क्, ख्: नयप्रकृत * * * स्वेता * * * क्ति; ग्, घ्: नयप्रकृततेस्वेंतात् त क्तित्त्वेन
• 10.६: क्, ख्: निषुमंति; ग्, घ्: निष्टमंति
• 10.७: ग्, घ्: यद्यद्वत्
• 10.७: क्, ख्: निचयं महत्
• 10.८: ग्, घ्: स्फुरत्कर * * * *
• 10.९: ग्, घ्: तवास्तिशक्त्य
• 10.११: ग्, घ्:नान्यधारं विना
• 10.११: ग्, घ्: कल्पनाम्
• 10.१३: ग्, घ्: तत्र बाह्ये
• 10.१४: ग्, घ्: गोलत्वं सर्वदीर्घापगो
• 10.१५: क्, ख्, ग्, घ्: पद्मस्रग्वारिणी
• 10.१६: क्, ख्: तदिच्छान्ततवर्ततं; ग्, घ्: तदश्चान्त
• 10.१७: क्, ख्: ध्यायं ष्वा तस्तुत्या मह्यमश्नु ब्रह्मन् हि मोक्षयेत्
• 10.१९: क्, ख्, ग्, घ्: प्रद्युम्नरूपग्रत्वक्तिर्विदो विद्योत
• 10.२०: ग्, घ्: तद्रूपलक्षणे
• 10.२०: क्, ख्: शक्तितश्चानिरुद्धाख्यं पूजितस्यं
• 10.२४: ग्, घ्: स्संपूज्यते
• 10.२६: क्, ख्, ग्, घ्: मूर्तिर्ज्ञानपदाशनं नी
• 10.२८: ग्, घ्: भवत्य हरि खी ?
• 10.२८: क्, ख्: कूर्योदरगतं भजे
• 10.३४: ग्, घ्: एवमस्त्रशक्तयः
• 10.३७: क्, ख्: गोष्ठका
• 10.३९: ग्, घ्: ध्येतक्षेत्रयुक्तानि
• 10.४०: क्, ख्: अंशकेनांशकेन तु
• 10.४१: क्, ख्: पीठोद्यं
• 10.४२: ग्, घ्: तस्माद् द्वि द्विगमांशानां
• 10.४३: क्, ख्: ईशाग्नेय तुसारो
• 10.४४: क्, ख्: * * * * क्ष्वन्तरा
• 10.४५: क्, ग्, घ्: बाह्यास्तस्त
• 10.४६: ग्, घ्: प्रागुदग्यम्
• 10.४६: ग्, घ्: पूर्वत्र मध्यशो
• 10.४८: ग्, घ्: संसाधनं नेषां
• 10.४९: ग्, घ्: सांपकोष्ठक्रमायां तु
• 10.४९: सर्वत्र समान्यक्षराणि
• 10.५०: क्, ख्, ग्, घ्: समान्यक्षराणि
• 10.५२: क्, ख्: कुर्याद्दशां
• 10.५८: क्, ख्: सन्यधा
• 10.६१: ग्, घ्: तदद्य
• 10.६२: ग्, घ्: यथाग्रस्य
• 10.६३: ग्, घ्: त्रपुरंत्वादृशं ततः
• 10.६४: क्, ख्: अंशपञ्चदश * * * * * * * *
• 10.६५: क्, ख्: पञ्चाशत्वाश्च
• 10.६७: ग्, घ्: यथास्युर्नचकोष्ठयं ?
• 10.७७: द्विधिना इति स्यात्
• 10.७८: ग्, घ्: तुल्येन * * * वैधें चारणा
• 10.७९: ग्, घ्: शतधामनिभेना
• 10.८१: क्, ख्: त्वा * * * * व्यो * * * पूर्व
• 10.८१: ग्, घ्: वैरस्थ ?
• 10.८२: सर्वत्रैकरूपं हेमाभेनोप इति स्यात्
• 10.८३: ग्: मध्यात्थताताभेदेन; घ्: मध्यात्मताता
• 10.८४: क्, ख्: केवलानि * * * *
• 10.८५: ग्, घ्: कोणमानेन
• 10.८९: क्, ख्: प्राग्वद्वा चैव नित्येना
• 10.९०: क्, ख्: नग्नाश्री * * * धिना
• 10.९१: क्, ख्: दन्योन्यारञ्जसा
• 10.९१: ग्, घ्: यागोत्थितेन
• 10.९३: क्, ख्: मण्डल इत्यर्धं गलितम्
• 10.१०: अत्र ग्रन्थपातः सर्वेषु कोशेषु प्रत्युत पौष्कर उवाच इत्यादिरेकादशाध्यायारम्भभामः प्रमादादविभागेन संयोजितः मातृकाचतुष्टयेऽपि
• 11.१: अत्र भगवद्वाक्यारम्भे ग्रन्थपातश्शक्यशङ्कः
• 11.६: ग्, घ्: पीठवावाभ्यां
• 11.८: ग्, घ्: निर्वर्ण्यश्रीण्यमाश्रये
• 11.९: व्यज्यते इति स्यात्
• 11.११: अत्र प्रतिपाद्यो विषयो न निगमितः अध्यायश्च अकाण्डे अवसानं प्रापितः कोश चतुष्टयेऽपि दृश्यते
• 12.१: अत्र प्रश्नप्रतिवचनप्रतिज्ञावाक्यनिर्देशं विनैव कृत्वैवं इत्यादिना चोदित प्रतिवचनमारभ्यते तेन प्रश्नोत्तरप्रतिज्ञावाक्ययोगः सुसन्धानः नानवसरश्च भवति अतः श्रीभगवानुवाच इति योजितम्
• 12.५: ग्, घ्: सार्धं वा
• 12.१६: ग्, घ्: प्राग्वृत्तित्रयं
• 12.१७: ग्, घ्: मध्यपद्मादितः
• 12.२०: ग्, घ्: पूर्वपत्रं यत्
• 12.२१: ग्, घ्: क्षमां तत्व
• 12.२२: क्, ख्, घ्: भगवान् * * * ली
• 12.२२: ग्, घ्: -रधः कुर्यात्
• 12.२३: क्, ख्: तच्छते दीपिता
• 12.२३: क्, ख्: जलक्रमा
• 12.२५: क्, ख्: प्राणो ह्यक्षस्थविता सिद्धमनामिभ्रातु विनाडिका
• 12.२६: ग्, घ्: प्रथिष्ववस्थितो
• 12.२७: क्, ख्: पक्षादेरापरि
• 13.७: ग्, घ्: रम्यार्थं
• 13.८: ग्, घ्: यं अं खं सूर्यबिम्बस्य मालवद्भिरवब्जज ?
• 13.९: ग्, घ्: शतैर्मध्योन्तमेव च
• 13.१०: ग्, घ्: यत्नतं
• 13.१२: ग्, घ्: न मध्ये यरया
• 13.१३: क्, ख्: इदमर्धं गलितम्
• 14.१: ग्, घ्: सुधारसामियाकामा
• 14.५: ग्, घ्: सुवक्यैरङ्क
• 14.७: ग्: प्रवासा ऋग्यजात्या च; घ्: प्रवासा ऋश्यजात्या च
• 14.१२: ग्, घ्: पूजयेत्
• 14.१३: ग्, घ्: प्रसूर्यमर्धात्
• 14.१४: क्, ख्: चन्द्रोथ * * * समीपं
• 15.४: क्, ख्: दिक् साधो
• 15.५: ग्, घ्: दिश्यात्वङ्के कृतं
• 15.५: ग्, घ्: मध्येतु त्रिकोणं * * * * वरं
• 15.८: क्, ख्: सोम्यावाभ्यां
• 15.८: क्, ख्: याम्यावाभ्यां
• 15.१२: ग्, घ्: त्रेधानि च
• 15.१४: ग्, घ्: कोणस्थानि (कोणानि ?)
• 15.१५: क्, ग्, घ्: त्वंशत् षट्
• 15.१६: ग्, घ्: पञ्चतदन्तरात्
• 15.१७: क्, ख्: सबाह्याभ्यन्तरं तं तु
• 15.१८: क्, ख्: प्राग्वत् शोभावकं
• 15.१८: क्, ख्: अंशकानां इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्
• 15.२१: क्, ख्: हुताशपुरश्च
• 15.२१: ग्, घ्: देन्ये योन्योपमानि
• 15.२७: क्, ख्: श * * * * न्यंश; ग्, घ्: शयशेन्यंश
• 15.२८: ग्, घ्: शोषयेदंशकानि
• 15.३०: क्, ख्: पीठवदुज्झितां
• 15.३१: क्, ख्: तूर्णवर्णोन्त
• 15.३३: ग्, घ्: सौम्याप्यदक्षिण
• 16.२: ग्, घ्: दिशि वै कुर्या
• 16.३: ग्, घ्: सिध्यते
• 16.५: क्, ख्: उतयाम्य; ग्, घ्: उदयाम्य
• 16.६: क्, ख्, ग्, घ्: नयेच्छोदह्यां च
• 16.८: ग्: सूत्रं प्रग्वत्त यास्तृतीयोपकं; घ्: सूत्रं प्रागुक्तया
• 16.९: क्, ख्: मध्यदंशा * * * * सप्त * * *
• 16.११: क्, ख्: सजास्तमकस्सुकैः
• 16.१३: ग्, घ्: सिद्ध्यंशमानयेत्
• 16.१४: ग्, घ्: -लाञ्छनेदं यममध्यस्य
• 16.१४: ग्, घ्: कण्ठदेशतः अनयोः कोशयोः कर्णकण्ठशब्दयोरक्षररेखायां विवेको न भवति
• 16.१८: ग्, घ्: तस्मात् संलाञ्छ्य
• 16.१९: क्, ख्: आत्माभिधात्
• 16.१९: क्, ख्: सूत्रस्यायान
• 16.२०: ग्, घ्: पश्यस्य
• 16.२१: सर्वत्र अशुद्धं
• 16.२३: क्, ख्: कोसजान्वेक
• 16.२५: ग्: - अन्धेषुपंतखास्त्राणि; घ्: अंतेषुपंतखास्त्राणि
• 16.२५: क्, ख्: * * * तस्थाय
• 16.२८: ग्, घ्: क्रोष्ठात्तु ह्यद्यमध्य
• 16.२८: क्, ख्: मध्यतस्य
• 16.२९: ग्, घ्: येनैव ग्रस्तमश्नान्न दृश्यते
• 16.२९: ग्, घ्: स्थिते मर्हे
• 16.३५: क्, ख्: रचनं
• 16.३६: ग्, घ्: वृत्तिमुल्लिख्य
• 16.३७: क्, ख्: ये भागाः; ग्, घ्: यो भागाः
• 16.३८: क्, ख्: * * * दय स्य
• 16.४१: क्, ख्: पश्चात् * * * येववर्जितम्
• 16.४७: क्, ख्: सर्वं तु यस्य
• 17.२: द्वात्रिंशधास्फाल्य इति स्यात्
• 17.२: ग्, घ्: सर्वदिग्गुह्यतः
• 17.२: पातयेत् - इति स्यात्
• 17.२: ग्, घ्: त्रिंशद्वै त्र्यधिकानि च
• 17.३: ग्, घ्: कृता ह्येषा
• 17.४: ग्, घ्: तन्मध्यात्
• 17.४: ग्, घ्: सलक्षणं
• 17.७: सत्यविक्रम इति पौष्करसंबोधनं स्यात्
• 17.१०: क्, ख्: साविधस्य
• 17.१३: ग्, घ्: मध्यांशे रोधयेत् सूत्रं मध्यात् षष्ठोदकं
• 17.१४: ग्, घ्: नयेन्मध्यान्नदष्टकं
• 17.१५: ग्, घ्: सचं तदर्धे * * * द्वितीयं
• 17.१७: ग्, घ्: सूत्रपात
• 17.१८: क्, ख्: यस्स्मृतं पञ्चदश * * * *
• 17.१८: क्, ख्: * * * द्वादशमं
• 17.२०: क्, ख्: अतश्चाभ्यन्त * * *
• 17.२१: क्, ख्: * * * * दिग्भागे
• 17.२१: ग्, घ्: याम्योरगं
• 17.२२: मध्यमानमं ताभ्यां
• 17.२२: सप्तमम् इति स्यात्
• 17.२३: क्, ख्: यस्य वल्या
• 17.२५: क्, ख्: संस्पर्शे * * * * त्रं
• 17.२९: ग्, घ्: निष्टादां
• 17.२९: ग्, घ्: आस्फालयन्ति
• 17.३०: क्, ख्: सन्ध्या
• 17.३२: ग्, घ्: नाभावतेस्तु
• 17.३३: ग्, घ्: बुद्धिबिंबकम्
• 17.३५: ग्, घ्: वज्रसूत्रत्रयं
• 17.३७: क्, ख्: व्यूहं यभा
• 17.३८: ग्, घ्: द्वारसेसा गलादिका
• 17.४२: ग्, घ्: सरेखासु
• 17.४४: क्, ख्: स्वेवश्चा
• 17.४५: ग्, घ्: बिंबाद्या
• 18.१: ग्, घ्: यज्ञाङ्गहृद्देवं
• 18.२: क्: अचत्वारिंशते क्षेत्रे भक्ते; ग्, घ्: अचत्वारिंशधा क्षेत्रे भक्ते
• 18.२: क्: विधिं
• 18.३: क्: षडङ्गमानं
• 18.४: क्: विंशस्य
• 18.६: ग्, घ्: याद्योतं नवम
• 18.६: ग्, घ्: शृङ्गै..... मध्य
• 18.७: ग्, घ्: पद्ममे मध्य
• 18.७: क्: सद्व्यंशेचावरं
• 18.८: घ्: यावन्मध्य इत्युक्तं मध्याद्याग इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्
• 18.१२: ग्, घ्: भागेनोस्तिसितन च
• 18.१७: ग्, घ्: पारः
• 18.२०: क्, ख्, ग्, घ्: चस्य कर्ण
• 18.२२: ख्, ग, घ्: भुजाभिधा
• 18.२३: क्: मध्याद इत्याद्यर्धं गलितं
• 18.२५: ग्, घ्: न्नवमसंज्ञस्त्वसंस्त्रृतीयस्य * * * वत्
• 18.२७: ग्, घ्: समास्याल्लाञ्छ्यमानं
• 18.२८: सर्वत्र स्वत्तं इत्यस्ति सुव्यक्तं इति स्यात्
• 18.२८: ख्, ग्, घ्: स्याललोचनम्
• 18.३३: क्: स्थानात्
• 18.३५: क्: शरदौ * * * *
• 18.३८: क्, ख्: * * * ध्वोध्वाप्तये * * * स्मानं
• 18.३८: ख्, ग्: वशिद्धा; घ्: वशिथालब्धये ह्यथ
• 18.४०: ग्, घ्: कुर्यान्यन्यत्र
• 18.४२: क्: कर्णसूत्रं
• 18.४५: ग्, घ्: शोभा * * * गणं
• 18.४८: क्: कर्णस्य
• 18.५१: क्: विना * * *
• 18.५३: क्: ज्ञाय चा * * * * बिंबानिवृत्त; ग्, घ्: बिंबा निर्वृत्ति
• 18.५३: ख्: पश्चाद्वैतानि
• 18.५४: ख्: चोदितोस्म्यहम्
• 18.५७: क्: कि * * * * कियो
• 18.६०: अत्र वाग्मित्वमक्षयं इति चेत् साधु
• 18.६१: क्, ख्: मेनसां
• 18.६१: ग्, घ्: तेन त्वं
• 19.१: ग्, घ्: भावस्त्वथ
• 19.२: क्, ख्: यामया
• 19.२: ग्, घ्: महार्थमपि
• 19.२: ख्: दृष्टं वा * * * * ; घ्: दृष्टं वै
• 19.२: क्: तमस्तुतम्; ग्, घ्: तमस्कृतं
• 19.५: क्: सिद्धितच्छुद्धया; ख्: सिद्धितच्छ्रद्धया
• 19.५: क्: वस्तुता; ग्: संस्तुता
• 19.५: क्: भक्त्या * * * पूज्यत्व
• 19.६: क्: देहे पतिव्रते
• 19.७: क्: ह्यपमृत्युं विवर्जयेत्
• 19.९: क्, ख्: स्वभूत्याबलवाहना
• 19.१३: ख्, घ्: माना च ददेष्या
• 19.१४: क्, ख्, ग्, घ्: स्तूय- -मानैश्च गीयमानैश्च
• 19.१५: ग्, घ्: देव पादादनन्तरम्
• 19.१८: ग्, घ्: जाततस्याश्रया
• 19.२०: क्: अन्ते तु पातयेत्
• 19.२१: क्, ख्: विद्याबिंबे
• 19.२४: क्, ख्: पुरात्रयैः
• 19.२७: ग्, घ्: मध्यपद्म
• 19.२८: क्: विद्युत्स्वरूप
• 19.२८: ग्, घ्: त्रिगुणे तु
• 19.२८: क्: भगवाभावमहाप्रथम्
• 19.३०: क्: सङ्कल्पसिद्धविषयान्
• 19.३२: ख्, ग्, घ्: पूर्यष्टके दिवै
• 19.३३: क्, ख्: चिद्बुद्धेः प्रतिगोचराः ? || ३२ ||

धर्मोदये तु * * * * रिति [क्: दर्भोदधेतु * * * रिति

• 19.३३: ग्, घ्: परिपूजकः
• 19.३३: ग्, घ्: परिमाणे
• 19.३३: ग्: पास्पष्टे; घ्: वास्पष्टे बुजे त्यमी
• 19.३४: ख्: सर्वाभगास्पद; ग्, घ्: भद्रसर्वाभगस्सदाः
• 19.३४: ग्, घ्: शब्दादे बहुभेदे
• 19.३५: ग्, घ्: प्रभवच्छाद्य
• 19.३५: ग्, घ्: क्रमः
• 19.३५: क्, ग्: व्यक्तिविकासकः
• 19.३६: ग्, घ्: परं च्छिन्नसन्ताने
• 19.४१: क्, ख्: पांसुदेवत्य
• 19.४१: निस्तरङ्ग इति साधु
• 19.४१: क्, ख्: संप्रकाश
• 19.४२: ग्, घ्: अग्राह्यानन्द
• 19.४२: अतर्क्य इति साधु
• 19.४४: क्, ख्: ज्ञेयापरिमिति
• 19.४४: ग्, घ्: पतिहिनि
• 19.४७: ग्, घ्: महात्मन
• 19.४९: क्, ख्: विज्ञानेनोज्झितस्य
• 19.५०: क्, ख्: तत्त्वज्ञानानुसिद्धिश्च
• 19.५२: क्, ख्: निवृत्तो नाशयन्ति
• 19.५४: ग्, घ्: विद्या तव चर्यते
• 19.५६: क्, ख्: प्राक्प्रन्त्रिदशगोचरा
• 19.५६: क्, ख्: मनिष्यायां
• 19.५९: ग्, घ्: भोगयोगार्थम्
• 19.६०: ग्, घ्: संकृद्विभात
• 19.६१: क्, ख्: मध्ये मध्ये गते
• 19.६१: क्, ख्: प्राचदम्
• 19.६२: ग्, घ्: न तु तामृतम्
• 19.६४: ग्, घ्: एवं मूर्तिर्द्विमूर्तीश्च त्रिमूर्तेन्तवधावति
• 19.७१: क्, ख्: एवमुक्तं समानानाम्
• 19.७१: ग्, घ्: वैकल्यम्
• 19.७२: क्, घ्: पदमध्यैः
• 19.७४: अविद्याख्यपदादाद्यात् इति स्यात्
• 19.७६: ग्, घ्: यथेच्छया
• 19.७९: ग्, घ्: नवाब्ज
• 19.८३: क्, ख्: दिक्चतुर्थात्प्राक् अत्र; क्, ख्: कोशयोर्ग्रन्थो गलितः अर्धचतुष्टयात्मकः प्रत्युत गलितस्य तुरीयार्धस्य द्वितीयः पादः प्रमादादत्र संयोजितः यथा त्रिमूर्तेर्दिक् चतुर्थात् प्राक् आग्नेयमंबुजद्वयं इति
• 19.८५: घ्: तृतीयायाम्यया - इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्
• 19.८५: ग्, घ्: पञ्चमूर्तेर्द्वितीयायाम्
• 19.८७: क्, ख्: दिशिदिक्पद्मे
• 19.९३: क्, ख्: मम नवत्वन्यत्र
• 19.१०२: ग्, घ्: कृत्वाऽथ सप्त पञ्चश्च मूर्तयो विनिवेश्य च
• 19.१०३: ग्, घ्: द्विविंशसप्त पञ्चस्तु तत्राद्यम्
• 19.१०३: क्, ख्: काकारच * * * * वनाम
• 19.१०९: क्, ख्: मन्त * * * स्फुट मन्त्रमस्फुटं इति स्यात्
• 19.११०: भक्तानां भविमानार्थम्
• 19.११३: घ्: महानील * * * * फलसंतिच्च
• 19.११४: ग्, घ्: क्षोरवल्लीक
• 19.११५: ग्, घ्: पट्टवस्त्रं तु
• 19.११५: क्, ख्: र्मकुलोकङ्कणैः
• 19.११९: पतद्गूहैः इति स्यात्
• 19.१२१: क्, ख्, ग्: वानगैः; घ्: पानहैः
• 19.१२२: ग्, घ्: यष्टव्यजय * * * *
• 19.१२५: ग्, घ्: सुसुगन्धच्छदम्
• 19.१२५: ग्, घ्: तांबूलीम्
• 19.१२७: ग्, घ्: वापिमपिविरुद्धतं; ख्: वाप्यमविरुद्ध
• 19.१२८: ग्, घ्: हेमकानगरा
• 19.१२९: ग्, घ्: भुवनान्तिकम्
• 19.१३२: ग्, घ्: परदोषपरिद्विज
• 19.१३४: ग्, घ्: तुग्द्याद्यङ्गातयः
• 19.१३४: ग्, घ्: नक्षात्राद्यानवस्तारा
• 19.१३५: ग्, घ्: मार्त्यास्तु * * * तथा
• 19.१३६: क्, ख्: सा * * * * सिद्धस्वयध्रुवा; ग्, घ्: स्वाहासिद्धस्वयध्रुवा
• 19.१३८: क्, ख्, ग्, घ्: द्युपनस्थोद्यातदस्थित्वा सययमुद्रा
• 20.१: ग्, घ्: स्वधाम्नि
• 20.५: ग्, घ्: भोगभूमि
• 20.८: ग्, घ्: मध्ये नाक्सरेत्
• 20.८: क्, ख्, ग्, घ्: सत्सन्निधान
• 20.१०: तद्भुक्ते न
• 20.१०: ग्, घ्: चाग्रतः स्थितम्
• 20.१२: क्, ख्: निर्वर्तनोच्छोषैरम्लानैः
• 20.१७: ग्, घ्: द्वारशोभाश्र
• 20.१८: ग्, घ्: मच्युतेन तु
• 20.२२: ग्, घ्: तेनैव
• 20.२३: क्, ख्: त्विषट्पतल
• 20.२४: क्, ख्: पूजितम्
• 20.२५: क्: प * * * * जटा; ख्: अपिश्मश्रु जटा
• 20.२६: क्, ख्: रत्नोपसंस्थितम्
• 20.२७: ग्: दक्षिणे वर्षं तपश्रीवत्स
• 20.२७: (ख) अमासिकोणि * * * तन्मध्ये; ग्, घ्: अमासितक्योमणि * * * चितन्मध्ये
• 20.२७: घ्: कमलातहाम्
• 20.३३: क्, ख्: मुन्मिन्नम्
• 20.३४: ग्, घ्: करणैरेव
• 20.३४: ग्, घ्: त वामपाणौ लता
• 20.३५: ग्, घ्: नमयित्वां
• 20.३९: क्, ख्: चत्वारः
• 20.४२: क्, ख्: तत्तुल्यस्यानके-
• 20.५०: क्, ख्: मिषत्कुण्डलिनम्
• 20.५५: ग्, घ्: ऋक्पूतम्
• 20.५६: क्, ख्: सात्विका ब्रमभविनः
• 20.५६: ग्, घ्: गुरुदत्तेर्वै
• 20.५६: ग्, घ्: संस्कृतम्
• 20.५९: यागः साधकः इति साधु
• 20.६२: क्, ख्: मुख्यत्वेनापरस्य
• 20.६४: क्, ग्: -मेवादिक
• 20.६६: क्, ख्: पिण्डीकृत्येत पवतः
• 20.६७: क्: तक्षण * * *; ख्: लक्षणम * * *; ग्, घ्: लक्षणमनेश्वरम्
• 20.६९: क्, ख्: तत्रेन्द्रादि * * * तथा
• 20.६९: ग्, घ्: तत्तदाधामयम्
• 20.७०: क्, ख्: नानाविहितता
• 20.७७: ग्, घ्: यत्तदुदेत्यस्तमेति च
• 20.७८: क्, ख्: कूलेन
• 20.७८: ग्, घ्: कृतकृत्यर्थम्
• 20.७९: ग्, घ्: विभवेन
• 20.८०: अत्र पौष्करप्रश्नस्य शेषभागो लुप्तः
• 20.८०: अत्र भगवदुत्तरस्य आदिभागः गलितः
• 20.८१: क्, ख्: वाधमम्
• 20.८४: क्, ख्: पदपक्ष; ग्, घ्: दधिपक्ष
• 20.८४: क्, ख्: गणं च न
• 20.८७: क्, ख्: तत्संबन्धं च व * * * पुत्र पशुबान्धवाः
• 20.८९: क्, ख्: दोषा * * * ञ्चापि * * * माद्यस्मात्; ग्, घ्: कामस्मात्
• 20.९१: ग्, घ्: यद्धनविपुला
• 20.९१: घ्: शुभम्
• 20.९२: ग्, घ्: देवतास्य
• 20.९६: ग्, घ्: भूमिभृत्यभि
• 20.९९: ग्, घ्: विभवोदग्रात्
• 20.१००: क्, ख्: प्रार्थनां कुर्यात्
• 20.१०१: ग्, घ्: मध्यते
• 20.१०४: क्, ख्: प्रस * * * वै ब्रूया * * * चाभि
• 20.१०४: ग्, घ्: चाभिनन्द्य यत्
• 20.१०५: क्, ख्: एवं मन्त्रावृत
• 20.१०६: क्, ख्: नैवेद्यस्तु
• 20.१०६: क्, ख्: महा * * * नमपि
• 20.१०७: ग्, घ्: बाह्या * * * शशक्तिषु
• 20.१०८: क्, ख्: विद्यात्
• 20.१०९: ग्: मूर्तकान्तानाम्
• 20.११०: ग्: सम्मर्थिनां; घ्: विभूतिनाम्
• 20.१११: क्, ख्: क्षेत्रियस्य इत्याद्यर्धचतुष्टयं गलितम्
• 20.११२: क्, ख्: * * * क्षेत्रविसर्जने
• 20.११४: ग्, घ्: पवित्रतान्ततद्वीर्या
• 20.११६: ग्, घ्: सं रुद्र
• 20.११७: क्, ख्, ग्: प्रार्थयन्त्यभि
• 20.११८: क्, ख्: दिक्पूतम्
• 20.११८: क्, तच्छूध्या * * * ख
• 20.१२१: ग्, घ्: यथा वेत्ति फलप्राप्ति
• 21.१: क्, ख्: शक्तितया; ग्: शक्तितयो; घ्: शक्तितयोपरासकृस
• 21.२: ग्, घ्: प्रभामितिश्शक्तिः
• 21.३: क्, ख्: विद्यारणीमया
• 21.३: क्, ख्: मूर्तिह्रींः श्रीस्तुलाद्युती
• 21.४: क्, ख्: सिद्धि * * * * क्रीडा
• 21.५: ग्, घ्: सृष्टिश्चेत्यब्ज
• 21.५: क्, ख्: स्मरेच्छ्रिया
• 21.६: क्, ख्: संयोगं * * * पौष्कर
• 21.७: ग्, घ्: मूर्तिन्नसंसृष्ट
• 21.८: क्, ख्: दाच्छयाख्यम्
• 21.८: क्, ख्: यत्नेनावत्तरा; घ्: यत्नेनावत् कराश्रियम्
• 21.९: क्, ख्: आसां मुख्येंशमध्ये
• 21.९: ग्, घ्: विनासं स्यात्
• 21.१०: क्, ख्: व्योमाहृतादूर्ध्वे शुद्धपद्मा
• 21.१२: ग्, घ्: व्यूहं प्राग्वदम्
• 21.१३: क्, ख्: पत्रे
• 21.१६: क्, ख्: रक्तपद्मनिभा लक्ष्मीः
• 21.१७: कान्ताद्युन्निति
• 21.१८: ग्, घ्: पद्मरागेर्धतम्
• 21.२०: ग्, घ्: सर्वमल्या
• 21.२१: ग्, घ्: वामहस्ते च सर्वासां ध्यायेदभिमतान्वितम्
• 21.२१: क्, ख्: मन्त्रवक्त्रमचारिंण्यः
• 21.२२: क्, ख्: दिक्षु द्रवत्यन्ति
• 21.२३: क्, ख्: सहमन्त्राब्जराब्जज
• 22.१: ग्, घ्: मदध्याराहिचासनम्
• 22.२: साधिदैवम् इति साधु
• 22.२: ग्, घ्: स्वे विकारोर्ध्वरूपिणि
• 22.२: क्, ख्: सधर्माद्यन्तयोरुद्धम्
• 22.२: ग्, घ्: मणिगणो
• 22.६: ग्: नतिर्यक वृष्ट्?वपूर्वे च
• 22.९: क्, ख्: सांप्रत प्रहृताङ्गस्य
• 22.१२: पणिदैवत्यम्
• 22.१६: ग्, घ्: वैकद्वित्रि
• 22.१७: ग्, घ्: स्थित्वाबुद्धिर्विकारैस्तैः
• 22.१७: ग्, घ्: यत्राहि- -वाग्विकारान्मृगादयः
• 22.१९: क्: व्यक्तिकरण * * * नश्रिः; ख्: व्यक्तिकरणथानाभिः
• 22.२६: अनन्त
• 22.३२: ग्, घ्: चैव हि
• 22.३२: क्, ख्: ज्ञानशक्त्यब्जता
• 22.३५: ग्, घ्: संवर्तने
• 22.३६: क्, ख्: कल्पास्त्वेतार्चिता
• 22.३९: क्, ख्: अस्मिन् विलक्षमन्धर्मात्मकम्
• 22.४०: ग्, घ्: परिच्छेद्यदिगाद्यैः
• 22.४४: (घ) ज्ञानानान्
• 22.४४: ग्, घ्: स्वहृदादिषु
• 22.४५: ख्: स्वस्थानेष्वधि
• 22.५३: क्, ख्: च्युतशक्त्या
• 22.५६: ग्, घ्: स्वरूपं तं जहाति
• 22.५७: ग्, घ्: प्रहयज्ञोपलाद्यस्तु
• 22.५७: ग्: तनावृन्दं तु; घ्: दन्विवृन्दं तु
• 22.६२: क्, ख्: स्याप्यथात्मनः
• 22.६३: घ्: नारीश्चसं
• 22.६३: ग्, घ्: प्रणेर्विकर्षणेपि
• 22.६६: क्, ख्: इन्द्रियासु च
• 22.६७: अनिलपूर्णायां दृतौ इति साधु
• 22.६९: क्, ख्: स एवं प्रति-
• 22.६९: ग्, घ्: -श्चेन्द्रियान्तरः
• 22.७२: क्, ख्: ज्ञायमेतत्परिज्ञानात्
• 22.७३: क्, ख्: चद्यनोवायु; ग्: च ऋतेवायु; घ्: चरुतोवायु
• 23.२: ग्, घ्: आर्याचारकत्वेन
• 23.३: ग्, घ्: कर्मणाम्
• 23.७: ग्, घ्: भवादिवत्
• 23.८: क्, ख्: दृग्वह्निज्वालेन
• 23.९: ग्, घ्: बहिरव्यच्यते
• 23.१०: ग्, घ्: भावभूतानां
• 23.११: ग्, घ्: गुणाबहि तिहाच्चाशु
• 23.१७: क्, ख्: शास्त्राख्य
• 23.१८: ग्, घ्: सद्यमन्त्रस्य
• 23.१८: क्, ख्: दब्जार्यं
• 23.२०: क्: स्वस्यान्त्य
• 23.२२: क्: स्वरूपेण * * * * *
• 23.२३: क्, ख्: स्थूलात्मनि इत्यादि दैवत्यंन्यसेद्ध्रुवम् इत्यन्तं सार्धं श्लोकषट्कं गलितम्
• 23.३०: ग्, घ्: ज्ञानस्वभाव * * *
• 23.३०: ग्, घ्: तद्व्यत्ययगणम्
• 23.३१: ग्, घ्: सहान्यत्पूर्व
• 23.३१: ग्, घ्: तदुद्देशे
• 23.३२: ग्, घ्: शब्दकोशै
• 23.३३: ग्, घ्: चतुष्कं तु
• 23.३५: क्, ख्: अज्ञानं च अवैराग्य
• 23.३६: ग्, घ्: धर्माद्यैश्वर्यनिष्कं
• 23.३७: क्, ख्: पादा * * * * दनन्तरं
• 23.३९: क्, ख्: गात्रक्षेषु
• 23.४१: क्, ख्: त्विचशक्ति
• 23.४२: क्, ख्: म्यां तु * * *
• 23.४२: * * * नामाख्य
• 23.४४: ग्, घ्: दिश्यये
• 23.४५: ग्, घ्: विधानकलिकम्
• 23.५१: क्, ख्, ग्, घ्: यदुस्त्रेता
• 23.५१: ख्, घ्: त्वथर्वायुगनीकलिः एनमाकृतिमन्त्येपि
• 23.५३: क्, ख्: मग्नेः श्रीश
• 23.५३: क्, ख्: बहु * * * * ला
• 23.५५: ग्, घ्: परस्थूलीविभेदेन
• 23.५७: क्, ख्: एनमाकृतिमन्त्येपि
• 23.५८: क्, ख्: -द्वामनाच्चात्मना
• 23.५९: क्, ख्: अन्यपत्रं च
• 23.६१: क्, ख्: * * * लस्सोततो
• 23.६२: ग्, घ्: * * * समं व्यूहकासम्यक् पक्षबिम्बमधिस्थितः
• 23.६३: ग्, घ्: द्वाहवभाव
• 23.६३: क्, ख्: त्रि * * * काराद्विधाव्यवस्था * * * वेद्यास्ततो
• 23.६४: क्, ख्: विन्यासं * * * * चाब्ज * * * यथा
• 23.६८: क्, ख्: तच्चक्रयोः
• 23.६९: क्, ख्: पाद्याभ्याम्
• 23.७१: क्, ख्: दिक्श्रोत्र
• 23.७१: सर्वत्र विकृतान्यक्षराणि
• 24.१: ग्, घ्: सुपत्यस्सत्य
• 24.१: ग्, घ्: सर्वथाधानाम्
• 24.१: ग्, घ्: तत्रपृष्ठगतम्
• 24.२: क्, ख्: हेमदण्डं समाधिरे; ग्, घ्: हेमदण्डममन्दिरे
• 24.४: क्, ख्: द्वारगतो
• 24.५: ग्, घ्: शोभाष्टगतमष्टकम्
• 24.८: क्, ख्: मन्यथोक्ताष्टकम्
• 24.९: क्, ख्: दर्पहा सर्पहा इति स्यात्
• 24.९: ग्, घ्: भयकुम्मानि (अयकृन्मानि ?)
• 24.१२: क्, ख्: सर्पदिग्दुर
• 24.१४: क्, ख्: ऊर्जितश्च भृशाङ्गस्तु
• 24.१५: क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्
• 24.१८: ग्, घ्: विप्र
• 24.१९: क्, ख्: या पुरःस्थूल-
• 24.२०: घ्: माधारा * * * दथाब्जज
• 24.२१: ग्, घ्: ध्यानक्रणियामलम्
• 24.२१: क्, ख्: * * * मुज्झितत; ग्, घ्: शान्तमुज्झिततच्छिष्टम्
• 24.२४: ग्, घ्: ज्वालामालामिव
• 24.२५: घ्: स्वाङ्गभूषितम्
• 24.२६: क्, ख्: सूत्रचक्रान्वितम्
• 24.२६: क्, ख्: पातानागकयुद्धेर्वै
• 24.२७: क्, ख्: त्यभयं य * * * *दा ब्रह्म
• 24.२७: ग्, घ्: -रत्न-
• 24.२७: ग्, घ्: प्रावृट् * * * * करिपोज्वलाम्
• 24.३०: क्, ख्: सुखित्वाम्र
• 24.३३: ग्, घ्: ज्ञानादयच्छदा
• 24.३६: क्, ख्: एवं * * * वदना
• 24.४०: ग्, घ्: चित्तमव्यक्त
• 24.४२: ग्, घ्: सर्वेष्वपि च भावान्तस्तत्राधारा
• 24.४३: क्, ख्: ज्वालोपङ्कश्चचात्मन
• 24.४३: ग्, घ्: नाथस्य भुक्षितः काञ्चनीयथा
• 24.४५: ग्, घ्: बीजकोशं सकेरासं क्रमस्यायाभ्रमं हि यत्
• 24.४५: क्, ख्: * * * मयाविभव
• 24.४६: क्, ख्: * * * मम * * * त्मनश्चेदं अशेषपुरार्चितम्
• 24.४७: क्, ख्: * * * महन्मन्त्र
• 24.४९: क्, ख्: ध्यानं सातः
• 24.५०: ग्, घ्: -श्चाप्यास्तम् ?
• 24.५१: क्, ख्: स्वस्य * * * * * * * * करम्
• 24.५१: क्, ख्: षोडषो * * * * काः
• 24.५४: ग्, घ्: द्वारर्थेशविद्युताः
• 25.२: क्, ख्: * * * भेदैः
• 25.३: क्, ख्: यदद्यदेवताकारं तदा * * * * लाञ्चनम्
• 25.४: क्, ख्: महात्मनाम्
• 25.५: क्, ख्: संधुतम्; ग्, घ्: संशृतम्
• 25.६: क्, ख्: स्वाङ्गमौ * * * तम्
• 25.९: क्, ख्: स्त्रितयं * * * * तत्प्राक्
• 25.११: क्, ख्: शुभवर्णपटूनांच * * * * संस्थिताञ्जलिम्
• 25.१२: क्, ख्: यूपनिर्मुक्तो
• 25.१३: क्, ख्: पद्माद्यै * * *
• 25.१४: क्, ख्: ष्वप्रमाणेषु
• 25.१६: मार्गे चर्मणि = कृष्णाजिने
• 25.१७: ग्: ग्राम्यैर्वृद्धागणैः; घ्: ग्राम्यैर्वृद्धान् गणैः
• 25.१७: ग्, घ्: क्षौमितैः
• 25.१८: दर्भैः इति स्यात्
• 25.१८: घ्: स्थगिते
• 25.१८: क्, ख्: स्थाना
• 25.२०: क्, ख्: कण्डैश्चतादितैः; ग्, घ्: खण्डेश्चशाद्वलेः इति लिखित्वा पश्चात् खण्डैश्च तानितैः इति लिखितमस्ति
• 25.२०: क्, ख्: निवृत्तौचे * * * संज्ञे
• 25.२१: क्, ख्: * * * मे कुलि
• 25.२१: क्, ख्: न शूल * * *
• 25.२२: क्, ख्: त्वद्येष्वेव
• 25.२३: क्, ख्: -श्रोयोनि
• 25.२४: क्, ख्: विनाशवदलम्
• 25.२५: क्, ख्: शब्दमुष्टोवमन्यस्मिन्
• 25.२५: क्, ख्: नृत्ते
• 25.२८: क्, ख्: वशात् * * * ब्रह्मरूपफलम्
• 25.२८: क्, ख्: -न्यानामायात्
• 25.२९: क्: अर्धद्वयं लुप्तम्
• 25.२९: ख्: परिवर्तनपाश्च
• 25.३०: ग्, घ्: पुष्टिरल्पतरा
• 25.३०: क्, ख्: यावज्जीवं तु * * *
• 25.३१: क्, ख्: * * * वृत्तौ तु
• 25.३२: ग्, घ्: तेजोवृत्ति * * *
• 25.३३: ग्, घ्: धृतिस्समृद्धि
• 25.३८: ग्, घ्: पूजानान्
• 25.३८: ग्, घ्: विफलां कीर्तिमधमं निचय
• 25.३९: क्, ख्: संपान्ननाम्
• 25.३९: ग्, घ्: नानार्थमुत्तमाद्यं महा
• 25.४०: क्, ख्: भाव्यं महत्वादव्यपेक्षया
• 25.२५: क्, ख्: मुक्तानां भावि
• 26.३: क्, ख्: परमन्नाद्यमन्यार्थमति
• 26.५: ग्, घ्: त्वनेकधा
• 26.७: ग्, घ्: गुर्वादिवक्त्रैस्तु
• 26.७: क्, ख्: भोग * * * विहितम्
• 26.१४: क्, ख्: चान्यपि
• 26.१४: क्, ख्: मुत्कटाक्षर-
• 26.१५: क्, ख्: कटुतैलान्वितानि
• 26.१६: क्, ख्: कृत्व यागम् * * * *
• 26.१७: ग्, घ्: फलस्रग्वर्ध्य स्रगर्ध्य इति स्यात्
• 26.१७: क्, ख्: सतो * * * * ञ्जलि
• 26.१८: क्, ख्: इदमर्धं गलितम्
• 26.१८: क्, ख्: पात्रं कृत्वा * * * * गर्जितम्
• 26.१९: क्, ख्: सत्पूज्यश्र * * * संभवे
• 26.२०: क्, ख्: चन्दन * * *
• 26.२०: ग्, घ्: विधाय पुष्प
• 26.२०: क्, ख्: तत्र * * * तु
• 26.२५: क्, ख्: जातानां तुभ्यं सपतिः
• 26.२६: ग्, घ्: मृद्वक्तैरर्चनम्
• 26.२८: क्, ख्: भोगैरमृतैः
• 26.२९: क्: * * * * तदन्तरम्; ख्: श्विष्टे ते तदनन्तरम्
• 26.३२: ग्, घ्: महत्रये
• 26.३२: क्, ख्: पृथक्कुर्या च्चयत्
• 26.३४: ग्, घ्: प्रवृत्त्तैस्तु
• 26.३५: क्, ख्: सस्भृते * * * ते
• 26.३७: ग्, घ्: इत्येव बुद्धेर्वै * ** विषमम्
• 26.३८: ग्, घ्: हृदयात्
• 26.४०: क्, ख्: तस्मादप्युदितम्
• 26.४५: क्, ख्: क्रमा * * * * प्रान्तनिनावतात्
• 26.४५: क्, ख्: हृद्यशो * ** * सायागक्षमृच्छति
• 26.४७: क्, ख्: आहृतो; ग्, घ्: आहृद्यःप्रविशेत्
• 26.४७: क्, ख्: मन्त्रनामासि सम्मुखः
• 26.४७: क्, ख्: पेक्षया * * * दधर्मा
• 26.५०: ग्, घ्: तत्पदान्वाग्रभूः
• 26.५१: ग्, घ्: रेखानामक्तानाम्
• 26.५१: क्, ख्: नवभिर्दोषैः नीयन्तेचार्चने
• 26.५२: क्, ख्: कुर्यात् स्य दक्षिण-
• 26.५३: क्, ख्: आद्वास्थे * * * नां यथाक्रमम्
• 26.५३: ग्, घ्: विष्टजित्
• 26.५७: ग्, घ्: द्विलक्षणम्
• 26.५८: क्, ख्: सर्वशेषे * * * नित्ये
• 27.५: ग्, घ्: यतीनां
• 27.१०: ग्, घ्: न निर्वाणपदंती च
• 27.१०: ग्, घ्: दीक्षया
• 27.१४: क्, ख्: ध्यान * * * *
• 27.१६: क्, ख्: प्रया * * * श्राद्धादाह्लादसंयुताम्
• 27.१८: ग्, घ्: युक्तानिधिगणेनैव
• 27.१८: क्, ख्: क्षेत्राप्ति संसार इत्याद्यर्धद्वयं गलितम्
• 27.१९: क्, ख्: व्यक्ते द्वे त्रियचक्रस्य
• 27.२०: क्, ख्: प्राश्रित्य * * * दुष्कृतम्
• 27.२०: क्, ख्: सवेव * * * ब्जज
• 27.२२: क्, ख्: सन्यस्कन्धगतये यथा
• 27.२२: क्, ख्: * * * रङ्गारम्
• 27.२४: क्, ख्: प्रणवमिन्द्रिय
• 27.२५: ग्, घ्: नवैदेयदेह
• 27.३१: ग्, घ्: निवेश्य
• 27.३२: क्, ख्: वोत्तरासनम्
• 27.३२: क्, ख्: उदक् * * * क्षमाणम्
• 27.३४: ग्, घ्: सपात्रस्याशु पात्राभ्यां
• 27.३५: क्, ख्: प्रत्यनेनात्र
• 27.३६: क्, ख्: व्यक्तिस्थ
• 27.३७: ग्, घ्: चैतन्यमवलंब्य वै
• 27.३८: क्, ख्: वशाद्दत्तः
• 27.३९: क्, ख्: बहूनां तु
• 27.४०: क्, ख्: सर्वास्तस्य * * *
• 27.४१: क्, ख्: रश्मयो सोथ देहे; ग्, घ्: बोधदेहे
• 27.४२: क्, ख्: विहितभूतानन्तमुम * * * तः
• 27.४२: क्, ख्: भक्त्या * * * *
• 27.४३: क्, ख्: नृणा * * *
• 27.४४: क्, ख्: स्तेषांचै * * * *
• 27.४४: क्वचित् नैव प्रयोजनं इति पाठः
• 27.४९: क्, ख्: नृणामेव
• 27.५०: क्, ख्: नित्यास्त्वनुताद्याक्षयाः कलाः
• 27.५१: क्, ख्: * * * * जगद्योनिम्
• 27.५२: ग्, घ्: नानकारणम्
• 27.५७: ग्, घ्: कुरुविन्दावस्तु
• 27.५७: ग्, घ्: भुवनत्रयम्
• 27.५९: क्, ख्: स्यच * * * ष्यस्य
• 27.६०: त्यवात्मना इति साधु
• 27.६१: ग्, घ्: तिलोदकोङ्ग
• 27.६२: क्, ख्: * * * भिजप्ता * * *
• 27.६२: ग्, घ्: ताम्रपात्राणि
• 27.६३: क्, ख्: तत्राद्य * * * * कवृत्तानि
• 27.६३: क्, ख्: पात्राणि कदलीपत्र
• 27.६४: ग्, घ्: दक्षिणादिना
• 27.६६: क्, ख्: सताभि * * * न्यथाक्रमम्
• 27.६७: क्, ख्: आवृत्ति
• 27.६९: ग्, घ्: त्रयोजयति
• 27.७०: क्, ख्: तदन्ते स्वं स्मरेत्
• 27.७१: ग्, घ्: संस्मरेन्ममम् ?
• 27.८२: क्, ख्: भगवन् पूर्वप्रीतः
• 27.८३: क्, ख्: कुर्या * * * नालये; ग्, घ्: राधनेलये
• 27.८५: ग्, घ्: व्याप्तिशक्त्याश्रियम्
• 27.८५: क्, ख्: मन्त्रमर्चन इत्याद्यर्धं लुप्तम्
• 27.८६: क्, ख्: पात्राघ्राणपरेणैव * * * भावयेत्; ग्, घ्: पात्राग्रेण परेणैव
• 27.८९: क्, ख्: यत्तृप्त * * *
• 27.९३: ग्, घ्: तर्पणीयस्य स्वयम्
• 27.९३: क्, ख्: * * * प्रवाहदन्तस्यो
• 27.९६: क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्
• 27.९६: ग्: कोशे तत्वतः इत्यनन्तरं दद्यात् इत्यक्षराणि सन्ति पश्चात् अन्यत् पिण्डद्वयम् इत्याद्यर्धमस्ति तेनेदमुल्लिख्यमानं नासमंजसं भवति अन्यत् पिण्डद्वयम् इत्यत्र अन्यत् पदस्थाने दद्यात् इति पदस्य योजने कृते वाक्यं पूर्णं भवति दद्यादिति पदेन विना न वाक्यार्थः पूर्यते किं च तत्वतः इत्यनन्तरं प्रक्रान्तस्य अर्धस्यादौ अन्यत् पिण्डद्वयम् इति अन्यत् इत्यस्य अन्यात् इति विकृतवर्णन्यासो दृश्यते तेन लेखकदोषात् दद्यात् इत्यस्य अन्यात् इत्यक्षरविकृतिः इति सुधियः प्रमाणम्
• 27.९७: ग्, घ्: स्वरूपौ द्वौ
• 27.९८: क्, ख्, ग्, घ्: वीणां वा
• 27.१०२: क्, ख्: शिरसाप्रनते
• 27.१०२: क्, ख्: जानुपादक्षिते
• 27.१०४: क्, ख्: स्वधावापितरः
• 27.१०७: क्, ख्: -र्चयाम्यहम्
• 27.१०८: क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्
• 27.१११: क्, ख्: स्थित्वा * * * नान्य
• 27.११३: ग्, घ्: नमोन्तः प्रणवाद्यन्तः
• 27.११३: ग्, घ्: प्राणशक्तो
• 27.११५: क्, ख्: कूर्मशक्तौ
• 27.११५: ग्, घ्: यानि
• 27.११६: क्वचित् पितृरूपिण इति
• 27.११८: ग्, घ्: वान्यस्मिन्
• 27.११९: ग्, घ्: वस्वतत्पिण्डवीक्षितौ
• 27.१२२: क्, ख्: ब्रह्मजपीकृते
• 27.१२६: ग्, घ्: आराध्यानामनैणामोङ्कार
• 27.१२७: क्, ख्, ग्, घ्: स्तु यमुक्तोमन्त्रः
• 27.१२७: ग्, घ्: समयी पुत्रकादीनाम्
• 27.१२८: क्, ख्: गुरो * * * साधक; ग्, घ्: गुरोर्वा
• 27.१२८: क्, ख्: न्यस्य * * * रुकृत्
• 27.१३०: क्, ख्: सामान्यं त्वय
• 27.१३३: क्, ख्: ता च तथा
• 27.१३५: ग्, घ्: सच्छान्ते
• 27.१३५: क्, ख्: षडक्षरस्यैव पूर्वम्
• 27.१३६: क्, ख्: * * * वतारितः
• 27.१३६: ग्, घ्: मूर्ध्वताद्वादश
• 27.१३७: क्, ख्: मुख्यत्वा  ? पि
• 27.१३८: क्, ख्: * * * राः
• 27.१४०: क्, ख्: देवोजि * * * कृताः
• 27.१४१: क्, घ्: सर्वादीनाम्
• 27.१४३: क्, ख्: जायते च * * * मुप
• 27.१४४: क्, ख्: भूयस्त्वन्यस्त्वहिनिक्रियान्तरे
• 27.१४७: क्, ख्:  ?
• 27.१४८: क्, ख्: एवमाअदिविनि
• 27.१४९: ग्, घ्: तिष्ठेमरकाष्ठा
• 27.१५०: क्, ख्: दोषा * * * प * * *
• 27.१५२: क्, ख्: वशेनेव * * * * सतो पति पद्विज
• 27.१५७: ग्, घ्: भुवर्लोकाद्विजायते
• 27.१५८: क्, ख्: यस्य फलं * * * *
• 27.१५९: ग्, घ्: देशमब्जज
• 27.१५९: क्, ख्: पात्रं तमः * * * मब्जज
• 27.१६६: क्, ख्: प्रोत्तारकं * * * न्वितम्
• 27.१६७: ग्, घ्: लब्धलक्ष्म
• 27.१६७: क्, ख्: अर्धद्वयं गलितम्
• 27.१७०: क्, ख्: ज्ञात्वे वाश्र-इधानेतु
• 27.१७०: क्, ख्: समासान्याः प्रसन्नतः
• 27.१७०: क्, ख्: इदमर्ध लुप्तम्
• 27.१७३: क्, ख्: यान्तो व्याघारमंत्रेण पराकम्येन
• 27.१७४: ग्, घ्: गुणमूर्तसमूहेन
• 27.१७५: ग्, घ्: ते चान्यस्ताः
• 27.१७८: ग्: यस्माद्दे * * * * विधीश्वकाः; घ्: यस्माद्देशविध
• 27.१७८: क्, ख्: * * * स्य
• 27.१७९: क्, ख्: अर्द्धोपदेशचारेण
• 27.१८०: क्, ख्: कालादय * ** मा
• 27.१८३: क्, ख्: पुत्रशिष्या * * * ज
• 27.१८३: क्, ख्: भटिन्यधर्म * * * पन्त्यासुहृत्सद्धवात्मना
• 27.१८४: क्: मर्धं गलितम्; घ्: शुक्लांबरधरेणैव भावभक्तिपरेण च | संसाधनीयं श्राद्धार्थं स्वजातीयेन वै चरुः; ख्: इदमर्धत्रयं लुप्तम्
• 27.१८४: क्, ख्: शरीरव्याधिहीनेषु
• 27.१८५: क्, ख्: कास * * * वातदृक् * * * श्रु * * * वकैः
• 27.१८५: क्, ख्: दोषो * * * परेण च
• 27.१८६: क्, ख्: वर्णानां चारसाधनम्
• 27.१८७: क्, ख्: तदलाभात् * * * कारुकां शुचम्
• 27.१८९: ग्, घ्: मत्वादीनाम्
• 27.१९०: क्, ख्: यत्नेन पातिस्थगितांबरे
• 27.१९१: ग्, घ्: यमलीकृते
• 27.१९२: क्, ख्: अङ्गव्यञ्जन
• 27.१९३: क्, ख्: मध्वाज्यै * * * *
• 27.१९४: क्, ख्: वाष्पं ना * * *
• 27.१९५: क्, ख्: * * * किके क्षिप्ते
• 27.१९५: क्, ख्: स्थलिकाद्वये
• 27.१९६: क्, ख्: स्नानाद्यमाद्यमा
• 27.१९६: क्, ख्: * * * जास्नानस्य
• 27.१९९: क्, ख्: अ * * * स्वच्छम्
• 27.२०१: क्, ख्: * * * र्थं
• 27.२०१: ग्, घ्: क्रमात् द्विज
• 27.२०२: क्, ख्: प्रागानगोषू * * * निवेश्यौ; ग्, घ्: प्रागानने पूर्वम्
• 27.२०२: क्, ख्: त्रिधायास्हिष्ठिता
• 27.२०३: क्, ख्: यथोक्तान् * * * षडङ्गा
• 27.२०३: ग्, घ्: द्विजवास्वकान्
• 27.२०३: ग्, घ्: क्रमाद्विन्योषडन्वितम्
• 27.२०५: क्, ख्: फड्वौषट्कसमायुतम्
• 27.२०६: क्, ख्: अग्नीषोमस्य दैवत्यम्
• 27.२०६: क्, ख्: अधिक्षयन्तदिग्भागम्
• 27.२०८: क्, ख्: जननीयत्रिकस्य
• 27.२०९: क्, ख्: श्रुतसा * * * तस्य
• 27.२११: क्, ख्: निवेशनीयं यन्त्रेर्मन्त्रैः
• 27.२११: क्, ख्: द्वयं * * *
• 27.२१५: क्, ख्: न्यरसदव्यक्त
• 27.२१६: क्, ख्: मिश्राणां नि * * * * श्र * * * द्धम्
• 27.२१७: क्, ख्: कामात् * * * न्तकः
• 27.२२१: ग्, घ्: लाभेन्विहैव
• 27.२२१: ग्, घ्: सङ्कर्षणावसानिकम्
• 27.२२२: क्, ख्: समन्त्रपञ्चकम् इत्यास्भ्य * * * इत्यन्तं अर्धचतुष्टयं लुप्तम्
• 27.२२४: क्, ख्: वेश्वरः
• 27.२२५: क्, ख्: * * * भिस्समोपेतं * * * योजयेत्
• 27.२२५: क्, ख्: * * * णं च चतुस्तंभ * * * किं पुनः
• 27.२२७: क्, ख्: श्राद्धदा * * *
• 27.२२८: क्, ख्: ब्रह्म * * * ब्जसंभूत
• 27.२२८: क्, ख्: ज्ञातद्याद्वा * * * हृदादिषु; ग्, घ्: ज्ञाताद्याद्वहृदादिषु
• 27.२२९: क्, ख्: सर्वत्राभूषणं हेति
• 27.२३०: क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्
• 27.२३१: क्, ख्: पित्रंशनिहिनिश्शेषं * * * देहगम्
• 27.२३३: क्, ख्: मतो * * * त्रीतये * * *
• 27.२३४: क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्
• 27.२३४: क्, ख्: तिलोदकै * * * णोत्कटम्
• 27.२३६: क्, ख्: क्रमे
• 27.२३६: क्, ख्: पर्यन्तमा * * * मस्तकम्
• 27.२३७: क्, ख्: आ * * * मस्तकावधि
• 27.२३९: क्, ख्: चत्वारश्च * * *
• 27.२३९: क्, ख्: प्रणव * * * संविधं तु वा
• 27.२४०: क्, ख्: तोयक्ष्मा * * *
• 27.२४२: क्, ख्: कण्ठ * * *
• 27.२४४: क्, ख्: * * * कन्धराख्यं तु
• 27.२४५: क्, ख्: कथचि * * * धिष्ठाने
• 27.२४६: क्, ख्: माशुक्लाद्वार
• 27.२४७: ग्, घ्: पात्रगं न्यसेत्
• 27.२४९: क्, ख्: ज्वलन्ता * * * वा
• 27.२५०: क्, ख्: न्यासा * * * मुक्तानाम्
• 27.२५०: क्, ख्: चतुर्व * * *
• 27.२५१: क्, ख्: साध * * *
• 27.२५२: क्, ख्: अनुज्ञान * * * चातु
• 27.२५३: क्, ख्: तत्रापि * * * श्राद्धे द्वाभ्यां सा * * *
• 27.२५३: क्, ख्: * * * या पुरा
• 27.२५४: क्, ख्: विधि * * *
• 27.२५५: क्, ख्: * * * पूर्वकम्
• 27.२५८: क्, ख्: कुलद्वये दक्षिणादि * * * नि
• 27.२६०: क्, ख्: वाम तर्जन * * * वान्तमेववा
• 27.२६१: क्, ख्: हुतमप्यलं * * * प्राग्वत्
• 27.२६२: क्, ख्: ध्यानवनि * * * लेखरोधकृत्
• 27.२६३: क्, ख्: तन्मध्ये * * * पञ्चेन्द्रिय
• 27.२६४: क्, ख्: क्रियताम्
• 27.२६५: क्, ख्: भाव्यं स्वयन्त्रितेनैव
• 27.२६६: क्, ख्: श्रये * * * खिलम्
• 27.२६८: क्, ख्: * * * तत्पूरणम्
• 27.२६९: क्, ख्: मनसामन्त्री * * * ज्ञाम्
• 27.२७०: क्, ख्: केन * * * णां तत्सुतिप्रदम्
• 27.२७१: क्, ख्: मूलं विना क्षानास्येति
• 27.२७५: क्, ख्: मरीचि * * * चिद्गर्भ
• 27.२७६: क्, ख्: मिदम्बरा; ग्, घ्: तदम्बरा
• 27.२७६: क्, ख्: * * * विलक्षण
• 27.२७८: क्, ख्: महतः फलकात् यद्वत्
• 27.२७८: क्, ख्: * * * कणमाश्रित्य बाह्य * * * पौष्कर
• 27.२७९: क्, ख्: तद्वदे बहि * * * * कलनिश्चयात्
• 27.२७९: क्, ख्: समाश्रित्य * * * पीत * * * श्वरेच्छया
• 27.२८०: क्, ख्: बाह्यं * * * द्विजं; ग्, घ्: बाह्यं मायाकाशवधद्विज
• 27.२८०: क्, ख्: यत्ततः स्वेषां सुख * * * *; ग्, घ्: यत्ततः स्वष्टां सुख
• 27.२८१: क्, ख्: * * * समाब्जज
• 27.२८१: क्, ख्: * * * वतेनैव * * * कः
• 27.२८२: ग्, घ्: ज्ञानतत्वांबरावस्वसत्व खरविन्दक्षं तं धाकाशवधे पुनः
• 27.२८३: क्, ख्: चित्पिण्डं * * * क्रमात्
• 27.२८४: क्, ख्: अन्तःकरण * * *
• 27.२८४: क्, ख्: ज्ञानान्तवा * * * सुसूक्ष्मम्
• 27.२८५: क्, ख्: क्षाद्यं नारायणाद्यैस्तु * * * द्याक्षान्तै
• 27.२८५: ग्, घ्: क्षान्तैरनुष्ठितम्
• 27.२८५: क्, ख्: प्राण ब्रह्मवशानेमा
• 27.२८६: क्, ख्: बुध्याव्याप्ता * * * स्थैः
• 27.२८७: क्, ख्: ककुब्भवति
• 27.२८७: क्, ख्: सन्निवेश * * * पितृतर्पणे
• 27.२८८: क्, ख्: * * * तुष्ठान * * *
• 27.२८९: क्, ख्: प्रथम * * * नाभिः संपूर्णमन्तः करणशुद्धिभिः; ग्, घ्: पृथक् दन्तानि संपूर्ण
• 27.२९०: क्, ख्: * * * बीजत्वमागतम्
• 27.२९१: क्, ख्: सत्वोत्थैरनुपप्लवम्
• 27.२९३: ग्, घ्: सुज्ञान्तम्
• 27.२९४: क्, ख्: प्रपितामहम्
• 27.२९४: क्, ख्: स्वप्नान्तः करणेन
• 27.२९७: क्, ख्: ब्रह्मनाध्यानराकाशे
• 27.२९९: क्, ख्: तन्मूलं * * * कर्मिणाम्
• 27.२९९: क्, ख्: संज्ञा
• 27.३००: क्, ख्: मूर्त वा ज्ञानमूर्तहृत्
• 27.३०२: क्, ख्: चिद्रूपवेशे
• 27.३०४: क्, ख्: तनुतीं ब्रह्म * * * नुगताम्; ग्, घ्: मनुतिः हृन्मन्त्रानुगता स्फुरेत्
• 27.३०६: ग्, घ्: व्याप्तं कण्ठा
• 27.३०६: ग्, घ्: गगनोदरे
• 27.३०९: क्, ख्: जयन्तं मोक्षदम्
• 27.३०९: क्, ख्: तनुत्रास्त्रमृगो
• 27.३१०: क्, ख्: ज्ञानादीनां हि * * *
• 27.३१२: क्, ख्: निस्त्वामनिष्ठिते
• 27.३१२: क्, ख्: सन्त * * * द्विश्वेदेव
• 27.३१५: क्, ख्: तारका रसयन्तश्च
• 27.३१७: क्, ख्: भावये * * * स्थितम् इत्यन्तं लुप्तम्
• 27.३१९: क्, ख्: तत्तेजसा * * * ध्यायेत्
• 27.३१९: क्, ख्: जनकं * * * च्चेतसा निर्मलेन तु; ग्, घ्: जनकीयकरन्ध्रेण प्रतिस्रोतीकृतम् पुनः मूलनिष्ठं क्रमात् ध्यायेत् चेतसानिर्मलेन तु
• 27.३२०: क्, ख्: एवं गतविवासास्तु * * * रमुच्चरन्
• 27.३२१: क्, ख्: कुर्यात् न * * * यो यो
• 27.३२७: क्, ख्: भावं तेषाम्
• 27.३२९: ग्, घ्: अभ्यर्थासनगं मुख्यम्
• 27.३२९: पितृ
• 27.३३५: क्, ख्: तांबूलचित्त * * * मन्त्र
• 27.३४०: क्, ख्, ग्, घ्: ओं त्वमस्मत्
• 27.३४१: क्, ख्, ग्, घ्: अथेति
• 27.३४२: क्, ख्: भोगसंक्षयम्
• 27.३४४: घ्: संस्मरेद्धि स्मरन् प्रभुम्
• 27.३४५: क्, ख्: रोमरन्ध्रै
• 27.३४५: ग्, घ्: मन्त्रवाक् पुष्करा
• 27.३४६: क्, ख्: * * * यज्ञा * * * त्तत
• 27.३४६: क्, ख्: यायादग्नि * * *
• 27.३५१: ग्, घ्: तत्राधौ; ग्, घ्: त्वादावह्नो तदग्रतः
• 27.३५२: क्, ख्: कुशाग्राणि * * * पठन्
• 27.३५३: क्, ख्: कामान्यस्मिन्
• 27.३५४: पूर्ववन्नामगोत्रैस्तु
• 27.३५६: क्, ख्: सुमध्याचासु
• 27.३६१: ग्, घ्: स्थिरे
• 27.३६१: ग्, घ्: अपापान्यच्युताकेश
• 27.३६४: क्, ख्: योद्धव्ये बीजपूरिते; ग्, घ्: वेद्धव्ये
• 27.३६७: क्, ख्: द्विश्शब्देरेकवृत्ते
• 27.३६८: क्, ख्: धारासन्दवद्द
• 27.३६९: ग्, घ्: पाद्यमोस्तुते (पाद्यमोस्त्विति)
• 27.३७१: क्, ख्: रंदेवमाप्या
• 27.३८०: ख्: तिला* * * ना जलैस्तेन
• 27.३८२: क्, ख्: पूर्वाङ्गिकम्
• 27.३८५: क्, ख्: द्रव्यगन्धं * * * क्षोदम्
• 27.३८८: क्, ख्: पानदेह * * * * सुस्नेहात्; ग्, घ्: उपान होऽथ सुस्तेषाम्
• 27.३८८: क्: पादुकाः * * *; ख्: पादुकाः इत्येतदर्धमारभ्य भक्ष्यैः इति पर्यन्तं अर्धानामष्टकं लुप्तम्
• 27.३८९: क्, ख्: संश्लेषाम्
• 27.३९०: ग्: समवायं च साधारम्
• 27.३९६: ग्, घ्: तयादिकं
• 27.३९६: क्, ख्: मथोत्तरम्
• 27.३९७: क्, ख्: उद्धोषयन् * * *
• 27.४०१: क्, ख्: दिग्भागम्
• 27.४०३: ग्, घ्: द्विजानां संयतश्चित्तान्
• 27.४०४: ग्, घ्: अथ पूर्ववदब्जाचमाचर्तव्यम्
• 27.४०४: क्, ख्: प्राङ्मुखा * * *
• 27.४०८: ग्, घ्: किं देहमानीय
• 27.४०८: क्, ख्: पृथक् * * *
• 27.४१०: क्, ख्: संहृत्य * * * द्विज
• 27.४११: क्, ख्: * * * भोजन
• 27.४११: ग्, घ्: चोदकालुकम्
• 27.४१३: ग्, घ्: मात्रेण
• 27.४१३: क्, ख्: स्थान * * * क्रियाय च
• 27.४१३: क्, ख्: यान्नैः पाणि * * * निर्वर्त्या
• 27.४१४: क्, ख्: अक्षययां
• 27.४१४: ग्, घ्: परिवर्तते
• 27.४१५: क्, ख्: विशो * * *
• 27.४१६: क्, ख्: तत्पात्रे गगनोद्धेशे * * * षडङ्गुलात्
• 27.४१७: संविशोक्तांश्च; क्, ख्: संवि  ? मन्त्रेण * * *
• 27.४१७: घ्: पातङ्गीसाबलं यद्वत्
• 27.४१८: क्, ख्: मन्त्रेण ....
• 27.४२०: ग्, घ्: * * *? ? मार्गेण
• 27.४२०: ग्, घ्: तदस्तेनोदकेन
• 27.४२४: क्, ख्: यदुःखा * * *; ख्: दुःखांबुध * * * ?; ग्, घ्: दुःखापूतं च पाणिना
• 27.४२५: क्, ख्: क्षि * * * र्वैदक्षि
• 27.४२६: ग्, घ्: योग्य (* ?) वानिशाम्
• 27.४२८: ग्, घ्: ज्ञानक्रियावह्नि (न्नि) तया
• 27.४२९: क्, ख्: सपूरणे सति
• 27.४२९: ग्, घ्: यस्माच्चित्त
• 27.४३०: क्, ख्: अ * * * मनस्संस्कारं सपञ्चानाम्
• 27.४३२: क्, ख्: तच्चापि द्विविधं सिद्धि
• 27.४३२: क्, ख्: सुरक्षितानां
• 27.४३२: ग्, घ्: मुक्तानां मृतकादिकैः
• 27.४३३: ग्, घ्: संप्रदानवत्
• 27.४३६: क्, ख्: * * * * विष्टरं वर्तते मृतम्
• 27.४३६: ग्, घ्: ऊर्ध्ववृत्ति
• 27.४३६: क्, ख्: शक्तिपरःश्वसन्
• 27.४३७: क्, ख्: कर्ता * * * नात्
• 27.४३८: ग्, घ्: तत्प्रमाणांशुविद्यां च
• 27.४३९: ग्, घ्: लभेदाशु
• 27.४४०: क्, ख्: यत्र त्रिंशा
• 27.४४१: ग्, घ्: विनाडीसह्यपूर्वेण
• 27.४४१: क्, ख्: शेषं तेत्वगणम्
• 27.४४३: ग्, घ्: ततः स्वां शब्द
• 27.४४४: ग्, घ्: भूतपञ्चमम्
• 27.४४४: ग्, घ्: भुक्तोज्झिते
• 27.४४५: क्, ख्: हृदापीठे
• 27.४४६: ग्, घ्: आमूर्ध्नया तथैनैव
• 27.४४७: क्, ख्: विप्रविप्रानुग्रह
• 27.४४९: ग्, घ्: धिकं शुभम्
• 27.४४९: क्, ख्: स्वमन्त्रपा * * * द्वादशाक्षरम्
• 27.४५०: ग्, घ्: प्रवर्ते काय
• 27.४५३: क्, ख्: संरक्षणी चैव
• 27.४५३: ग्, घ्: तमोरूपा
• 27.४५३: क्, ख्: गामूलाद्यै * * *
• 27.४५४: क्, ख्: मुखस्योज्झितः
• 27.४५५: क्, ख्: सर्वगतं द्विज
• 27.४५६: क्, ख्: वसुधा * * *
• 27.४५६: क्, ख्: अष्टदिक्ष्वन्तरे * * * मूर्ति
• 27.४५७: मात्रान्त
• 27.४५७: क्, ख्: स्तंभ इत्याद्यर्ध लुप्तम्
• 27.४५८: क्, ख्: * * * सद्वस्तु
• 27.४५९: क्, ख्: मन्योन्यस्य तु वेधसे
• 27.४५९: क्, ख्: गवाक्षं वै स्मरेत्
• 27.४६०: ग्, घ्: सहस्रपरिराजितम्
• 27.४६०: ग्, घ्: राजहंसपदान्तं च
• 27.४६१: क्, ख्, ग्, घ्: मुक्तमन्त्रैः
• 27.४६२: क्, ख्: तत्रान्तस्संस्थितम्
• 27.४६६: क्, ख्: प्रोक्षयंस्तत्रगन्धम्
• 27.४६६: ग्, घ्: मूलेनाभिप्रभामान्ति
• 27.४६८: क्, ख्: कृत्वांबुगर्घां मूल
• 27.४७३: क्, ख्, घ्: तुं संसाधन
• 27.४७४: क्, ख्: कुर्या * * * वातेन; ग्, घ्: कुर्यात् त्रिव्यापातेन
• 27.४७६: ग्, घ्: सर्वं तेन
• 27.४७७: क्, ख्: दृशा * * * तु संस्पृश्य
• 27.४७८: क्, ख्, ग्, घ्: त्वाहृत्य
• 27.४८१: क्, ख्: * * * शक्ति
• 27.४८१: क्, ख्: * * * श्रितं ब्रह्मन् * * *
• 27.४८२: क्, ख्: तनस्तरुषमात्रेण
• 27.४८४: किञ्चिद् दृष्टि
• 27.४८४: ग्, घ्: श्रोत्रेन्द्रियत्वं न प्राण
• 27.४८६: क्, ख्: शक्त्या * * *
• 27.४८६: क्, ख्: * * * ध्यायेत्
• 27.४९०: क्, ख्: * * *
• 27.४९१: क्, ख्: * * * देशमुप
• 27.४९२: क्, ख्: मूर्तिताम्
• 27.४९२: ग्, घ्: शक्तौ * * * चाद्विभागेन
• 27.४९३: क्, ख्: * * * पूर्ववत् प्रेतं * * * प्राण
• 27.४९४: क्, ख्: अथ * * *
• 27.४९७: ग्, घ्: तैस्
• 27.४९८: क्, ख्: तथा त्वर्थ
• 27.४९९: ग्, घ्: भोजनस्यैक
• 27.४९९: क्, ख्: शब्दं * * * व्यदक्षिण सव्यदक्षिण इति स्यात्
• 27.५००: क्, ख्: यथामृतेन * * * श्रोत्रे * * * सम
• 27.५०१: ग्, घ्: च्छिष्टे प्रणवं पूर्ववत्
• 27.५०४: क्, ख्: एवं * * * घ्राण
• 27.५०५: क्, ख्: क्रमेण * * * सत्तम
• 27.५०६: क्, ख्: कुर्या * * * द्विजोत्तम
• 27.५०६: क्, ख्: एका * * *
• 27.५०७: क्, ख्: * * * साधयेच्चरुम् अत्र साधयेच्चरुम् इत्यक्षरसंपातस्य कारणं मृग्यम्
• 27.५०७: ग्, घ्: चावलोकिकं न्तता इत्यस्ति
• 27.५०८: क्: अ * * * पूतप्रणवम्; ख्: आश्यामपूतप्रणवं आश्वासभूतं इत्यपि पाठः
• 27.५०८: क्, ख्: निवेश्या * * *
• 27.५१०: क्, ख्: शिरोवासैः
• 27.५११: ग्, घ्: प्रोतानुग्राह्य
• 27.५१२: ग्, घ्: हस्ततले मूल
• 27.५१४: क्, ख्: तदपि मानधृक्
• 27.५१६: क्, ख्: * * * तस्यप्रीतो
• 27.५१७: क्, ख्: तस्य * * * परंपदम्; ग्, घ्: तस्यगग्निवरं परम्
• 27.५१७: क्, ख्: जनेनाथ ** *
• 27.५१८: क्, ख्: * * *
• 27.५१८: क्, ख्: किंच * * * लक्षणम्
• 27.५१९: क्, ख्: प्रबुद्धम्
• 27.५१९: क्: प्राप्तास्मितं * * * शक्तिभिः
• 27.५२०: क्, ख्: धरान्तस्थं कृत्वा
• 27.५२०: क्, ख्: * * * रेत्तत्र
• 27.५२१: क्, ख्, ग्, घ्: तन्मन्त्राणाम्
• 27.५२५: क्, ख्: स्नानान्तानथ
• 27.५२८: क्, ख्: करणे हितम्
• 27.५२९: क्, ख्: कर्मणि * * *
• 27.५३१: क्: षण्णामथ * * * कृत्वाभगवदर्चनम् अत्र त्रुटिस्थाने अर्धद्वयं लुप्तम्; ख्: षण्णामथ नवानां तु भगवदर्चनम्
• 27.५३३: क्, ख्: वर्मणा * * * मूर्तिं च
• 27.५३३: ग्, घ्: गोत्रेषु
• 27.५३४: ग्, घ्: स्वेन स्वेनक्रतुन्यासम्
• 27.५३५: क्, ख्: पितृलक्षणात्
• 27.५३७: क्, ग्: मन्त्रे क्रतुन्यासम्
• 27.५३८: चान्तस्य इति पाठान्तरम्
• 27.५४०: क्, ख्: स्वयं देवगणश्चिन्त्या
• 27.५४०: क्, ख्: भक्त्या पूर्वे द्वाहासतुल्यताम्
• 27.५४१: ग्, घ्: स्वातंपैत्रे
• 27.५४२: क्, ख्: द्वेशक्तिनेत्रमध्वाख्ये
• 27.५४४: ग्, घ्: कुर्यात् प्रेतस्य
• 27.५४७: क्, ख्: एक * * * शक्तीनाम्
• 27.५४८: क्, ख्: सवृद्धं पूर्व; ग्, घ्: सुपृक्तं पूर्व
• 27.५४९: ग्, घ्: यत्पुनः
• 27.५४९: क्, ख्: दाहृत्य
• 27.५५०: घ्: परि वर्धयेत्
• 27.५५०: क्, ख्: तस्मादु * * * वै
• 27.५५२: ग्, घ्: विलोप्य
• 27.५५२: क्, ख्: एवं कृत्वान्नसन्तानम्
• 27.५५३: ग्, घ्: वत्सरैर्वत्सरे
• 27.५५३: ग्, घ्: धातृनेषामृतानां
• 27.५५४: क्, ख्: * * * जयन्तो जाग्रतस्य च
• 27.५५५: क्, ख्: पितृत्वं * * * ञ्चोत्तरे; ग्, घ्: पितृत्वं लब्ध सस्तव्यसंस्थितम्
• 27.५५५: क्, ख्: * * * कमलोद्भव
• 27.५५६: ग्, घ्: विधानमविधानतः
• 27.५५९: क्, ख्: * * * निरुद्धेन
• 27.५६१: क्, ख्: साविधानु
• 27.५६२: क्, ख्: याणां * * * क्ष्माधरम्; ग्, घ्: क्ष्माधराम्
• 27.५६३: क्, ख्: भू * * * दिनाम्
• 27.५६४: ग्, घ्: मन्त्रधारणयात्मकम् ?
• 27.५६६: ग्, घ्: साधुना
• 27.५६९: क्, ख्: समि * * *
• 27.५७०: क्, ख्: युक्तमा * * * प्राग्वत्
• 27.५७२: ग्, घ्: आत्मसादादनम्
• 27.५७३: क्, ख्: * * * निष्पाद्य
• 27.५७५: ग्, घ्: समन्त्रं पूर्वोक्तं कंचदंचाधिकम्
• 27.५७५: क्, ख्: समयैकत्वमागतम्
• 27.५७६: क्, ख्: * * * भूतं यत्
• 27.५७६: क्, ख्: पिंडनि * * * मुखस्थितं यत्
• 27.५७७: क्, ख्: * * * हव्यपारम् * * *
• 27.५७७: ग्, घ्: विप्रेति कमलो
• 27.५७८: क्, ख्: * * * व्यापकत्वेन सांप्रतम्
• 27.५८०: क्, ख्: पिण्डे तु * * * नयेत्
• 27.५८०: क्, ख्: प्रेतचित्प्रतिना; ग्, घ्: प्रेते चित्प्रतिरासह
• 27.५८१: क्, ख्: दब्जोत्थ * * * चाखिलम्
• 27.५८१: ग्, घ्: मथ तस्माद्वै तस्मात्
• 27.५८२: क्: * * * तत्प्राग्वत्परताम्; ख्: तस्मात्तदवधूर्ध्वस्थम्; ग्, घ्: तस्मात्तदपि मूर्ध्वस्थे ?
• 27.५८३: ग्, घ्: आदेक्षेकादशापादने दिनम्
• 27.५८५: ग्, घ्: संज्ञस्य * * * घाचस्य सचात्विकम्
• 27.५८६: क्, ख्: यथा स्मरति वै
• 27.५८६: ग्: प्रत्ययावयते चैव वनिद्वावाअपि
• 27.५८७: क्, ख्: मग्नं पिण्डे तु
• 27.५८७: ग्, घ्: प्रेतक्रिया यथा
• 27.५८७: क्, ख्: चैव स्वयं कालम्
• 27.५८९: क्, ख्: द्विजेन्द्राणां स * * * चातुरात्म्यैव
• 27.५९१: क्, ख्: द्याजिनश्चैव
• 27.५९२: ग्, घ्: मामामिच्छति यस्यैव
• 27.५९३: क्, ख्: इत्युक्त * * * स्थितम्
• 27.५९५: ग्, घ्: शास्तु बुद्धिभिः
• 27.५९५: ग्, घ्: स्वयमिष्टमिवै कस्तु
• 27.५९६: ग्, घ्: समावृत्तैः
• 27.५९७: ग्, घ्: विभवाद्विज
• 27.५९८: क्: पुष्पजना; ख्: पुष्पभ्रमजना
• 27.५९९: क्, ख्, ग्, घ्: निरातङ्कसमं कीर्ण्य श्वपाकरवरादिकैः
• 27.६००: क्, ख्: गणेन नाग
• 27.६०२: क्, ख्: * * * यतन्; ग्, घ्: तेन पायतन
• 27.६०३: क्, ख्: विभोः * * * बीजान्वितस्य च
• 27.६०३: क्, ख्: * * * मिन्द्रिय * * *
• 27.६०४: क्, ख्: मभिन्नं च कृपयात्माम् * * *
• 27.६०५: क्: * * * मन्यथा * * *; ख्: स्वे स्वे कृतस्य
• 27.६०५: क्, ख्: स * * * कान्तस्य मे देहा * * *
• 27.६०६: ग्, घ्: समावृतम्
• 27.६०६: ग्, घ्: कालवदाक्रिया
• 27.६०७: ग्, घ्: वशानवशानकपुर
• 27.६०९: ख्: निस्सन्तानस्सहं देहम्; ग्, घ्: विस्सन्तानस्वहं देहम्
• 27.६१०: क्, ख्: अविकृत्य * * * करोमि तृणमात्मना
• 27.६११: क्, ख्: त्वमेवत * * * सनातन; ग्, घ्: त्वमेतत् शश्वच्च दत्यारग्य
• 27.६१५: क्, ख्: वाचल * * * तर्पणम्
• 27.६१७: क्, ख्: ध्यायेत् * * *
• 27.६१८: ग्, घ्: गतासवम्
• 27.६१८: ग्, घ्: कृतदीक्षं
• 27.६१९: क्, ख्: * * * कृत्वा
• 27.६१९: ग्, घ्: स्रमाचरेन्नदीस्रानम्
• 27.६२०: क्, ख्: द्विजेन्द्रकृतदीक्षैस्तु
• 27.६२०: ग्, घ्: सामसंभवैः
• 27.६२०: ग्, घ्: जपस्नातो
• 27.६२३: क्, ख्: मुहूर्तार्धममूर्त वा
• 27.६२५: क्, ख्: * * * संभूतानां यथा
• 27.६२५: ग्, घ्: स्वखानवे सुखावने
• 27.६२६: ग्, घ्: द्याजितानां च सत् ज्ञानाम्
• 27.६२८: ग्, घ्: भूतविग्रहे
• 27.६२९: क्, ख्: * * * दिकेन यत्
• 27.६३०: क्: यम * * * रेणैव; ख्: यममान्यं द्विरेणैव; ग्: धर्मान्यद्विरैणैव; घ्: धर्मेणान्यद्विरेणैव
• 27.६३०: क्, ख्: आचार्याभ्यसने * * * तहन्
• 27.६३१: क्, ख्: * * * शानाम्
• 27.६३१: क्, ख्: कर्मणा * * * लोचन; ग्, घ्: कर्मणाविमलोचन
• 27.६३२: ग्, घ्: तस्माद्गुरु
• 27.६३२: क्, ख्: आदर्शगाहात् * * * सामुप
• 27.६३४: क्: कर्म * * * वै भावि
• 27.६३४: क्, ख्: सन्धायति स्वतत्वांशैः
• 27.६३८: क्, ख्: प्रणवाव्यय
• 27.६३९: ग्, घ्: तत्र पात्रा
• 27.६४०: क्, ख्: तावदवातानाम्
• 27.६४२: ग्, घ्: परियान्ति पराम्
• 27.६५०: ग्, घ्: अनेनादिवसोत्थं
• 27.६५१: क्, ख्: तर्पणनिष्कं
• 27.६५४: क्, ख्: एवमेव * * * बहवस्तु
• 27.६५७: क्, ख्: णां तु * * *
• 27.६६१: ख्, ग्, घ्: मन्त्रान्ते विधयोक्तव्याः
• 27.६६४: ग्, घ्: प्रादोदनमपिण्डाद्यैः * * *
• 27.६६५: क्, ख्: बुद्धिभिस्सह
• 27.६६८: क्, ख्: * * * ममलेक्षण
• 27.६६८: क्, ख्: वचसा पूर्वम्
• 27.६६९: क्, ख्: गृहाण * * * त्वेन
• 27.६७७: क्: * * * पुण्यो * * * भगवान्
• 27.६७७: क्, ख्: * * * स्तिसंशयः; ग्, घ्: मेऽत्रास्ति संशयः
• 27.६७८: ग्, घ्: न तेषां व्रत शुश्रावै
• 27.६७९: ग्, घ्: * * * न्धरात्मना
• 27.६७९: क्, ख्: मा * * * त्मना
• 27.६८१: क्, ख्: कृतानां च * * * भिन्न
• 27.६८१: क्, ख्: * * * * परस्पर * * * स्थितं द्विज
• 27.६८५: ग्, घ्: * * * तो वर्णनामान्ते * * * रुपचर्यते
• 27.६८६: क्, ख्: प्रका * * *
• 27.७०२: क्, ख्: अनिषेक * * * बोध्यम्
• 27.७०३: क्, ख्: -णां मृगेन्द्राणाम्
• 27.७०३: क्, ख्: एव * * * क्रमात्
• 27.७०४: क्, ख्: * * * |
• 27.७०५: क्, ख्: * * * |
• 27.७०६: क्, ख्: तेषां वृद्धि
• 27.७०७: क्, ख्: * * * न्निवृत्त
• 27.७१८: क्, ख्: * * * सप्तमवर्गेण
• 27.७२१: क्, ख्: एष दृष्ट
• 27.७२८: ग्, घ्: जन्मोत्कर्षक्रमाद्येन
• 28.१: अस्मिन् अध्याये मूलभूतेषु मातृकाकोशेषु बहुधा त्रुटिः विपर्यासश्च ग्रन्थस्य दृश्यते बहुत्र प्रतिपाद्यावबोधोऽपि दुश्शकः
• 28.५: ग्, घ्: तमार्चन
• 28.६: ग्, घ्: परिचोदिनाम्
• 28.९: क्, ख्: यथावाता * * *
• 28.११: क्, ख्: तत्करा * * * संयोगा
• 28.१२: ग्, घ्: * * * रित्वा * * * ञ्जन्म वह्ने
• 28.१९: क्, ख्: यदुक्तद्रत्नत्व * * * कुत्रापि
• 28.२०: क्, ख्: * * * विज्ञेया
• 28.२१: ग्, घ्: तद्भूमिमस्त * * * गनवितैस्संव्य
• 28.२२: ग्, घ्: स्थानं पत्यान्तं ब्रा
• 28.२२: ग्, घ्: * * * पयो * * * स्वत्रव्यस्त्यब्ज
• 28.२३: क्, ख्: * * *
• 28.२३: क्, ख्: * * * नानाकर्मप्रसिद्ध्ये
• 28.२४: क्, ख्: * * * गरणशरैः
• 28.२५: ग्, घ्: तथा तृभ्यां विरोधे
• 28.२६: क्, ख्: * * * वह्निकार्ये
• 28.३२: क्, ग्, घ्: संयोजनीती च
• 28.३२: क्, ख्: अविशेषासु मनसा
• 28.३३: ग्, घ्: तथावगततं शृणु
• 28.३३: ग्, घ्: यविशेषनाना
• 28.३४: क्, ख्: अर्थानाख्या
• 28.३५: क्, ख्: सावित्री च यदुक्तीनाम्
• 28.३९: ग्, घ्: सन्यादन्यस्य
• 28.४३: क्, ख्: * * *
• 28.४४: क्, ख्: विज्ञे * * * योनिः
• 28.४५: क्, ख्: बुद्धि * * * ख्या
• 28.४५: ग्, घ्: भूयाख्या ?
• 28.५०: योनिरन्या * * * इति स्यात्
• 29.१: क्: दैशिकीये * * * कर
• 29.१: क्, ख्: क्षेत्रं कामं नयेत्
• 29.७: क्, ख्: खरगै
• 29.७: क्, ख्: * * * व्यास * * * दश
• 29.१०: ग्, घ्: साःप्रयन्ती व्यासखातास्समा हि यौ ?
• 29.१०: ग्, घ्: सत्पदं परमेश्वरम्
• 29.११: ग्, घ्: व्यासार्धादसंवोपा
• 29.१३: क्, ख्: पिहिता * * * मन्त्र
• 29.१४: क्, ख्: * * * शश्वत्कर्म
• 29.१५: क्: अ * * * न्वितैः
• 29.१५: ख्: सरलैस्सरसैः
• 29.१७: ग्, घ्: वातोत्थानाम्
• 29.१९: क्, ख्: विशेषाच्च * * *
• 29.१९: क्, ख्, ग्, घ्: व्यष्टाग्रं परि
• 29.२१: ग्, घ्: यकेनांकुल * * * दुष्टं हितमन्यदा
• 29.२२: ग्, घ्: वासाच्चासाम्
• 29.३२: ग्, घ्: प्रवाहेनां खनादिना
• 29.३२: ग्, घ्: सदम्यक्षानलाः
• 29.३३: क्, ख्: गलितम्
• 29.३६: ग्, घ्: ममान्ययमोक्षजम्
• 29.३७: ग्, घ्: द्वा * * * व्यूहाद्विद्धि * * *
• 29.३८: क्: कुण्डलानाममि * * * * * * * * पूर्ववत् |

विधेया वितताङ्गी सुस्थिरवर्ति * * * * * * * * |

• * * * * * * दर्भेण * * * * * * * * * * |

योनिश्चलरतोऽन्येषामुद्यताना * * * * * * * |

• ** * * * * वितता कार्या सुस्थिता दर्पणोदरा |

सङ्कोचः कुण्डनेमीनामनुकाले त्वतः शृनु | चतुर्भागा तुषा ? विप्रह्युत्तमादिव्यपेक्षया | करा * * * * * * * ह्यङ्गुलैः पञ्चभिर्विना | सततप्यासमानानां नानाकारवदात्मनाम् | विस्तारायामतुल्यां च * * * * * * * |

• * * * * * * * * * मेकैकमङ्गुलानन ? |

बन्धयेद्विकलान्येति साक्षि * * * * * * * | तुङ्गद्व * * * * * * * * * * * * * * | द्विहस्तमूर्धतोऽन्येषां तत्समं तु भवेच्छतम् | एवं विचार्य च पुरा देशकालवशादिकम् | स्वसामर्थ्य ततो व्यूहसूत्रपातं स * * * * |

• * * * * * * समक्षं च चि * * * * यादिष्टकादिकैः |
• * * * * * * * * * * पीठानामूर्ध्वतोऽब्जज |

खातोऽष्टमेखलानां च योनिः पीठस्य पौष्कर |

• 29.४१: मनुकल्पे इति स्यात्
• 29.४३: ख्: सर्वदिक्कमनाधनी
• 29.४४: ग्, घ्: निध्यानाम्
• 29.४८: ग्, घ्: क्षयवृद्ध * * * प्रत्यार्यन्द्रमनस्वयम्
• 29.४८: ग्, घ्: विलाप्यन्तमानि * * * ज्ञान
• 29.५२: ग्, घ्: पुरस्तात् सन्धम्
• 29.५३: क्, ख्: ग्नौ स्वे * * *
• 29.५६: क्, ख्: विलुप्तेतु * * *
• 29.५८: क्, ख्: येनन * * * यति
• 29.५९: ग्, घ्: न्यस्तर्यस्त * * * तत्राग्निम्
• 29.६६: ग्, घ्: अंशोनमंशतुल्यं
• 29.६७: क्, ख्: * * * जुहुया
• 29.६९: क्, ख्: शक्त * * * द्विचतुष्क
• 29.७०: क्, ख्: * * * समानयेत्
• 29.७०: ग्: * * *
• 29.७३: ग्, घ्: न दोषम्
• 29.७६: क्, ख्: त्यजन् * * *
• 29.७८: क्, ख्: क * * *
• 29.८०: अशुभा ये स्वशुभाये इति स्यात्
• 29.८३: क्: चिह्नास्तु * * * सान्तरात्
• 29.८४: ग्, घ्: दैर्घ्यात्तु
• 29.८६: क्, ख्: चाथेदितम्
• 29.९०: क्: ताराक्ता * * *; ख्: ताराक्ता * * * गणाढ्यं वा
• 29.९०: क्, ख्: * * * कुर्याच्च * * *
• 29.९६: क्, ख्: * * * मुत्तरं बाह्यं शेषम्
• 29.९६: ग्, घ्: भासः सृचः कर्ण महर्चितम्
• 29.९७: क्, ख्: * * * पद्मद्वयेन वा
• 29.९८: ग्, घ्: वसुधांशा * * * त्वनु
• 29.९८: क्, ख्: समारभ्य * * *; ग्, घ्: समारभ्य सृचो ग्रीव * * *
• 29.१००: क्, ख्: किञ्चि * * *
• 29.१०२: क्, ख्: कुक्षिदा * * * सृगाद्यै; ग्, घ्: कुक्षिदेशं चियाच्चैव
• 29.१०३: ग्, घ्: सप्तांश
• 29.१०४: ग्, घ्: द्दिष्टं तेषष्टिल्लवणा
• 29.१०५: क्, ख्: अंगकत्रित
• 29.१०६: क्, ख्: लक्षणे मापेत् मध्यतः; ग्, घ्: मध्यमम्
• 29.१०६: ग्, घ्: गण्डिका च नियश्रान्तम्
• 29.१०७: ग्, घ्: कंकणैयद्धयोपेतैः
• 29.१०८: ग्, घ्: धारानन्विधान्वेवं * * * द्विषट्परि
• 29.१०९: क्: करग्रहपतिं मुष्टि मीदृ * * * लक्षणम्; ख्: मुष्टिमीदृग्रोदपलक्षणाम्
• 29.१०९: क्, ख्: धिक * * *
• 29.११०: क्, ख्: शतपत्र इत्याद्यर्धपञ्चकं गलितम्
• 29.११०: मुष्टिनिष्ठावधौ इति स्यात् ?
• 29.११२: क्, ख्: स * * *
• 29.११६: क्, ख्: पुरमङ्गेन
• 29.११७: क्, ख्: जलपादानिकम्
• 29.११८: क्, ख्: क्रम्य * * *
• 29.१२१: ग्, घ्: दलजालं च व्यते मम * * *
• 29.१२२: ग्, घ्: ज्ञातव्यं कल्प्यसिद्धये
• 29.१२३: ग्, घ्: शतपत्रात्मनानीतमुष्टिस्थानं तवात्र धृक्
• 29.१२३: ग्, घ्: भावेनस्थ * * * प्तकंध (य) वदर्या * * * शेत् पुनः
• 29.१२६: ग्: जालेस्तिस्तेऽस्त्रमूर्तिधृक् | शङ्खविग्रह * * * यस्याखदेवता | सत्य भूतममेयं च; घ्: सचक्ररजना * * * शेत् पुनः | संस्कारकालेनारोप्य
• 29.१३३: कल्पयेन्मूलात् इति चेत् साधु
• 29.१३५: क्, ख्: चतुरंश * * *; ग्, घ्: चतुरंशतव ? स्मृतम्
• 29.१३७: क्: शङ्खव * * *; ख्: शङ्खवज्राद्वा * * * त्रितय संयुतम्
• 29.१४२: ख्: अविमुक्त * * * पृष्ठतः; ग्, घ्: अविभक्तं * * * पृष्ठतः
• 29.१४३: क्, ख्: सौरभीयाग्रणी * * *
• 29.१४३: क्, ख्: द्रव्य * * *
• 29.१४५: क्, ख्: वरुणं तु वलात्मना
• 29.१४५: ग्, घ्: नालार्थिना
• 29.१४६: ग्, घ्: पद्मत्वे नागदेवतम्
• 29.१४९: क्, ग्, घ्: * * *
• 29.१५०: क्, ख्: * * * मभिधाप्तये
• 29.१५१: क् : दमहो * * *
• 29.१५३: ग्, घ्: महत् ब्र्ह्म लक्षणे * * *
• 29.१५३: ग्, घ्: याम्ययात्रार्थिता शुभम्
• 29.१५४: ग्, घ्: सम्यक् सत्कृत्वं मुह्यतेऽग्निना
• 29.१५६: क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्
• 29.१५७: ग्, घ्: पद्मान्तरान्तताम्
• 29.१५९: ग्, घ्: सोष्णीषम्
• 29.१६०: ग्, घ्: वै कुण्ड द्यावापृथिव्या * * * तषणीषपन्दगम्
• 29.१६१: क्: * * * स पुष्पे; ग्, घ्: सैगन्धवहन्तरस्ते स पुष्पे
• 29.१६१: ग्, घ्: कोशयोः प्रणीताअदीनि इत्यारभ्य अर्धपञ्चकं लुप्तम्
• 29.१६२: क्, ख्: धातुदार्वमजाति
• 29.१६३: ख्: इदमर्धं तानि शङ्खाब्ज विचित्रम् इत्यर्धयोर्मध्ये वर्तरे
• 30.१: क्, ख्: स्नानादिनिष्ठयोगस्य
• 30.१८: क्, ख्: अखण्डकानि
• 30.१८: ख्: ज्ञानकर्मपरिकल्पितः
• 30.२३: क्, ख्: जगत्सूत्रे
• 30.३५: ग्, घ्: लाञ्छनास्त्रवधस्य
• 30.३७: क्, ख्: लिपे * * * त्वभूतस्य
• 30.४६: क्, ख्: आम्रबल्क * * *शङ्खवत्
• 30.५१: क्, ख्: शङ्खपद्मगदाचक्रमाला
• 30.५२: क्, ख्: मुसल * * * ज्या
• 30.६४: क्, ख्: मनस्तुत्या
• 30.७१: ग्, घ्: कलशस्थलबैंबीय
• 30.७३: ग्, घ्: सर्वमत्वरम्
• 30.७५: क्, ख्: आर्याप्रणाम
• 30.८८: ग्, घ्: प्रभामण्डलं
• 30.९०: क्, ख्: नग * * *?
• 30.९०: क्, ख्: नीलद * * * ताम्र
• 30.९९: ग्, घ्: चतुरात्मक
• 30.१०३: क्, ख्: चर्म कर्म
• 30.१०७: क्, ख्: मधिवसीच * * * रु सर्वम्
• 30.१०८: क्, ख्: विशप्तो हि भगवान् वेत्ति सर्वम्
• 30.११३: ? रञ्जनाद्यै
• 30.१२५: क्, ख्: भास्करम्
• 30.१२७: क्: * * * निचयो
• 30.१२९: क्, ख्: गणा कुण्ठ
• 30.१३७: क्, ख्: पुण्यमपूर्णानाम्
• 30.१३८: क्, ख्: अङ्गस्य क्रिया
• 30.१४०: क्, ख्: वृद्धिपूर्वम्
• 30.१५५: ग्, घ्: शास्त्रात्मनस्तदा
• 30.१५६: क्, ख्: साशिष्टं
• 30.१७०: ग्, घ्: समुद्रश्रीवत्स
• 30.१७०: ग्, घ्: एवं लक्षणसंयुक्तान् विभो
• 30.१७२: क्: ऊनातिरिक्ता * * * * पाति; ख्: ऊनातिरिक्तादन्यत् पाति
• 30.१७२: ग्, घ्: भक्तजनं तदा
• 30.१७७: क्, ख्: तथापरैः
• 30.१७८: क्, ख्: साम्य
• 30.१८५: क्, ख्: तदानुमोद
• 30.१८९: ग्, घ्: खमभिवीक्ष्यते
• 30.१९२: ग्, घ्: सुगतिं यान्ति द्यु सिन्धोरस्थिना नराः
• 30.१९९: क्, ख्: मामाति प्रतिपन्नं
• 30.२०२: क्, ख्: मन्त्रदानैश्
• 30.२०५: क्, ख्: यतिशिष्या
• 30.२०५: ग्, घ्: पूजिते
• 30.२०६: ख्, ग्, घ्: मन्त्रेश्वरः
• 30.२०९: क्, ख्: वै त्वाभ्याम्
• 30.२१८: ग्, घ्: योऽवरोधेन
• 30.२२२: क्, ख्: प्रवतन्ति हि वेगेन; ग्, घ्: हि वै येन
• 30.२२७: ग्: कमलागम्
• 31.१३: घ्: नाखिलगन्ध्यादि
• 31.१५: घ्: चिन्ताशक्तिम्
• 31.२२: क्, ख्: संस्क्रियाः
• 31.२३: क्, ख्: स्वेदे शान्तिम्
• 31.२७: क्, ख्: कुरु * * * * कक्ष
• 31.३९: क्, ख्: सुवर्णै
• 31.५३: क्, ख्: प्र * ?चार्घ्यपुष्पे
• 31.५४: ग्, घ्: यथैव
• 31.५८: क्, ख्: * * * समततो भावकर्मणाम्; ग्, घ्: समभ्यज्य
• 31.५८: क्, ख्: कर्मणाम्
• 31.६२: ग्, घ्: कर्मदक्षाणाम्
• 31.६७: क्, ख्: प्रदक्षिणं मत्वा
• 31.६९: ख्, ग्, घ्: पक्षिभिलादण्ड
• 31.७०: क्, ख्: लभेन्नात्र द्रुमात् फलम्
• 31.७२: क्, ख्: महामोहक्षयंकरम्
• 31.८०: क्, ख्: क्षेत्रात्
• 31.८५: क्, ख्: प * * * भवे
• 31.८५: क्, ख्: यगायामाचरेत्
• 31.८९: क्, ख्: मृष्टोदनं तु सौभाग्यम्
• 31.९२: ग्, घ्: साधकस्तु
• 31.९४: क्: यथोक्त * * * त्तुते
• 31.९६: क्, ख्: सच्छस्त्रपूर्णैः समाङ्गलीयकैः
• 31.९७: ग्, घ्: ध्यानजप्यपरायणैः
• 31.१००: क्, ख्: वन्दिब्रह्मसमाकुले
• 31.११५: क्, ख्: मासेऽथ
• 31.११९: क्, ख्: भगवत्पद्म
• 31.१२०: क्, ख्: शङ्खाद्यमुद्रया
• 31.१२०: क्, ख्: धायांबरे
• 31.१२२: क्, ख्: अभिनन्द्य तु तन्यासो
• 31.१२७: क्, ख्: धिया * * * *
• 31.१४२: क्, ख्: अङ्गाङ्गभवनैः
• 31.१४५: क्, ख्: गिरोमन्त्रेण
• 31.१४९: क्, ख्: सालंकृतेन
• 31.१५०: क्, ख्: दभ्यर्थिताम्
• 31.१५४: आत्मानमिति शेषः
• 31.१७१: क्, ख्: अब्जात्मतत्वम्
• 31.१७३: ग्, घ्: ग्रहणं प्राणैः
• 31.२०३: क्, ख्: ज्ञानमच्युतलोदकाः
• 31.२१०: इतः परं मातृकाकोशेषु ग्रन्थपरिपाट्यां मिथः उल्लुंठितत्वं दृश्यते; क्, ख्: कोशौ एको वर्मः; ग्, घ्: कोशौ अपरो वर्गः तत्र प्रथमवर्गे यथा अध्यायादितः आरभ्य अर्चिराद्यान् महामते इत्यन्तं प्रथमो राशिः पश्चात् विभवव्यूह इत्युपक्रम्य देवपादांबुपूर्वं तु तिलसत्फलचर्वणम् इत्यन्ता अर्धन्यूना श्लोकविंशतिः द्वितीयो राशिः अथ च सुप्रसिद्धैः इत्युपस्तुल्य तद्भूत दर्शिते नैव माग्रेण महता मुने इत्यन्ता श्लोकद्वाविंशतिः तृतीयो राशिः अत ऊर्ध्वं कृत्वा चाघ्राय इत्युपक्रम्य आचाध्यायसमाप्ति चतुर्थो राशिः द्वितीयकोशवर्गे यथा प्रथम द्वितीय तृतीयराशयः यथापूवं लिखिताः चतुर्थस्य आरंभस्तु भिद्यते यथा तृतीयराशेरनत्तरं पुनरपि द्वितीयराशिं आन्तं लिखित्वा तृतीयराशिं परित्यज्य तुरीयराशिरनुस्यूततया समग्रा लिखिता वर्तते कोशवर्गद्वयेऽपि द्वितीयतृतीयरशयोः व्युत्क्रमेण लेखनमेव विपर्यासे हेतुः अत्रैवं समाधिः द्वितीयतुरीयराश्योरनालक्षितसन्धिबन्धतया स्थितिः ग्रन्थस्य परिपाटीं अनुसीव्यति न विश्लेषयति च यः पुनरन्तरापतितः तृतीयोराशिः स तु तुरीयेणराशिना साकं कथंचिदपि नान्वेतुं शक्नोति प्रत्युत प्रथमेन राशिना समं सुघटितसन्धानः प्राप्तावसरश्च संपद्यते अस्मात् परं द्वितीयराशिस्साधूपक्रमः ग्रन्थानुपूर्वीं पुष्णाति अतः दर्शितानुसारेण ग्रन्थपरिपाटी सन्निवेशिता परमतः सुधियः प्रमाणम्
• 31.२२४: क्, ख्: धातूत्थे पैत्तले
• 31.२३२: क्, ख्: अत्र यदवधेयं तत् (२१०) श्लोकस्य उत्तरार्धभूतस्य सुप्रसिद्धैः इत्यस्य ठिप्पणे निरुपितम्
• 31.२३४: क्, ख्: किञ्चिदुक्तानाम्
• 31.२३८: दिशि रुद्धेषु इति क्वचित्
• 31.२३९: क्, ख्: परिनिध्यार्धवासरे; घ्: परिपीड्याद्य
• 31.२४४: दिव्यभोग इति स्यात्
• 31.२४९: क्, ख्: ध्यानप्राणायामैः
• 31.२४९: घ्: कथान्तरैस्तवैर्दिव्यैः इति क्वचित्
• 31.२५३: अत्र यत् ज्ञातव्यं तत् (२१०) संख्यातस्य सुप्रसिद्धैः इत्यस्य टिप्पणे प्रकाशितम्
• 31.२५६: क्, ख्: पुरोवृत्ति
• 31.२५७: क्, ख्: * * * माद्यदिनो
• 31.२५९: क्, ख्: प्रतिषिद्धं च सि * * * दुपवासे
• 31.२६०: ग्, घ्: क्तानामुक्तार्थं तत्प्रयाति च
• 31.२६१: क्, ख्: विद्धि * * * सर्व
• 31.२७१: एवमब्दे द्वि इति स्यात्
• 31.२७९: ग्, घ्: यमसंयमतां स्थितम्
• 31.२८७: सर्वत्र परपीडं इत्यस्ति क्वचित् परिपीडं इति दृश्यते
• 31.२९०: क्, ख्: पूर्णभावेश्वरभवात्
• 31.२९१: क्, ख्: भृतार्धम्
• 31.२९३: ग्, घ्: समापनात्
• 31.३००: ग्: अन्तस्समाचरेत् पूतस्समाचरेत् इति च पाठः
• 31.३००: क्, ख्: क्रिया विना
• 31.३०३: क्, ख्: आज्योपवीता * * *
• 31.३०४: क्, ख्: धान्यापस्सत्
• 31.३०९: क्, ख्: * * * भावभक्ति
• 32.६: परिक्षयात् इति स्यात्
• 32.७: क्, ख्: स्वयम्
• 32.१०: क्, ख्: सन्निधिम्
• 32.१३: क्, ख्: संस्तुत्य
• 32.१६: क्, ख्: कोशयोः सुसंपूर्ण इत्यस्मादर्धात् प्राक् अर्धद्वयं प्रमादपतितमस्ति यथा कादाचित्के तु वा नित्ये नियुक्तानां द्विजार्चने | बहिःप्रतिष्ठितानां च स्थापिताना तु वा गृहे इति
• 32.१६: ग्, घ्: संपृत्ममलेक्षण
• 32.१७: ख्: प्रत्यवायं भूतंल्लोक पातनस्य तत्फलभाक्भवेत्
• 32.२४: क्, ख्: सिद्धा
• 32.२५: क्, ख्: णीयं च * * *; ख्: ज्ञात्वाकालं * * * लाञ्छितम्
• 32.२७: क्, ख्: प्रायश्चित्तो * * * वेदराध
• 32.३०: क्, ख्: * * * सश्रद्धया
• 32.३१: क्, ख्: तदर्थ * * * द्यान
• 32.३४: क्, ख्: प्राधान्येनाभव * * *
• 32.४०: क्, ख्: प्रदाएन
• 32.४२: परिक्षयात् इति स्यात्
• 32.४३: क्, ख्: नाथज्ञानां तु सिद्धस्य
• 32.४५: क्, ख्: तत्तदन्तपरि
• 32.४६: ग्, घ्: स्वसंपूर्ण
• 32.४९: ग्, घ्: भावनापक्षे वस्तुतः
• 32.५१: क्, ख्: * * * निर्मली
• 32.५५: क्, ख्: मूर्तये
• 32.५८: क्, ख्: विपुलं
• 32.६९: ग्, घ्: तस्मादस्मिन्
• 32.७०: ग्, घ्: समन्त्रं भक्तिमत्वर्थं तदा तत् ध्यानवाब्जज
• 32.७५: क्, ख्: मूर्ध्व * * *
• 32.७९: ग्, घ्: तथा चाब्दस्य मासस्य
• 32.८३: क्, ख्: * * * ब्रह्मचारि
• 32.८९: क्, ख्: विर्हिता वनलोद्भूत
• 32.१०३: ग्, घ्: घटव्यक्ति
• 32.१०७: ग्, घ्: तत्समार्गो
• 32.१०८: क्, ख्: प्रमत्तस्य
• 32.१३२: क्, ख्: भोगापवर्ग इत्यादि अर्धचतुष्टयं लुप्तम्
• 32.१४४: ग्, घ्: कर्मणा सनमस्कं च
• 32.१४५: क्, ख्: स्वोच्चरन् निष्क
• 33.१: क्, ख्: नापवर्गस्थम्
• 33.७: क्, ख्: ग्नेयप * * * प्रद्यु
• 33.९: क्, ख्: स्थिते * * * ब्रह्मा
• 33.१०: क्, ख्: सङ्कर्षण इत्याद्यर्धत्रयं लुप्तम्
• 33.१२: ग्, घ्: इत्याद्यर्धद्वयं लुप्तं प्रत्युत तत् स्थाने श्लोकान्तर मस्ति यथा नवसंख्यमिदं विप्र नवमूर्तिमयं महत् | चातुरात्म्यं चतुर्वर्गफलदं भावितात्मनाम् || इति
• 33.२६: क्, ख्: बद्धर्चनात्मकेन
• 33.२७: ग्, घ्: सहोपचारं नाम्ना
• 33.३३: क्, ख्: यत्प्रतिष्ठितम्
• 33.३३: क्, ख्: सदनामृतम्
• 33.३९: क्, ख्: मान्त्र शिखा तु वा
• 33.४४: क्, ख्: पूर्वस्य मा * * * उपाश्रयम्
• 33.४५: ग्, घ्: भगवत्कर्मकुशालः परिज्ञेयार्चनोज्झिताः
• 33.५०: क्, ख्: सौम्यं च * * *
• 33.५२: सर्वज्ञस्य सशक्तेर्वै इति वा योजयितुं अवकाशः समुन्मिषति
• 33.५८: क्, ख्: स्यादेवस्यमयि
• 33.६०: क्, ख्: पाङ्गमयस्याप्तिः
• 33.६१: क्, ख्: यावरा प्रकृतिः
• 33.६७: क्, ख्: भोगावने कृते
• 33.७५: ग्, घ्: अप्रकाशैकभवे
• 33.८०: क्, ख्: गुणैर्मन्त्रैर्यथा
• 33.८५: क्, ख्: नाना जाल
• 33.८८: क्, ख्: परिज्ञानं
• 33.९४: ग्, घ्: मयाच्छाद्य
• 33.१०१: क्, ख्: विट्कोश
• 33.१०२: क्, ख्: वन्दयेत् द्विधा
• 33.१०३: ग्, घ्: माहरेत्
• 33.१०६: ग्, घ्: संज्ञापदेन वा
• 33.१०७: तत् तु अज्ञानं इति पदविभागः; क्, ख्: तावत् ध्यानम्
• 33.११५: क्, ख्: शक्तिसंज्ञं ह्यशाश्रतम्
• 33.११७: ग्, घ्: सप्तसंख्यम्
• 33.१२०: क्, ख्: रूपश्चवाचकः
• 33.१२२: क्, ख्: ध्वनिः फट् कृ * * * तथा
• 33.१२५: क्, ख्: तेद्वे * * * नाथस्य
• 33.१३२: ग्, घ्: एवं हि सिद्धिसर्वेषां तत्वानां पारमेश्वरम्
• 33.१३५: ग्, घ्: नानामूर्तिमसंख्यं
• 33.१५२: ग्, घ्: सदाद्विज इति च
• 33.१५२: ग्, घ्: तत्वात् तत्व
• 33.१५४: क्, ख्: यद्गुणा * * * प्रवदन्ति तु
• 33.१५६: ग्, घ्: अधिदैवमपानाद्या इति च क्वचित्
• 33.१५७: क्, ख्: सङ्कर्षणोऽच्युतः
• 33.१६२: ग्, घ्: विष्णुःस्त्वास्सात्वधिभूतं तथा
• 33.१७३: क्, ख्: आक * * * सर्व; ग्, घ्: आक्षिन्तः सर्व
• 33.१७३: ग्, घ्: तत्वबन्धनिरासार्थम्
• 34.८: क्, ख्: जलात्मिकान्
• 34.१३: क्, ख्: भूयः प्रशस्यते
• 34.१५: क्, ख्: प्रत्युदीर्यते
• 34.१६: क्: स्व * * * मध्यमम्; ख्: स्व * * * शमाशक्तुमज्येष्ठमायाममथमध्यमम्; ग्, घ्: स्वशमार्धशमज्येष्ठमायाममथमध्यमम्
• 34.१७: दशांशोज्झितेन (पाठात्तरम्)
• 34.१९: क्, ख्, ग्, घ्: भुक्त्वा संपूर्य
• 34.२१: ग्, घ्: शाखाकमल
• 34.२४: ग्, घ्: श्रितशृङ्गम्
• 34.२६: क्, ख्: चक्रारभेर्दला
• 34.२६: क्, ख्: वर्जयित्वा * * *
• 34.३१: क्, ख्: शातनिर्य
• 34.३३: क्, ख्: * * * अग्रात् स्वधिया
• 34.३३: सर्वत्र अनुतापवशात् इति
• 34.३५: क्, ख्: भोगोन्नतम्
• 34.३८: क्, ख्: सप्त पूर्वं
• 34.३८: क्, ख्: शक्तिभिः
• 34.४७: क्, ख्: हेतोस्तटेऽग्रतः
• 34.५०: ख्: स्वरं चादशकम्
• 34.६२: क्, ख्: * * * सोऽग्रे इत्कुशेशये
• 34.७९: ग्, घ्: वादनीरचनाम्
• 34.८२: ग्, घ्: कृत्वा पद्मोज्झितम्
• 34.८४: ग्, घ्: विनिर्युक्तम् गदानाल इत्यारभ्य कृत्वा यथोचितम् इत्यन्तं लुप्तम्
• 35.१: क्, ख्: सञ्चाल्य * * *
• 35.२: अत्र; क्, ख्: कोशयोः ग्रन्थानुक्रमविपर्यासोऽस्ति यथा धूपदानावधौ द्विज इत्यनन्तरं अष्टपत्रं समापाद्य इत्यारभ्य एतत्प्रासादयुक्तस्य वृत्तपीठाननस्य च इत्यन्तान् पञ्चविंशति श्लोकान् विलिख्य सन्निधिं भजते इत्यादिग्रन्थः प्रमादाल्लिखितो दृश्यते
• 35.१९: क्, ख्: श्रोत्रदेशिकम्
• 35.३२: क्, ख्: वरालं
• 35.३६: ग्, घ्: प्रोत्थितानाम्
• 35.४८: ग्, घ्: कजैश्शुभैः
• 35.५६: क्, ख्: जलजस्थलजा इत्यर्धमधिकमस्ति
• 36.२: क्, ख्: * * * दितं यज्ञज्ञानां ज्ञानि
• 36.७: क्, ख्, ग्, घ्: भविनां कृतज्ञाद्यल्पमेधसाम्
• 36.८: ख्: पुंसः
• 36.१२: क्, ख्, ग्: प्राग्व्यक्ति ययानुवै
• 36.१२: क्, ग्: स्वयमध्यात्मभावेन
• 36.२१: क्, ख्: तन्मयात्मना
• 36.२७: ग्, घ्: थवानदे (म्बुदे)
• 36.२७: ग्, घ्: सङ्कटे
• 36.३९: ग्, घ्: वियुक्तं पाञ्च
• 36.४०: क्, ख्: कर्म सत्कर्मिणाम्
• 36.४४: (पाठान्तरम्) तदादिकर्म
• 36.४९: क्, ख्: सनस्योपद्विजत्वाज्यम्; ग्, घ्: सनस्योपदिशन्याज्यम्
• 36.५४: क्, ख्: सन्तापं ध्वंस
• 36.५७: ग्, घ्: तद्वाद
• 36.६३: क्, ग्: विशेषाभ्याम्
• 36.६४: ग्, घ्: प्राप्नुवन्ति
• 36.७१: क्, ख्: मुख्यानां * * * * यतेपाञ्चिरकालिनाम्
• 36.७३: (पाठान्तरम्) मृत्यैः पशुभिः
• 36.८२: ग्, घ्: महताब्जज
• 36.८२: ग्, घ्: चन्मलक्षणम्
• 36.९२: ग्, घ्: सामीथीनां च सालोक्यात् (पा) सन्ती ? धीताम्
• 36.९७: ग्, घ्: यतनसा (ख) मे भगवन्ता संव्रजन्तु वै
• 36.१००: क्, ख्: कानां न ह्येषां
• 36.१११: ग्, घ्: मुनीन्द्रनिर्मिते
• 36.१११: (पाठा) प्राप्तो नारायणान्नरः
• 36.१२०: बलवद्यदपि इति स्यात्
• 36.१२६: अत्र ग्रन्थपातः प्रतीयते इतः प्राक् तदुत्पन्ना विपद्यन्ते पापिष्ठा ह्यत्र वै यदि | का गतिर्भवते तेषां (श्लो ९३) इत्यस्य पौष्कर प्रश्नस्य उत्तरत्वेन शोधयत्यन्तकस्तेषां (श्लो ९४) (यत्र) या काचित्प्रतिमा हरेः | नृणां तत्र विपन्नानां तन्माहात्म्यवशात्तु वै | स्थितिस्त्रिविष्टपे तेषां (श्लो १०६-१०९) इत्यादिना अन्तकेन शोधितपापानां सद्गतिमभिधाय तदनुबन्धतया प्रस्तुतं क्षेत्रमाहात्म्यं भगवता उपशोभां नयेत् पराम् इत्यन्तेन ग्रन्थेन समाहितं ततः अकाण्डताण्डवेन श्रीभगवानुवाच इति प्रतीकमुल्लिख्य चतुर्भिर्वासुदेवाद्यैः इत्युपक्रम्य विषयान्तरसुपक्रान्तं अस्य चोदकं पौष्कर प्रश्नवाक्यं न दृश्यते चोदकवाक्यं विना प्रक्रंस्यमानार्थस्य सङ्गतिर्न सङ्घटिता भवति तस्मात् चोदकं पौष्कर प्रश्नवाक्यं गलितमिति निश्चप्रचम्
• 36.१२८: क्, ख्: स * * * नानु
• 36.१३१: क्, ख्: प्राप्तम्
• 36.१३६: क्, ख्: स्तद्वदगस्य
• 36.१३६: क्, ख्: आद्याकाराः क्ष * * * केचित्
• 36.१४७: क्, ख्: कमलादयः
• 36.१५५: क्, ख्: करे * * * क्षिणे
• 36.१५५: क्, ख्: * * * सव्ये
• 36.१६५: क्, ख्: शब्दकोशम्
• 36.१६६: क्, ख्: यत्ने दामोदरे
• 36.१७१: क्, ख्: करजालं य * * * समन्वितम्
• 36.१७३: ग्, घ्: सर्वदेवं
• 36.१७४: अत्र संप्रति पन्नकोशान्तरसंवादः आवश्यकः
• 36.१७९: ध्यानारूढमिति साधु
• 36.१८६: क्, ख्: * * * तन्मे
• 36.२१८: पाठान्तरम् न द्वित्रयम्
• 36.२१९: क्, ख्: दष्टभेदस्त्रिधाचितः
• 36.२१९: क्, ख्: भोगादीनाम्
• 36.२२२: क्, ख्: मोक्षीयसस्यारादि
• 36.२३४: क्, ख्: महामुने
• 36.२३६: स्फुटे त्वभ्रनिरूपेण
• 36.२४०: क्, ख्: * * * राविष्टाः
• 36.२४४: क्, ख्: यैरोधमध्व
• 36.२५७: ग्, घ्: स्वयं भूतापि * * * केचित्
• 36.२६७: क्, ख्: पारम्येन च यो व्याप्ति
• 36.२८६: ग्, घ्: बद्धानाम्
• 36.२९७: क्, ख्: यदनन्तरम्
• 36.३०६: क्, ख्: ग्रन्थपात इति आदर्शग्रन्थे लिखितम्
• 36.३०८: क्, ख्: विष्णुर्लोभा? हा?
• 36.३१०: क्, ख्, ग्, घ्: संभूतरणं सुगतिप्रदम्
• 36.३१३: क्, ख्: कुब्जोमृगेऽब्जज
• 36.३२४: क्, ख्: विचेतस्ते
• 36.३३७: देविकायां इति स्यात्
• 36.३३८: शेषाहिशयनो हरिः इति पाठान्तरम्
• 36.३४०: क्, ख्: योऽन्ते
• 36.३५५: क्, ख्: वैकुण्ठो * * * गयायाम्
• 36.३५६: क्, ख्: * * * पुण्य
• 36.३९८: ग्, घ्: निर्दोषं सकलं शुद्धम्
• 36.४०५: ग्, घ्: कुर्वन्तु
• 36.४०९: क्, ख्: स्थिता च न्यासहेच्छया
• 36.४११: क्, ख्: यावत्पूर्वं त * * * तम्
• 36.४१९: सङ्क्रामन्त्यचिरात् इति स्यात्
• 36.४२०: ग्, घ्: संसृष्टभूतिसृष्टिर्वै
• 36.४२५: सर्वत्र वारयति लारयति इत्यस्ति
• 36.४२७: क्, ख्: संभवम्
• 36.४२८: ख्: हृदयस्थं हि संपदा; ग्, घ्: यदन्तरथं हि संपदात् | (पाठो) अधधस्थं हि
• 36.४३३: ग्, घ्: दोषैस्तत्
• 36.४३४: क्, ख्: यथाध्यानम्
• 36.४४४: क्, ख्: ह विनात्मना
• 36.४४५: ग्, घ्: विद्यार्थिनां
• 36.४५१: ग्, घ्: मुच्यते त्वापृतेः रावृतेः
• 36.४५४: ग्, घ्: पुरुषाधीनमायान्तं
• 36.४५८: सर्वत्र अस्मीति लक्षणम्
• 36.४५८: क्, ख्: व्रतम्
• 37.१४: क्, ख्: धरान्तिकम्
• 37.१९: ग्, घ्: तत्प्रवासिनाम्
• 37.२०: ग्, घ्: निबोधनम्
• 37.२२: क्, ख्: आधारार्चशिखावधि
• 37.२७: ग्, घ्: मलीयसे
• 37.२९: महायागपूर्वं इति स्यात्किम्
• 37.३०: क्, ख्: श्यासने पुर
• 37.३६: क्, ख्: सुवर्णभेदं
• 37.३६: क्, ख्: दारूत्थं * * * *
• 37.४२: ग्, घ्: प्रागादिकैः
• 37.४२: क्, ख्: * * * हरितः म * * * संयुतैः
• 37.४५: क्, ख्: अपनीय * * * * केवलम्
• 37.४६: ग्, घ्: प्रार्थनात् भयात्; प्राक्तनादिति साधु
• 37.४८: ग्, घ्: स्नामयीम्
• 37.४९: क्, ख्: भ्यञ्जनादिषु
• 37.५८: ग्, घ्: मूर्धकंपैस्तु
• 37.६२: क्, ख्: समन्ताच्च
• 38.४: ग्, घ्: निवेशनं यन्मन्त्राणाम्
• 38.२०: सर्वत्र निषिद्धममलेक्षण इत्येवास्ति
• 38.५४: क्, ख्: प्रवर्तिनाम्
• 38.५६: क्, ख्: तन्मन्त्र
• 38.५६: क्, ख्: वर्णव्यक्त * * * पन्नो
• 38.६२: ग्, घ्: मामकीं दीक्षाम्
• 38.६५: ग्, घ्: गतसन्तति
• 38.६९: क्, ख्: नूनमानें विशत्युत
• 38.९३: क्, ख्, ग्, घ्: आकर्णात् इत्यस्ति आकण्ठात् इति स्यात्
• 38.१३३: क्, ख्: व्यक्तिस्ते * * * तदा
• 38.१३८: क्, ख्: वनान्तर्गता
• 38.१६५: क्: कोशे अत्र पारमेश्वरोल्लासः इत्येतान्यक्षराणि सन्ति
• 38.१९१: क्, ख्: वराहानास्तु ? संशयः
• 38.१९५: ग्, घ्: मन्त्रज्ञस्तीव्रभ्क्तिव्रतः; घ्: मन्त्रज्ञस्तीव्र भक्तिप्रदः
• 38.१९८: ग्, घ्: भक्तियुक्तमसंबोधम्
• 38.१९९: क्, ख्: सामर्थ्यादस्मान्नायान्ति
• 38.२८७: ग्, घ्: मूलजलादिकम्
• 38.२९५: क्: अत्र इमान्यक्षराणि सन्ति
• 38.२९८: वाङ्गसंवृत्तम् इति पाठान्तरम्
• 38.३००: तन्त्रसंज्ञं हि तच्छास्त्रं परिज्ञेयं हि चाब्जज | इति पाठान्तरम्
• 38.३०५: मन्तेऽत्र संस्थितिः इति पाठान्तरम्
• 39.२: क्, ख्: बन्धेन अर्ध श्लोक
• 39.२२: क्, ख्: स्वस्वेच्छया
• 39.२६: क्, ख्: गुरुशक्ति
• 40.१६: क्, ख्: कृत्वानीं विसर्ज
• 40.१९: क्, ख्: नागमात्मकपीनकम्
• 40.१९: ग्, घ्: मीमताल
• 40.२०: ख्: नारदशिंशुपम्
• 40.२३: क्, ख्: रागवृक्षम्
• 40.२५: क्, ख्: * * * सिद्धा
• 40.३१: ग्, घ्: प्रकारसहितानि
• 40.४२: ग्, घ्: सेवावहनमाप्तानाम्
• 40.४२: क्: महन्म * * * * पराणां तु; ग्, घ्: महन्मघपराणां
• 40.६६: क्, ख्: घटने
• 40.७६: क्, ख्: मानतो विनताः
• 40.८६: ख्: जलोपभोगरात्रोऽपि
• 40.८६: क्, ख्: रचनोपर्युद्दिष्टा
• 40.९०: क्, ख्: वामनम्
• 40.९२: ग्, घ्: गात्रनदरगैस्सह
• 41.१४: सर्वत्र इत्येषांशककल्पना इत्येवास्ति
• 41.२६: क्, ख्: त्रिधाविभक्तं * * * सपद्भम्
• 41.३९: ग्, घ्: प्रत्यस्त्रमति
• 41.३९: क्, ख्: सङ्कल्पादेव ना * * * मजीव
• 41.४१: ग्, घ्: धर्मवत्योऽक्षयप्रजाः
• 41.६७: ग्, घ्: घरट्टजाकितिन्या ?
• 41.७५: ग्, घ्: तर्पयेत ततोऽन्येन
• 41.८०: सर्वत्र नदीनागरकैः इत्येवास्ति अस्य पदस्य वर्णविशेषणत्वात् नन्दिनागरकैः इति स्यात्
• 41.९३: ग्, घ्: संयतं
• 41.१७३: ख्: यत्नती च पुरि
• 42.९: ग्, घ्: सिद्धये तत्स्वमार्गात्तु
• 42.४१: ग्, घ्: कर्माशजैस्तु
• 42.४६: क्, ख्: मृदं * * * समाकारान्
• 42.४९: क्, ख्: श्रुतैर्युक्ताम्
• 42.६६: क्, ख्: अयं पादःलुप्तः
• 42.९०: क्, ख्: कृत्वैवथ मवासाधम्
• 42.१०७: ग्, घ्: भूमेर्वै
• 42.११३: क्, ख्: क्षेत्रलतागृहैः
• 42.१६४: ग्, घ्: जलधिं परिवारितम् इत्यपि पाठान्तरं दृश्यते
• 42.१८५: ग्, घ्: प्रणवाद्यगतम् * * *
• 42.१८७: क्: वेदाद्यम् * * * समुद्घोष्य; ख्: यो वेदान्तं समु
• 43.१: ग्, घ्: प्राङ्कणं सर्वतो दिक्षु; ख्: प्राङ्कणं सर्वदिक् त्यक्त्वा
• 43.१८: परिणामेन इति पाठान्तरम्
• 43.३६: क्, ख्: ज्ञानाख्यम्
• 43.५१: क्, ख्: दिव्यां भोगफलावाप्तिमहिदिक्तल्प
• 43.५२: ख्: पतित्वमासीना
• 43.८०: सदाख्यानपरं * * *
• 43.८६: क्, ख्: कह्लारपुटैरन्यैः
• 43.११०: ग्, घ्: परार्थैरक्तिलैस्सह
• 43.१२०: ग्, घ्: शयावक्षाक्षत्रं पुष्कर
• 43.१२१: क्, ख्: कालन्यास
• 43.१३७: क्, ख्: ध्वपद * * * सत्ता
• 43.१९७: क्, ख्: तद् * * * फलम् * * *
• 43.२०५: एतावदवधिरेव ग्रन्थो लब्धः

Ergänzende Überlieferung zu Kapitel 27

Der mitüberlieferte Vergleichstext der Kapitel 27–43 bietet vor dem Vers 27.512 der Hauptgrundlage einen zusätzlichen Vers mit der eigenen Nummer 27.511. Er gehört nicht zur ausgelassenen Nummer 27.513 der Hauptgrundlage.

कृत्वा भवनपर्यन्तं पूर्वम् आराधनं प्रभोः |
समाचरेत्ततो मन्त्रन्यासं विप्रवरस्य च || २७.५११ ||

Navigation

Zurück zu Paushkara Samhita Sanskrit Devanagari (Kapitel 1–32). Zur deutschen Übersetzung siehe Paushkara Samhita, zur IAST-Fassung Paushkara Samhita Sanskrit IAST und zur spirituellen Auswahl Paushkara Samhita 108 Inspirierende Verse und Mantras.

Seminare

Bhakti Yoga

23.10.2026 - 25.10.2026 Die Magie einer erfüllten Beziehung

Wie man einen Frosch zum Prinzen macht und umgekehrt. Basierend auf über 500 Jahren Weisheit werden dir sehr tiefe Missverständnisse zwischen Mann und…

Sadbhuja Dasa

23.10.2026 - 25.10.2026 Ein Wochenende mit den Göttern 2.0

Du wirst mitgenommen auf eine spannende Reise zu den Göttern. Die Götter werden lebendig durch die Geschichten, die erzählt werden. Du wirst erfahren…

Divya Jyoti van Neerbos

Sanskrit und Devanagari

06.01.2027 - 15.12.2027 Jahresgruppe Sanskrit - Lektüre der AMRITA SIDDHI 2 - online

Termine: 16x mittwochs: 06.01., 27.01., 17.02., 10.03., 31.03., 21.04., 12.05., 02.06., 23.06., 14.07., 08.09., 29.09., 20.10., 10.11., 01.12., 15.12.20…

Dr phil Oliver Hahn

09.04.2027 - 11.04.2027 Sanskrit Intensivwochenende

Du bist fasziniert vom Klang des Sanskrit und der tiefgehenden Wirkung der Wörter dieser uralten Sprache? Hast bereits Übersetzungen von Mantras oder …

Dr phil Oliver Hahn